Қазақстандағы дәрілік өсімдіктер

1 Дәрілік өсімдіктер
2 Өсімдік түрлері
        
        Қазақстанның оңтүстік шекарасын солтүстіктен бөліп, 1800 шақырымға созылып
жатқан аймағын орманды даланың, ... шөл және ... ... алып
жатқаны, Республикамыздың батысында Каспий теңізінің, шығысында Алтай
жоталарының, ... ... биік ... ... ... ... осынау дарқан даласы мен орман, тоғайында 6 мыңнан астам
өсімдік, 500 ... құс, 178 ... аң, 49 ... ... ... ... қос мекенділер болса, өзендер мен көлдерде балықтың 107 түрі бар.
Адамзат тіршілігінде өсімдіктер дүниесінің маңызы өте ... ... ... ... ... ... ... ат
қойып, жеміс-жидектерін, дәндерін азыққа, жапырақ, сабақ, гүл, тамырларын
дәрі-дәрмекке, тері илеуге, түрлі нәрселерді бояуға пайдаланған. Өсімдіктер-
оттегін бөлуші, табиғат көркі, дәрілік ... мал ... ... өнім.
Алайда өсімдіктердің ішінде улылары да аз емес. Оны тұрғын ... ... ... уландырып алуы да мүмкін.
Халық емшілерінің тәжірибесінен Қазақ даласында дәрілік өсімдіктерді жетік
білген, оны-
мен малды да, ... да ... жаза ... атақты тәуіптер болған. Солардың
бірі – Найманның Қыржы руынан шыққан Ырғызбай емші Досқанұлы. Ол кезінде
ұлы Абайдың әкесі ... ... ... ... ... жазады.
Халық емшісі 1787 жылы Тарбағатай өңірінде дүниеге келіп, 1850 жылы
«Мыңжылқы» құдығына таяу ... ... ... болады. Ырғызекең бала
жасынан емдік шөптерге үйір болса ... Емші ... ... – шөптерді жаз,
күз айларында, әбден толысып-жетілген шағында жинайтын көрінеді. Әрине,
әрбір шөптің теру тәсілі, сақтау ережесі бар ғой. Бір шөпті ... ... ... жинау қажет болса, екіншісін тек қана кешкілік терген ... де ... ... ... ... ... оның емдік қуатын
әлсіретеді. Ырғызбай емші өсімдіктердің шипалы тамырларын жаңбырдан кейін,
қараңғы түсе жұлып жинаған да, күн ... ... ... ... тыныс алатын орындарда кептіріп, дайындаған.
Ырғызбай емшінің кезінде айтып кетуі бойынша, кейбір шөптер мен тамырлар
аралас ... ... ... жоғалтады екен. Ол сол себепті шөп,
тамырларды бөлек-бөлек сақтайтын үш қанат күркені алдын-ала дайындап, оған
сөрелер ор-наластырған, қапшықтар мен қалталар ... оны ... ... ... шипалы өсімдіктерден дәрі-дәрмек жасайтын ыдыстары мынандай
болыпты: ағаш тостағандар мен шойын шөң-келер, күміс тегештер мен мүйіз
тостағандар, аршаға ысталған мойнақ ... мен жез ... ... сақтайтын сүйек ыдыстар, сұйық және тұнбаларды құятын ... ... ... ... мөлшерін анықтайтын нәзік таразысы да
болған. Дәрі-дәр-мектер дайындау барысында ... ... қылы ... ... тарамысты да пайдаланыпты. Бір рет Шәуешек жақтан бір қарт
емші оның үйіне келіп Тарбағатайдың ... күн ... ... емдік қасиеті өте күшті адам бейнелі өміртамыр болатынын,
хансулардың оны женьшень ... осы ... ... ... өтінеді.
Ырғызбай емші оны көп жыл бойы іздеп, ең соңында ... ... ... табады. Сөйтсе, ол жасылтым жапырақтары жайылған, қызғылтым
сабағының ұшын-да шоқ жемістері мөлдіреп ... ... ... ... ... ... емші ... өсімдіктердің гүлінен, жапырағынан, тамырынан
дәрі-дәрмек жасағанда олар-дың қандай ауруға қалай қолданғанда ем болатынын
табиғи түйсікпен біліп, да-мытқан. Емшінің үйінен ... ... ... ... ... ... қарандыз, киікот,
шайқурай, тікенжиде, тәуіпдәрі, томардәрі, қасқыртамыр мыңжапырақ,
жаушүмілдік тәрізді өсімдіктер үзілмеген. Ол улы ... аса ... ... ... тері ... ... қолдана біліпті.
Құнанбай қажы ауруынан емдеп жазуға ша-қыртқанында, Ырғызбай емші қоңыр
аюдың өтін бауырымен қоса алып, мейіздей етіп кептіріп, марал, бұғы, киік
мүйіздерінен ... ... ... ... қайнатып тазартқан, мумиесін
мысқал–мысқалға бөліп, дайындапты. Ол Құнанбай қажының өт ... ... ... ... ... тігілген киіз үйде жеті, қырық бір, жүз үш
түрлі шөптен, қырық бір түрлі ... гүл мен ... дәрі ... ... іш ... араластырып қайнатып, жеті түрлі дәмнен тосап
дайындайды. Тосапқа аю өтінің тарыдайын екі-үш сүйкеп, жиі-жиі ішкіздіртіп,
қырық күн ... ... ... ... ... ... Құнанбай қа-жының
өтінішімен Сыбан еліндегі ақын Түбекті де емдеп, қатарға қосады. Содан
Сұртай ақын Ырғызбай емшіні былайша жырға қосады:
... Ырғызбай елге әйгілі ... ... ... ем ... ... ... ... басқа төнген қауіп еді...
Құнекең сыйға тартқан сол биені,
Сусынға неше жылдай сауып еді.
«Емші» өсімдіктер тарихынан
Ертедегі ... ... ... ... медуница, зы-ғыр, лотос, көкнәр,
жалбыз, тал, арша тәрізді ... ... ... ... ... ... күші бар ... Үндістанның аты шыққаны мәлім. Мұнан 4 мың
жыл бұрын үндістандықтар 760 ... ... ... ... ... ... ... енді Қытайда дәрілік өсімдіктер жөніндегі алғашқы кітап мұнан 5 мың жыл
бұрын жазылыпты.
Орта ғасыр ғалымы Пара-цельстің ерте ... келе ... ... ... ... ... ... пішіні, түсі, дәмі мен иісі
аурудың сипатына сай келуге тиіс». Яғни, сарғайып ... сары ... ... ... жапырағы бүйрек тәрізді өсімдікпен емдеу
қажет.
Қазақтардың қылшадан дәрі жасауын басшылыққа алып П.С. Моссагетов 1924 жылы
Қазақстанда өсетін қырықбуын қылшасының ... ... ... өсімдіктер
Алтын тамыр. Сабағы тік өсетін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Дәрілік
шикізат ... оның ... ... ... ... ... жиналып,
сақталған бұл өсімдік тамыры 2,5-3 жылға дейін шипалық қасиетін жоймайды.
Алтын тамырдың құрамын-дағы экстракт ағзаның дене жұмысына шыдамдылығын
арттырады, жүрек-қан ... ... ... жоғарғы жүйке жүйесінің
ыр-ғағына жағымды әсер етеді, қан қысымын реттейді. Оны орнымен қолданбаса,
кейбір адамдардың қан қысымын ... та ... ... шикізат ретінде шілде айында бұтақшаларын, жапырағы мен
гүлін жинап алады. Ол – улы ... ... ... ... ... ... ... ауруын емдеуге пайдаланған. Мал-дә-рігерлік
тәжірибеде оның тұнбасымен малдың қышыма қотырын, түрлі тері ауруларын
емдейді.
Арша. Оны кәдімгі арша, ем арша деп те ... ... 1-3,5 ... ... ... тұратын, бұталы өсімдік. Қара күзде өсімдіктің піскен жемісі
(қаракөк түстілері) жинап алынып, ашық жерде ептеп кептіреді. Халық емінде
арша ... ... ... ... және ... ... басатын дәрі
ретінде қолданылып келеді. Аршамен тіс тазалау пайдалы.
Ащы мия. Оны ақ мия деп те атайды. Көп ... шөп ... ... Бүкіл
шөбі мен тұқымы дәрі. Басты ем болатын ... ... және ... ... ... ... ... запыран құсқанда; шиқан, сыздауық және
басқа жарақаттың іріңдеуіне, жара-ларға; қышыма, бөріткен, ... ақ кір көп ... Улы ... ... ... ... ... Көп жылдық өрмелегіш сабақты өсімдік, ұзындығы он сантиметрдей.
Тамыр түйнегі етті, сабағы көп ... ... ... ... ... ем
болатын аурулары: кеңірдекшелердің созылмалы қабынуына; кеуде толып,
тынышсызданып ... ... ... ... ... безінің шұ-ғыл
қабынуына; жұтқыншақ ауырып, үн қарлығуына. Ащы қарбыз тамыры қанды несеп
ауруына ем болады.
Арпа. Бір жылдық шөп ... ... ... ... ... қуат ... дәнінің қайнатпасы асқазан мен ішек ауруларын, денедегі бөртпелерді
жазып, бүйрек-тегі тасты түсіріп, қуықтың қабынуына ем.
Дәрмене жусан. Онымен емдеу ғылыми медицинаға қосылған ... ... ... ... ішек құрты ауруына қарсы қолданған. Бабаларымыз бұл
өсімдікті атам заманнан бері шет елдерге сауда ... ... ... ... ... Қара ... тамырын тәбет ашуға, ішек, асқазан,
бауыр, өт қалтасы ауруына пайдаланады.
Женьшень. Ол тіршілік тамыры саналады. ... ... ... ... көп ... ... өсімдік. Биіктігі 50 сантиметрдей, тамыры жуан,
бұтақталған, сыртқы қабы-ғы ақ, қатты. Өте баяу өсіп, 10-11 ... ... ... Оның ... тритерпен глюкозидтері (сергіткіштік қасиеті
бар) кездеседі. Женьшеньнің тамырынан дайындалған дәрі-дәрмек, ұнтақ, тұнба
медицинада ор-ганизмнің жалпы тіршілік қа-білетін, ауруға ... ... ... және ... – қан ... ... емдеуге
қолданылады.
Мойыл. Биіктігі 3,5-8 метрлік, ағаш немесе бұталы өсімдік, жемісі – ... ... ... – жемісі. Жеміс тұнбасы жас бұзаулардың іш өтуін
тоқтатады. Шыбын-шіркей, кене т.б. зиянкестерді қыру үшін ағаш ... ... Ол үшін ағаш ... 100 ... 5 литр ... шыбын-шіркейі мол жерге шашылады.
Марал шөп тамыры. Бұғылар күз, көктемде бұл өсім-діктің ... ... ... ... ... оны ... шөп ... деп атап кеткен. Тамыры
қысқа, ірілеу, шашақталған, гүлдері – көк, ... ... шар ... ... сабақтың ұш жағында жеке-жеке орна-ласқан. Оны мақсыр деп
те ... ... ... бері ... ... ... ... әл беретін
дәрі ретінде пайдаланған.
Қара пышақ, күшәла. Қара пышақ – биіктігі 20-40 ... ... ... шөп ... жартылай улы өсімдік, гүлінің ішкі беті қара түсті.
Өзбектер оны күшәла деп атайды. Ортаңғы қабыршақ ... ... ... ... ... ... ... өзек-ше өсіп шығатын болғандықтан,
орыстар оны карандаш дейді. Медицинада осы ... ... дәрі ... өкпе ... ... ... ... гүлділер тұқымдас, көп жылдық, шөп тектес өсімдік –
тобылғының тұнбасы, майы көп ауру-ға ем. ... ... ... ... қуық ... асқазан – ішектің түйілуін, денесіндегі
түрлі ісіктерді емдейді. Тобылғы майын малдың, адамның ісіп кеткен
буындарына, сырқырап ауыратын тұстарына жағып, сырқатын жазады.
Қарандыз. Сазды ... ... ... дәрі ... ... ... аршып ауызға салады.
Жербауырсақ. Жусанға, басқа шөпке жабысып өседі, бауырсаққа ұқсас. Оны
қуығы тұтылған адам емге ішеді.
Шырғанақ. Бұтағы тікенді, аса жуан емес, іші сары ... ... Оны ... болып ауырғанда емдік дәрі ретінде қолданады.
Шетен. Биіктігі – 3-20 метрлік, жұқа сұрғылт қабықты, көп ... ... Оның ... ... өт ... емдеуге, несеп, өт айдауға, бүйрекке
және қуыққа байланған тасты түсіруге, іш жүргізуге пайдаланады.
Итмұрын. Жемісінің құра-мында илік заттар, С, К, Р, Е, В ... ... ... ... алма қышқылдары, аздаған мөл-шерде белок,
май, гликозидтер бар. Итмұрын ... ... ... да, ... да ... ... Биіктігі 5-25 сантиметр, көп жылдық шөп тектес. Жемісі
шілде, тамызда піседі. Жемісі-дәрумендердің бай ... ...... ... ... ... ... тәбетін арттырады, ас қорыту
органдарының қабынуын басады, бауыр, бүй-рек ауруларына ем.
Өгей шөп. ... 15-20 см, ... ... ... көп жылдық шөп
тектес өсімдік. Жапырағының астыңғы беті жұмсақ, жылы, үстіңгі беті қатты
және суық болғандықтан, халық оны өгей шөп деп ... ... ... өгей
шөптен жасалған тұнбаны жөтелді басатын дәрі ретінде қолданған. Өсімдіктің
құрғақ жапырағын тынысы тарылып, ентігетін ... ... ... ... ... ... ... гүлділер тұқымдасына жатады, бұта не ағаш. Қазақстанда 7
түрі Алтай, Тарбағатай, Іле және Жетісу (Жоңғар) Алатауында ... ...... ... ... бай. ... 50 түрі қолдан
өсіріледі, ол – дәрілілік құнды шикізат. Жемісінің құрамында аскорбин,
лимон қышқылдары, ... ... ... қант ... ... ... еттерінің жиырылуын күшей-теді, қажығанда қуат
береді, қан қысымын төмендетеді.
Сүйел шөп. ... ... ... ... ... ... және ... шырынымен бауыр, өт ауруларын, сары ауруды емдеген.
Шай шөп. Халық оны шөп шай, сары мысық-табан алтын түсті күн ... ... ... гүл деп ... Оны ... өт ... дәрі ретінде
қолданады, бұл өсімдіктен аренарин деп аталатын антибиотик алынады.
Аскөк. Одан жасалынған дәрі-дәрмектер медицинада қан қысымын төмендетуге,
қан тамырларын кеңейтуге, ... өт ... ... түсіру үшін
қолданылады.
Жалбыз. Ерін гүлділер тұқымдасы, хош иісті, көп жылдық, кейде бір жылдық
шөптесін өсімдік. Жалбыздың жапырағында ментол бар. Бұл ... ... ... өт жолдарын емдеуге шипалы. Ол жағымды иіс беретін
әрі антисептикалық зат ... ... ... тіс ... ... ... ағашы. Оның ашық сары түсті, хош иісті уақ гүлдерінің қайнатпасы мен
тұнбасы микробты құр-тады, ісік қайтарады, несеп жүргізеді. Шипа ... ... ішек ... бауыр, бүйрек, қуық ауруына да қолданып,
қайнатпасын күйікке, жараға ... ... ... ... шашты бекітеді.
Жиі кездесетін улы өсімдіктер Біздің жеріміздегі өсімдік-тердің қай-қайсы
да шипалық қасиетке бай. Алайда олардың ішінде улы өсімдіктерді дәрі-дәр-
мек ... ... аса ... ... ... ... ... даламызда жиі кездесетін улы өсімдіктер мыналар:
1.Итсигек. 2.Көкнәр. 3.Сүтті-ген. 4. У қорғасын. 5.Шытыр. 6.Көкек.
7.Қызғалдақ. ... ... ... ... 10.Үшкір азинеума. 11.Шашақ
жемісті гелиотроп. 12.Батпақ қалтагүл шөбі. 13. Түйе шырмауық, ... ... ... ... шөңгебас. 16.Дала қылшасы. 17. Дала
қырық буыны. 18.Тегеурінгүл. 19.У ... 20. ... ... 6000-ға жуық өсімдік түрлерін кездестіруге
болады. Олардың үрлерінің көптігі жөнінен Қазақстан одақ көлемінде бірінші
тұр. Өсімдіктер дүниесінің осындай молдығына байланысты олардың ... ... ... ... ... да ... бағумен ақылым заманнан айналысқан қазақ халқы шөптерің, жалпы
өсімдіктердің емік, дәрілік қасиеттерін ертеден білген. Сөйтіп ел арасында
ауруға шалдыққан адамдарды дәрілік ... ... ... ... өмір сүрген әл-Фараби, Әбу Әли Ибн Сина, ... ... ... ғасырларда өмір сүрген тағы да басқа Шығыс ғалымдарының қазақ халық
медицинасының дамуына әсіресе дәрілік өсімдіктерді танып пайдалануына еткен
ықпалдары зор ... ... ... ... ... өсімдіктердің әр түрлі қасиеттерін
өздерінше пайдалануы да мүмкін.
Оның да жөні бар. өйткені кейбір өсімдіктердің бірнеше түрлі дәрілік
қасеттері бар.
Аюбұлақ – биіктігі 0,4-1,2 см, ... ... ... тұратын екі жылдық
өсімдік. Жапырағы ұзынша, кезектесіп орналасқан. Гүлі ашық асры ... ... ... ... ... ... маусым-тамыз
айларында гүлдейді.
Еліміздің Европалық бөлігінде орталық және Оңтүстік аудандарында, көбінесе
шабындық, тоғайлы құмды жеррлерде өседі
Алтын тамыр- ірі әрі жуан ... бар, көп ... шөп ... ... ... ... 900г ... жетеді. Тамрының сырт жағы алтын түстес
сары да, ішкі жағы ақ түсті кепкен кезде тамырының
сынған жері ашық қызыл түстес болады. Сары ... ... ... ... ... ... Маусым-шілде айларында гүлдейді.
Шашыратқы – биіктігі 1,5 метірге дейін жететін, шөп тектес өсімдік. Тамыры-
жуан, ұзындығы 1метрден асады. Гүлдері көгілдір ... ... 2-3 тен ... ... ... ... ... Батысында көптеп тараған.
Жалбыз- биіктігі 20-60сантиметрдей, тік өсетін төрт ... ... ... ... ... ... ... ұзын болып өседі. Гүлдері уақ,
қызыл жасыл түсті, бәрі ... ... ... сабақ барысында орналасқан.
Маусым айында қыркүйекке дейін гүлдейді.
Елімізде Украйна, Малдова, Краснадар өлкеінде Қйыр Шығыс, Беларуссия,
Прибалтика, Қазақстанда өседі.
Жантақ – тікенекті ... ... шөп ... ... ... ... бар. Сол тікенектері түбінде
кішкене жабырақтары орналасқан. Уақ, қызыл түсті гүлдері болады. ... және ... ... ... ... ... Орта ... Кавказ. Негізінен
далада, құрғақшылық аймақта өседі.
Жантақтың жас шөбінде, әсіресе С витамині өте көп болады. Дәрілікке
жантақтың шөбі және тамыры пайдалы.
Тасшөп - ... 3-10 ... ... шөп. ... ... ... ... бетінде жабыса өседі. Жапырақтары қарама –қарсы орналасқан
уақ, ұзындығы15мм, ені 7мм, хош иісті. Гүлдері қызғылт түсті, шашыранқы ... ... ... ... айларында гүлдейді.
Еліміздің барлық жерінде таралған. Құмды, қарағай, тоғайлы жерлерде өседі.
Дәрілікке шөбін пайдаланады. Онда эфир майы , С витамині емдік ... ...... ... ... көпжылдық өсімдік. Гүлдері ірі, ақ
түсті. Жемісі ашық қызыл түсті, әдеммі иісті болады. Мамыр –шілде айларында
гүлдейді. Жемістері ...... ... ... ... ... ... ылғал жеткілікті тоғайлы жерлерде
өседі.
Дәрілік мақсатта бүлдіргеннің жапырағы ... ...... 5 ... сындырғанда сүт сияқты ақ түсті. Латек сөлі
шығатын көпжылдық шөп.
Жапырағы ұзынша келеді, гүлі ашық сары ... ... ... ... ... шөп ... жерлерде, ашық аландарда, тау
бөліктерінде өзен жағалауларында өседі.
Орман бүлдіргені. Биіктігі 5-25 сантиметр, көп жылдық шөп тектес. Жемісі
шілде, тамызда піседі. Жемісі-дәрумендердің бай ... ...... ... ... ... ... тәбетін арттырады, ас қорыту
органдарының қабынуын басады, бауыр, бүй-рек ауруларына ем.
Өгей шөп. Биіктігі 15-20 см, күрделі гүлділер тұ-қымдас, көп ... ... ... ... ... беті ... ... үстіңгі беті қатты
және суық болғандықтан, халық оны өгей шөп деп атаған. Ха-лық емшілері өгей
шөптен жасалған тұнбаны жөтелді басатын дәрі ... ... ... жапырағын тынысы тарылып, ентігетін адамға темекі тәрізді ... ... ... – биіктігі 5 сантиметр сындырғанда сүт сияқты ақ түсті. Латек ... ... ... ... ... гүлі ашық сары ... ... айларында
гүлдейді.
Еліміздің солтүстігінде Ылғалды шөп шабындық жерлерде, ашық аландарда, ... өзен ... ...... ... ... ... арнайы ұлпасы бар)
өсімдіктер тобына жататын гүл. ... жері ... ... ... ... ... құрғақ әрі құмды шөлдерде өседі. Алоэ сөзі араб
тілінен шыққан. Мағынасы ... ... ... білдіреді. Сондай-ақ, емдік
қасиетіне байланысты ”Үй гүлдерінің королі” деген де балама атқа ие. 
Алоэнің етті, семсер ... ... ... әрі жуан жапырақтары бар.
Жапырақтары гүл ... су ... ... ... маңызға ие.
Алоэ гүлі үйде тек декоративті мақсатта ғана ... ... ... ... ... практикада алоэнің жапырағы мен шырыны және де ... ... және ... ... бұзылған ұлпа)
пайдаланылады.
Қазақстан Республикасы жер көлемі жағынан әлемде алдыңғы қатарда орын
алады. ... ... ... ... дала , ... ... өте бай.
Жер бетінде өсетін өсімдіктің, жануарлардың көптеген түрі біздің жердеде
кездеседі, өсімдіктердің көп ... ... әр ... атын ... ... қиын.
Ғалымдардын есептегені бойынша, біздің елімізде бес мыңнан ... ... ... екен.
Өсімдіктер бір-бірінен мүшелерінің әр түрлі болуымен ажырылатады.
Ағаштардын өзі көп түрлі, қылқан жапырақты, жалпақ жапырақты, сабағы ... ... көп ... ... Кез ... ... белгілі
бір ортада: суда немесе құрлықта тіршілік етеді. Өсімдіктің
айналасындағының барлығын сыртқы орта дейді. Өзін ... ... ... үшін ... ауа, ... ... ... жылу.
Өсімдік ыстық, сусыз құрғақ жердеде, суық, мұз қар басқан тау етегіндеде,
судада, ылғалы мол жылы жердеде өседі.
Өсімдіктердін сыртқы орта жағдайларына ... ... ... ... ылғал сүйгіш өсімдіктер, оларға шалғындық беде, бақбақ т.б.
жатады.Топырақтағы ылғал мол болатындықтан тамырлары онша ұзын ... ... ... жалпақ, ылғалды буландыруға жақсы
бейімделген.
- құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер- оларға жантақ пен сүттіген,
сексеуіл т.б. жатады. Топырақтағы ... өте аз, ... ... ... ... 15-20 ... дейін барады, соншама
тереңнен алған ылғалды үнемдеп пайдалану үшін жапырақтары ұсақ әрі
сирек, бұтақшалары тікенді келеді. Ал сүттіген ... ... ... ... арқылы түнгі салқында топырақтын бетінде пайда
болатын шықтан және сиректе болса жауған жаңбырдан ылғал сіңіріп
алады. Жапырақтары ... етті ... ... мол ... суды ... жылу ... өсімдіктер- оларға адам қолдан өсіретін мақта, асқабақ,
күріш, қияр, үрмебұршақ т.б. өсімдіктердін арғы ата тектері
оңтүстіктін жылы аймақтарынан ... ... ... жазы ... ... өседі.
- суыққа төзімді өсімдіктер- оларға бидай, сұлы, арпа т.б. жатады.
Олардың ... ерте ... ... бұл ... ... ... ... жарық суйгіш өсімдіктер- жылы жақта , жарығы мол ... ... ... жүгері, мақта , жолжелкен, өгейшөп, қоңыраубас.Әр өсімдік
түрінің жарық мөлшеріне деген қажетсінуі де алуан түрлі. Мысалы
жүгері, ... ... мол ... ... өссе ғана мол өнім ... ... ... төзбейтін өсімдік. Мақтаны бір-біріне көлеңке
түсірмейтін етіп егеді.
- ... ... ... ... қырлы шөп, саумалдық, әйкен,
қырыққұлақ, қазтабан сияқты өсімдіктер жатады . Ормандарда, ... ... күн ... өте аз ... ... ылғал мол, қорек те аз
емес, осындай жерлерде жанағы өсімдіктер өсіп-өнуге жақсы бейімделген.
Кейде ағаштарды көп кесіп, ашық алаңдар пайда болғанда, көлеңке ... ... ... ... күн ... ... қурап қалады.
Өсімдіктердін көп түрлері бір-бірімен араласып, бір жерде өседі. Аралас
өскен өсімдіктердін кейбір түрлері бір-біріне қолайлы жағдай жасайды.
Мысалы еменді ормандарда, тек ... ғана ... ... нәзік, жалпақ
жапырақты шөптесін өсімдіктер көп болады. Ал қайын орманының арасында
қойбүлдірген, қазтабан, қоңыраубас сияқты өсімдіктер жақсы өседі. Ашық
далада бетеге мен селеу, ... ... ... ... ... ... жиі ... – тірі ағза. Ол кез келген тіршілік иесі сияқты белгілі бір уақыт
мөлшерінде тіршілік етеді. Бидай, кунбағыс, қызанақ т.б. ... ... деп ... Екі жылдық өсімдіктерде бар, мысалы пияз,
орамжапырақ т.б. Көптеген өсімдіктер ұзақ тіршілік етеді. Мысалы емен-1000-
1500 жыл, қайың 150 жыл, сарықаған 50 жыл ... ... ... өз ... ... ... ... Бірақ адамдардын өлшеусіз, көп пайдалануынан, орынсыз, ойланбай
немесе білместіктен ... бар, ... жер ... ... ... ... зардап шегуде. Еліміздің ормандары сирей бастады, топырақ
тозды. Сондықтан табиғатты, ... ... ... ... ... мақсат
етіп қойылған, Қазақстан Республикасының Конституциясында жазылған.
Ерекше қорғауды қажет ететін өсімдіктер ... ... ... ... әлеміде сан алуан, турлері өте көп. Жалпы жер
бетінде ғалымдардын есептеуі бойынша жануарлардын екі ... ... ... ... ... : бунақденелілер, балықтар, қосмекенділер,
жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер т.б. бөлінеді. ... ... ... ... түрі бар. Қоныз, көбелек, бал арасы бір ... ... ... ... ... ... ортада- суда, құрлықта, топырақ
арасында тіршілік етеді. Қай орта болсын жануарлар сол тіршілік ету
ортасына бейімделеді. ... ... ... ... ... құрылысынан , тағы басқа белгілерінен байқауға болады. Мысалы –
камбала теніз түбінде тіршілік ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары162 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
АДЫРАСПАН-ДӘРІЛІК ӨСІМДІК12 бет
Дәрілік өсімдіктер20 бет
Дәрілік өсімдіктерге тарихи және әдеби шолулар35 бет
Дәрілік өсімдіктерден дайындалатын қоспаларды дайындау және жасау тәсілдері77 бет
Құрамында майлар мен май тәріздес заттар бар дәрілік өсімдіктер мен шикізаттар және олардың өнімдері.14 бет
Құрамында сапониндері бар дәрілік өсімдіктерді тамақ және жеңіл өнеркәсібінде қолданылуы.6 бет
Адыраспан4 бет
Аққулар3 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь