Қазақ тілім, өркенде!

МАЗМҰНЫ

1. Құрастырушыдан.....................................................................

2. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының
мемлекеттік тілі – қызмет етуінің алғы шарттары.....................

3. Анамның тілі – ардақтым менің :
/Әңгіме/......................................................................................

4. Қазақ тілі жайлы ғұламалар ойлары.......................................

5. Қасиет пен құт дарытқан ана тілі туралы даналардан
жеткен сөз................................................................................

6. Жасай бер, ана тілім – қазақ тілім!:
/Тақырыптық кеш/.......................................................................

7. Тіл - біздің тірегіміз, соғып тұрған жүрегіміз :
/Әдеби-ертеңгілік/......................................................................

8. Тіл – жаның, тіл – қаның, тіл – арың, тіл - әнің:
/Әдеби ойын-сайыс/..................................................................

9. Қазақ халқының асыл мұрасы:
/Сұрақ- жауап ойыны/.............................................................

10. Көңілден шыққан көрікті ой......................................................
а) Тектілік те тілден.........................................................................
б) Өнер алды – қызыл тіл...............................................................

11. Сөз тапқанға қолқа жоқ...........................................................

12. Қазақ тілінің бай қазынасы....................................................

13. Тіл өнері мен сөз құдіреті туралы:
/Мақал- мәтелдер


14. Тыйым сөздер...........................................................................

15. Ән-жыр шашу...........................................................................

16. Тіл сырына саяхат..................................................................

17. Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңы.................

18. Қосымша 1. Қазақ халқының саңлақтары............................

19. Әдебиеттер.............................................................................
        
        ҚҰРАСТЫРУШЫДАН
Қазақ тілі осы мемлекеттің түпкілікті тұрғындары қазақтардан басқа
Қытай, Монғолия, Иран, ... ... ... мен ... ... Қырғызстан, Түркіменстан сияқты республикаларында ... да ана ... тілі – ... ... ... ... ... жатады. Бұл тармаққа
кіретін тілдер – қарақалпақ, ноғай, татар, башқұрт, қырғыз, қырым ... ... ... және тағы ... тілдер. Қазақ тілі - өзіндік әдеби,
ғылыми және саяси жазу нормасы қалыптасқан бай тіл. Қазақ ... ... ... ... бастан кешкен қазақ халқының тарихымен тығыз
байланысты.
Оның қалыптасуға бет алуы ... ... ... ... ... ... ... ХҮ ғасырдағы қазақ ... ... ... ... еді. ... түркі тілдерімен салыстырғанда, сөздік қоры
жөнінен, қазақ тілі – ежелгі таза қалпын тұтас сақтап келе ... ... ... ... ... ... ауыз ... және жазба
әдебиеті сияқты екі қайнар көзі бар.
Қалыптасудың барлық сатыларын ... ... ана ...... ... ... ... әдеби шығармалар, ғылыми-бұқаралық, техникалық,
құқықтық, педагогикалық, саяси, өнертанушылық ... ... ... ... ... ... тілі болумен ғана
шектеліп қалмайды, оның мұрағаттық, ақпараттық қасиеттері де мол. ... – бай да ... ... ... ... Ежелгі бабаларымыздың
тарихы, шежіресі және түрлі әдеби мұралар бүгінгі ұрпаққа өзіміздің осы ана
тіліміз арқылы жетіп ... Тіл ... ... ... ... Қоғамның
жылжып, өзгеруіне байланысты тіл де дамып, өзгеріп отырады.
Қазақ тілі тарихында орын алған түрлі қиындықтар мен ... ... бар. ... қазақ халқы үш ғасырға жуық орыс
отаршылдығының қыспағында болып, ұлт ... ... ... ... бастан кешірді. Екіншіден, Жоңғар шапқыншылығының халқымызға
тигізген зардаптары да ... зор ... ... ... өкіметі жетпіс
жылдан астам уақыт бойы ... ... ... ... ұсақ ... ... жасап келгені белгілі.
1989 жылы 11 қыркүйекте қабылданған “Тіл ... ... ... ... ұлы ... әрі оның ... және бөлінбейтін
белгісі”делінген. Ал бірінші баптың ... ... ... тілі –
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады” деп жазылған.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев “Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде” ... ... ... ... ... тілі мәселесі мемлекеттік деңгейге
көтерілген кейінгі ... ... ... та ана тілі үшін ... ... әлі шешілмей жатқан түйінді мәселелер де баршылық.
Халық тәуелсіздігінің ең басты ... - оның ана ... ... Өзінің ана тілі, ұлттық мәдениеті жоқ ел өз ... ... өмір сүре ... ... барлық халық тәуелсіздікке ұлттық қадір-
қасиетін, мәдениетін, ана тілін сақтап қалу үшін ұмтылады. ... ... ... ... ... салт-дәстүрін, ана тілін ерекше қорғайды.
Ана тілін дамыту, қорғау дегеніміз – өз ана тілінде таза сөйлеу және
оны жақсы біліп, ... ... ... ... ... – анам ... жатқанымда-ақ берген білім.
Шыр етіп жерге түскен минутымнан,
Құлағыма сіңірген таныс үнін, - деп С.Торайғыров ... ... ... күші мен ... ... ... ... бағдарлап,
сөз өнерін бар өнердің басы деп санаған. Мысалы: “Өнер алды – ... ... тас ... тас ... бас жарады”, “Тоқсан ауыз сөздің, тобықтай
түйіні бар” ... ... ... ... ... мән ... ... даналығына, Махамбеттің батылдығына, Бұқардың ақылгөйлігі мен
халқына деген жанашырлығына, ... ... ... ... ерліктеріне сүйсініп, рухани өмірімізге азық етеміз.
С.Бегалин атындағы Мемлекеттік республикалық балалар ... ... ... бер ... көркем де!” атты әдістемелік құралды ұсынып
отыр.
Құрал мұғалімдер мен оқушыларға ғана ... ... ... ... ... исі қазаққа арналады.
ҚАЗАҚ ТІЛІ –
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛІ –
қызмет етуінің алғы шарттары
Қазақстан – егеменді, ... ел. ... ... ... ... ... ... біздің болашағымыз – бүгінгі жастар. Олардың
міндеті – ... ... ... оны ... таныта білу. Әлемге таныту үшін
әр жас өз елінің тарихын, тілін жетік ... ... тілі – ... ... ... ... ... халқының
және оның шекарасынан тыс өмір сүріп жатқан қазақтардың (Ресей Федерациясы,
Өзбекстан, Қытай, Монғолия т.б.) ... ... ... тілі ... ... ... тілі болып
табылады.
Қазақ тілінің сөздік құрамы өте бай, оған 67 мың ... сөз, ... ... ...... 91,5 мың ... ... кірген бір
ғана он томдық “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі” куә бола алады.
Қазақ тілі ... ... ... ареал) қыпшақ тобына
кіреді (татар,башқұрт, қарашай-балқар, құмық, қырым-татар, қарақалпақ,
ноғай) және ол, әсіресе, ... ... ... ... ... ... тілі ең көне ... әр кездегі ежелгі түрік жазулары
ескерткіштерінен: ... ... (5-8 ғ.ғ.), ... ... ... ... ... Қашқаридің “Диуани лұғатат
түрік” еңбегі , Ахмет Йүгінекидің “Һибат Ұл һақайық” ... Қожа ... ... (10-12 ғ.ғ.), ... ... Шағатай және қыпшақ (13-
14ғ.ғ.) тұсындағы жазулардан алады.
Сонымен ... ... ауыз ... ... мен тілдік
нормаларында қалыптасқан, кейінгі кезде ақындар, жыраулар ... ... ұлы Абай мен ... ... ... ... ... қазіргі
қазақ әдеби тілі.
Қазақ жазуы 1929 жылға дейін араб графикасын, ал 1929-1940 жылдары
латын ... ... 1940 ... ... ... ... ... орыс
графикасын қолдануда.
Мемлекеттік тіл, яғни, қазақ тілі - әлемдегі алты мыңға жуық тілдердің
ішіндегі қолдану өрісі жағынан жетпісінші, ал тіл ... мен ... ... алғашқы ондықтар қатарындағы тіл. Сондай-ақ, ол ... ... және ... тіл ... қалыптасқан алты жүз тілдің
және мемлекеттік мәртебеге ие екі жүз ... ... ... тұратын жүзден аса ұлт өкілдері Қазақстанның халқын, соның
ішінде қазақ халқының тұрмыс-әдебиетін, әдет-ғұрпын, мәдениетін, әдебиетін,
тілін білуі міндетті.
Тілге ... ...... ... ... ... халықтың, елдің өмір
сүруі мүмкін емес. Әлем таныған ел болу үшін ... ... ... – қастерлі де, қасиетті ұғым. Ол әрбір адамға ана сүтімен ... ... Ана ... ... адам – ... ... ... Отанын,
атамекенін сүйеді деген сөз. Ал, бұлардың бәрі – адам ... үшін ... ... ... ... ... абзал сырын түсіне білуіне басты
себепкер – ана ... ... ... ... ... саясаты туралы”
Тұжырымдамасы (1996ж.) және осыларға негізделген “Тіл туралы” Заң ... ... ... ... пен рухани ынтымақтастықтың
құралы ретінде ... ... және тіл ... ... ... тіл ... бір ғана тіл – қазақ тіліне конституциялық мәртебе
беріліп отыр.
Қазақстан Республикасында қазақ ... ... тіл ... қызмет
етуінің бірнеше алғы шарты бар. Атап айтқанда, сол ... ... ... болуы, табиғи және табиғи емес тілдік ортаның болуы,
республиканың барлық аймақтарына таралуы, ... ... әр ... қызмет етуі және ауызша әрі ... ... ... етуі ... факторлардың болуы, сондай-ақ қазақ тілінің құрылым-жүйесі жетілген,
лексика-фразеологиялық қоры аса бай, ... келе ... ... және ... бар ұлттық тілдердің бірі ретіндегі ішкі тілдік факторлардың болуы
– қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... ... қызметі қоғамдық өмірдің аса маңызды
мынадай ... ... ... басқару, ақпарат, білім беру мен тәрбие
ісі (мектепке дейінгі мекемелер, бастауыш, орта ... ... ... мен ... ... ... ... ғылымдар,
жаратылыстану мен нақты ғылымдар, техникалық және ... ... ... ... ... ... салаларында, бұқаралық
ақпарат құралдары саласында, іс жүргізу саласында; мемлекеттік, қоғамдық-
саяси, мәдени ... мен ... дене ... ... ... сақтау мен емдеу мекемелерінде; қоғамдық тамақтандыру
орындарында; өнер ... ... ... ... ... ... тәрбие және білім беру ісінде; шаруашылық
жүргізу және ұйымдастыруда; өндіріс және ... ... ... ... ... ... ... конференция,
мәжіліс, жиындар т.б.
Сонымен, қазақ тілі – дәстүрлі, тұрақты, қатаң тілдік нормасы ... ... ... ... ... ... ... деңгейге
көтерілген тіл.
Біздің ана тіліміз - қазақ тілі:
- түпкі түрін сақтаған түркі туыстас байырғы тіл;
- ... ... ... бар ... әдеби тіл, жергілікті тіл (диалекті), сөйлеу тілі, қарапайым
сөйлеу тілі тәрізді формалары бар;
- ... ... ... ... ... ... кемелденген тіл;
- егеменді Қазақстан Республикасы өз ... ... ... ТІЛІ –
АРДАҚТЫМ МЕНІҢ
(Әңгіме)
Анамыздың ақ сүтімен бойымызға
дарыған тілімізді ұмыту – бүкіл
ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту.
Б.Момышұлы
... Тіл – қай ұлттың ... ... мен ... ... мен
тәрбиесінің негізі, қатынас құралы. Тіл болмаса сөз болмайды. Сөз болмаса
адамзаттың тірлігінде ... ... ... ... ... ... ерекше. Міне, осы орайда ана тіліміз ... ... ... ... ... Жыл ... сайын ана тіліміздің мәртебесі өсіп, абыройы арта
түсуде.
Тіл – халықтың ... Тілі ... ... та жер ... жоғалады.
Адамзат тарихында көптеген өркениетті елдердің өшіп ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі қазақ қоғамындағы
мәңгүрттіктің басы да өз тілін тәрк етуден туды. Ана сүті сіңбеген, бесік
жырынан нәр ... ... ... тана сүтімен кірмейді. Тілі мен дінінен
айырылған ондай жан рухани кемтарлығын, адамдық ... ... ... ... ... айналады. Ана тіліміздің ... үшін ... ... ... ... ... жылдары тіл тәуелсіздігін
ту етіп көтерген Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Мұхтарлар, ... ... ... лебі ... басталған бүкілхалықтық
қозғалыс соның айғағы.
ХХ ғасырдың ұлы жемісі – ... ... үшін ... көк ... Ата-бабаларымыз көксеген, армандаған ... ... ... ... - ... ... ... еңсені көтеру. Ұлттық
мінез, ұлттық ... ана тілі жоқ ... – ұлт та ... ... ана тілім! Тас бұлақтың тұнығы да сенде, ана ... ... ... ... ... жұпары да сенде, қыран құстың жанары да ... ... ... де ... ... даланың жазықтығы да сенде...
Халқымыздың аса бай рухани қазынасы – туған ана тіліміз. Ол – ... тілі - ... ... кең ... ... да ... ... сөзі қашанда даланың қоңыр желіндей аңқылдап еркін есіп тұрады. Қазақ
тілінің биязы мақамы – ... ... ... ... ... ... шырқап салар әндей. Туған тіл біздің бірінші бақытымыз, бірінші ырысымыз,
біз сондықтан “Ана тіліміз” дейміз. Қазақтар ... ... деп ... ... ... білу - ... мақтаныш. Әйтсе де өз ана тілін аяқ
асты етуге болмайды.
Ана тілің – арың бұл,
Ұятың боп тұр ... ... ... біл,
Өз тіліңді құрметте, – дейді талантты ақын Қадыр Мырза Әли
ағамыз.
Анамның тілі – ... ... ... ... ... мен ... сенсің.
Сен менің кішкентай кезімде әкем болып мойныңа отырғызып қуандың, ... ... ... мені ... ... Жел ... кекілімнен сипадың.
Тілім, ана тілім менің, адамзатымның ... сен ... анам ... ... ... төсіңнен ақ сүтіңді емдім. Сен менің ағам,
інім, әпкем, қарындасым, бауырларым болған ... мен сені одан ... ... ... ... Абай мен Мағжан сынды асқар алыптарын
туғызған, әкелері мен аналары болған ұлтымыздың ... ... ... ... ... ... ... тілім” сен үшін ғана төгілсін, менің өмірім ... ғана ... Олай ... ана ... ... өзіміз құрметтейік,
ардақтайық! Сонда ғана туған ... туы ... ... ... ТІЛІ ... ... тілінің таңғажайып кереметі жайында пікір айтушылар ... ... ... өз ... ... ... жұрт өкілдері де баршылық. ... ірі ... ... ана ... үлкен құрметпен қарап, ауыздарының суы құрып,
тамсана жазғандары мәлім...
Радлов В.В. /ресейлік шығыс зерттеушісі/. Қазақтардың тілі ... ... әрі ... көбіне іліп-қағып сұрақпен жауап ... ... ... ... сөйлейді. Кез келгені, тіптен сауатсыздарының өзі,
ана тілінде біздің Еуропада байқап ... тек ... ... ... ... ... П.М. /1868 – 1906, шығыс зерттеушісі, профессор/. Қазақ
тілін зерттеушілердің барлығы да бір ... ең бай, ең таза ... бірі деп ... Н.И. ... ... ... профессор/. Ертедегі
түркілер тұрмысының көптеген іздерін өзінде сақтап қалған ... ... ... ... ... даласы менің халық тіліне деген сүйіспеншілігімді
мүлде қалыптастырды, оған мен ... ... үшін ... таптырмайтын құжат
ретінде қарай бастадым.
Бенцинг И. /түркітанушы/. Ғылыми, әдеби, тілдік және ... ... ... тілі түркі тілдерінің ішіндегі ең әсем, өте бай ... С.В. ... ... ... тілі ... ... суреттілігі
жағынан басқа түрік, немесе түркі тілдерінен әрдайым бөлекшеленіп тұрады.
Қазақ өзінің ауызекі көркем тілімен, ... әсем ... ... ... де ... ... ... халық.
Саади А. /татар ғалымы/. Қазіргі ең таза, ең бай, ең ... ... ... ... ... ... бір тіл ... ол қазақ тілі
және қазақ әдебиеті, шын ғылым үшін біз мұны ашық айтуымыз ... А. ... ... Қазақтардың ақыл-ой қабілетінің
зорлығына барған сайын менің көзім жетуде. ... әсем ... ... ... дегенін тез түсіндіре, қарсыласының сөзіне шебер ... ... ... ... ақыл-есі де өте тез жетіледі.
Байтұрсынов А. Біз сияқты мәдениет жемісіне жаңа аузы тиген жұрт, ... жоқ деп ... ... ... даяр ... ... ана
тілі мен жат тілдің сөздерін араластыра-араластыра, ақырында ана ... ... ... ... ... ... ... мәдени жұрттардың
тіліндегі әдебиеттерін, ғылыми кітаптарын қазақ тіліне аударғанда, ... ... ... ана ... ... сөз ... ... біздің әдебиетіміздің тілі таза болып, жоғарыда айтылған
талғау салтының шарты орындалған ... М. ... көз ... ... ... ... сол мінбеге
шығарып: “Ақырғы діліңізді айтыңызшы, Мұхтар!” – десе, ... ... сөз ... ... тас ... ... ... темір тозады,
ұрпақ озады, дүниеде өлмейтін сөз ғана, ... ... ... келе ... мұра ... арзандатып алмайық.
Жұмабаев М. ... Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе
желсіз ... ... ... ... ... ... сары ... үдере
көшкен тұрмысы - асықпайтын, саспайтын мінезі көрініп тұр.
Оңдасынов Н. Қазақ тілі – аса бай тіл, ... тіл. ... ... ... ... Орамын, бұрамын тауып, қисынын, орайын келтіріп пайдалансаң,
бұл тілмен сурет салуға, тас ... ... ... оюға болады-ау. Бұл
тілден май тамады десе де ... ... ... жырына құлақ салсаң, не
бір алуа шекер балдай татитын нәріне, әріне әсте ... ... ... ... ... сұлу ... ... өгейсуге болады...
Дулатов М. /“Қазақ тілінің мұңынан” үзінді/. “Мен заманында ... Мен ... ... тілмар бабаларыңның бұлбұлдай сайраған тілі едім.
Мөлдір судай таза ... ... ... толқындай екпінді едім. ... ... ... Ғ. ... мемлекеті жаңа жыл қайырудың ҮІ ғасырында
құрылған. Сол кезде оның ... ... ... тілі де бар еді. Мемлекет
құрамында оғыз, қарлұқ сияқты әлденеше тайпалар болғанымен, тілі бір ...
Осы жайларды сипаттайтын ... ... ... сөйлейді:
«Қытайдың тәтті сөзіне, асыл дүниеліктеріне ... ... ... ... халқы жойылдық!
Қытай қолында қандай ерлеріміз құл болып қалды. Біз қағаны бар халық
едік. Қайда сол қағанымыз? Енді бұл ... ... ... ... ... ... ... әрине, жігерлі жүректің тебіренісі, күреске шақырған ердің айтар
сөзі. Сонымен бірге бұл - өскен ... тән ... ... ... Әрі ... ... сөйлей алатын халықтың тілі. Будандаспаған, сыртқы әсерден таза
тіл. ҮІ ғасырда осындай дәрежеге жеткен ... ... жаңа ... ар ... ой ... ... жатпақ.
Мұстафин Ғ. Түрлі-түрлі байлық бар. Солардың таңдауын берсе, мен тіл
байлығын таңдар едім. Өйткені тіл байлығы – бәрінен де ... ... қара ... көп мән ... Күн ... ... ... сөз
шалады. Ендеше, соншалық қуатты да, киелі қаруды ... ... ... болмайды.
Досмұхамедов Х. Тіл – жұрттың жаны. Өз ... өзі ... ... ... айрылған жұрт – жойылған жұрт. Мектеп пен баспаның иілі
дұрыс болса, елдің тілін ... ... ... ... пен
баспада қолданудан қалған тіл – шатасқан тіл. Ол ел – сорлы ел, ... тілі ... ... Ана ... ... тұрып, бөтенше жақсы
сөйлесең, ол - ... Ана ... ... ... ... бөтенше жақсы сөйлеу,
бұл - сүйініш. Өз тілін ... ... жат ... ... беру – зор қате.
Айтматов Ш. Қазіргі қазақ тілінен үйренеріміз көп. Мен өз ... ... ... ... ... ... озық ... үңіле оқимын,
орайлы атауларды өз шығармаларымда пайдаланып отырамын... туыс тілдегі
терминдер баламасын ... ... ... ... ... олжа
саламыз!..
Бельгер Г. ... Әлдеқалай орыс, неміс таныстарымның ... ... ... ... ... ... ... тұтқиылдан сұрақ
қоятыны бар: “Осы қазақ тілі қалай өзі ... бай тіл ... Бір ауыз ... ... ... ... ... сене ... білем. Сондықтан,
сөзім дәлелді болу үшін, мен де жауап берер алдында ... атам ... ... ... сен ... ... бер” деген қағидасын ескеріп,
көптеген мысалдар келтіремін. Айталық, орыс, неміс тілдерінде тапшы келетін
қазақтың мал атауларын ... ... ... ала ... айтқанда, жылқы, түйе, сиыр, қойға қатысты неше ... ... ... ... ... жымия бір қарап қойып, “ал, енді
бүркітке келейік” деймін. ... да ... бері ... ... ... ... “Бүркіт?!. Ол не тағы?!” деп таңданысады.
Әрине, менің де ... ... ... ... ... ... ... Бәрінен бұрын баяғы бала ... ... ... ... ... ... ұстап, баулығанын көрген
едім. Сол кезден бүркіт пен бүркітшіге байланысты ... ... ... ... мәселен, балапан құс, тірнек, тас түлек, мұзбалақ, көк
түбіт, томаға, тұғыр, қан ... ... Ал осы ... ... ... және неміс тілдерінде қолыңызға шырақ алып іздесеңіз де таба алмайсыз.
Соған көзі ... әлгі ... “Ах, зоо! ... немесе “Смотри-
ка! Поразительно!” – дейді. Мағынасы қазекемнің “апырай, а!” дегеніне пара-
пар.
“...Өмірімнің 43 жылын қазақтардың арасында, қазақ ... ... ... келген екем. Менің ұғым-түйсігімде қазақ тілі ... ... ... мейірбан дархан даласы сияқты ғажайып ұшан-теңіз
бай, шешен де көркем тіл. Тек сол ... бай ... ... қиыстырар ел
данасы” керек. Өз басым осылай ... Б. ... тілі еш ... өзімен көршілес халықтың
тілдерінен сорлы болып, қатардан қалып өмір ... өз ... ... ... жыл ... ... Б. ... тілі түрлі тілдердің ішіндегі ең таза, әрі бай тілге
жатады. Қазақтар шешен, әрі әдемі сөйлеудің ... ... Н.Ә. ... ... ... қиған, сезімге салса қырандай
қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі
қару, әрі ... ... әрі ... әрі ... жас, отты да ойнақы - Ана
тіліміз.
Бақытжан Момышұлы. Бала ... ... ... бастағанымда, менің
жанымда шешем мен әкем ... ... ... екеуінің көзі тірісінде-ақ өзімді
жетім сезіне ... Мен жай ... ... ... жоқ, ана ... ... кеңістікте қолдан жасалған мылқау күйге түстім. Сөйтіп,
әке-шешем шыққан халыққа бөтен саналдым, одан тым алыстап ... Ал ... ... ... мені ... ... ... қабылдай алмады, одан да
шеттеп қалдым.
Иә, иә, мен бір кезде бөтен ... ... ... ... діңгегі қисық ағаш болдым. Ал туған топырағым менің қырқылған
тамырым - өз ... асыл ... мен бал ... ... ... көзі ... ... әлдеқашан үзген еді. Ертеректе бір данышпан
екі мәдениеттің тоғысқан жерінде құбыжық пайда ... ... ... ... ... ... ... Егер өзімді тағы да ағашпен
салыстырар болсам, арықтың жағасында бетондалып тасталған ағаш тәріздімін.
Тап ... ... су ағып ... ... одан ... іше ... ... мен мәдениеттің, ұлттық салт-дәстүрдің, терме-айтыстың дәл ... да ... баса ... ... ... – тілсіз жетімдер едік.
Бірде көшеде мені кеудесі орден-медальға толы ақ шашты ... ... ... ... баруға болатынын сұрады. Мен орысша жауап
бере бастап едім, сөзімді кілт бөліп, мені ... ... ... ... ... ... ол зірк ете түсті:
- Әке-шешесін қорлаған, тілсіз жетімек!..
Осы бір көшедегі әңгімеден кейін мен өзімді екі дүниенің ... ... ... ... ... сезіне бастадым. Сол күннен бастап
өз ұлтымның мен үшін ... ... ... асыл ... оралудың
ауыр жолы басталды... Тілді меңгерумен бірге маған қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдемілігі бірте-бірте буалдыр
сағымдай орала берді.
Ең бастысы, өзімді жетім санамайтындай халге жеттім. Қазақстанның кез
келген түкпірінде мені ... ... ... Өз ... ... ... ... сырласқан сәттерімде, бұдан жарты ғасырға жуық уақыт
бұрын көшеде бақытыма кездескен ... ... ... ... Кім біледі,
бәлкім, ол кісі болмағанда, әлі неше жыл адасарымды.
Міне, қазір де арамызда мен ... ... ... ... ... ... жай сабақ болар деген ойдамын.
ҚАСИЕТ ПЕН ҚҰТ ДАРЫТҚАН
АНА ТІЛІ
ТУРАЛЫ ДАНАЛАРДАН
ЖЕТКЕН СӨЗ
Тәрбие басы – тіл.
М.Қашқари
Ана тілінен ... адам өз ... ... мәдени мұраның бәрінен
құралақан қалады.
Ғ.Мүсірепов
Ана тілін білмейтін адам – бір қолы жоқ шолақ адам сияқты.
Ғ.Мұстафин
Өз ана ... ... ... тұрып, ел-жұртыңды сүйе алмайсың.
К.Паустовский
Тіл жоқ жерде - ұлт жоқ.
Ш.Айтматов
Білімділіктің ең басты факторы туған тілінде сөйлеу мен оны ... ... ... жасау – оның жүрегін жаралау.
Г.Лаубе
Ана тілін шекараны қорғағандай қорғау керек.
П.Вяземский
Тіл жүректің айтқанына көнсе, жалған шықпайды. Ақылдың ... ... ұмыт ... тілі ... ... ... бері жан ... айнасы, өсіп-
өніп, түрлене беретін ... ... ... ... өз тілін, әдебиетін білмеген, қадірлемеген адам толық
мәнді интеллигент емес.
М.Әуезов
Тілдің тірікшіліктегі ... ... ... ... бөлген. Сондықтан да
“өнер алды- қызыл тіл” дейді.
С.Мұқанов
Туған тіліне жаны ашымаған адам – ... ... ... ... ... болса, мен бүгін өлуге даярмын.
Р.Ғамзатов
Тіл – ұлттың жан дүниесі.
Л.Толстой
Қандай да болсын халықтың әдет-ғұрпын ... ... ... оның
тілін үйрен.
Пифагор
ЖАСАЙ БЕР, АНА ТІЛІМ –
ҚАЗАҚ ТІЛІ!
(Тақырыптық кеш)
Ана тілі бәрінен де биік- ханнан да,
қарадан да. ... ... ал ана тілі – ... есте ... Қабанбай.
Мақсаты: Оқырмандардың ана тіліне деген сүйіспеншілігін арттыру, ... ... ... ... ... ана ... арналған өлең шумақтары мен
әндер жаттап келуге тапсырма беріледі.
Безендірілуі: “Қазақ тілі – болашағым, ертеңім...” атты кітап көрмесі
ұйымдастырылып, гүл ... ... ... ... ... қазақ тілін
зерттеуші ғалымдардың портреттері ілінеді.
Сахнаға екі бастаушы шығып, М.Қанафияұлының “Жасай бер, ана тілім!”
өлеңін оқиды.
1-бастаушы: Жылаған ... іңгә ... ... ... ... күлген тілім.
Жағымды ана әлдиі, ақ сүтімен,
Жүрегіме, қаныма сіңген тілім.
2-бастаушы: Жанымды жадыратқан бала ... ... ... сана ... ... ... күн көзімен,
Жасасқан қазақ тілі – ана тілім.
1-бастаушы: Жарысқан жыл құсымен үнді ... ... ... ... ... желмаялы Асан қайғы,
Жер-жерге баға берген сынды тілім.
2-бастаушы: Жырлатқан қазақтардың қазақтығын,
Жырлатқан елдік, ерлік азаттығын.
Жұлдызды ... туы ... ана ...... ... ... тіл туралы жазылған қанатты сөздерді оқи отырып, бір-
біріне сұрақтар қою ... ... ... - Мен саған “осы тіл не үшін керек?” деген ... ... ... - ... –ау, тіл ... ... түсінісу үшін қажет
қой. Апай “Тіл – қарым-қатынас құралы” деп түсіндірді емес пе?
1-бала. - ... тіл – ... ... болсын, онда
адамдардың бәрі бір ғана тілде сөйлеп, түсінісе бермей ме? Ана тілі ... ... - Ой, ... Кез ... адамның өз анасы болатыны
сияқты дүние жүзіндегі ... да өз ... өз ... өз ... бар ... - ... ана тілі ... – ананың ақ сүтімен бойға
дарыған өз ... тілі ғой. Ал ана ...... ... ... да
асыл жан.
5-бала: - Мен сендерге Әли Әпекұлы деген ақынның ана тілі туралы мына
өлеңін оқып берейін:
Ана тілім – бала ... ... ...... ертеңім,
Ана тілім – сайын далам, жер, көгім,
Ана тілім – арман, ... ... ... ... ... ... ... сайраңдап,
Қазақ болып жүрмес ем.
6-бала: - Керемет екен. Ал Әбділда Тәжібаев атамыздың мына ... ... ... - ... ... ... айтылар сөз ойдағы
Өссе тілім – мен де бірге өсемін,
Өшсе тілім – мен де ... ... - Ақын ... да тіл ... ... ... ... Әбдірахманова деген әрі ғалым, әрі әнші, әрі ақын ... ... ... – бәрін сөйлер шежірем,
Тілсіз нені білдіре алам, не білем?!
Тілім барда ғана мынау ғаламның
Кілтін табар саналысы сезінем.
О, адамдар, қадіріне жетіңдер,
Ана тілің – ... ... ... - ... бірақ кейде өзінің ана тілін сыйламайтын, білгісі
келмейтіндер де кездесіп қалады. Олар туралы не айтар едіңдер?
9-бала: - Әрине, ... бәрі ... ... түсінігі төмен, білімі
таяз кейбір мәңгүрт ... ... рас, ... ... ... ақыны
Сарноғаев былай деген:
Ана тілін білмеген –
Ақылы жоқ желік ... ... ... ... сүйіп жарытпас.
10-бала: - Ал халқымыздың кемеңгер жазушысы Ғ.Мүсірепов атамыз:
«Ана тілін ұмытқан адам өз халқының өткенінен де, болашағынан да ... Ана ... өгей ... ғана ... ... ... өз
тілімізге, өз ұлтымызға өгей болмайық, достар!
11-бала: - Біздің ана тіліміз – қазақ тілі. Ол тек ... ... ғана тілі ... мемлекеттік тіл ғой.
12-бала: - Иә, иә, оның рас. 1995 жылы 30 тамызда ... ... ... тілі ... ... ... тілі болып
бекітілді. Ал 1997 жылы 11 ... «Тіл ... Заң ... оның ... ... Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі” екені
жазылды.
13-бала: - Қазақстан – көп ұлтты мемлекет. Көп ... ... ... тіл өте ... ... тіл – көп ұлтты елдің барлық халқын
саяси-мәдени бірлікке ұйымдастырудың басты құралы.
14-бала: - Олай ... ... ... жете білу ... ... өнер ... ... пен ғылымның биігіне жетіп, өз халқымыздың ... ... оны ... ... ... Өз ... ... арқылы
басқа тілді де үйреніп, мәдениетін қадірлей аламыз.
Бәрі: Ана ... ... ... ... ... ... - Ал, ... енді “Жалғасын тап” ойынын ойнайық.
Ойынның шарты бойынша мақал-мәтелдің, қанатты сөздердің жалғасын табу
керек.
1. Тіл - адам ... ... ... ... сөйлеген ... (ауырмай өледі)
3. ... ... де... ... ... Тисе ... ... ... ... Айтылған сөз, ... оқпен тең (атылған)
6. Бал ... ... ... ... ... Көп сөз - ... (бос ... Көп сөз - күміс, аз сөз - ... (алтын)
9. Жасыңда қылжаң болсаң, өскенде ... ... ... Таза ... – биік ... ... ... сап, ... ... баққан тілім,
Жалықпай құпиялар ашқан тілім.
Жаһанның төрт бұрышы түгел танып,
Жат жұрттан да достарын тапқан тілім.
1-бастаушы: Бұл жанды тіл – ... азат ... ... ... қанат тілім.
Жыр-қуат, сөзі – ана уызындай,
Жасай бер, Ана тілім – Қазақ тілім!
2-бастаушы: Қазақ тілі – бай тіл, ... ... ... ерте ... тіл. ... ... ... прозада Мұхтар
сияқты алыптар туғызған тіл. Осындай тілімізді таза ұстайық!
Ана тіліңді қадірлеу – мемлекетіңді, ... ... ... ... ... ... оны әлемдегі озық елдердің қатарына қосу
үшін мемлекеттік тілдің жетекші рөл атқаратындығын әсте естен шығармайық.
Әнұран елді ... ... ... ... ... әлемнің
түкпір–түкпірінде естілуде. Ендеше, кешімізді Әнұранмен аяқтайық!
ТІЛ - БІЗДІҢ ТІРЕГІМІЗ,
СОҒЫП ... ... ... кезеңі: Кітапхананың оқу залы. Тақырыпқа сай кітап көрмесі,
гүл шоқтары, нақыл сөздер, шарлар, ... ... ... ғалымдардың
портреттері ілінеді.
Кітапханашы: Ана тілі – атаңның, анаңның тілі, туған халқыңның ... ... ... біртіндеп сіңіреміз. Өнерлі, білімді, мәдениетті
қоғамның белсенді азаматы болуды біз тіл ... ... бір адам ұлт ... ... ... Тіл бүкіл халықтың игілігі,
халықпен бірге жасап, бірге дамиды. Ол әр халықтың жазуы ... ... ... ұстазы болған. Әр азамат өз ойын ана ... ... ... сол ... ... ... ана тілінде ... ... ... ... байланысты. Тіл – халықтың жаны,
сәні, дәлірек ... ... ... ... мұратқа жеткізетін
тіл мен ата-дәстүрі. Ана тіліміз туралы М.Мақатаев, Ә.Тәжібаев, ... ... ... ... ақиық ақындарымыз жырлар жазды.
Ән: “Ананың тілі – аяулы үні”
1-жүргізуші: ... тілі – туын биік ... тілі – кең ... ұқсаған.
Қазақ тілі – мәртебелі, еңселі,
Құрметтеп отыр бүгін ел сені!
2-жүргізуші:Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі.
Қазақ тілі – ... ... ... Оның негізгі мекені – Қазақстан.
1-жүргізуші: 22 қыркүйек - ... ... ... ... ... ... ... қастерлеу - ізгілік пен мәдениеттілік
белгісі.
2-жүргізуші: 1997 жылы 11 ... ... ... ... жаңа Заң ... келді. Қазақ тілі ұрпақтан-ұрпаққа, атадан-балаға
жеткен ұлы мәдени мұра. Сондықтан да ана тіліміз талай жырға арқау болған.
1-қыз ... ... ... ... күн кешем,
Сен арқылы тіршілікпен тілдесем.
Ел бетіне қалай түзу қараймын,
Ана тілім, егер сені білмесем.
2-ұл бала: Ана тілім, дана ... бақ ... ... ... ... ... менің қасіретім, шаттығым,
Сенсің менің тазалығым, пәктігім.
“Ана тілін сүйеміз”әні
3-қыз бала: Ең бірінші бақытым – ... ... ... ... ... ... бар болса, мен бармын, қор болмаймын.
Қымбатырақ алтыннан нарқым менің.
Ал екінші бақытым – тілім менің,
Жас жүректі тіліммен ... ... ... ... ... түңілмедім.
Бақытым бар үшінші – Отан деген,
Кім мықты? – десе ... - Отан дер ... ... ... жан ... ба?.
Ойланбай-ақ кел-дағы от ал менен.
“Үш бақытым” (М.Мақатаев)
4-ұл бала: Тағдырыңды ... ... ... ... өз ... ... ... жүрер, жебеп жүрер арқада,
Болу керек құдіретті төрт ана.
Туған жері – түп ... ... тілі – ... ... ... ... ... шуақ шашар үнемі.
Және туған тарихы,
Еске алуға қаншама
Ауыр әрі қасіретті болса да.
Құдірет жоқ төрт ... тең ... ... қаңбаққа ұқсап сенделер.
Өзге ананың ұлылығын танымас,
Төрт анасын менсінбеген пенделер.
Төрт анадан сенім таба ... басы ... ... ... сыйламаған халықтың,
Ешқашанда бақ жұлдызы жанбаған.
Қасиетті бұл төрт ана – тағдырымның тынысы,
Төрт ана үшін болған күрес – күрестердің ұлысы.
“Төрт ... ... ... Ұйықтасам, ана тілде күбірледім,
Оянсам, сөйлеп кеттім, кідірмедім.
Анамның ақ сүтімен сіңген тілім,
Бітпейді менің одан бұрын демім.
Сырласпай адамдармен тұра ... ...... ... жыр арнағам.
Жоңғармен шайқасқанда осы тілде,
«Ақ жолдап» бабаларым ұрандаған.
Мәңгілік дана сөзбен жасар ... ... тіл аса ... ... ... ... ... кеңес берген Асан атам.
Мәңгі өлмес, мейлі, заулап көшер заман,
Жиреншедей дария шешен бабам.
Қазыбек, ... ... ... ... ауыз ... шешкен көсем бабам.
“Тілім менің” (Қ.Мырзалиев)
6-ұл бала: Тіл сенің ... ... ... ... алысқан күн.
Тіл сенің –
Жүректегі жүйрік елшің,
Көк орман, көк арайлы бағыстаның!
Тіл ... ... ... сырың,
Тіл сенің –
Көмейдегі күміс жырың!
Аспаның,
Айың,
Күнің,
Ауаң,
Демің,
Шат күлкің, тәтті әзілің, тапқыр сының.
Тіл ... ... ... ... ... ...
Шағын жорғаң шын тайпалар,
Сайысса саңлақ сөзде ер байқалар!
Жүйрік тіл ... ... деп, ... деп кім айта ... құнын бағалар екі ауыз сөз,
Ел тағдырын шешіпті өткен бір кез.
Досқа – ...... ... ... осыдан сез!
Тіл сенің –
Тірліктегі жан ләззатың!
Тіл сенің –
Ар,
Арманың,
Махаббатың.
Адамдық бар қасиет тіл мен мида,
Ұғынсақ, сонда мейір, шапағатың!
“Тіл сенің” (Ә.Әбілов)
7-қыз бала: ... ... ... ... ... жоқ.
Тілің болса – күнің бар,
Тіл болмаса – түгің ...... ... де,
Мәңгүрт болып күн көрем.
Абыройдың бәрін де
Маған осы тіл берген.
Тілсіз келген білімнің,
Түбі нағыз қиғылық.
Көсегесін тілімнің
Көтеремін ту қылып.
Ақын көзі ... көзі ... туы ... туы ... ... ... әні
1-жүргізуші: Тамаша өлең таңдайға татып балдай,
Өз тілінде жыр оқу ... ... ... сала ... келе ... атып ... “Туған тіл – тұғырың, туған тіл –қыдырың” ... жер, ... тіл ... ... ... ... ... Оның қасиетін,
қадірін бір сөзбен, бір өлең шумағымен ... ... ... емес.Тіліне зер
салыңдар бұрынғының,- дей келіп, бүгінгі тіл мерекесіне Төле би, Қазыбек
би, Әйтеке билер келгенін ... ... Сол ... ... ... шешендік сөздерін тыңдайық.
“Төле бидің төрелігі”.
Шу өзенінің Балқашқа жақын жайылымына бұдан көп жыл бұрын үйсін ... ... ... ... ... Екі ... да билері бас
қосып, кеңесіп, ... ... ... ... еріп келген он бес жасар
Төле билік айтушылардың бірде-біріне көңілі толмай:
Ақты ақ деп бағалар,
О, игі жақсы ағалар.
Өзегі талса ел ... ... ... ... ... ұл ... без, ана тұрып қыз сөйлегеннен без”
деуші еді. Мына бала кім ... О, би аға, он үште отау иесі ... ... бе, ... ... он ... ... бұйыра көрмеңіз айыпқа,
Алакөз болу ағайын адамға лайық па?
О, игі асқар тауымыз,
Әділ ме осы дауымыз?
Жар астында тұрғанда,
Жасырынып жауымыз.
Би: Жасы кіші ... асса аға ... ... ... ... бердім.
Төле: “Сары табақтан сарқыт қайтады” деген, билікті маған
берсеңіз, Шу өзенінің оң жағын үйсін, сол жағын арғын жайласын.
Би: Үй ... ма деп ... ... екенсің.
Ақ маңдайлы арысым,
Талабың алдан өтелсін.
Ауылыңның таңы бол,
Маңдайдағы бағы бол ... ... ... биге бір адам: “Кім жақын, не қымбат, не ... үш ... ... ... - деп ... ... ... Қазыбек:
Тату болса, ағайын жақын,
Ақылшы болса, апайың жақын.
Бауырмал ... інің ... ... ... ... тартқан адал асын,
Қимас жақын қарындасың.
Сыбайлас болса, нағашың жақын,
Адал болса, досың ... ... ... ...... ... ... жас кезіңнен
Бәрінен де әйелің жақын.
Алтын ұяң – Отан қымбат
Құт берекең – атаң ... анаң ... апаң ... ... елің ... ... ... қымбат.
Ұят пен ар қымбат,
Өзің сүйген жар қымбат.
Арадан шыққан жау қиын,
Таусылмайтын дау қиын,
Дәл осындай жағдайда,
Пана ... өз ... дерт ... ... біле алмай
Ашиды сонда бас миың, - деп жауап беріпті.
Кітапханашы: Ал, ... тіл ... ... ... ... ортаға салдыңдар, көп рахмет. Халқымыздың бай тілін ... ... ... білу әр азаматтың қолынан келетін дүние. Тілді
қорғап, қастерлеу, әрқайсымыздың ... ... ... ... ертеңгілікті Қожаберген жыраудың ... ... атты ... жөн ... ... ... түңілме!
Айналайын, боздақтар,
Аралас тілге үңілме!
Миды оят, жамиғат,
Қазақша алтын, жезіңді.
Қазақша жазбай жүргенді,
Түзет құрып тізгінді
Хат жазылсын өзара,
Жетілдір, қазақ, сөзіңді.
Жат алдында ез болмай,
Берік ұста ... ... ... ... ... ... Жәнібек, Қойшыбай,
Сыйлап өткен ғажап тіл.
Осы тілді жек көрген,
Дүниеден қалар құр.
Бағаласаң шынымен,
Баба тілің асыл – ... ... әні ... ... ... ... бағдарламамен аяқтауға болады.
ТІЛ – ЖАНЫҢ, ТІЛ – ҚАНЫҢ,
ТІЛ – АРЫҢ, ТІЛ - ... ойын – ... оқу залы тіл ... ... ... ребус, мақал-
мәтелдер, шешендік сөздер және гүл шоқтарымен безендірілген. “Тіл – ... атты ... ... ... ... тілін зерттеушілердің
портреттері ілінген.
Кітапханашы: Құрметті көрермендер, оқырмандар, ... ... ана ... ... ... ... ... шешен сөйлеуге,
елін, тарихын, тілін сүюге ... ... ... Ойын-сайыс әнұранмен
басталады. Оқырмандар “Қыран”, “Ұлан” топтарына бөлінеді.
“Қыран” тобының ұраны: Ардақтайық, ана тілді!
“Ұлан” тобының ... ... ... - ... өлмейтін өлең-жыр
І. Сұрақтар жазылған карточкалар салынған конверттерді топ жетекшілері
алып, жауап береді.
· Қазақстан қандай мемлекеттермен шектеседі?
(Қазақстан жері ұлан – ... ... ... ... ... болса, батыстан шығысқа дейін 3000 ... алып ... ... Каспий теңізімен, шығысы Алтай тауымен, оңтүстігі Қырғызстан,
Өзбекстан, Түркіменстан, ал солтүстігі Ресеймен шектеседі).
· ... ең биік тау ... ... ... ... ... ... жауқазыны қай қорықтың эмблемасы болып
табылады?
(Ақсу-Жабағылы қорығы)
· Менделеев ... 105 ... ... ... ... ... бар?
(99)
· Қазақ спортшылары арасынан тұңғыш рет Олимпиада ... ... ... ... Дүние жүзіндегі ең биік шың – ... ... (8848м) ... ... ... ... Кітапханашы: 1. Жеті ұғымы. Табиғаттың тылсым сыры ... ... ... көзі 7 ... ... ... 7 күн. Бір
ғажабы, бұл атаулар өзгермейтін өлшем бөліктері. Қазақта 3,5,7 ... ... ... Білімдар кісіні “Жеті жұрттың тілін біледі” дейді.
Әз
Тәуке ханның “Жеті жарғысы” мен жеті қазына атауларындағы 7-лік санның
тектен-тек ... ... ... ... білмеген жетесіз” деген даналық
тұжырым ұрпақ көшінің үзілмеуін тілеген ізгі ниеттен ... Жеті ... ... ... ... ... ... Оба
5. Соғыс
6. Топан су
7. Зілзала
Жеті қат ... ... ... (Шоқ ... ... ... Марс ... Муштари (Юпитер)
7. Сатурн
Жеті жетім
Тыңдамаған сөз жетім,
Киюсіз ... бөз ... ... жер жетім,
Басшысы жоқ ел жетім,
Аққу, қазсыз көл жетім,
Жерінен айырылған ел жетім,
Замандасы қалмаса,
Бәрінен де сол жетім.
Жеті ... Сұлу ... Ер ... ... ... ... ... Жүйрік ат
6. Құмай тазы
7. ... ... Осы ... ... сәтін пайдаланып, бір оқырман ақын
Ермек Өтетілеуұлының жеті ұғымына ... ... ... ... ... оқып ... саны
Киелі сан «жеті» деген,
Байланысты жетіменен.
Көп ұғымы халқымыздың,
Белгісіндей ... қат көк жер ... ... жер ... ... – заң жеті,
Қазынамыз бар жеті.
Жеті атамыз – тегі жұрт,
Ағайынды жеті жұт.
Қызықтырар құбыла,
Жеті түсті шұғыла.
Жерде 1- жеті ... ...... ... ... ... тағы ... қазына
Жүйрік аты – жігіт қаны, қанаты,
Қыран құсы- қарым күші, қуаты.
Алғыр иті – бастан берік сенімі.
Берен ...... оты, ... – ау-жылымы, әдісі.
Өнер-білім – байлығының мәндісі.
Қазақ-ошақ – берекесі тірліктің.
Осы – жеті қазынасы жігіттің.
Жеті жас
Бір жасымда қаздаң ... ... ... астым.
Екі жаста еркін сөйлеп,
Еркеледім менмін деп.
Үш жасымда үлкендердің,
Сөзін ұғып, ... ... ... ... ... ... алып.
Бес жасымда
“Сүндеттелдім”-
“Мұсылмандық міндет”, - дедім.
Алты жаста атқа ... ... ... ... ... ... бардым,
Ұқтым білім, еңбек барын.
Жеті күн
Дүйсенбіде – Делиде,
Сейсенбіде – ......... күні – ... күні – ... – Жайықта
Болдым! – десем,
Айып па?
Күдігіңді ұғамын,
Бірақ, шын бұл, жарқыным, -
“Саяхатқа” шығамын,
Теледидар арқылы.
Жеті ... ... ... де ... ... шайдай ашылды,
Құлпырды бар атырап.
Түрлі түстер құбыла,
Көк жиекке шашылды.
Алып доға, шұғыла –
Кемпірқосақ асылды.
Қыр гүліндей қызыл түс,
Қоңыр-қызғылт лағыл түс.
Алтын сары асыл ... ... ... түсі бар – ... түсі – көк мөлдір,
Бозғылт тартқан күлгін түс.
Осы жеті, білгін түс,
Сәнді сұлба ... ... ... ... ... ... ... қалғымай.
Сенің атың – Балғынбай,
Белбаласың сен маған,
Әке болам мен саған.
Әлди, әлди, әлди-ай!
Менің атым – Малдыбай,
Әкем менің – Қалдыбай.
Болады Ата ол ... сен ... ... Қалдыбай
Әкесі еді – Сандыбай.
Арғы ата ол саған,
Шөбересің сен ... ... ... ... ... еді – Жандыбай.
Баба болар ол саған,
Шөпшексің, ал сен оған.
Әлди, әлди, әлди-ай!
Ал, бабаңның Жандыбай
Әкесі еді – ... ата ғой ол ... сен ... ... әлди-ай!
Түп атаңның Мәндібай
Әкесі еді – Сәндібай.
Тек ата ғой ол саған,
Туажатсың сен оған.
Әлди, әлди, әлди-ай!
Бесік жырым бұл менің:
Жеті ... біл ... ... ... ... осыны-ай!
Әлди, әлди, әлди-ай!
Жеті септік
Атау айтты:
- Кім бұл бұзған ережені?
Не зат соққан терезені!
Ілік ілді:
- Кімнің ісі дүрліктірген?
Ненің буы желіктірген?
Барыс ... ... ... ... ... ... ... таппақ:
- Кімді бұның басынғаны?
Нені көздеп, тасынғаны?
Жатыс жатыр:
- Кімде кегі келесі? – деп,
Неде кетті есесі? – ... ... ... ... ... –деп,
Неден туған бұл ісі? – деп.
Ал көмектес:
- Кіммен, - деді, - адасып жүр?
Немен оған қарасып жүр?
Жеті септік сұрақтарын
Жатқа білгін, ... ... ...... ... ... Тарихта Тәуке хан, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке
би, Сырым батыр тағы басқа белгілі ... ... ... ... ... ... т.б. шешендердің аты белгілі. Халық шешендік
сөздерді заман өткен сайын әрлеп, әсерлеп ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде. Би ... ... ... ... халқы ежелден-ақ тіл қадірін біліп, аталы ... ... ... ... қара ... өзінде өлеңге бергісіз
үйлескен ырғақ болады. Сөз бен сөз өзара ұйқасып жатады.
Үш кемеңгер дүлділім,
Сақтаған ел ... қара ... қақ ... Төле би, ... би, ... ... ... зер салайық.
Төле би: Уа, халқым!
Көсіле шабар жерің бар!
Тау көтерген елің бар,
Қол ... ерің ... ... сара ... ... ... ... Қазыбек есімі қазақ пен қалмақ арасындағы шапқыншылық
кезінде екі елдің арасында бітімші болған батыл елші, ... ... ... Он бес ... ... би ... ... еріп барып,
қалмақ ханы Қоңтажы тұтқынында жатқан қазақтарды батылдығымен, шешендігімен
босатып алады. Қазыбектің қалмақ ханы Қоңтажыға айтқаны:
“Біз ... ... мал ... ... ... ... соқтықпай, жай
жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін ... деп ... үкі ... ... ... ... басынбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған ... ... ... ... ... дәм-
тұзымызды ақтай берген елміз. Асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай
білген ... ұл ... құл ... деп ... ... қыз ... ... деп тумайды, ұл мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз.
Сен қалмақ та, біз қазақ,
Қарысқалы келгенбіз.
Сен темір де, біз көмір
Еріткелі ... жат ... ... ... ... ... да, біз арыстан
Алысқалы келгенбіз.
Тұтқыр сары желімбіз
Жабысқалы келгенбіз.
Берсең, жөндеп бітіміңді айт,
Не тұрысатын жеріңді айт”.
Кітапханашы: Осы сөзді ... ... ... риза ... ... “ Қарағым Қазыбек, сен жаңа үйреткен жас тұлпар екенсің. ... ... ... ... ... ... тұра ... Сондықтан саған екі түрлі
белгі беремін. Біреуі – сенің дауысың қаздың дауысындай қаңқылдап шығады
екен, ... ... ... ... ... ... болсын. Екінші – тоқсан
жеті жүлдені саған арнап байладым. Бұдан былай сен екі сыбағалы бол” депті.
Содан бері ... би ... ... ... ... сөзіне құлақ түрейік:
Әйтеке би: Суалмайтын суат жоқ,
Тартылмайтын бұлақ жоқ.
Тамыры суда тұрса да,
Уақыты жеткенде,
Қурамайтын құрақ ... ... ... ... ... – ... ... Сөз ... жастарға үш бидің біреуі он түрлі ... би: ... он ... ... ... Бір, екі, үш, ... ... жеті, сегіз, тоғыз, он.
Қазыбек би: Бір дегеніміз – бірлігі кеткен ел жаман.
Екі дегеніміз – егесіп өткен ер жаман,
Үш дегеніміз – үш ... ... ... ... ...... безген жас жаман,
Бес дегеніміз – белсеніп шапқан жау жаман,
Алты дегеніміз – асқынып кеткен дерт ... ...... қалған жас жаман,
Сегіз дегеніміз – серпілмеген қайғы,
Тоғыз дегеніміз - торқалы той, топырақты
өлімге бас көрсетпесе, сол ... ...... ... дауа
болмас деген сөзіңіз, – депті.
Кітапханашы: Міне, балалар, ел тірегі болған ... ... ... ... байқадыңдар. Билердің, халық тарихын, әдет-ғұрып,
салт-санасын жете білген ел ... ... ... ... ... ... ... қалған.
Кітапханашы: Бәйге ... Тіл ... ... екі ... ... ... сөз – киелі,
Тіл - көңілдің кілті.
Ең тәтті де – ... ащы да – ... ... та – ... ... да – ... ... сөйлер,
Жаман шайқап сөйлер.
Жүзден біреу – шешен,
Мыңнан біреу – көсем.
Үлгілі сөз білмеген –
Надандықтың белгісі.
Біреудің сөзі әдемі,
Біреудің көзі әдемі.
Қызыл тілдің ... ... ... ... жарысы өткізіліп, кезек жұмбаққа
келеді.
Жұмбақ:
Сүйексіз ғып жаратқан,
Жұртты аузына қаратқан.
(Тіл)
Өңшең тістің арасында
Бір патша.
(Тіл)
Сүйектен қаланған ... ... ... және ... жағы ... жағы мәрмәр.
Ортасында,
Сандуғаш сарнар.
(Тістер және тіл)
Сырлы сандықта бір сылым ет.
(Тіл)
Жағалай-жағалай тас қойдым,
Жирен атты бос қойдым.
(Тіс, тіл)
Отыз екісі диірмен ... ... ... және ... ... ... ... шақа бала.
(Тіл)
Екі әскер соғысып жатыр,
Ортасында бір елші.
(Тіс пен тіл)
Қызыл ... ... ... ... тиексіз.
(Тіл)
Ақ тоғайдың ішінде
Кісінейді күрең тай.
(Тіл)
Кітапханашы: Екі ... ... ... ... кем ... ... қазақ емес,
Нағыз қазақ – домбыра демекші енді екі топ
домбырамен күй ... ән ... ... ... ... ана ... ... дарыған қазақ
тілінің құдіреттілігі оның өрлігінде, орасан зор байлығында. Тіл мәселесі
қазір ең бір шешуші мәселе ... ... ... ... ... ... ... сұрақ тастап, жауап алып отырамыз)
1. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алған жыл?
1991 ... ... ... ... Конституциясы қашан қабылданды?
1993 жыл
3. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі қандай тіл?
Қазақ тілі.
4. Ана тілі ... елі үшін ... ... азаматтарды атаңдар.
1-оқырман: Ахмет Байтұрсынов, Шәкерім Құдайбердиев,
Жүсіпбек Аймауытов...
2-оқырман: Мағжан Жұмабаев, Міржақып Дулатов, Мұстафа Шоқай...
3-оқырман: Сәкен Сейфуллин, ... ... ... ... ... ... күн ... таста (мұңды)
Мұңды жүрек түндігін
“Тіл туралы”
Заңым енді күшіне
Паш еткендей
Кескен жаңа кіндігін.
5-оқырман: ... ... ... ... едің ... бар жерде өмір бар.
Халық жауы атандық-ау,
Сол үшін ғұмырыңды
Құрбан етіп жолында ар.
Барлық оқырмандар: Қуан, анам!
Ұзағынан сүйініп,
Сәтіңде ... ... ... ... біткен тілімді
Пір тұтамын,
Мен алдыңда иіліп.
(Барлық оқырмандар бастарын иеді)
Соңында Қазақстан Республикасының Әнұраны орындалады.
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АСЫЛ МҰРАСЫ
(Сұрақ-жауап ... ... ... және тарихи жырлар.
Сұрақтар үлгісі:
1. Төрт түліктің иесін ата?
Қой – Шек-Шек ата
Жылқы – ... ...... ...... баба
2. Әдет-ғұрып өлеңдерінің қандай түрлерін білесіңдер?
Жар-жар, Сыңсу, Беташар, Жоқтау, Тойбастар.
3.Нәресте дүниеге келгенде қазақтар қандай жыр ... ... ... ... ... мен ... және ... үлгісі:
1. Қазақ ертегілерінің түрлерін ата?
Қиял-ғажайып, тұрмыс-салт, хайуанаттар жайлы
2. Жаздың ... ... ... күні ... суарайын деп құрық
үстіне құрық салып, жау тигендей қуалап, айдын шалқар бір көлге ... ... ... содан білерсіз, көлдің суы кісі бойы, қол ұсыным
мұз болып қатып қалыпты. Қазақ халқының қай ... ... ... не айтарын білмей тұрды да, ... ... ... былай деді: “Бұл таластан ешнәрсе өнбес. Жаңа жылды қарай
тұралық. Кім бұрын көрсе сол жыл басы ... Бұл қай ... ... ... ... Көктегі, жердегі, жер астындағы өмір туралы жазылған халқымыздың
ауыз әдебиетінде ерекше орын алатын батырлар ертегісі?
Ер ... “Ұр, ... ... үш ... ... атаңдар?
“Піс, қазан”, “Құс, есек”, “Ұр, тоқпақ”
Үшінші топтама: Халық жұмбақтары мен мақал-мәтелдері.
Сұрақтар үлгісі:
1. Отан ... үш ... ... ... ... үш мақал айт.
3. Еңбек туралы үш мақал айт.
Жұмбақтың жауабын шеш.
1. Тындырып адам жұмысын,
Тазартып үйдің жуды ... ... ... ... ... ... мұз ... мұздатқан.
(Тоңазытқыш)
3. Жылыны суытпайды
Суықты жылытпайды.
(Термос)
4. Ымырт түсе ... ... ... ... ... ілмей жатамын.
(Жұлдыздар)
5. Бір нәрсе білмегенді ... ... ... ... ... ... ... тыңдай берсең кіргізеді.
(Кітап)
6. Бір ұзын ағаш, ... ... он екі ұя, әр ұяда ... ... ... жеті балапан бар.
(Бір жыл, он екі ай, төрт жұма, жеті күн)
Төртінші топтама: Батырлар жыры.
Сұрақтар үлгісі:
1. Негізгі тақырыбы ... ... ... ... ... фольклорының
жанрын атаңдар?
Батырлар жыры
2. Қандай батырлар жырын білесіңдер?
Қобыланды, Ер ... ... ... Ер ... ... жырының ең көнесі?
“Алпамыс батыр” жыры
4. Қобыланды батыр жырындағы батырдың адал жары, ақылшысы?
Құртқа
5. Қай жырда Сыпыра жырау аталық сөз айтады?
“Ер ... ... ... батырдың сәйгүлігі?
Байшұбар
7. Қобыланды батырға қарсы шыққан айлалы қалмақ батыры?
Алшағыр
8. Батырлар жырының ішінде ең алғаш хатқа түсіп, жарық көрген ... ... ... үйлі ... ... үйлі тобырды асыраған, кедей шаруадан
шыққан алып, күшті батыр?
Қамбар батыр
10. Қамбарға ғашық болған бай қызы
Назым
Бесінші топтама: Лиро-эпостық ... ... ... лиро-эпостық жырларды білесіңдер?
Қозы-Көрпеш – Баян сұлу, Қыз Жібек, Айман-Шолпан
2. ... ... ... ең ... ... – Баян сұлу”
3. Әуелеп ұшқан алты қаз,
Жерге неге қонбайсың.
Сіздер тірі мен өлі
Жатырсың неғып демейсің?
Қасірет-қайғы халімді
Неге келіп ... – бұл қай ... ... зары?
“Қыз Жібек” жырындағы Жібектің Төлегенді
жоқтап алты қазға ... ... ... Көрпеш – Баян сұлу” жырын алғашқы зерттеуші қазақ ... ... ......... зираты қай жерде орналасқан?
Семей облысы, Абай ауданы, “Шұбар-Төбе” тауында
6. “Қыз Жібек” жыры алғаш рет қай жылы ... ... ... жылы
7. Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазары қай жерде орналасқан?
Семей облысы, Аягөз ауданы, ... ... таяу ... ... КӨРІКТІ ОЙ
Тектілік те тілден
Қазақ халқы жаратылысынан текті, намысқой, жаны ... ... ... ... ақиқат. Оған өткен тарихымыз, хандарымыз бен батырларымыздың, би-
шешендеріміздің қалдырған істері мен әділ де ... ... ... ... ақ пен қарадай ашып айтқан асыл сөздері куә.
Осы сөздер арқылы қасиетті ... ақ ... ... мәрттіктің, тәлім –тәрбиенің небір жақсы жол-жобасын, жөн-
жосығын айқындап кетті.
Мұны олар жазу-сызусыз-ақ ұтымды ой, өткір сөз, ... тіл ... ... ... ... көңілге тоқытып жасай білуі де ... бір ... ... әрі ерекшелігі екенін еріксіз мойындайсың.
Қазіргілердің кейінгі ұрпаққа не ... ... ... өзі ... аталарымыз ел мен жер, қазына, ұлағатты тәрбие, салт-дәстүр
қалдырып кетті. Сондай ұлылықтардың бірі – ... пен ... және ... сөздер.
Қазақ “текті”, “жақсы” деген бір ауыз сөз арқылы адамды ... ... ... бір ауыз сөз ... ... ... ... айт, нұры тасысын,
Жаманның жамандығын айт, құты қашсын!” деп ажар, беделіне қарамай, ... ... ақ ... ... ... ғой және айта ... ғой.
Өнер алды – қызыл тіл (шешендік өнердің 7 қағидасы).
1. Дүниеде ... өзі ... ... ... ... ... ... нәрсе жоқ. Сенің өзгеге айтқаның кісіге білім
беретіндей, оның жүрегін қозғайтындай нәрлі болу ... ... ... сөйлемеген жақсы.
2. Өз сөзін ... кісі ... да ... ... тұта ... адамның сөзі тартымды болады.
3. Сөйлегенде әрбір ... ... дәл, ... ... ... булығып шығып, бір сыдырғы әуенмен, жігерсіз, баяу ... ... ... қызықты болғанымен, тыңдаушыларды тез ... ... ... ауып ... ... дауысы құбылмалы әрі
жайдары болуға тиіс. Құр ... ... де ... жоқ. ... ... ... ... табандылық сезілетін болсын.
4. Сөзің тартымды болсын ... оған ... ... да ... ... қатыстыр. Бірақ, жөн-жосықсыз қолыңды оңды-солды сермей беру
жараспайды. Мұндай жеңілтектік тыңдаушыларды ... ... ... ... себепкер болады. Ең керегі – ... тағы ... ... көз ... ... екі ... ... алмай
сөйлейтін кісіні жұрт онша ұнатпайды, біреу жазып берген сөзді оқып,
өзгелерді ... ... ... ... ... ... әбден ығыр болған, үйреншікті сөздерден
бастама. Онда ... ... ... ... ... тыңдамайды. Ойыңды
өз сөзіңмен, әдеби тілге тән сөздермен, әсерлі, қызықты етіп жеткізуге
тырыс. Сөз ... ... ... өлең жолдарын, нақыл сөздер мен
қанатты сөздерді келтіріп отырсаң, теріс болмайды.
7. Айтқан сөзің ... әрі ... ... Аз ... көп ... тырыс. “Көп сөз - көмір, аз сөз – алтын” екенін ешқашан есіңнен
шығарма.
ЖҮЙЕЛІ СӨЗ, ЖҮЙРІК ... ... ... ... сөзге, тілге адамзат сонау көне дәуірдің өзінде-ақ ерекше
мән берген. Ғасырдан ғасырға жетіп, бірден-бірге ұласып жатқан ел ... ... ... ... көне ... ... деректер осының
айғағы тәрізді. Қай халықтың тарихына үңілсеңіз де, өнер алды саналатын
қызыл тілге, ... ... ... ... керемет асыл сөздерді
табасыз. Табасыз да сүйсінесіз.
Елдігін сақтағысы ... қай ... ... ең ... ... әрі ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып көшіп, мирас боп ұласып отыратын
мәдени-тарихи қазынаны келер буынға ... ... ... ... ... ... аңыз да осыны дәлелдейді.
“Тіл бас жарады, бас ... тас ... ... ... мақұлдайтын
шындық бар. Атақты ғұлама Мәшһүр ... ... осы ... ... ... ... ... алқакөл сұлама” жылдарында бір көк ала бие
он бес ауылды асырауға жарапты, бір мерген он бес ... ... ... ... бір үлкен көнек сүт шығады екен. Иесі “көз ... деп ... ... ... ... күні бір ... ... сауайын деп жатса, көз ұшында төрт ... ... ... деп ... сауа береді. Бірақ олар келгенше сауып
бола алмапты. Кісілер келіп қалған соң, амалсыз түрегеліп, бір қара ... ... ... ... ... деп, сүттің ішіне тастай беріп, көнектің бетін
жаба қояды.
- Мана көз ... біз ... ... ... отыр ... ... ... сауып отырдың ба, жоқ, жай отырдың ба, біз тамаша қылып, ... ... ... - ... ... ... иімейтұғын жаман мінезі бар еді, сол мінезі
ұстап, күні бойы иімей, жаңа ғана ... ... ... ... Бәсе, солай болар, манадан бері сауып отырған болсаң, бір көл
болып ... ... - деп ... ... кетеді.
Кісілер кетісімен сүтті сабасына құйса, көнектің түбіндегі қара тас
төрт бөлінген екен. “Адам тілі тас жарады, тас ... бас ... ... ... екен. Егер ол тасты салмаса, биеге кәрін ... ... ... ... бір ... ... ... келте дүниеден көз жұмарында қасына
ұлын шақырып алып:
- ... мен ... ... ... Әкем ... ... ... Ел ішінде қалдырып бара жатқан асыл мұрам бар. Соны іздеп тап,
қадірле, қастерле, - ... Мұны ... бала әке ... ... ... ... ел кезеді, таба алмайды. Ойы он саққа ... бала ... ел ... ... қарияға келеді.
- Әкеңнің сөзі рас, балам. Оның саған қалдырған мұрасы – тіл. ... адам еді ... ... ... ... ... ... Тілден
қымбат қазына жоқ, - деп аталы сөздің шешуін айтыпты.
БАСҚА ПӘЛЕ ТІЛДЕН
Ертеде бір данышпан өмір сүріп, оның үш ұлы, бір қызы ... ... ... да ... болып, ер жетіпті. Айдан ай, жылдан жыл өтеді. Әкесі
әбден қартаяды. ... бір ... шал ... алмай, дөңбекши береді.
Мұны сезген кемпірі мен қызы:
- ... не ... бір ... ... жүр ме, жоқ әлде алыс ... ... ... бе? – дейді.
- Иә, сағындым. Оның үстіне бір арманым ішімде кетіп ... қызы ... ... ... ... ... мүмкін көмегіміз тиіп қалар, - дейді. Шал
айтады:
- Ешқандай құпия жоқ. Менің үш ұлымның үшеуі де ... ... ... ... ... болуға тиісті. Соны білу - менің арманым.
Қызы ойланып:
- Ой, ата, осыған да қиналасыз ба? ... ... ... ... - деп қыз бен ... жол ... кіріседі. Азығын, сусынын
дайындап, атын ерттеп беріп, жолға салып жібереді. Аз ... ме, көп ... кім ... Бір күні ... ... жетеді. Баласы зор құрметпен қарсы
алып, қолынан келгенінше сыйлайды. Екі-үш күн жатып мауқын басып, ... ... ... ... тағы да қой алдырып сойғызады. Тамақ піседі,
етін ... ... ... ... салып жатқанда, шал баласына қарап:
- Қарағым, ана етіңнің жақсы жерінен бір кесіп берші, - дейді. ... жері ... ... ... еті ... деп, сан ... ... береді. Шал
аздап ауыз тиіп, қойып қояды.
- Балам, енді жаман жерінен бір кесіп ... - ... ... ... жері бола ма?” – деп ұлы сәл ... ... жаман жері дегені тіс
өтпейтін сіңір ... деп ... ... ... Сіңірді алып, аздап ауыз
тиеді. Артынша тамақ та келеді. Тамағын жеп, сыйына риза ... ... ... ... ... ... екінші ұлына келеді. Екінші ұлы да зор
құрметпен ... алып ... ... қайтар күні бірінші ұлына қойған
сауалын қояды. Екінші ұлы да бірінші ... ... ... Ол енді
үшінші ұлына келеді. Үшінші ұлы да зор құрметпен ... ... ... күні екі ... ... ... кіші ұлына да қояды. Сонда кіші ұлы
мұнда бір сыр бар ... деп ... ... ... ... ... береді.
- Балам, енді жаман жерінен бір ... ...... ... ... ... кесіп береді. Сонда әкесі:
- Балам, мұның қалай, жақсы жерінен кесіп бер десем, тілінен кесіп
бердің, ... ... ... бер ... тағы да тіл бердің, - дейді. Баласы:
- Ой, ... ... ... ... ... ... Жақсы да,
жаман да, ұрыс та, керіс те, өсек те, бәрі де осы ... ... Екі ... төрт елі ... ... әр адам өз ... сақ ... еш уақытта
ұрыс-керіс болмас еді. Басқа пәле тілден, - деген екен. Қарт үшінші ұлының
ақылдылығына өте риза болып ... ... ... ... жүріп тұрған заманда Оңғар деген әрі ақын, әрі
жыршы кісі өмір сүріпті. Менмен хан бір жиында ... ... ... кел
деп жұмсайды. Оңғар “бармаймын” деуге қатыгез ... ... Атты ... жоғары қарағанында қарақұстың ұясына көзі түседі. Ұядағы ... ... ... ала қайтады.
Қайтып келіп:
Ханеке, атыңызды тұсап келдім,
Бүгін бір мал ... ... ... ... ештеңе жоқ,
Мінеки, балаңызға құс ап келдім, -
деп қойнындағы балапанды ... ... ... ... хан ... айып ... ... АНАСЫ НЕ?
Сырым Үргеніштің ханына барып жүз көріс қылған. Хан Сырымның атағына
сырттай қанық: “Қазақтың өзі ... өзі ... ... - деп естиді екен.
Хан Үргеніш шешені мен Сырымды айтыстырыпты:
Үргеніш шешені:
- Сөз ... ... ... ... ... не? – деп сұрайды.
Сырым батыр:
- Сөз ...... ...... ...... – деп ... береді.
ҚОНАҚ НЕШЕ ТҮРЛІ БОЛАДЫ?
Есентемір Бөленді Асау шешен қонаққа шақырып отырып:
- Е, Бөлен! Сізден ... ауыз сөз ... ... па? – ... Е-е, ... сұра! – депті Бөлен.
- Құдайдың бергені, ... ... ... Бірі ... бірі ... бір ... ... келеді. Осыларды келініңіз көріп: “Мынау
тағы келе жатыр ма?” – ... Бұл ...... ... Ол ... ... кеткені, - дейді Бөлен.
- Ауылдың жас балалары кәрі ... ... соны ... “Осы шалдарға не жоқ, қыдырды, жеді, бірсыпыра қызықты көрді, енді
үйлерінде жатса қайтеді?” - ... Бұл ... Ол ... ерік ... ... “Қонақ-қоңсы” дейді қазақ. Қонақ деген кім, қоңсы деген
кім?
- Қонақ деген мына мен, ... бір рет ... ... ... ... - деп ... кісілерді көрсетеді. Пәленнің үйіне
келіпті, барып амандасайық деп келеді.
- Ал, ... ... неше ... ... ... төрт ... болады:
Арнайы қонақ,
Құдайы қонақ,
Қыдырма қонақ,
Қылғыма қонақ.
Енді Бөлен Асаудан:
- ... неше ... бар? – деп ... Жігіттің үш жұрты бар деп ... - ... ... ...... жұрты – күншіл,
Нағашы жұрты – сыншыл.
Сонда Бөлен:
- ... төрт ... ... еді, ... ... ... Ол ... азаматы. Бәрінен де артық сол еді-ау! – депті.
БАЛДАН ТӘТТІ НЕ БАР?
Бауадат ... ... ... ... ... ... берген
жауаптары:
- Балдан тәтті не бар, ... ... не ... Балдан тәтті бала бар, қылыштан өткір тіл бар. Удан ащы ... ... ... ... сөз ... ТҰРЫП ҰЛ СӨЙЛЕСЕ ЕРЖЕТКЕНІ БОЛАР
Сырым жиырма алты жасында бір жолдасымен Нұралы ханның үйіне барса,
хан ... тана ... ... отыр ... Балалар, аман ба? – депті де, елемей өздері ... ... ... ... Жүр, кетейік, бұлар бізді адам деп отырған жоқ қой! – дейді.
Малайсары жалт қарап:
- Ата ... ұл ... ... ... қыз ... без.
Сырнайдай сарнаған мына бала кім еді? – дейді.
- Ата ... ұл ... ер ... ... ... қыз ... ... болар, - дейді Сырым.
- Сен толған екенсің, мен тозған екенмін, - деп ... ... ... ... ... НЕ АЛЫС?
Байдалы қартайып үйден шықпай, ... ... ... болды
дегенді естіп Мұса мырза іздеп ... ... ... ... ... ... ... екен. Мұсаның қолын алып, жөнін сұрап амандасыпты да,
кәріліктің жайын айта беріпті.
- Ой, кәрілік-ай, сөздің өзі ... ... ... ... ... өтті ғой! – дей ... ... қонақасын жеп, таңертең жүрмек болады.
- Е, шырағым, еліңе не айтып барасың? – депті ... Мен не ... ел ... ... Байдалы еді, енді кәрілікпен
алысып жатыр екен ... - ... ... Шырағым, оның рас. Үш ауыз сөз сұрайын, соны шешіп беріп кетші!
... ... Мұса ... деп ... Байдалы қарт сонда:
- Алыста не алыс?
Жақында не жақын?
Тәтті де не тәтті? – дейді.
Мұса ойланып:
- Жер мен ... ... ... туыс ... тәтті, - депті.
Сонда Байдалы қарт басын көтеріп:
- Балам, ақылың әлі ... ... жоқ ... ... ... ... алыс жоқ, жаннан тәтті жоқ. Бала қанша жақсы болса ... ... өз ... ... жоқ. ... ажал ... - депті.
ЖИРЕНШЕ ШЕШЕН
Бір күні хан нөкерлерін ертіп, серуенге аттаныпты. Еріккен ханға ермек
керек, қасына Жиреншені шақырып алып, сампылдап ... ... ... ... болса керек. Бір адырдан аса бергенде, ханның алдынан жел ... ... ... домалап, ұшып бара жатады.
- Уа, Жиренше, анау қаңбақ қайдан келеді, ... ... ... ... - ... ... шауып ала жөнеледі: жетіп ... ... ... ... ... бөгеледі де, аздан кейін қоя беріп, ханға қайтып келеді.
Жел қуған қаңбақ бөгелсін бе, домалай жөнеледі.
- Ау, ... ... бе, не ... ... Қайдан келеді екен,
қайда барады екен дөңгеленіп? – дейді хан.
- Сөйлестім, тақсыр! ... ... ... – деп ... ... Ал, айт, ... не дегенін?
- Тақсыр, соны сұрап не қыласыз. “Желдің өтінен шықтым, ығына ... ... ... ... ... ... оның ... сұрайсың? Білмеуші ме
едіңдер? Ұшарымды жел біледі, ... сай ... ... ... ... ақымақ па, сұрай келген сен ақымақ па?” деді де, ... ұша ...... ... ... ешнәрсе дей алмай қалыпты.
* * *
Сырым батыр елден сырғып Хиуа ... ... бір той ... Хиуа ханы ... ... ... ... жігіт-мігіт деген жалғама сөздер көп
көрінеді, ... ... не? – деп ... Сұрауыңызға тойдан кейін жауап берейін, - дейді Сырым батыр.
Тойда Сырымның аты бәйгеден келеді. Жолдасы ... ... ... ... ... ... ... жұрт тарқар алдында Сырым ханның
манағы сұрауына былай деп жауап ... ... той ... ... қой ... – құйрық, жылқы сойып –
қазы тартады. Сусынға қымыз береді. Соны ... ... Ал ... тастабаққа
салып тартқан шөп-шалам мен сусынға берген шайды ... ... ... ... озып келген жүйрікті “ат” дейді, артында қалған тұғырды
“мат” дейді. Алқа топтың алдында палуанға түсіп, алып ... ерді ... жер ... жығылған еркекті “мігіт” дейді. Қазақтың “ас-мас”, “ат-
мат”, “жігіт-мігіт” дейтін жалғас сөздерінің мағынасы осы, ... БЕН ... ... ... ... ... едім. Не керек, соның ... ... ... ... - деп налыған бір адамға досы
отырып:
- Онда өкінетін ештемең жоқ ... ... ... ... ... ... алаяқ саудагердің несиеге беретін ... ... ... ғой, - ... бұл ... ұялған әлгі адам содан былай өзгеге ... ... ... аузын ашпайтын болыпты.
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ БАЙ ... ... ... еткен,
Қанаты бар,
Сағатым ... ... ... ... аты бар тағы ... ... салатын,
Құлпысын қоймайтын,
Сонда да ел көзінше
Бір қақпа бар қорғайтын.
(Футбол қақпасы)
Логогрифтер
Алдына ап,
Табаққа сап,
Жеді асап,
Палау жасап
Артуға бармас ар,
Көтере алмас нар,
Мейіз, ... ... ... ... ... ... ... таң,
Шығамыз аулап аң”.
Омонимдер
Жеміс өскен бақты,
Күзетіп бақты.
Түс ауа,
Салқындады ... ... бір ... таң ... кел, ... ... ... ата.
Анаграммалар
“Б” – дан бастасаң –
Жейтін тамақ,
“Б” –ны алып тастасаң –
Байтақ аймақ.
(Бөлке - ... – дан ... ... ... алып ... ... теретін.
(Бөрік - өрік)
Метаграммалар
Түп нұсқа –
Лас жер сасық.
Екі шеткі ... ... ... ... ...... ...
Мезгіл жарық.
Екі шеткі әрпін қысқартсаң –
Мұхит алып ...
(Күндіз – Үнді)
Омофондар
Сіріңке шағып,
Шамды жағып,
Есікті жауып,
Дем ал ... ... ... санап,
Оқыды сабақ.
Шарадалар
Алғашқы түбір сөз –
Малдың түрі,
Екінші түбір сөз –
Жыл аттарының бірі,
Екеуін қосып оқысаң –
Үй құсы ірі.
(Түйе + ... ... ... сөз ... сан? ... ... сөз –
Сұйық зат,
Екеуін қосып оқысаң
Жерге қойған ат.
(Жеті + Су = ... ... ... ішіне жиған,
Екінші буыны –
Шөпке тұнған,
Екеуін қосып оқысаң –
Илеп, кірпіш құйған.
(Бал + Шық = Балшық)
Әріп жұмбақтар
Санда бар,
Сапада жоқ.
Хаңда бар,
Қарада ... ... ... бар,
Етте жоқ.
(К)
Тауда бар,
Таста жоқ.
Жауда бар,
Доста жоқ.
(У)
Тазыда бар,
Итте жоқ.
Қазыда бар,
Сүтте жоқ.
(З)
Жаңылтпаштар
Мына мұнаралар
Мына мұнаралардан
Биік мұнаралар
Мұнараларға шығар жол
Мың бұралар.
Мұнараларды бұлар
Мың аралар.
* * ... ... ... ... ... ... шынар
Сыңар шынар деме, сынар.
ТІЛ ӨНЕРІ МЕН СӨЗ
ҚҰДІРЕТІ ТУРАЛЫ
/Мақал-мәтелдер/
Өнер алды – қызыл тіл.
Тіл тас жарады,
Тас ... бас ... ... асқа,
Тіл жүйрігі басқа.
Шешеннің сөзі мерген,
Шебердің көзі мерген.
Бір тәуекел бұзады,
Мың қайғының қаласын.
Бір жақсы сөз бітірер,
Мың көңілдің ... ... ой ... ... ... сүріндірсең, сүріндір,
Тілімнен сүріндірме.
Тіл қылыштан өткір.
Бас кеспек болса ... ... ... ... азады,
Тілінен жазады.
Қотыр қолдан жұғады,
Пәле тілден жұғады.
Ашуың келсе ... ... ... ... ... жүйрік емес,
Шын жүйрік.
Аузы құлып сандықты,
Тіс ашпаса, тіл ашар.
Түйін-түйін сырыңды,
Түбінде келіп шын ашар.
Тілдің майын тамызып,
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз ... ... орақ ... ... ... жазады.
Аяққа кісен салуға болар,
Тілге кісен салынбас.
Сөз тапқанға ... ... ...... ...... ... жығылмайды.
Тілі өлген ел – тірі өлген ел.
Тіл байлығы – ақыл ... ............... - ... қазына.
Тіліңді биіктет,
Өзгеге сүйікті ет.
Барам десең болашаққа,
Тіліңді таза сақта.
ТЫЙЫМ СӨЗДЕР
Қазақ халқының тәрбие құралдарының бірі – тыйым сөздер. Бұл сөздер есі
кірген ... ... ... жат ... ... ... теріс мінездерден
сақтандырып отырған. Тізені құшақтау – жалғыз қалудың, қолды төбеге қою –
жұрттан безінудің, ... ... кесу - ... асты төгу ... ... деп таныған және ондай ерсі істерге қатаң тыйым салған.
Мұндай тыйым сөздер ел ішінде көп. Оның ... ... ... ... ... жөн ... ... баспа.
Малды, ыдысты, тамақты теппе.
Түнде үй сыпырма, тырнағыңды алма.
Үлкендердің жолын кеспе, сөзін бөлме.
Бүйіріңді таянба, жер ... ... ... ... ... ... ... адамға пышақ сыйлама.
Аққуды атпа.
Нанды жерге тастама, үстіне басқа зат қойма.
Мойныңа белбеу жіп салма.
Бейуақытта ... ... ... ... ... бір ... ... сораптап ішпе.
Қолыңды төбеңе, желкеңе қойма.
Өтірік күлме, өтірік ауырма, өтірік сөйлеме.
Түрегеп тұрып немесе жатып тамақ ішпе.
Көп ішінде қатты сөйлеме, ... ... ... ... ... ... ... тәкәппар болма.
Әйелге күш көрсетпе.
Тәңертеңгі асты тастама.
Бала бетіне ... ... ... ... ... басыңды шайқама.
Көп сөйлеме.
Ата-анаңа қарсы келме.
Дініңді сатпа, ұлтыңды сатпа, арыңды сатпа.
Ұрлық қылма, зорлық қылма.
Әдепсіз сөзді айтпа, өтірік айтпа.
Кісі төсегіне отырма.
Шақырмаған ... ... ... салма.
Үлкеннен бұрын отырма, жатпа.
Жұлдызды, адамды санама.
ӘН-ЖЫР ШАШУ
АНА ТІЛІ
Сөзі Т.Молдағалиевтікі
Әні Қадырбай Аманжоловтікі
Бір ауыз сөз ... ... ... ана тілімде.
Қазақ болып туғаннан соң, бөбегім,
Қазақ болып өлген жақсы түбінде.
Барлық тілді үйренесің сен әлі,
Жігіт болып саналы.
Қайда жүрсең өз еліңді ... ... туын ... жоғары.
Мен анамды ұғындым деп мақтанам,
Тілін білдім, жырын ... ... ... сыйламаған пақырлар
Отанын да сыйлап көрген жоқ, балам.
Ұлым менің, бұл ... ... ... өзің де от боп ... ... ... ал, тілімді ұқ,
Ал басқасын өзің тауып аларсың.
ҚАЗАҚ ТІЛІ – ҒАЖАП ТІЛ!
Сөзі: ... ... ... ... ... ... бөл, тілге аз-ақ бір
Жүрекпен ұғып, тыңдасаң
Қазақтың тілі – ... ... ... ... ... еске наз күнді.
Атадан қалған қазақтың
Мақалы қандай мазмұнды.
Өткір тіл, отты жалынды
Тербетер ... ... ... ... ... ... нақыл ілінген
Іздеймін терең білімнен
Қазақтың даңқын көтерген
Айналдым қазақ тілімнен.
АНАМНЫҢ ТІЛІ – АЯУЛЫ ҮНІ
Сөзі Шона ... ... ... ол: ... ... боп желпіп,
Жырымен ертіп,
Үйретті тынбай,
Сол тілін, әнін
Қайырмасы:
Анамның тілі – Айбыным менің,
Анамның тілі – Ай, ... ... ... ... ... ... өмірді думан.
Мектепке келдім,
Ұстазды көрдім.
Тыңдадым сөзін,
Табынып, сүйіп.
Анамның тілі –
Аяулы үні.
Жүрекке нұрын
Жіберді ... ... ... ... ... мыңға,
Өрлесем шыңға.
Анамның тілі-
Асыл мұратым.
СҮЙЕМ ӨЗ ТІЛІМДІ
Сүйсем өз тілімді,
Боламын білімді:
Өз тілім үйретер,
Өнерді, ... өз ... ... ТІЛІ ... тілі тым ... ... тыңдамай
Терезеге қарады,
Теректерді санады.
Оны көріп мұғалім,
Қойды кенет сұрағын:
-Айтшы, тұрып сен енді
Анықтауыш дегенді.
-Анықтауыш ... Әрине ... ... де ... сөзі ... тұр ... ... ... ұрасың күнде сен.
Әдібай Табылды
АНА ТІЛІҢ – АРЫҢ БҰЛ
Ана тілің біліп қой,
Еркіндігің, теңдігің.
Ана тілің біліп ... ... ... – арың ... боп тұр ... ... ... біл,
Өз тіліңді құрметте!
Қ.Мырзалиев
АНА ТІЛІНЕ ТАҒЗЫМ
Ана тілі – ... ... ... сыйлап, бағып-қағамыз.
Ана тілін бағаласақ, қалай біз
Өзіміздің сондай болмақ бағамыз.
Ана тілін кім аялай білмесе,
“Анасынан безген ұл!” – деп ... ... ... ... ... тілім ардақты,
Ақ сүтіндей анамның.
Өсірген ой білімді,
Сүйем туған тілімді.
Мақсат етем әр ... ... ... ... ...... ... – құралым,
Ана тілім – болмаса
Мықты болмас тұрағым.
Ана ...... ...... ...... ... ТІЛІ
Мейірі мол балаға
Барлық, барлық анаға,
Басымызды иеміз,
Бабамыздың тілі деп.
Даламыздың үні ... ... ... ... ... ...... тілі - өз тілім.
Туған тілім – анам тілі - өз ... ...... тілі - өз ... тілім – адам тілі - өз тілім.
Д.Әбілев
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ РУХЫНА
Қасиет атаулының барлығы да
Халықтың кірігеді нарлығына ...
Өзіңді ұйпаса да өрттей тағдыр,
Артыңда тот ... ... ... тіл ... ... ... ... үшін.
Сақтаған жүрегінің күмбезінде
Туған ел сені өлімге қалай қисын?!
Ғұлама, халық жанды ғазиз бабам!
Халқыңнан бір сәтің жоқ ... ... ... ... боп,
Ана тілі – асыл жиған қазынаға.
Алуан алыс-жақын көршіміз де
Сыйлаған, қызыққан да өршіл ізге:
Сен – Адам-Академия! Сахарада
Тарихтың бұйырғаны еншімізге!
Аққудай ... ... ... ... ... қақ ... кластықтар жазып жатыр:
“Әділдік”, “Ақиқат” деп дәптеріне!
М.Әлімбаев
АНА ТІЛІМ, КҮМБІРЛЕ САРАЙЫМДА!
Тілін білген Абылай, ... ... ... ана тіл ... ... сол ... арқасында
Ерікті ел боп алысқа қарайын да.
Ана тілім, күмбірле сарайымда!
Тағдырым, ... ... ...... қауыштырар іргемдегі.
Тіл – елмен табыстырар алыстағы,
Аспандатар жердегі жүрген мені.
Тілмен өрлер мерейім өрлесе де,
Тілсіз бақытын басынан ел кешер ме?
Тілер едім ... ... ... деп тілменен жерлесең де...
Ерекше бір сән беріп көшке бүгін,
Келе ... ... ... ... ... ... көтереді,
Самал тербеп тұрғандай текше гүлін.
Өмір кешіп басынан ала құйын,
Жат жерінде күңіренткен дара күйін;
Атамекен,
Аңсаған Ана ... ... ... ... ... ... кекті мұңын,
Жетпіс жылды өңгеріп өтті күнім.
Ана тілмен жазған ғой Мұса Жалил
Түн – ... ... отты ... тілсіз тарих та жасалмайды,
Ана тілсіз іс өрге баса ... ... ... жүріп,
Күңіренбеген тектен –тек Асан Қайғы
Тілін білген Абылай, Абайым да,
Құдірет берген Ана тіл талай ұлға.
Қасиетті ... ... ел боп ... қарайын да.
Ана тілім, күмбірле сарайымда!..
* * ... ... ... ... де өнер,
Сонда ғана бір жүгім жеңілденер.
Қара бұлттар ... ... ... жан дүнием көңілденер.
Ана тілмен сомдалар тыныстағы үн,
Ана тілді мен дәйім пір ұстадым.
Ана тілдің жолында ұғын, балам,
Садақа ғой
Даңқ пен ... ... ЖӘНЕ АНА ... әсте ... емес ... ... ... кемеңгер –
Ана тілінің бақыты.
Ұрпағын ақын мінесе,
Ұға ма мәңгүрт,
Мақаулар?!
Алтындай ... мың ... ... атаулар.
Жылына емес,
Күніне
Жүз мәрте кіріп майданға,
Құдыреті бар тіліне
Құдырет қосқан ... ... ол неше ... ... Тәңір де
Өзі жаратқан бір тілді!
Біліңіз!
Жақсы біліңіз!
Ұстаңыз есте ұдайы:
Қашан да
Ана тіліміз –
Қазақтың басты құдайы.
Қ. Мырза-Әли
АРДАҚТА, АНА ТІЛІҢДІ!
(Ахмет Байтұрсынұлы монологы)
Балғын ... ... нұр ... ... ... мұң ... тілін қорсынар кейбіріңнен
Жәбірленіп, жаныммен түршігемін.
Көшкен елмен өмірдің күн шуағын,
Кейде ауыр ойлардан тұншығамын.
Ана тілім – қасиетім жырымдағы,
Тілім бітсе, халқымның құрығаны.
Сәлем саған, жас буын ... ... ... ... ... тілі ... тілін ауадай ардақтағын!
Сақтар болсаң халқыңды – тілді сақта,
Баға жетпес мұра жоқ тілден ... өзге ... ... ... ... ... ... ТІЛМЕНЕН ДҮНИЕНІ АТТАДЫМ
Сол тілменен дүниені аттадым,
Таптым бүкіл тіршіліктің атауын.
Жатты онда уыз сүті ананың,
Жатты онда аманаты атаның.
Сол ... ... тіл ... ... ... ... жырлаттым.
Сол тілменен сәбилерді сөйлетіп,
Талайлардың көз жастарын құрғаттым.
Сол тілменен аспан көрдім, жер көрдім
Сол тілменен көгершінге жем ... ... ... ... ... ... мен келдім.
С.Мәуленов
ҚАЗАҚ ТІЛІ
Күш кеміді, айбынды ту құлады;
Кеше батыр – бүгін қорқақ, бұғады.
Ерікке ұмтылған ұшқыр жаны кісенде,
Қан суынған, жүрек солғын соғады.
Қыран ... қос ... ... ... күркіреген ел тынды.
Асқар Алтай – алтын ана есте жоқ,
Батыр, хандар – асқан жандар ұмытылды!
Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, бақ, ардың,
Жауыз тағдыр ... ... не ... ... ... ... бір ... боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың!
Жарық көрмей жатсаң да ұзақ, кен – тілім,
Таза, терең, өткір, ... кең ... ... балаларыңды бауырыңа
Ақ қолыңмен тарта аларсың сен, тілім!
М.Жұмабаев
АНА ТІЛІМ
Ана тілім –
Анам тілі болғаннан,
Ана тілім -
Бабам тілі болғаннан,
Далам ... тілі ... ... тілі ... ...
Темірқазық жұлдызым деп ұқтым мен,
Жаза басып,
Жаңылыссам жолдардан,
Бағыт сілтеп,
Бағдарымды оңғарған!
Тірлігімнің,
Бірлігімнің нәрін мен
Жұтар ... ... ...
Тіл деп ұқтым,
Тіл деп ұқтым бәрін мен
Құдыретті тәңірден!
Жара түссе жазатайым жаныма
“Айналайын!” деген сөзден табылды ... ... - ... адам”, - дегенді
Көп естідім,
Бірақ оған мен енді
сенген жоқпын,
Тілсіз, ділсіз адамдар
көкірегі – көр, ... – тас ... ... Биіктікті,
Ұға алмайтын Тереңді!
Сусыз, нұрсыз өспейтіндей гүл,
Тілсіз, жырсыз тіршілік те тұншығар.
Аспан, Жердің амандығын апаттан
Сақтап тұрған қасиетті Тіл шығар,
Тіл болмаса үнсіздікке кім ... ... жолы ...... – толқып толар ән.
Сырым – жырым,
Әнім – күйім,
Зар – мұңым,
Қуанышым – бұла ... ... ... тілі,
Анам тілі, бол аман!
Е.Зікібаев
ҚАЗАҚ ТІЛІ
Орта жолда бүріп ... оқ ... ... ... көк ... ... ... қанат қып,
Төрт бұрышты дүниеге жеткіздім.
Көкірегінен атылса да оқ ... етіп мен ... өзін ... ... ... ... қып,
Төрт бұрышты дүниеге жеткіздім.
С.Мәуленов
* * *
Ей, туған тіл! Ата-анамның бал тілі!
Көп нәрсе ұқтым ... ... ... ... ... осы ... бесік жырын жырлаған,
Ұзақ түндер анам айтқан ертегілер тыңдағам.
Ей, туған тіл! Ертелі-кеш қуатыңмен өзіңнің,
Қаршадайдан шаттығымды, қайғымды да сезіндім.
Ей, туған тіл! ... ... ... ... мың рет,
Ата-анамды, мен пақырды жарылқа деп, құдірет!
Ғ.Тоқай.
ТУҒАН ТІЛ ТУРАЛЫ ТӨРТТАҒАНДАР
Уақыттың желі аңызақ, күні ... ... тұр ғой мұңы ... ... Ана тілім!
Айнаңды сүрткім келер күніге бір.
* * ... ... ... ... ... еді:
“Қазақ тілі – көшпенді тілі” деді.
Аристотель қазақша сөйлеп кетсе
Грекшесі пәс шығар ... кім біледі?!
* * ... тілі – ... тілі ... - ... ... – ой... ... – аңыз...
Сайратып қойып Әбіш, Ақселеуді,
Сабырмен тыңдай берсек, тынығамыз.
* * *
Тіл арқылы ... ... ... ... тілде бейне.
Күй сазындай күмбірлеп, әндей ескен
Алты жүз эпосы бар тіл ... ... * ... сұлу ... өз ... тіл ... жаяр саз ... курд... тілші жапон ... елші венгр...
Сұрайды қазақшалап сөз төркінін.
* * *
Алаңсыз серуен күнге, думан түнге,
Халқымды, - деп ... - ... ... бір түркі тілдер кенішінен
Қазына қанша әкелдім туған тілге?!
* * *
“Ана!” десем ана тілі ойға оралар.
Баладай қуанарсың тойға ... көне ... ... нақыл
Олжам да қанжығама байлап алар.
* * ... ... бір – бір ауыз қара ... ... ... ... гүлден “қазақ тілі бақшасы,
Қандай дана өлшер қандай бағамен?!”
* * *
Ерке тіл, ... ...... айналайын, күнім менің,
Ақ ботам, қоңыр қозым, алтын айым”,
Қанша рет жүрек толқып, сүйінгенің!
* * ... ... ... ма, ... ма?
Деп сұрамас, тегін білген сұңғыла.
Туған тілде ас қайырған сайын да,
Оқығандай серпіліп қал бір дұға.
* * *
Шұлғытар орыс ... ... ... тілі ... олжа ... айта ... қосты сандығыңа мен қосқанды?!
* * *
Жұпарлы қырда алуан гүлдер таптым,
Өміршең өзіміздің тілден ... екен ... ... халық баққан гүл мен бақтың.
М.Әлімбай
АРТЫҚ БОЛМАС БІЛГЕНІҢ...
ТІЛ СЫРЫНА САЯХАТ
Дүние жүзінде халық та, соған орай тіл де көп. Ғалымдар соңғы ... ... ... екі ... ... ... үш мыңға жуық тіл бар ... ... жылы ... ... ... ... ... 5661 тіл бар екен.
Қазір дүниеде 2796 түрлі тіл қолданылады. Қолданатын жан саны ... ... тіл – 13. Егер бұл ... ... жан ... аз-
көптігіне қарай тізсек, реті мынандай болады: қытай тілі, һинді-ордо тілі,
ағылшын тілі, ... ... ... ... Бұл ... 65 ... тіл ретінде қолданылады.
Дүние жүзінде ресми тіл саны алтау: қытай тілі, ағылшын тілі, орыс
тілі, ... ... ... ... араб тілі.
Дүниедегі барлық аударма шығармалардың 33% ағылшын тілінен аударылса,
15 % - француз тілінен, ал 1% ... ... ... 6 ... жуық ... 100-і ғана ... деген статусқа ие
болған. 1989 жылы «Тіл туралы» Заң қабылданғаннан бері қазақ тілі де ... ... ... ... тіл білген бір адам, екі тіл білген екі адам”. Полиглот деген
кім?
/Балалардың жауабы/
Полиглоттар тарихынан қызықты ... ... ... ... 70-ке жуық ... ... * *
А.С.Пушкин француз, ағылшын, неміс, итальян, ... ... ... ... ... Көне ... тілін зерттеген.
* * *
Ұлы Абай орыс-қазақ тілдерімен қатар ... араб ... ... ... орта ... асып барып, кеш меңгерген.
* * *
Қазақ ... ұлы ... ... ... араб, шағатай және түркі
тілдерінің біразын білген. Кадет корпусында оқып жүргенде орыс тілін жетік
біліп үлгерген.
* * ... ... ... ... ... ... ... білімім
славян және орыс тілін, латын, француз, ағылшын, неміс тілдерін игергенімде
болса керек. Персияда болған ... ... және араб ...... * ... испан тілін 57 жасында үйренген екен.
* * *
И.Крылов Еуропаның негізгі тілдерін ... ... Елу ... ол көне
грек тілінде еркін сөйлеген.
* * ... ... ... көп тіл ... кісі. Тіпті ана тілімізді
салыстырмалы жүйемен үйренуге де, зерттеуге де себі бар деп жапон тілін де
игерген.
* * ... ... және ... ... ... ... әлемге
Шоқан Уәлихановтың есімін танытқан Сергей Николаевич Марков ... ... ... ... ... де ... * ... Дерик Хернинг те 22 тілде еркін сөйлейді екен. Ол 1990
жылы Брюссельде өткен “Европа полиглоты” байқауында ... ... * ... ... деп ... ... ... 13 тілді зерттеген.
* * *
Люксембург халқының түгелге жуығы төрт ... ... ... ... ... Ең ... Люксембург балалары мектепке дейін төрт
жастан бастап тегін ана тілінде, екінші сыныптан бастап ... ... ... тілі ... ... ... * ... Әлімбаев татар, қырғыз, қарақалпақ тілдерін ... ... ... башқұрт, балқар, ноғай, қарашай тілдеріндегі
шығармаларды оқи алады, ... ... ... * ... “Неміс тілі, қазақ тілі, орыс тілі – шабытымның үш қайнар
бұлағы”.
Осы бөлімді қазақ халқының “Жеті ... ... біл, жеті ... ... ... мақалымен, А.П.Чеховтың “Бірер тіл білмеген адам өзін паспортсыз
жандай сезінеді” деген ... ... ... отырып, көп тіл игергісі
келетіндерге бірер кеңес береміз.
“Полиглот” деп ондаған тілдерді қатар ... ... ... ... ... Атақты неміс археологы Генрих Шлиман үнемі
жаттығуының арқасында күніне ... ... ... бетін жаттап алуға
қолы жеткен. Ол орыс тілін 6 апта ішінде үйренген.
- ... ... ... ал ... ... сол ... жақын
тілдерді үйрену қажет екен. Әрине, адам көбірек тіл білсе, жаңа тілді игеру
де жеңіл болады.
- Ең ...... ... ... үйрене жүріп, өз ойыңызды сол
тілде түсіндіруге тырысу керек. Үйреніп жүрген тілде сұрақ қоя ... ... және ... ... ... ... адаммен барынша көбірек
сөйлесіңіз.
- Музыканы көбірек ... есту ... ... беріңіз.
Жақсы естіп-білу, шетел тілін үйренуде ... ... ... ... полиглот болғыларың келсе, тек алға ұмтылыңдар!
Антик философтары ... ... ... ... ... ... де аз ... ұмытпайық!
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ «ТІЛ ТУРАЛЫ» ЗАҢЫ
Осы Заң Қазақстан Республикасында тілдердің қолданылуының құқықтық
негіздерін, мемлекеттің ... ... мен ... үшін ... ... міндеттерін белгілейді, Қазақстан Республикасында қолданылатын
барлық тілге бірдей құрметпен қарауды қамтамасыз етеді.
І ... ... ... ... ұғымдар
Осы Заңда мынадай ұғымдар пайдаланылады:
диаспора - өзінің тарихи шығу ... ... елде ... ... бір ... ... қауымдастық);
ономастика – тіл білімінің жалқы есімдерді, олардың пайда болуы мен
өзгеруінің тарихын ... ...... жазу ... ... ... (сөздер мен
грамматикалық тұлғаларды) жазбаша беру ... ... ... ...... географиялық объектілердің атауларын,
олардың пайда болу, өзгеру, қолданылу заңдылықтарын зерттейтін ... – бір ... ... ... мен жекелеген
сөздерді басқа графикалық жүйенің ... ... ... ... Осы Заңның реттейтін мәселесі
Мемлекеттік, мемлекеттік емес ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... байланысты туындайтын қоғамдық
қатынастар осы Заң реттейтін мәселе болып табылады.
Осы Заң жеке адамдар арасындағы қатынастарда және діни ... ... ... ... ... тіл ... ... Республикасындағы тіл ... ... ... Конституциясына негізделеді, осы Заңнан, тілдерді қолдануға
және дамытуға қатысты Қазақстан Республикасының өзге де ... ... ... ... ... ... ... азаматтарына, Қазақстан
Республикасында тұрақты тұратын шетелдіктерге және азаматтығы жоқ адамдарға
қолданылады.
4-бап. Қазақстан Республикасының мемлекетік тілі
Қазақстан Республикасының ... тілі – ... ... тіл – ... ... ... қоғамдық қатынастардың
барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін
жүргізу және іс ... ... ... ... ... аса маңызды факторы болып табылатын
мемлекеттік тілді меңгеру – ... ... ... ... өзге де ... ... өкілді және атқарушы органдар:
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілді барынша дамытуға, оның
халықаралық беделін нығайтуға;
Қазақстан Республикасының барша ... ... ... еркін
және тегін меңгеруіне қажетті барлық ... ... ... ... ... ана ... сақтауы және дамытуы үшін көмек көрсетуге
міндетті.
5-бап. Орыс тілін қолдану
Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-зі ... ... тілі ... ... ... ... тең қолданылады.
6-бап. Мемлекеттің тіл жөніндегі қамқорлығы
Қазақстан Республикасының азаматының ана ... ... ... ... оқу және ... ... еркін таңдауына құқығы бар.
Мемлекет Қазақстан халқының тілдерін ... мен ... ... ... ... ... жасайды.
Ұлттық топтар жинақы тұратын жерлерде іс-шаралар өткізілген кезде
олардың тілдері ... ... ... қолданылуына кедергі келтіруге жол бермеу
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... жол ... ... тілдің және басқа да тілдердің қолданылуына
және оларды үйренуге ... ... ... ... ... ... Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылыққа ... ... Тіл – ... және ... емес
ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында
8-бап. Тілдердің қолданылуы
Мемлекеттік тіл Қазақстан Республикасы мемлекеттік ... және ... ... ... органдарының жұмыс және ... ... тілі ... ... орыс тілі ... ... ... тілімен
тең қолданылады.
Мемлекеттік емес ұйымдардың жұмысында мемлекеттік тіл және ... ... ... ... ... ... ... актілерінің тілі
Мемлекеттік органдардың актілері мемлекеттік ... ... ... ... ... ... басқа тілдерге аударылуы
қамтамасыз етіле отырып, оларды әзірлеу орыс тілінде жүргізілуі мүмкін.
10-бап. Құжаттама ... ... ... мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қаржы және
техникалық құжаттама жүргізу мемлекеттік ... және орыс ... ... ... ... қайтарылатын жауап тілі.
Мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың азаматтардың өтініштері
мен басқа да құжаттарға қайтаратын жауаптары ... ... ... ... ... ... Қарулы Күштер мен құқық қорғау органдарындағы тіл.
Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, сондай-ақ әскери және
әскерилендірілген ... ... ... мемлекеттік бақылау мен
қадағалау, азаматтарды құқықтық қорғау ұйымдарында және ... ... ... ... және орыс ... қолданылуы қамтамасыз
етіледі.
13-бап. Сот ісін жүргізу тілі
Қазақстан Республикасында сот ісі ... ... ... ... болған жағдайда, сот ісін жүргізуде орыс тілі ... ... ... ... тең ... ... құқық бұзушылық туралы істерді жүргізу тілі
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер ... ... ал ... ... басқа да тілдерде жүргізіледі.
15-бап. Мәмілелер тілі
Қазақстан Республикасында жеке және заңды тұлғалардың жазбаша нысанда
жасалатын ... ... ... ... жағдайда басқа тілдердегі
аудармасы қоса беріліп, ... ... және орыс ... жазылады.
Шетелдік жеке және заңды тұлғалармен жазбаша нысанда жасалатын
мәмілелер мемлекеттік тілде және ... үшін ... ... ... ... Тіл – білім беру, ғылым, мәдениет
және бұқаралық ақпарат құралдары саласында
16-бап. Тіл – білім беру саласында.
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілде, ал ұлт ... ... ... солардың тілдерінде жұмыс істейтін ... ... ... құру ... ... ... және ... теңестірілген ұйымдарда оқыту, тәрбие
беру тілін жергілікті атқарушы органдар олардағы балалардың ұлттық ... ... ... ... ... ... орта және ... білімді
мемлекеттік тілде, орыс тілінде, ал қажетіне қарай және мүмкіндігі болған
жағдайда басқа да ... ... ... ... ... ... емес те оқу ... мемлекеттік тіл мен орыс тілі міндетті
оқу пәні ... ... және ... туралы құжатқа енгізілетін пәндер
тізбесіне кіреді.
17-бап. Тіл – ғылым және ... ... ... ғылым саласында, диссертацияларды ресімдеу
мен қорғауды қоса алғанда, мемлекеттік тіл мен орыс ... ... ... шаралар мемлекеттік тілде және қажет болған жағдайда басқа ... ... ... бен ... ақпарат құралдарының тілі
Қазақстан Республикасы баспа басылымдары мен бұқаралық ақпарат
құралдарында мемлекеттік тілдің, басқа да ... ... ... ... ... ... және ... тілдің толыққанды
қолданылуы мақсатында, олардың меншік нысанына қарамастан, ... ... ... ... ... ... көлемі уақыт
жағынан басқа тілдердегі хабарлардың жиынтық көлемінен кем болмауға тиіс.
ІҮ тарау. Тіл – елді ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың атауларын пайдалану
тәртібі.
Елді мекендердің, көшелердің, алаңдардың, сондай-ақ басқа да физика-
географиялық объектілердің дәстүрлі, ... ... ... ... ... ... ережелеріне сәйкес берілуге тиіс.
Мемлекеттік ұйымдардың, олардың құрылымдық бөлімшелерінің атаулары
мемлекеттік тілде және орыс ... ... ... шетелдік
ұйымдардың атаулары мемлекеттік тілде және орыс тілінде транслитерация
арқылы беріледі.
20-бап. Кісі ... ... ... және ... ... ... әкесінің есімін және тегін ресми құжаттарда жазу
Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... тиіс.
21-бап. Деректемелер мен көрнекі ақпарат тілі
Мемлекеттік органдардың мөрлері мен мөртабандарының мәтінінде олардың
атаулары мемлекеттік тілде жазылады.
Меншік нысанына қарамастан, ... ... ... мемлекеттік тілде және орыс тілінде жазылады.
Бланкілер, маңдайшалар, хабарландырулар, ... ... ... ... да көрнекі ақпарат мемлекеттік тілде және орыс
тілінде, ал қажет болған жағдайда басқа да тілдерде жазылады.
Қазақстанда ... ... ... ... ... жапсырмаларында (этикеткаларында), ... ... ... және орыс ... қажетті ақпарат болуға
тиіс.
Шетелде өндірілген тауарлардың арнайы мәліметтер көрсетілген тауарлық
жапсырмалары ... ... ... импорттаушы
ұйымдардың қаражаты есебінен мемлекеттік тілдегі және орыс ... ... ... ... барлық мәтіні мынадай ретпен: мемлекеттік тілде –
сол жағына немесе жоғарғы жағына, орыс ... оң ... ... ... орналасады, бірдей өлшемдегі әріптермен жазылады. Қажеттігіне қарай
көрнекі ақпараттың мәтіндері қосымша басқа да тілдерге аударылуы ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілерде белгіленген
талаптардан аспауға тиіс. Ауызша ақпарат, хабарландыру, жарнама мемлекеттік
тілде, орыс және ... ... ... ... да ... ... ... жөнелтілімдерінің тілі
Почта-телеграф жөнелтілімдері Қазақстан Республикасының шегінде
мемлекеттік ... ... орыс ... ал ... тыс ... халықаралық ережелерге сәйкес жіберіледі.
Ү тарау. Тілді құқықтық қорғау
23-бап. Тілді мемлекеттік қорғау
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл және барлық ... ... ... ... ... органдар бұл тілдердің
қолданылуы мен дамуына қажетті жағдай жасайды.
Тілдің дамуы мемлекеттік ... ... және іс ... ... тіліне кезең-кезеңмен көшіруді көздейтін Мемлекеттік
бағдарламамен қамтамасыз етіледі.
Мемлекеттік тілді белгілі бір ... және ... ... ... ... ... мамандықтардың және лауазымдардың тізбесі
Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленеді.
Қазақстан Республикасының Үкіметі терминология, ... ... ... ... және қажет болған жағдайда басқа да
құрылымдарды құрады.
24-бап. Тіл туралы заңдарды бұзғаны үшін ... ... тіл ... ... бұзылуына кінәлі
мемлекеттік органдардың, кез келген меншік нысанындағы ұйымдардың бірінші
басшылары, сондай-ақ заңды және жеке ... ... ... ... жауапты болады.
Лауазымды адамның мемлекеттік тілді білмеу желеуімен азаматтардың
өтініштерін қабылдаудан бас тартуы, сондай-ақ мемлекеттік ... және ... ... ... ... олардың қолданылуына кез келген кедергі
келтіру Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жауаптылыққа әкеліп
соғады.
25-бап. ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен тиісті Ережемен
реттеліп отыратын уәкілетті орган өз құзыреті шегінде:
тілді дамыту ... ... ... ... жүргізілуін
қамтамасыз етуге;
тілдерді қолдану мен дамытудың Мемлекеттік бағдарламасын әзірлеуге,
оның орындалуын жүзеге асыруға;
тіл туралы заңның ... ... оны бұзу ... ... олар ... ... ... Республикасында ономастикалық және терминологиялық жұмысты
үйлестіруге міндетті.
Уәкілетті орган:
өз құзыретіне сәйкес тіл туралы заңның ... ... ... ... ... орталық және жергілікті атқарушы
органдардан, ... ... ... ... ... тілдерді
қолдану мен дамытудың Мемлекеттік бағдарламасының ... ... ... ... ... ... ... өзге де функцияларды атқаруға құқылы.
26-бап. Осы Заңның орындалуын қамтамасыз ету
Осы Заңның ережелерін іске асыруды кадрлар, ... ... ... ... ету ... ... және өзге де ... органдарына жүктеледі.
ҮІ тарау. Тілді шетелдермен және халықаралық
ұйымдармен қатынастарда пайдалану
27-бап. Тіл – халықаралық қызметте
Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ... ... ... ... қызметі
мемлекеттік тілде, қажет болған жағдайда басқа да ... ... ... ... ... ... уағдаласушы тараптардың
мемлекеттік тілдерінде жасалады, көпжақты ... ... ... ... ... ... ... Республикасында басқа мемлекеттер өкілдерімен өткізілетін
ресми қабылдаулар мен өзге шаралар басқа тілдерге аударылып, ... ... ... ... 1997 ... шілденің 11-і
ҚОСЫМША
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ САҢЛАҚТАРЫ
Қазақстан Республикасында Қоғамдық кеңестің шешімі бойынша тәуелсіз
еліміздің тарихы ... ең ... ... ... ... ... ... деген атақтар берілді.
“МЫҢЖЫЛДЫҚ САҢЛАҒЫ”
2. Қожа Ахмет Яссауи /1093-1166/ - ... діни ... ... ... ... ... Кейінгі ұрпаққа “Диуани хикмет” /“Даналық
кітап”/ атты өшпес мұра қалдырған, аты аңызға ... ... ... ... хан ... /ХҮғ.басы – 1480/ - Қазақ хандығының
негізін ... ... ... Ол қазақтың тұңғыш ханы Кереймен бірге
ұлттық мемлекетіміздің шаңырағын көтерген.
4. ... ... ... /1499-1551/ - қазақ халқының тұңғыш
тарихшысы, әрі жазушысы. ... ... атты ... ... ... ... ... Төле би Әлібекұлы /1663-1756/ - ұлы жүздің төбе биі, атағы
жер жарған шешен. Әз-Тәуке, Абылай хан тұсында ... ... ... ... ... ... қайраткері.
6. Қаз дауысты Қазыбек би Келдібекұлы /1665-1763/ - орта ... ... қақ ... ... ұлы биі, ... ... ... мемлекетін
нығайтуға, басқыншы жаудан елді қорғауда ерекше үлес қосқан қайраткер.
7. Алшын ... би ... ... - кіші ... биі, белгілі
шешен. Төле, Қазыбек билермен бірге “Жеті жарғы” әдет ... ... ... кеңесшісі болған мемлекет қайраткері.
8. Абылай хан ... - ... елін бір ... ... ұлы күрескер, елді ішкі-сыртқы жаулардан қорғаған ... ... ... ... Құрманғазы Сағырбайұлы /1823-1889/ - қазақ халқының ұлы
композиторы, ... ... ... ... ... сатыға көтерген
мәдениет қайраткері.
10. Шоқан ... ... ... /1835-1865/ - қазақ
халқынан шықан тұңғыш ғалым. Тарихшы, ... ... ... ... Абай ... ... - қазақ халқының данышпаны, ұлы ақын,
кемеңгер ойшыл, жазба әдебиетінің негізін салушы.
“ҒАСЫР САҢЛАҒЫ”
1. ... ... ... - Алашорда өкіметі мен ... ... ... әрі ... Қазақ халқының бостандығы мен
тәуелсіздігі жолындағы ұлы күрескер, мемлекет, қоғам қайраткері, ғалым.
2. ... ... ... - ұлы ... аса ... ... ақын, публицист, түркітанушы. Қазақ алфавиті мен баспасөзінің
негізін салушы. Азаттық жолындағы айтулы күрескер. ... ... ... ... негізін салушы әрі көсемі, мемлекет, қоғам қайраткері.
3. Дина Нұрпейісова /1861-1955/ - ... ... ... ... ... домбырашы, күйші, композитор.
4. Мұхтар Омарханұлы Әуезов /1897-1961/ - аса ... ... ... ... ақын Абай өмірінен тұңғыш энциклопедиялық
эпопея жазған ұлы ... ... және ... ... Қаныш Имантайұлы Сәтбаев /1899-1964/ - аса көрнекті ... ... ... ... ... салған. Қазақ ССР Ғылым
Академиясының шаңырағын көтерген және оның ... ... ... ... ... лауреаты.
6. Бауыржан Момышұлы /1910-1982/ - Ұлы Отан соғысының аты аңызға
айналған қаһарманы, Кеңес Одағының батыры, ... ... ... ұлт
мақтанышы.
7. Дінмұхамед Ахметұлы ... ... - КСРО және КОКП ... ... ... аса ... басшысы, академик.
Қазақстанның мәдениеті мен экономикасын ... ... үлес ... ... ... Әбішұлы Назарбаев - /1940 жылы туған/ - тәуелсіз
Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті, көрнекті ... ... пен ... және ел ... ... ... ... Олжас Омарұлы Сүлейменов / 1936 жылы туған/ - қазақ халқының аса
көрнекті ақыны. Қарусыздану мен ... ... ... ... қоғам қайраткері.
10. Тоқтар Әубәкіров /1946 жылы туған/ - қазақ ұлтынан шыққан тұңғыш
ғарышкер, ұшқыш, Кеңестер ... ... ... Республикасының Халық
қаһарманы, қоғам қайраткері.
ӘДЕБИЕТТЕР
Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы: Оқу ...... 1996. – ... Г. ... ... ... сөз /Құраст. Ж.Бейсенбаев. – Алматы,
1991. – 348 –350 б.
Дулатов М. Қазақ тілінің мұңы// ...... 1991. – ... ... ... ... ... толғамдар, аңыз әңгімелер
/Құраст. Б.Адамбаев, Т.Жарқынбекова. – Алматы: Жазушы, 1989. - 365 ... С. Жеті ...... Ана ... ... кітап: - 136 б.
2 кітап: - 136 ... ... - 136 ... ... ... ... оралуы /Құраст. Ж.Бейсенбаев. –
Алматы, 1991, 381-384б.
Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына ... Орта ... ...... ... 1990. – 128б.
Оразалинов С. Тіл тағдыры – ел тағдыры. Без языка нет народа. ... 1997. – ... ойын – Игра ... слов ...... 1994. – ... мен сөз ... туралы //Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз
томдық анықтамалық: ІҮ том: Асыл сөз. – ... 1998. - ... ... мен ... туралы: / Қазақ мақал-мәтелдері /Жинап, құраст.
Ө.Тұрманжанов. – Алматы: Ана тілі, 1997. – ... ... – елге ... ... ... мен ... ... – Алматы, 1999. – 75б.
Хасенов Ә. Тіл білімі /толық., 2-ші бас. – Алматы: Санат, 1996. ... * ... С. Өз ... өмір сүр: ... ... ... Қазақстан. 2006. –24 мамыр. – 3 б.
Абдуллина Г. Тіл – ұлттық таным негізі // Қазақстан мектебі. – ... – 45-48 ... Қ. ... ... ... ... тілдер де дамымайды
//Алматы ақшамы. – 1997. – 13 ... 3 ... Ө. ... ... – қазақ тілінде. //Егемен
Қазақстан. – 2005. – 9 ... 2 ... Б. Тіл ... – ел ... ... ... ... – 2005. - №1. – 15-17 б.
Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі ... біл. ... ... мен ... орыс ... -№9. – 79-81 ... Ә. Айналдым құдіретіңнен, Қазақ тілім! //Ана тілі. – 2006. –14
қырк. – (№37). – 1 б.
Асылбекұлы С. Ұлттың тәуелсіздігі оның ана ... ... // ... ... –1998. – 10 ақпан (№6). – 1-3 б.
Асылы ... ... иесі де, ... де – ... ... ... ... //Түркістан.- 2006. - 12 қаңтар (№2). –5
б.
Асылы ... ... үшін ... ең ... ең ... ең ... – қазақ тілі”: (22 қыркүйек – Қазақстан ... ... ... әдебиеті. - 2001. - 21 қырк. (№38). –5б.
Ахманова З. Өз тілімізде өмір ... ... ............ М. Өнер алды – қызыл тіл //Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар. -
2005. - №1.- 17-19 б.
Әмірбаева Б. Ана ...... ... ... ... ... ЖОО-да оқыту. –2004.-№6.- 16 б.
Әміртаева Г. Тілге құрмет – елге ... ... ... ... -№1.- 13-14 ... Б. ... ... – ана тілінде //Егемен Қазақстан. -2006.
– 11 қазан. – 15 б.
Есдәулет Ұ. Туған ...... ...... тілдері күні //Қазақ әдебиеті. - 2005.-16-22 қырк.(№37).- 1
б.
Жанымханова К. Тіл ... – ел ... ... ... ...... 26-29 б.
Көшербаев Қ. “Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде” //Ана тілі.-
2006.-17 тамыз(№33).-10-11 б.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... казахский
язык! –2006.-№7-8.- 14 б.
“Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде: ҚР Президенті ... ... ... ... ... Бұл сұхбат – Елбасының мемлекеттік тіл
туралы халыққа жолдауы //Ана ... - 2006.-25 ... –1 ... Ә. Ел ... ... басталады //Егемен Қазақстан.-2006. –13
қаңтар. – 5б.
Қожабекова Қ. Жеті қазына: Қазақ ... ... ... білуге
талпындыру //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс ... – 2005.- №10.- ... ... Б. Ана ... – арың бұл.: ... тілі мен әдебиеті орыс
мектептерінде - Казахский язык и литература в русской школе. – 2005. - ... ... К. ... ана тілі. //Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар.
– 2006. -№10. – 20-22 б.
Мәмет С. Мемлекеттік тіліміз – ... ... ... - 2005. –28 ... П. Тілге құрмет – елге құрмет //Мектептегі сыныптан тыс
жұмыстар. –2006. -№8.-13-16 б.
МАЗМҰНЫ
1.
Құрастырушыдан..............................................................
.......
2. Қазақ тілі – ... ... тілі – ... ... ... ... тілі – ... менің :
/Әңгіме/....................................................................
..................
4. ... тілі ... ... Қасиет пен құт дарытқан ана тілі туралы ... ... бер, ана ... – қазақ тілім!:
/Тақырыптық
кеш/.......................................................................
7. Тіл - біздің тірегіміз, соғып тұрған жүрегіміз :
/Әдеби-
ертеңгілік/.................................................................
.....
8. Тіл – ... тіл – ... тіл – ... тіл - ... ... ... ... асыл ... ... ... ... ... ... ... Өнер алды – ... Сөз ... ... ... ... ... Тіл ... мен сөз құдіреті туралы:
/Мақал- мәтелдер
14. ... ... Тіл ... Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңы.................
18. Қосымша 1. ... ... ... ... ... ... ... редактор: ... ... ... ... ... С.Бегалин атындағы мемлекеттік
республикалық балалар кітапханасының
ротапринтінде басылған.
Алматы қ., Төле би көшесі, 27 ...... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік тіл28 бет
ШЕРХАН МҰРТАЗА ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ ДИАЛОГТЫҢ КЕЙІПКЕР МІНЕЗІН АШУ, ОБРАЗ ЖАСАУДАҒЫ РӨЛІ6 бет
Қазақ халқының демографиялық өткені мен болашағы35 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Дін туралы түсінік15 бет
Діннің шығуы12 бет
ЕГЕМЕН ҚАЗАҚСТАННЫҢ САЯСИ ПРОБЛЕМАЛАРЫ3 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет
Сақ тайпалары5 бет
Қазақстан Республикасының Азия аймағындағы сыртқы саясаты6 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь