ӘДЕБИЕТТІ ОҚЫТУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕСІ, ТЕХНОЛОГИЯСЫ [ 230 бет ]

МАЗМҰНЫ
АЛҒЫ СӨЗ................................................................................................................................3
I тарау. МЕКТЕПТЕГІ ӘДЕБИЕТ ПӘНІ
Нәтижеге бағытталған білім беру және әдебиет пәнін оқытудың өзекті мәселелері......6
Әдебиетті оқыту – ғылым, шығармашылық құбылысы........................................................7
Әдебиет сабақтарында әдіс-тәсілдерді таңдау жолдары.......................................................9
Көркем шығарманы оқыту барысында оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру........10.
Көркем шығармаларды оқып –үйренудің әдіс-тәсілдері.....................................................13
Әдеби талдаудың негізгі тәсілдері мен бағыттары..............................................................14
Ауызша суреттемелер, бейнелемелер, кескіндемелер жасату............................................18
Инсценировка, киносценарийлер құрастыру........................................................................19
Көркем шығармалармен жұмыстың негізгі кезеңдері мен басты бағыттары....................23
Көркем туындыны оқу - әдебиетті оқытудың ең негізгі мәселесі......................................25
Көркем мәтінді оқып-үйрену және талдау жұмыстары.......................................................26
Көркем мәтінді талдау жолдары...........................................................................................27
Көркем шығармалармен жұмыстың қорытынды кезеңдері................................................29
II тарау. ӘДЕБИ ШЫҒАРМАЛАРДЫ, КӨРКЕМ МӘТІНДІ ОҚЫТУ, ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
Көркем мәтінді оқу жұмыстарын ұйымдастыру.................................................................32
Автор ізімен талдау, оның негізгі мақсаттары....................................................................37
Көркем туындыны образдар жүйесіне қарай талдау жолдары..........................................39
Әдеби шығармаларды проблемалық талдау жолдары........................................................40
«Абай жолындағы» Абай бейнесін проблемалап оқыту....................................................44
Эпикалық шығармаларды оқыту (теориясы)......................................................................47
Көркем туындының сюжеті, композициясы.......................................................................48
М.Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясын оқыту....................................................................49
Әңгіме жанрын оқыту............................................................................................................64
Мысал жанрын оқыту............................................................................................................69
Ертегілерді оқыту...................................................................................................................72
Публицистикалық шығармаларды, эпистолярлық жанрды оқыту...................................77
Хаттарды оқытудың негізгі ерекшеліктері.........................................................................77
Батырлар жырын оқыту........................................................................................................83
Лириканы оқыту....................................................................................................................87
Поэманы оқыту......................................................................................................................94.
Драмалық шығармаларды оқыту.........................................................................................99.
III тарау. АҚЫН-ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ ӨМІРБАЯНЫН, ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫН ОҚЫТУ
Жазушы өмірбаянын 9-11 сыныптарда оқыту....................................................................106
Шолу тақырыптарын оқыту..................................................................................................113
Әдеби сын-зерттеу еңбектерін оқыту..................................................................................118
Әдеби-теориялық ұғымдарды оқыту...................................................................................126
Әдеби-теориялық ұғымдарды қалыптастыру жолдары.....................................................128
Үй тапсырмасын беру және бала білімін есепке алу жолдары.........................................133
Оқушыларды тіл мәдениетіне, ауызша және жазбаша тіл шеберлігіне баулу................137
Сабақ үлгілері мен түрлерінде тіл дамыту, сөйлеу мәдениетіне баулу жолдары...........138
Оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру..............................................................147
Шығарма оған қойылатын талаптар, шығарманың негізгі түрлері..................................150
Оқушыларды шығарма жазуға даярлау..............................................................................153
Әдебиет сабағындағы көрнекілік.........................................................................................154


IV тарау. СЫНЫПТАН ТЫС ЖҰМЫСТАР
Сыныптан тыс жұмыстардың мақсаты, маңызы............................................................... 159
Сыныптан тыс жұмыстардың түрлері.................................................................................159
Сыныптан тыс оқулар...........................................................................................................160
Сабақтан тыс оқу сабақтары................................................................................................163
Сабақтан тыс уақытта шетел әдебиетімен таныстыру......................................................165
Әдебиетті тереңдетіп оқыту мәселелері.............................................................................165
Сабақ үлгілері мен түрлері..................................................................................................170
Абайдың табиғат лирикасы............................................................................................... 176
V тарау. БІЛІМДІ ЖИНАҚТАУ САБАҒЫНЫҢ МОДЕЛІ
«Алпамыс батыр» жырын қайталау....................................................................................180
Абайдың суреткерлік шеберлігі..........................................................................................181
Абай, Әбіш және Толық Адам............................................................................................182
ЖБИМ – жаңа білімді игеру моделі...................................................................................185
Абай – Әбіш – Толық адам және мен................................................................................187
ЛМКМ – логикалық мағынаға негізделген конструкторлық модель. Әбдірахман туралы өлеңдер...188
Жыраулар шығармашылығы ЛМ-К ................................................................................. 189
Жыраулар афоризмі......................................................................................................... . 191
Конструкторлық жобалау технологиясы...........................................................................195
Абай – махаббат жаршысы.................................................................................................196
Абай «Сегіз аяқ» өлеңіндегі даналық................................................................................197
«Ескендір» – рухани тартыстар поэмасы..........................................................................198
«Абай жолы» эпопеясындағы әйелдер бейнесі................................................................199.
С.Сейфуллин «Көкшетау» поэмасындағы халық аңыздары.......................................... 200
Прозалық шығармаларды талдау үлгісі............................................................................201
Абай лирикасы.................................................................................................................. 202
Абайдың жүрек философиясы...........................................................................................203
ЛМ-К Мұқағали...................................................................................................................204
Қозы Көрпеш – Баян сұлу...................................................................................................205
Ақын-жазушылар тілінің сөздігін жаса. Абай тілі......................................................... .207
Характер портретін сомдаудағы автордың сөз байлығына, тіл шеберлігіне барлау. М.Әуезов «Абай жолы».. 207
Мемуарлық (өмірбаяндық) еңбектер негізінде орындалатын ғылыми-зерттеу сипатындағы тапсырмалар үлгісі:
С. Сейфуллин өмірі............................................................................................................208
Дебат үлгісіндегі тапсырма...............................................................................................208
Жаңа білімді меңгерту технологиясы...............................................................................210
Технология талаптарына негізделген сабақ жоспарының үлгісі..................................213
Ақпараттық-технологиялық карта....................................................................................217
Дәстүрлі білім беру мен өнімді білім берудің басты ерекшеліктері, айырмашылықтары.....218
С.Сейфуллин. Технологиялық карта.............................................................................. 220
М.Әуезов. 1-технологиялық карта...................................................................................222
М.Әуезовтың алғашқы әңгімелері. 11-сынып
2-технологиялық карта......................................................................................................224
Білім беру параметрі..........................................................................................................225
        
        Қанипа Бітібаева
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы
Алматы 2010
Бітібаева Қ.
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы
«Құрмет» орденінің иегері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының ... ... ... ... ... ... бұл оқу құралында қазіргі
нәтижеге бағытталған білім беру кезеңінде әдебиетті оқытудың теориясы ... ... ... ... сөз ... ... мен тәжірибе
ұштастырыла беріледі, автордың ұзақ жылғы жаңашыл ізденістері де еңбектен
орын ... ... ... оқу ... оқытушыларына, студенттеріне,
ұстаздар қауымына арналған. Сондай-ақ магистранттар, ... ... де ... ... ... ... еліміздің білім беру ісінде түбірлі ... ... ... ... оның ... ... емес, әлі де алдымызда
тұрған өзекті мәселелер айналасында сөз ... ... ... ең ... ... ... кеңістігіне ену мақсатындағы алғашқы қадамдар. Білім
стандартының жасалуы, ... да ... ... ... ... қиын,
қарама-қайшы белестерді ақырын-ақырын артқа тастап, алға жылжып келеді. Қай
заманда, ... ... ... ... ... ... – мұғалім.
Мемлекеттік білім саясаты да осы мұғалім арқылы ... ... Ал ... ... мұғалімнің ең қасиетті міндеті – рухани бай, жан-жақты
дамыған жеке тұлға қалыптастыру.
Рухани байлық ең ... әр ... ... ... ... түп ... жататыны белгілі. Сол ұлттық байлықты бүкіл адамзаттың
өз ұрпағын ... ... ... озық ... ... әр ... қабілетін, талантын ашу, өзіне-өзінің сенімн нығайту,
қысқартып айтсақ, өзіне-өзінің жол ашуына түрткі жасау – ... ... ... ... ... Әр ... ... сәулелі мұраты - өз
пәнінен білім беріп қана қоймай - әр баланың ... ашу, сол ... ... ... ... дегеніміздің өзі
ізденімпаздықтан туады. Бұл жерде ұлы дана ... сөзі ... ... сен - өзіңді сүйреп шығар».
Баланың өзіне деген сенімін туғызу, өзінен шығармашылық қасиет, қабілет
іздете білу, өмірден өз орнын, ... ... таза ... ... ... қиын екені де түсінікті. Бұл мәселелер – бүгінгі замандағы білім
беру ісінің күретамыры. Өзін-өзі таба ... өз ... ... ... ... ... ... басқа жолға түсіп
адасушылықтың негізгі ... – бір ... ... мектебінде жатқан жоқ
па деген сауалдардың ... ... ... жөн. ... ... ... беру ... әлі де шешімін таппай келе жатқан
мынадай мәселелер бар ... ... ... ... бағдарламаларды жаңарту, мақсаттарды
анықтау, толықтыру, оның барлығын жеке ... оны ... ... ... Біздегі білім беру, оқыту, пәндік жүйе арқылы ... асып ... ... ... ... оқушының білімін жетілдіру, шығармашылық тұлға
қалыптастырудың мақсаттары ... ... келе ... Сол
ізденістерді жүйелей, саралай отырып, ортақ бір концепция жасау керек-
ақ. ... ... ... тануы, «Мен кіммін?» деген яғни «Мен»
концепциясын қалыптастыруды ойластыру. Жинақтап айтсақ, жеке ... ... бір ... ... ... Баға ... ... оқушының білімі, іскерлік дағдысы, талабы, дарынын
қалай бағалау ... ... ...... күттірмейтін мәселе. Сол «5»
балдық жүйемен жүре береміз бе, баланы ... ... қою ... ... да ... жол бар деген сұрақтар да әлі шешімін таба алмай келе
жатыр.
4. Әр сабақ неге міндетті түрде 45 минут болу ... Неге ол 45 ... 40 ... 35 ... емес (бұл ... ... ... айтып отырмыз),
тақырыптың жеңіл, ауыр түріне қарай оны ... өзі неге ... ... ... өз ... өзі неге қожайын емес (құқықты) деген
мәселелер де көптің көкейіндегі сұрақтар.
5. Өзіміздің төл ... ... болу ... ... ... ... ... сөз басқа әриен) мерзімі біткен жоқ па? –
деген сұрақтар алғы бетке шыққандай. Әрине, бұл ... ... жоқ деп айта ... ... ... ... жасайтын
уақыт пісіп жетілген сияқты.
6. Ұлттық менталитетімізді қалыптастыру ең алдымен мектептен, ... ... ... ... ... ... қонымды жолдары,
өнімді жолдарынан іздену, ұлттық тәрбиені, адамзат ... ... ... ... ... ... жүргізудің де
нақты бағыттары керек-ақ.
7. Білім мазмұнын байыту, жетілдіру, оны жүзеге асыру технологиясынан
іздену де ... ... ... бір ғана ... ... ... ең бастысы- білім мазмұны. Білім мазмұна технология арқылы
жүзеге асады. Ал «технология» дегеніміз не? Ғалымдар ... ... ... ... өзінің Технология как средство ... ... ... еңбегінде: бұл сөздің өндірістен келгенін,
яғни шикізатты өңдеу, жасаудың амалдары екеніне ... да, ... ... ... «Технология представляет собой
алгоритмизированную ... ... ... ... ... на ... технических или любых других
средств под управлением человека. Это ... ... ... средство обучения под управлением человека. При этом учитель
выполняет функции стимулирования и координации их ... ... оны ... ... ... конструкциялау
амалдарымен байланыстырады. Штейнберг конструкторлық технологияға ерекше
назар аударады. Ол ойды бейнелеудің маңызын дәлелдеуге тырысады. Білімді
тек сөздік әдісі ... ... ... ... ... ... оның әсіресе практикалық білім берудегі орнын анықтайды. Әрине,
модель дегенде оның макет, сұлба, кесте түрде болатынын ұмытпау ... ... ... ... ... негізі ретінде белгілі.
Технология туралы өз пайымдауымызға келсек, ол – ең біріншіден,
диагностиканы басшылыққа алған жеке ... ... ... ... оқу ... ... Жеке ... ең алдымен өз әрекеті арқылы
ғана дамиды. Ал әрекет іс-қимылдармен жүреді. Технология жеке тұлғаны
дамытуға ... ... ... ... Технология оқытудың,
білім берудің, жеке ... ... ... жаңа, нәтижелі
ізденістерін талап етеді. Оқушының білім алу, даму, т.б. іс-әрекеттерін
мақсатты түрде ... ... оған ... ету, білімді өз
белсенділіктерімен меңгеруіне ... ...... ... ... отырған оқулықта алдымен, әдебиетті оқыту әдістемесі мен
технологиясының мына мәселелеріне ерекше көңіл ... ... ... соны ... сапынан орын алып келе жатқан
тиімділік (оптимизация) идеялары ... ... ... қарастыру.
2) Әдіс-тәсілдер мен оқу жүйелерінің тиімді деген ... ... әрі оны ... ... ... ... ... ішінен ең негізгі мәйегін, түйінін ... ... ... ... беру ... орай
сұрыптап, бөліп алу, негізгі ұғымдарды анықтау, оларды ... ... ... ... Оқушыларды даралап, әрі саралап оқыту әдістемелері (дифференциалдап
оқытуды басшылыққа ала отырып).
5) Әдебиетті ... ... ... сабақ түрлері мен үлгілерін
іздестіру.
6) Интеграциялап оқыту, оны әдебиетті оқыту ... ... ... ... ... ... ... оқыту және әдебиет сабақтары.
9) Оқулықпен, кітаппен жұмыс істеудің, ... ... ... ... біліміне тақырыптық есеп жүргізудің тиімді әдіс-тәсілдері.
11) Дидактикалық материалдарды нәтижелі пайдаланудың жолдары (үлестірме-
көмек, үлестірме-нұсқаулар,т.с.с)
12) Топтық, ... және жеке ... ... ... – іздендіруші,
зерттеу бағытындағы жұмыстарға, ғылыми сипаттағы жұмыстарға баулу
әдістемесі мен технологиясы.
13) Оқушының білім мен іскерлік дағдыларын жетілдірудің жолдары.
II. ... ... ... ... ... ... оларды тәжірибеде пайдаланудың тиімді жолдары нақты
мысалдармен ... ... ... ... ... жолын оқыту» таруында теориялық ұғыммен қатар Шоқан,
Сәкен, Мағжан, ... ... ... оқытудың тиімді
әдістемесі берілді, т.с.с.
1) Мұндай тәсілдің ... ... ... ... оқытудың ғылыми тұрғыдағы ... ... ... ... сөз етілуі керек. Әйтсе де,
студенттермен жұмыс істеу тәжірибемізде әлі ұстаздық жолын бастамаған
жастарға тек ... ... ... ... ... ... жүр. Сондықтан теорияға қоса, оның тәжірибедегі көрінісін сөз
етуді дұрыс деп ... ... мен ... ... оларға практикалық
көмек берудің де артықтығы жоқ деп есептейміз.
2). Мүмкіндігінше әдебиетті ... ... ... ... ... отырмыз. Эпикалық, лирикалық, драмалық жанрдағы шығармаларды
оқыту жолдарының өзіндік қадау-қадау ерекшеліктері, айырмашы
лықтары бар екені ... ... ... принциптерімен қоса).
3). Соның ішінде, мысалы, эпикалық жанрды алайық. Оған ... ... ... ... ... ... ... поэмалар жатады. Оқулықта
оларды оқыту әдістері жеке-жеке сөз етіледі (нақты мыа\салдар арқылы).
Мұндағы басты ...... ... ... ... ... ... нұсқау
беру, оқыту мақсатын қалай жүзеге асырудың жолын көрсету.
Публицистикалық, эпистолярлық жанрдағы ... ... ... да нақты мысалдармен берілді.
4). «Әдеби, сын-зерттеу еңбектерін оқыту» ... ... ... ... ... оқушыларды ғылыми жұмыстарға баулу тәсілдері, әр
түрлі іздендіру ... ... ... ... ... ... ... беру – оқытудың, білім берудің жүйелі, жалғаспалы,
бірізділік принциптерін басшылыққа ала отырып, жүргізілуі ... ... ... ... 1-4 ... 5-8 ... 9-11 ... кезеңнің негізгі мақсаты, міндеті – оқуға, жаза білуге, мазмұндауға
үйретуімен, ... ... ... ... ... алғашқы
баспалдағы болуымен айқандалады.
Екінші кезеңде көркем сөздің көркем туынды, көркем шығармалардағы ... ... білу ... ... Көркем туындыдағы авторлық
көзқарасты танып-білу үйретіледі. (Көркем образ, сол арқылы ... ... ... ... Оқу ... оқуға, талдауға ұсынылатын
шығармалар жанрлық жағынан қамтылуы тиіс. ... ... ... ... ... түсініп білуі осы кезеңнен басталады. Көркем туынды
туралы өз пікірлерін, ойларын айта білуге ... ... ... ... не ... ... ... айтысқа жетелеу, сөйтіп, әдеби талдау
дағдыларын қалыптастыру да осы ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінен басталып, әдебиет тарихымен
жалғастырылады. Оқушыларды өз беттерімен ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттік ғылымнан білім беру, көркем шындық,
өмір шындығы, ақын-жазушы стилі, тілі, әдеби әдістер, т.б. ... ... ... ... басшылыққа алынады. Оқушылардың оқырман ретінде
оқитын туындыларын ... ... алу ... ... ... ... ... туындыға олардың сын көзбен қарауы(төменгі
сыныптағыдай тартымды, ... ... ... ... ... ... яғни ... туралы ғылымсыз ... ... ... әрі ... бір ... ... ... мүмкін
емес. Әдебиеттен білім беру әрі әдебиет ғылымынан, әрі сөз өнерінен білім
беру дегенге ... Бұл ... ... ... де, ... даосыдан
келіп туындайды.
Әдебиетші мұғалім ең алдымен көркем сөз табиғатын ... ... ... ... ... туынданы талдаудың ғылыми әдістемелері мен
технологиясын жетік меңгеруі міндет. Әдеби ... ... ... мен оқушы арасында бірлескен еңбек, ... ... ... ... ... ... ... талаптарының бірі.
І тарау.
НӘТИЖЕГЕ БАҒЫТТАЛҒАН БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ... ... ... ... танудың үш жолы бар:
Бірінші жолы – ойға салып пайымдау.
Бұл – ең ізгі ... ...... Бұл ... ... – сөз ... Ол - өнердің бір саласы. Әдебиет пәні де ... ... ... адамдар «адамтану құралы» десе, әдебиет пәнін
«адам тәрбиелеу құралы» дер ... Ол ... ... сөз
маржандарының қыр-сырын игеруден жай білім ғана беріп қоймайды, ең бастысы,
өмірдің ең ... ең ...... пен ... ... себеді.
Әдебиет пәнінің әр сабағын адам бойындағы асқар арман, ... ... ... ... құштарлық тәрізді ең мөлдір сезімдер мен кісілік ... ... ... десек те болады. Әдебиет пәні арқылы оқушылардың
рухани дүниесі ... ... ... ... ... адамзатты құрметтеуге
дейінгі сезімдері тәрбиеленеді. ... ... ... ... ... оның ... ... қалған сөз сандығы ашылады,
солар арқылы ... ... ... ... ... үміті, ақ сенімі
көрінеді.
Сонымен, әдебиетті оқытудың басты мақсаты – ... сөз ... ... ... ... даналығы, халық өсиеттерінен нәр алғызу, кітапқа
деген ынтасын ояту, халықтың рухани байлығы - әдебиетін ... ... ... имандылыққа, инабаттылыққа, парасаттылыққа, сұлулыққа т.б
тәрбиелеу. ... ... ... да, ... де, маңызы да ерекше болып
келеді. Мектепте оқытылатын қай пән болмасын, олардың ... мен ... ... ... ... ... ... да бар. Дегенмен де әдебиет пәні
барлық пәннің ... ... ... ... ... үшін ... оқи білу керек, оқығанын түсіну, ұғу, айта білу қажет (тарих,
география пәндерін былай қойғанда). ... пәні ... ... ... болып келеді. Соның ішінде, өзі де өнер пәні ... ... ол ... ... ... пәндерімен ерекше гармониялық үндестікте
жүріп отыруы керек. Сондай-ақ тарих пәні әдебиеттің ең туыстас, бауырлас
пәні ... ... ... мен ... ... ... адам бірден осы
туыстықты аңғарар еді. Себебі, ақын-жазушы шығармашылығына тоқталмас бұрын,
ол өмір сүрген тарихи кезеңнің ... ... ... Қай суреткер
болмасын, өз заманының жемісі. Ол, ең алдымен, өз заманын жыр етеді, ... ... ... ... ... ... туады.
Оның шығармасы сол өз заманының айнасы болып ... ... тілі ... ... ... қажет етпейді. Егер әдебиетті көркем ... ... ... ... соны ... ... – тіл, тіл ... бұл екі пәнді бір-бірінен бөліп алып қарастыру дұрыс емес (Әрине,
екеуінің ... ... ... туралы бұл жерде сөз жоқ).
Әдебиет пәнінің тағы бір ерекшелігі – оның ойлы, ізденімпаз, өзіндік
эстетикалық көзқарасы бар оқырман ... (бұл ... ... ... бір ... ... ... ұғым тумауы керек). Бұл –- ... ... ... ... ... ... болмасын, оқырман.
Атақты физик, математик, геолог, медик, тіпті ғарышкер болмасын, барлығы да
оқырман. Оған дәлел – ... ... ... ... шыға ... яғни ... кітап арқылы оқырман бола білуі. Осындай ұлы адамдар естелігін ... көз ... бір ...... ... ... ... аяқ
басуына әдеби кітап, соған деген ынта әсер еткен. Бұл ... ... ... кең ... ... жөн. Әдеби шығармаларды оқушыларды,
әдебиетшілерді ғана «оқырман» деудің аясы тар. ... сол ... ... ... ... сабағынан басталатындығы түсінікті.
Әдебиет пәні - өнер пәні, адамтану пәні дедік. ... ... ...... ... ... ... пәні. Ең бастысы, әдебиеттің
басқа пәннен айырмашылығы – онда дәлелденген ... заң ... ... ... ... ... ... Орыс
әдебиетінде бір ғана Пушкиннің «Евгений Онегиніне» қаншама сын-зерттеулер,
монографиялар жазылды. Әр ... оны әр ... ... өзіндік
пікір айтады, себебі зерттеуші ғылыми еңбек жазып отырса да, онда сөз жоқ,
өзінің оқырман ... ... ... де орын ... ... Абай ... ... Мағжан Жұмабаев, Мұхтар
Әуезов, Сәбит Мұқанов, Қажым Жұмалиевтер еңбектерін былай қойғанда, бүгінгі
әдебиетшілер де ... ... ... ... ... ... ерекшелігінде жатыр. Ол - өнер туындысы. Ол – ұлттық рухани қазына,
ол - әлемдік әдебиет пен ... бір ... ... құзырлылық
тұрғысында оқыта отырып, жан-жақты дамыған құзырлы тұлға ... ... ... ... ... пәндерге де керек. Ойсыз өмір сүру ... ... бұл ... ерекше бір еске алатын мәселе - өзіндік ойлау,
өзіндік пікірде жатыр. Әдебиетті оқытуда мұғалім ... ... ... ... ... не ... пікірін қайталауды, не соны қаз-қалпында
мазмұндатуды мақсат етпеуі керек, ең ... сол ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлген жөн. Бұл пәннің басқа ... ... де ... де осында. Басқа пәндерге қарағанда
сезім, эмоция, әсер, ... ... ... ... әр ... рең осы ... ... көрінеді.
Әдебиет – жан-дүниені, он екі мүшені, алпыс екі ... ... еш ... да ... ... ... қылдары арқылы ақыл иесі –
адамды өз ... ... ... қасиетті дүние. Оны оқытудың қызықтығы да,
күрделілігі де осында жатыр.
ӘДЕБИЕТТІ ...... ... ... ... ... нәтижелі, жемісті болуы мұғалім әдістемесіне,
шеберлігіне де ... ... ... не? ... ... екі ... ... жүзеге асады. Бірінші мәселе – мұғалім ... ...... оқуы. Мұғалім мен оқушының осы арақатынасы әр
түрлі оқу ... ... ... жатады. Мысалы, мұғалімнің
әңгімелесуі - әңгіме ... ... ... ... ... ...
кітаппен жұмыс әдісі, оқушының жауап беруі оқушы білімін тексеру әдісі деп
аталады. Сонымен, әдіс-тәсіл оқытушы мен ... ... ... ... әр ... болып келеді.
Мектептегі оқыту процесі оқыту әдістері арқылы жүзеге асады. Мысалы,
әдеби айтыс тудыратын ... ... ... ... арттыратын
тәсілдердің бір түріне жатса, көркем мәтінді талдау оқушының ... ... бір ... ... ... ... ... әдіс,
көрнекілік әдіс, тәжірибелік әдіс, түсіндірмелі – иллюстриативтік әдіс
немесе репродуктивтік әдіс, ... әдіс ... ... ... ... ... ... мәнерлеп оқудың орны ерекше.
Академик Ю.Н.Бабанский өзінің «Оқу-тәрбие процесін оңтайландыру» деген
еңбегінде (1982 ж., ... ... ... ... үш ... Оқушылардың оқу-таным қызметін ұйымдастыру ... ... ... деятельности).
2) Оқушылардың оқу-таным қызметін көтермелеуәдістері ... ... ... ... қызметінің тиімділігін бақылау әдістері (методы контроля за
эффективностью учебно-позновательной деятельности).
Әр топ бірнеше оқыту әдістерінен ... ... ... ... сөздіу (әңгіме, дәріс, пікірлесу), көрнекілік (иллюстрация,
портрет, ... ... ... ... ... көркем
мәтінмен жұмыстар) әдістер жатады. Сондай-ақ ... ... ... де осы ... ... болады. Жоғарыда айтып
кеткеніміздей әр топтағы әдістемелердің өз мүмкіндігі ерекшелігі ... ... ... кей әдістерді қай мәнде пайдалану тиімді болады,
соған тоқталайық.
|Сөздік ... ... әдіс ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... білімнің|
|ақпараттық |мазмұны ... ... ... ... ... ... |арттыру, қосымша |
|білімді ... ... ... білу ... ... ... |дәрежелерін ... ... ... ... ... ... ... Бұл |іздендіру, өз |
|теориялық білім |психологиясына ... ... ... ... жаңа |әсер ету ... ... ... шештіру |
|ұғымдарды оқушыға|мақсаттарында өте |кезінде жазушы ... ... бұл ... ... |тілі, сти-лін |тиімді. ... ... ... ... ... өте |Оқушылардың |
|әдіс, әсіресе, |сабаққа ... ... ... ... пәнінің |ынталандыру | |мен ... ... ... ... де | ... ... болатындай - |маңызы зор | ... ... |
| | | ... |
| | | ... өте |
| | | ... ... ... ... ... ... қабылдауы, одан әсер
алуы, бүкіл бітім-болмысымен түсіне білуі үшін мұғалім осы мақсатта іздене
отырып, оны ... ... ең ... деген әдіс-тәсілдерін сұрыптап
пайдалануы керек. Көркемдеп оқу әдісі әдебиетті оқытуда ... рөл ... ... көркем шығарманы қабылдау белсенділігін, ... ... өте ... ... өнер деп ... көркем туындыны өнер
туындысы деп қабылдатуда, сөз ... мен ... оның ... нәріне тұшындыруда бұл әдіс алғашқы баспалдақ, яғни көркем шығарманы
оқушы жүрегіне бастайтын алғашқы ... ... ... ... – ақ ... ... ... тәжірибесінен кең орын алуда. Бұл әдістің негізгі
тәсілдері мұғалімнің мәнерлеп оқуы, ... сөз ... ... күй
табақты, үнтаспаны тыңдауы, т.с.с. Мұғалімнің мәтінді әрі мәнерлеп, ... бере оқуы ... ... осы ... ... мәтінге жуық
әңгімелету, жоспар жасату, негізгі оқиғаларға ат қойғызу, жинақтау, ... ... да осы ... ... ... ... ... оқу барысында иллюстриация, суреттер пайдалану (қабілетіне ... ... ... жасату, оқыған шығармаларға, көркем суреттер
бойынша пікір айтқыза білу (көркем киноны, пьесаларды, т.б.) ... ... ... оқу еңбегін ұйымдастыру түрлеріне жатады. Мұғалім осы
жұмыстың басы-қасында, оны ойластырушы да, орындаушы, ... да ... ... ... ӘДІС-ТӘСІЛДЕРДІ
ТАҢДАУ ЖОЛДАРЫ
Ұтқырлық мұраты, мұғалімдерден сабақтың мақсатын жинақты түрде
айқындап, белгілеп алғаннан ... сол ... ... ... ... де ... ала ... талап етеді. Ол үшін әр мұғалім оұыту
әдістемесін жете ... әрі оны ... ... ... ... ... ... керек. Бұл – аса маңызды, мұғалімнен шығармашылық ізденісті,
жүйелі, тиянақты жұмысты ... ... ... ... әр ... ерекшелігін, мүмкіндіктерін де жете білуі қажет. Көпшілік жағдайда
мұғалімнің ... ... ... әдіс-тәсілі болады. Мұндай
мұғаімдер қай тақырып болсын, оны қай сыныпта өткізсін, ... ... да еске ... ... айналған әдіс-тәсілмен сабақ жүргізе
береді. Мұндай сабақтар тиімді өтеді, ол оқушыларға өз ... ... ... деп айту ... Оқу ... жұмыстарының барлық саласын бір өзі
шешіп тастайтын әдіс-тәсіл жоқ. Сол ... де ... ... ... ... ... қай жағдайда, қалай пайдалануға болады, соны
да ерекше ойлануы керек. Мысалы, тәжірибе көрсетіп ... бір ... ... ... деп танылған әдіс-тәсілдер екінші жағдайда кейде
тиімді, пайдалы бола бермейді. Неге ... ... не? ... таным
белсенділігін, ойлау қызметін дамытуда, жетілдіруде, оларға өз бетінше
қорытынды, тұжырым ... ... ... ... ... ерекше.
Оқытудың бұл түрі арқылы мұғалім оқушы алдында ... ... ... ... ... сипаттағы зерттеу
әдісіне бағытталған тапсырмалар береді және оны ... ... ... осы ... ... әдіс-тәсілдерінің мүмкіншіліктері шексіз емес.
Оқу материалының барлығы, барлық тақырыптар проблемалық ... ... ... ... ... ... ... не ортадан төмен
сынып ұжымына проблемалық оқыту әр уақытта да ... ... ... Бұл әдіс-тәсілдер оның үстіне уақытты да көп талап етеді. Өтетін
тақырып аса ... ... әрі ... ... ... шеш ... төселген жағдайда ғана проблемалық ... ... ... ... де ... ... бар. Бұл ... ең тиімді жағы мұғалім ... ... ... ... ... қамти отырып, береді. Оқу материалын
ақпараттық ... ... ... ... ... Оқушылар да
өз мүмкіндіктерінше ол білімді қабылдай алады. Бірақ ... ... ... ... ... арқылы жүргізетін өзіндік жұмыс
түрлері ... ... ... ... ... оқытуда тиімділігі ерекше,
көрнекілік әдісінің де мүмкіндіктері әр түрлі. ...... ... ... ... ... ... оны үнемі
пайдалану оқушылардың дерексіз түрде ... ... ... тілінің
дамуына кедергі жасайды. Міне, сондықтан тиімділік идеялары да сабақта
мұғалімнің өзі төселген бір әдіс-тәсілмен ... ... ... өзі ... ... бір ... ... жоққа шығарады, әрі бір сүрлеу, бір
ізбен жұмыс істеудің тиімсіздігін дәлелдейді. ... ... ... ... ... сол сабақтағы оқу-тәрбие мақсаты, тақырып
ерекшелігі, сабақ өткелі отырған сыныптың жеке-даралық, жағдайларын ... ... ... ала білуді талап етеді. Белгілі, нақтылы жағдайға
байланысты тиімді, пайдалы деп сұрыпталынып ... ... ... ... ... да ... Сол ... әдіс-тәсілдерді үнемі
бірлікте, үйлестіре пайдаланған дұрыс болады.
Өзіндік әдісін көрнекілікпен, практикалық жұмыстармен ... ... ... ... ... үйлестіре пайдаланудың маңызы
зор ... ... ... ... қалай пайдалану сабақ мақсатына
байланысты туындайды). Ал, кейде ... ... ... әдіспен үйлестіре пайдалануға болады. Әдістәсілдерді
үйлестіре қолдану – оқушылар ... ... ... ... ұйымдастырудың
маңызды бір саласы. Мұндай сабақтардан оқушылар жалықпайды, әрі ... ... ... ... ... ... ... өтетін тақырыпқа
зер сала отырып, оны қандай әдіс-тәсілдер арқылы түсіндіргенде ғана ... те ... ... ... ... ... ... қажет. Ал өзі
таңдап ... ... ... ... ол ... қаншалықты
дәрежеде оқыту әдістерін жете ... жете ... ... ... сөздік әдісінің теориялық білім берудегі тиімділігін ескермесе
немесе оқушылардың ... ... ... ... білу үшін, оны
практикалық әдістермен үйлестіргенде, нәтижесі болатынын білмесе, әрине
онда мұғалім таңдап алған ... ... ... ... ... да ... ... ШЫҒАРМАНЫ ОҚЫТУ БАРЫСЫНДА
ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЕСКЕРУ
Мектептегі оқу мен ... ... тыс ... ... да
оқушылардың жас ерекшелігі, психолгиясына ... ... ... ... ... ... кітапқа деген құмарлығы, сөз
өнеріне ... ... мен ... ... мектептерде әдебиетті оқыту –
білім берудің аса маңызды, әрі күрделі жұмыстарының бірі. Бұл ... ... ... ерекшелігі, жасы, оқып ... ... ... ... саралап-даралап оқыту, оқушылардың бүкіл ой
еңбегін, оған ерекше күш түсірмейтіндей, қонымды, қолайлы, ... ... ... нәтижелі, жемісті болатындай етіп ұйымдастыру, жүргізу
туралы сөз етеді. Көптеген ғалымдар, психологтер, мұғалімдер ... ... ... ... ... ... ... оны оқырман
ретінде қалыптастыру бірнеше сатыдан тұрады.
1. Кіші жастағыларға 5-7 сыныптардағы 10-12-дегі жас өспірімдер.
2. ... ... 8-9 ... 13-14-тегі жас өспірімдер.
3. Үлкен жастағыларға 9-11 ... ... ... ... ... ... қатып қалған дүние емес. Қабілеті,
дарыны, ынтасы, еске ұстауы, алғырлығы, ... ... бір ... ... ... өзі әр түрлі болып келетіні тәжірибеден белгілі.
Кіші жастағылар – ... ... ... ... кетсе де, әлі де қалыптасып, толысып жетпегендер. Олар – қимыл-
қозғалысы жағынан шапшаң, өте әсершіл, әрі не ... де ... ... деп ... ... да, жамандыққа да құлай берілетіндер.
Бұл жастағыларды ертегілер әлі қызықтырады, ... ... бар ... ... ... ... ... экран алдынан
кетпейтіндер де ... ... ... қабылдаудары алғыр. Дегенмен,
алаңғасарлық, тез қабылдап, тез ұмытуда осыларда жиі кездеседі. ... ... да, тез ... тез ... ... да ... Әдеби шығармаларды оқу, қабылдау ... ... ... ... гөрі ... қара ... ... оқуға ынталы. Әсіресе, оларды соғыс, шпиондар ерекше
қызықтырады. ... ... ... ... әр ... ... ... бастарынан кешіріп, соны ұмыта алмай, дел-салдыққа ... ... өте жиі ... ... осы үш ... ... ішінен
кітапты көп оқитындар да, ондағы бас кейіпкерлерге, әсіресе, барлаушыларға,
батырларға еліктеушілер де осы ... Олар оқып ... ... ... ... сенеді, дегенмен, «шіркін, ол неге былай істеледі
екен, әттең, олай ... ... ... өз ... да ерік ... жүреді, бірақ ол толғаныстары уақытша болады, тез ... ... ... ол ... ... тап болады. Әрине, 10-12
жастағылар оқығандарының ... одан ... ... ... ... кетеді деуден аулақпыз. Оқыған дүниелерін, әсерлерін 2-3 айдан ... ... олар ... ... ... ... ... тағдырына да мойынсұнушылықпен қарауды ... ... ... ... ... ... - ... жас ерекшелігі,
психологиясынан туып отырған дүниелер М.Мағауиннің «Бір атаның ... ... ... ... ... Осы ... ... эмоциясына әсер ететін екі үлкен жағдаят бар.
Бірінші, Ертай мен ... ... ... ... кеткісі
келмегендері (балаларды үй-үйге бөліп жатқанда), ... соң ... үсіп ... ... мен ... ... ... алу керек еді, бөлмеу
керек еді, солай болғанда, олар өлмес еді» деп, балалар бір ауыздан осындай
пікір ... ... ... ... ... келіскісі келмейді. «Жазушы
болсаң, әңгімені өзің қалай аяқтар ... ... ... олар ... бір-ақ шешімге келеді. Яғни тірі қалдыру. Біреуі өз қиялына ерік
беріп, оларды ауыл адамдары ... ... ... ... ... ... ... жолға шығармай қояды дегендей, өз аңсауларынан туған ... ... ... пікірлерін айтып жатады. Олар осы кезде сезімге беріліп,
балалар өліміне шынында да кім ... ... ... ... әңгіме
негізіндегі идеяны да, авторлық шешімді де аңғара ... осы ... ... ... ... ... ... мақсатында оларға шағын шығарма – ... ... ... ... да Ертай мен Нартай өліміне
қайғырғандарын жазады, қыздар «жылағымыз ... не ... ... ... ... ... кім кінәлі екенін ашып жаза ... ... ... ... ... ... кінәлайды, асырап
алған адамдарды кінәлайды т.с.с. ... ... ... не? ... 10-
12 жастағы балалар көркем туынды негізінде белгілі бір идея жататынын, ... ... ... ... ... ... оның көркем туынды
екенінде де шаруасы жоқ. Олар оқып ... ... ... өзі деп
қабылдайды. Сонымен осы жастағы балаларды кітап оқуға баулуда, ... ... мына ... ... ... ... ... қалай оқу керек, оқып отырып, неге назар аудару керек, яғни
оқырмандық мәдениетін дамыту мақсатында ... ... ... ... ... Төмендегі үлгіде көмекші нұсқау жазып, оны кабинетке іліп
қою (үлестірме қағаз түрінде де қолдарына беруге болады).
Мына ... ... ... ... ұқыпты, асықпай-саспай, жыртпай, кірлетпей оқы, бүктеме,
белгілеме.
- Басты ... ... ... үшін дәптерің жазып ал.
- Оқып отырғаның көркем шығарма ... оны ... бір ... ... Шығарма не айтпақшы, нені үлгі етпекші, жазушы оны ... ... ... соны ... ... Өзің қандай үлгі алдың?
Жолдастарың қандай үлгі ... деп ... Әр ... кітабыңның тек қызықты оқиғасын, қуанышты, қайғылы
жерлерін, не кейіпкердің басынан ... ғана еске ... ... ... саған ұнады ма, ұнанмады ма, соған ой ... ... неге ... ... ... ... осы кітапта
оқырмандарға не айтпақшы болған, соған үңіл.
Ескерту:Кабинетке «Оқырмандар мүйісі» деген бөлім ұйымдастырып, сонда жазып
қоюға болады. Сондай-ақ әр ... ... ... оқып ... немесе
сыныптан тыс оқып жатқан) нақты көмек-нұсқау жазылған ... ... ... ... 13-14 ... ... психологиясы ,
физиологиялық даму барысында өзіндік ерекшеліктер бар. Олар ... ... өнер ... өз ... қарай бастады. Балалық
«шалалық» немесе ұшып-қонып тұрған көңіл, ... ... тек ... жетегінде, байыбына бармай, айта салушылық,
«бірбеттілік», «қайтпастық» мінездерден арыла бастайды. Бірақ осы ... қай ... ... әлі қалыптасып болмағанын, сынаптай толқып
тұрған шақтарын естен шығаруға болмайды. Бұл шақ, ... ... ... өте ... ... шақ. ... ... үлкендікке жету
арасындағы нәзік көпір. Білім ... ... ... де бұл ... ерекше қараған дұрыс. Төменгі, кіші сыныптардағы «мен айтам»,
«мен оқимын» ... ... ... ... ... сайын, сиреп кету
себебі не? Немесе оқыған кітаптары туралы даурығып, таласып жатқан
балаларды олар ... ... неге аз ... Қай ... қай ... тұрған, кемерінен асып-төгіліп тұрған бала көңілінің, ынтасының
нәзік ... үзіп ... ... ... ... бұрын, оның тұрақты
оқырмандарын қалыптастыру мақсатындағы жұмыстардан бұрын, оның ... ... ... ... ... осы мәселеге әр
ұстаз абай болғаны жөн.
Балаларға әдеби шығармаларды жүйелі түрде оқыту, ынтасын, қызығушылығын
арттырудың ... ... ... ... керек. Бұл
жұмысқа мектеп кітапханасы, ... ... ... тәрбиешілер жұмыла
кіріскені дұрыс. Тарих, география, тіпті математика пәндерінен де
қызықты, әдеби ... ... оны ... ... ... сол ... деген
ынтасын арттыру үшін,аса маңызды. Бірақ мұндай ... аса ... ... ... көп ... басы ... тапсырмалар беріп,
уақытын алмауды ойластырған дұрыс. Ол үшін барлығына да әдебиетші мұғалім
бағыт-бағдар береді. 13-14 ... ... 10-12 ... ... ... ... басқаша көзбен қарай бастайды. Тек оқиғасын
қызықтап оқу, соға бар ... ... ... ... ... өмір
шындығы деп қабылдау, барлығына күйіну, қупну бұл балаларда ... ол ... ... алады. Көркем туындыны оқып ... ... ... екін ... әдеби талдау кезінде өз
пікірлеріне көбірек ... ... ... бірдей сене
бермейді, барлығынабірдей қуана да, ... да ... ... білдіреді, «дұрыс емес, былай болып керек қой» деген
сөздерді олардан жиі естуге тура келеді. Мысалы, ... ... ... атты ... үзінді беріледі. Талдау кезінде
оқушылардың көбі Бақтұғылдың мына іс әрекетіне келіспейді:
а) Биені ұрлап ... оны ... ... ұсталып қалуы.
ә) Жараспайға барып, айтқанына жүре беруі, ұрлыққа түсуі.
б) ... ... өзін ... ... жібермеуін ашып айтпауы.
в) Болысты басқалардан жасырып, өлтірмей, өзінің өлтіргенін білдіріп ... неге ... осы ... ... Оның бір ... оқыған дүниелеріне көз салады, ... па, ... па – ... тек ... ... ... талдау жасап, саралап ... ... ... ... ... ... бас кейіпкер
жеңіп шығады, алданбайды, әсіресе, барлаушылар туралы шығармаларда. Бұған
бұрын оқыған ... ... да әсер етуі ... ... ... ... ... көркем туындыны өз беттерісен толық оөитын ... ... ... Көркем туындыны өнердің бір саласы деп толық түсіну,
оның тақырыбы, идеясы, ... ... тіл ... ... ... деп қабылдау оларға әлі де ерте. Осы кезде, әсіресе, оларға мұғалім
көмегі, ... ... ... ... ... осы ... жастағылардың
ішінен көркем туындыға «салқындау» қарап, одан бой ... жиі ... ... көп. Бір ... – бұл жастағыларда кітаптан басқа да
қызқтыратын дүниелер ... ... ... ... ден қоюы ... ... не ... бой ұрады. Мұғалім оны да түсініп, баланың не себепті
кітапқа салқындауын зерттеуі керек. ... ... ... ... - ... ... Олар осылай толқып жүргенде, әсіресе, сыныптан тыс
оқитын кітаптар жайында жиі тексеру, ... ... ... ... келмейді. Керсінше шыдамдылық көрсетіп, көркем
әдебиетті оқыудың бала ... ... ... ... ... түрлі кәсіп, өнер саласындағы ұлы адамдардың барлығы әдебиетті
сүйгендерін, өйткені ... ... ... ... ... ... ... көндіре білуі керек.
1. Осы жасатағы жұмыстың ең бір ... түрі - ... ... ... ... айызша»
2. Оқыған шығармаларын білуге баулу.
3. Жоағары сыныптарда оқушылардың көркем туындыны қабылдаулары
да жас ерекшеліктеріне байланысты.
Бұл жастағылар өзін ... ... Көп ... ... шешкенді
ұнатады, «бас бостандықтарын» сүйеді, әрі оны ... ... ... Өмірге, айналаға өзіндік көзғарасы ... ... Бұл ... тілімен айтқанда, адам болып қалыптасудың гүл атқан шағы, жастық
шағының бастауы. Романтика, қиял,мұрат, іздеуң алғашқы ...... ... осы ... ... ... Күш жағынан болсын, ақыл жағынан
болсын, сезім жағынан болсын, оларда жетілу, гүлдеу басталады. Дәл ... ... ... ... олардың көзқарасын да даму айқын көрінеді. Әр
баланың өз сүйетін жанры, тақырыбы айқындалады. Мұғалімнің жетелеуінсіз-ақ,
өз сүйетін ... ... өз ... оқи береді. Төменгң
сыныптардағыдай,бар оқығандарына сенңп, қабылдай бермейді, ... ... ... ... ... ... ... айнала бастайды. Оқығандарына сынмен қарайды, көркем туындыны
тұтастай алып қарастырады. Оны өмір ... бір ... дап ... ... іздейді. Міне, осындай жастағылармен мұғалім қандай
жұмыс жасауы керек?
1. ... ... ... ең алдымен, оқушылардың өз пікірін, ойын,
әсерін білу.
2. «Сенің пікірің, ойың қате» деп, ... ... ... керсінше,
талдау барысында олардың пікіріне ден қоя отырып, сенімді, дәлелді
түрде, шындыққа жетелеу.
3. Әдеби шығармалар айналасында жиі-жиі ... ... ... ... пікірлерін қорғай білуге де баулу.
4. Бұл жастағы оқушыларға «алдындағы бала» деп қарамай, оқырман ретінде
қарым-қатынас жасау, тең ... ... өз ... не оқулық
пікірінтықпаламау. Өздеріне қорытынды жасауға жағдай туғызу. Ол ... ... ... ... ... ... ортаға салу. Осылар арқылы шындықтың,
құбылыстың бетін ашуға еңбектендіру.
5. Өнерге, сөз өнеріне деген ... ... ... ... ... әр мұғалімнің өзі жоғары мәдениетті, әдебиетті терең
білетін, әдістемесі шебер, білімі жан-жақты, әр баланың шынайы ... ... ... ... ОҚЫП-ҮЙРЕНҮДІҢ
ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
Көркем мәтінді талдау шығармашылық жұмыстарды талап етеді. ... ... ... да, ... ол ... ... ... піірі
туындайды. Біреуге қатты ұнаған шығарма екіншісіне қатты ұнамауы мүмкін.
Оқушы көркем туындыны өз ... ... ... дәрежесіне байлансыты
қабылдайды. Әдеби талдаудың басты мақсаты – ... ... ... - ... ... талабына сай ғылыми арнаға
бағыттау болып табылады. ... ... ... бұрын, оқушылармен сол
туынды жайында арнулы әңгіме, пікірлесу ... ... ... ... ... ... Оның ... сол, мұғалім оқушының көркем туындыны қалай
қабылдағанын ... ... ... ... ... ... ... соған
бағыт-бағдар алады. Ең басты мәселе, оқушыларды өз беттерімен ... ... ... ... ... ... ... әрі оған пікір
айта білу дағдыларын қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... туралы (талданатын) ойлары, сезімдерін ... ... ... ... ... мұғалім мен оқулық пікірлерін
қайталап айтушылыққа ұрындырады. ... ... ... ... деп ... оны ... ретінде тәрбиелеуі керек. Әр бала – ... Ол – ... ... болсын, дүниетанымы, білім ... ... ... жеке ... ... ең ... ... «жеке
адамның» жеке пікіріне де сүйене жүргізілуі тиіс. Әдебиеттану ғылымы әдеби
талдауда ең басты мына ... ... ... ... ... принциптері мынадай):
а) Көркем туындыдағы авторлық көзқарас.
в) Көркем туындыдағы мазмұн мен форма бірлігі.
б) Суреткердің көркем тәсілі, ... ... ... ... ... талдауда осы принциптерді басшылыққа алу оқылып жатқан көркем
туынды туралы, оның авторы ... ... ... мен ... ... ... талдаудың қай дәрежеде болуы мұғалімнің ... ... ... ... де ... ... сөз жоқ, ... әдеби білімі, кең ой-өрісі, көркем туындыны объективті түррде бар
бітім-болмысымен қабылдай білу де ... әсер ... ... сюжет, жазушы стилі, көркем туынды негізінде жатқан идея, оның
көтерген мәселесі ... ... ... ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗГІ ТӘСІЛДЕРІ МЕН БАҒЫТТАРЫ
1. Көркем туындыдағы ... ойы, ... көз ... ... әлеуметтік
жағдайлар, болған оқиғалардың қоғамдық, саяси сипаттары туралы сипаттары
туралы түсінікберу (көркем туындыда сөз етілген), ... ... ... ... сол ... ... жазылған, баяндалған оқиғалардың тарихи
негізіне ерекше назар ауару керек. Сондай-ақ ... осы ... ... ... ... жазған, оны жазуға не итермелеген,
сол туралы оқушыға мол мағлұмат беруді мақсат ету ... ... ... ... ... «Қалың елім, қазағым» өлеңін ... ... ... ... ХІХ ... ... ... қазақ қауымының,
қоғамының әлеуметтік жайы болған. Немесе ... ... ... бәрі ... ... айнасындай. Оның толғауларын сол өз заманындағы тарихи-
әлеуметтік оқиғалар туғызған. Ел ... ... Отан ... ... ... түспеген. Шығарманың жазылу тарихы, оның негізінде ... ... ... сол ... ... ... ... ойын, мақсатын ашуға бастар бірден-бір жол.
Тағы бір тәсіл – сол туынды туралы ғылыми еңбектер, ... ... ... ... Мысалы, Махамбет Өтемісұлы шығармаларын, не
оның Исатай туралы өлеңдерін талдау ... сол ... ... ... шығу ... оның ... сипаты, Исатай туралы тарихи
деркетерден тұжырымды түрде түсінік беріп, ... осы ... ... ... (мысалы, Қ.Жұмалиев, т.с.с.) айта кетудің маңызы зор.
Бұл – тиімді тәсіл. Кейінгі кезде интеграциялық сабақтар ... ... ... осы ... туралы тарих пәні мұғалімімен дуэт-сабақ
өткізуге болады.
1. Көркем туынды компазициясын ... ... бас ... ... ... ... ... сұрыптау; портрет,
суреттеулердің көркем ... ... ... ... Мысалы,
«Қорғансыздың күні» (М. Әуезов) әңгімесінің басында ... ... ақын ... оның ... жан ... ... негізі сұмдық оқиғаларды осы портреттеу алдын ала
болжатқандай болды. Боранның соға бастауы да көп нәрсені аңғартады.
Табиғаттың дүлей бораны мен адам ... ... ... ... ызғары
оқырманға бір сұмдықтың болатынын алдын ала сездіреді.
2. Жазушы стиліне талдау жасаудың маңызы сол, ол туынды негізінде ... ... ... ... ... ... Жазушы стилі дегенде,
ең алдымен, оның көркем тілі, поэтикалық бейнелер жасауы («кәрі құда»,
немесе «сұр ... т.б.), ... ... ... ... сол ... ... жасауын айтуға болады. Мысалы, Абай ... ... ... ... ... бар «шоқпар» сөзімен «шоқпардай» деген теңеу
жасаған, әрі бұл теңеу жүйрікат сынын сүйреттеуде өзіндік орын ... ... ... «кәрі құда» деп алып, тамаша метафора жасаған. Ашулы
ұысты «кәрі құдаға» балап сипаттауқлеңдегі ақын ойын айшықтап көрсетіп
тұр. «Болыс болдым, мінеки» ... Абай ... ... ... ... ... пайдаланады. Бұлар
арқылы болыстың жексұрын бейнесін суреттейді. Солар ... ... ... «бас изеймін шыбындап), мақтаншақ, (мақтанамын
кісімсіп), екі жүзді, (қайраттансып, ... аяр ... ... ... ... ... жолдары әр алуан. Төменгі сыныптарда оны ойын
элементі бар сабақтар арқылы өткізуге болады. Мысалы, «Күз» сипатындағы
эпитеттердің сионимін ... ... т.б. Ал ... ... ... ... бағытындағы тапсырмалар арқылы жүзеге асыру
тиімді. Айталық, Ілис Жансүіровтың поэтикалық тілін талдау барысында
«Құлагердегі» Көкше ... мен ... ... суретін, Қасым Аманжолов
«Көкшесін» салыстыру арқылы бірнеше жұмыстар атқаруға болады. Сондай-ақ
кейіпкер тілін, авторлық баяндаулар ерекшелігін, жалпы ... ... ... ... ... маңызды бір жағы екенін естен шығармаған
жөн. Мысалы, С.Көбеевтің «Қалың мал» ... ... мына ... ... болады.
Кейіпкер тілін талдау
|Тұрлығұл, оның |Қай ... ... ... ... ... | ... ашудағы рөлі |
|сөйлеу тілі | | ... ... ... ... бәйбішесі |Жазушы халық мақал – |
|басы қаңғырар, байдың |Ғайша қайтыс болғанда ... көп ... ... ... ... Әрі ... ... әр |
|жаңғырар» ... ал деп, ... ... ... ... ... |сай ... сұрыптап |
| | ... ... Бұл |
| | ... Тұрлығұл |
| | ... ... әйел |
| | ... ... |
| | ... мал арқылы |
| | ... ... |
| | ... білдіреді. |
| | ... ... идея |
| | |да әйел ... Бұл |
| | ... соны аңғартуға |
| | ... ... тұр. ... ... ... ... Әрине, мұғалім көмек-нұсқау береді.
4.Көркем туындын оның ... ... ... шындықтармен салытыра
қарастыру, кейіпкерлер прототипі туралы мәліметтерден хабардар ету автор
ойы, шығарма идеясын ашудың негізгі жолы, ... ... ... өмір ... ... ... ... барлығы да өмірде болған, тағдырлары да трагедияда
берілгендей, солай аяқталған. ... ... ... ... ... өз қиялы, мақсатынан туған. Абыз арқылы жазушы халық даналығын,
махаббат, достық, қорғаушысын, даланың Кеңгірбай сияқты жауыздарына қарсы
мейірбандық ... ... ... деп, ... деп, огың өрімдей жас
«ұрпақтары» деп соққан ұлы ... ... ... ... ... кетсе де, жүрегі, пиғылы, жан дүниесі, рухы малайлыққа айналмаған
қарапайым кедей ұлы ... ... ... ... ... ... «Бөрілер» далаға тастап кеткен кінәсіз сәбиді алдына
алып тұрған Абыз ... ... ... ... ... ... сәбиді тапсырады. Трагедияның осы бөлімі ... ... де үміт отын ... ... ... оны ... ... замананы заманаға жалғастыратын – ұрпақ. Ұрпақ ... осы ... ... ... прототипі туралы сөз қозғай
отырып, мұғалім әр көркем шығармада үлкен проблема жататынын, ... ... ... ... Әрі осы ... ... идеясын ашуда
кейіпкерлер көтеретін жүктің ауқымы, маңызы ... ... ... ... – ақ ... ... шығарма болсын, ол өмірдің көшірмесыі,
фотосуреті емес, онда ең алдымен автор ... ойы ... сол ... көріну үшін, жазушының өз қиялы, ойына, яғни көркем шабытына да
жол беретіндігн көрсетеді.
Жапал (айналып көріп, баланы көрсетіп). Көрші, ... ... ... ... өлсір деп, шибөріге тастаған. Осы ма еді ел деген?! ... пе ... ... ... ... мен ... Мен ата, сен немере! Бауырындағы
шаранасы кетпестен шырылдап қалған шөбере. Бауырым өрт, үнім зар! Бауырым
өрт, бетім ... Ата, ... ... – үш зарлық! Ел олар емес, ел
бізбіз, ұлым, жан балам! Қара тастай қатал ... ... ... ... ... толқып ата, бала, немере... алып кетсін, жащықсыздар
аттарын сақтап өтсін... ... ... ... ... тұт, жасыма! Жадыңда тұт, «жасыма» де, ес кіргенде (баланы
нұсқап) бауырыңа... Бүгін мен өсиетет сен ... ... ... өлерде!
Жадыңда тұт, жасыма, ұлым, елім, шермендем!
Жазушы қиялынан туған Абыз бен Жапал бейнелері – трагедияның негізгі ... ... ... ... ... ... ... күні», «Қараш-Қараш
оқиғасы», «Көксерек әңгімелері тарихи шындықта, яғни өмірде болған
жайлардан алынған.
«Оқыған ... ... ... Ақтай - Ахмет Әуезов,
Мейірхан Мұхтар Әуезовтің өзі, ал ... ... ... ... ... ... Бұл мәселелер туралы сөз қозғау, ең ... ... ... ... ... ... ... екінші
өмір шындығын, көркем шындық деген не, суреткер оларды қалай табыстыра
білген, осы жайында да ... ... ... ... шығармалар
жөніндегі түсініктерін кеңейтеді. Мысалы, «Абай жолын» ... ... әр ... ... қандай тарихи шындық жатыр, жазушы сол
шындықтарды ... ... ... ... ... білген? Сол туралы
сөз қозғау керек. Ол үшін қосымша материалдарды ... ... ... ... ... ... де ... болады.
Л.М.Әуезованың «М. Әуезов ... ... ... ... ... жазушы шығармаларының, соның ішінде Абай
жолының негізінде жатқан тарихи шындық көп сөз ... Осы ... ... ... бір хабарламаның үлгісін берейік:
« Құнанбай Өскенбаев өмірде болған адам. Ол Тобықты руының бетке ұстар
мықты жуандарының бірі ... Л.М. ... ... ... ... ... ... 1849-1854 жылға дейін аға ... ... ... ... ... руының өз ішінде қым-қиғаш жүріп жатқан
феодалдық қырқыстар мен ... ... ... ... көп көңіл
бөліп, мол орын берілген», -дейді.
Автордың зерттеуі бойынша ... ... мына ... өмір ... ... көзіміз жетті.
I. «Қайтқанда» бөлімі. Қодар мен Қамқаны ... ... ... рулы елге тас ... ... жерін өзінің иеленіп алуы
III. Бөжеймен араздығы. Бөжей ауылын шабуы (1846ж). Сондай-ақ қаралы
көшті шабуы ... ... ... ... Дәркембайдың (шын аты Әлжан) атпақ болғаны.
V. Қарқаралыда мешіт салдыруы, Бөжеймен бітісу кезінде Кәмшаттың ... ... ... ... ... ... арыздар, Майырдың қағаздарын ... ... ... ... ... ... ... Талданағн шығарманың әр түрлі нұсқасы туралы сөз қозғау да сол туынды
негізінде жатқан проблема идеяны ашудағы бір тәсіл болып ... ... ... ... ... ең ... деген мәселелерге
орай салыстыру жұмыстарын жүргізген жөн.
6. ... бір ... ... ... ... да ... ... Мысалы, Абайдың табиғат лирикаларын алайық. «Жаз»
өлеңінде ақын көшпелі елге ... жаз ... ... ... ... ... былай қойып, тіршілік әлемінің барлығы да ... ... Ал ... алайықшы. Айналаның барлығы «дымқыл тұман
басқан», «сұп-сұр ... ... ... бірге табиғат та жүдеп тұр
(«дымқыл ... ... Оның ... не? ... ... ... ауылға,
әсіресе, кедейлерге күз соншама қолайсыз, соншама көңілсіз. Абай ... ... ... ... Ол осы ... ... ... күзді» де мысалға алып, салыстыруға болады.
Күз табиғатын жырлаған екі ақында неге күз екі түрлі ... ... ... тоңып, сұр түске боялып шықсаң, Пушкин күзінен неге
алтын нұрға оранып шығасың? Оның ... екі ... өмір ... отырған қоғам
сипаты, халықтың әлеуметтік жағдайы, еңбегі, тұрмыс жайында жатыр. Отырықшы
ел ... ... ... ... «кәрі құда» - қысты қорықпай қарсы
алса, ... ... ... оның ... қыс ... жатып-ақ,
«жалаңаштана» түседі. Осы ... ... ... ... жатқан ойын, көзқарасын анықтауға жетелейді, ақынның қазақ
поэзиясына әкелген үлкен ... ... жол ... Сондай-ақ
жазушылар туындысы өмір шындығынан алынатынын, сол шындыққа ... ... өзі әр ... ... ... Ең ... ... стилі, өзіне тән мәнеріне де ой жүгіртеді.
7. Бірнеше ақын-жазушы шығармаларын салыстыру да әдеби талдаудың ... ... «XX ... ... ... ... ондағы әйелдер
теңсіздігінің көрінуі» деген ... ... ... ... ... С.Көбеевтін «Қалың малы»,
С.Торайғыровтың «Қамар сұлуы», ... ... ... ... ... ... ... болғанмен, әр
суреткер оны өзіндік стиль, мәнермен көрсетеді, шешімдері де ... ... ... әр ... ... ... Ғайшаны
бақытқа жеткізеді, себебі, роман идеясы – жастарды бостандыққа,
теңдікке шақыру, сол үшін бас ... үлгі ... ... ... ... ... күрессе де, Нұрымдар әлеміне, ескі әдет-
салтқа ... ... ... мақсаты - сыншыл реализм арқылы
қазақтың тұрмысын, қоғамдық-әлеуметтік құрылысын, әдет-салтын сынау,
шындықты көрсету. Осы ... ... бас ... ... ... ... ... махаббатқа, теңдікке қол
созады. Бұл – ... ... Ал ... тағдырларын жазушылар әр
түрлі шешеді, яғни шығармадағы мақсаты, нысанасына ... ... да ... ... шығарма табиғатын, оның негізіндегі автор
идеясы, нысанасын, соған байланысты кейіпкерлер тағдырының әр түрлі
шешілуін, әр ... ... ... ... әрі ... ... ... түрде, әдебиеттану ғылымының талаптары
тұрғысынан талдай білуге дағдыландырады, ... ... ... ... ... ... әр ... реңдегі эмоциясына,
сезіміне әсер етеді, ойларына ой, ... ... ... ... ... ... Осы мәселелерде әсіресе, мәнерлеп оқу, көркемдеп оқудың
маңызы ерекше. Мәнерлеп оқу көркем туындыны абылдай ... ... ... ... білуге жетелейтін маңызды бір тәсілі десек, артық айтпаймыз. Кейде,
әсіресе, лириккалық өлеңдерді екі түрлі ... ... ... ... ... ... ашуға жақын екендігін оқушыны қатыстыра
отырып, анықтауға да болады. Мәнерлеп оқу, ең ... ... ... ... ... ... түсіне білуге алып келеді. Ал көркем
туындыны толық түсіне білу, сөз жоқ, әдеби талдауды жеңілдетеді.
Көркем шығарма бойына «қан ... жан ... ... оқу ... ... ... ... мұғалім үнемі мәнерлеп оқуға көңіл бөліп
отыруы ... ... ... ... бергенде, жазушы стилі,
көркем тілі айналасында сөз болғанда, қорыта айтқанда, бір ... ... бөле ... оны ... оқусыз жүзеге асыру өз дәрежесінде
болмайды. Мысалы, М.Шахановтың ... ... ... ... ... оқу сол ... негізінде жатқан автор ойын, нысанасын аңғарта
білуге көмек жасайды. Асқақ, паң Шыңғыстың сөзі әрі, әрі ... 6 ай ... бір ... ала ... не ... Оның сөзі кұр ... емес, зілді,
мығым, паң, асқақ шығуы керек. Баласына зымиян айла ... ... ... ... үн ... ... хан үнінде «жеңілгендік» сазы
емес, қайта ерлік сазы, сенім сазы басым ... (оны ... оқу ... те, ... ... де бар. ... туындыны мәнерлеп оқудың көркем
туындыны талдауда маңызы зор, ең бастысы, олар ... ... ... селт ... Ал бұл іс-әрекеттердің барлығы көркем ... оны ... ... рөл ... ... ... түсіну, талдауда әңгімелеудің де маңызы ерекше.
Әңгімелесу әдісі, ... 5-7 ... жиі ... Оның ... ... мынадай түрлері бар:
1. Мәтінге жуық әңгімелесу. Мұнда негізгі мәселелердің
барлығы көркем туынды ізімен әңгімеленеді.
2. ... ... ... әңгімелеу. Мұғалім сұрақ қоя
отырып, оқушының өзіне ұнаған эпизодын немесе ... ... ... ... ... ... әңгімелесу немесе шығармашылық жолмен әңгімелесу. Бұл әңгімелеу
автор немесе кейіпкерлер атынан, немесе ... ... ... ... ... ... ... банды мен Хамиттің айқасын екі
бала қатар тұрып, біреуі банды, біреуі Хамит атынан баяндайды. Әңгімелеудің
бұл түрі өте ... ... ... әрі ... ізденісін
дамытуға көп ықпал етеді. Әңгімелеудің кай түрі болсын, оған мынадай
талаптар қойылады:
1. Мәнерлеп, ... ... ... ... ... етіп айту;
3. Тілі жатық болу, әрі әдеби ... айта ... ... ... сөз ... ... ... даңғырламау немесе өте ақырын, баяу
айтпау. Керісінше, ширақтылық, жинақтылықты талап ... ... ... ... ... ... ... ЖАСАТУ
Бұл жұмыс - оқушыларды әдеби талдау жасауға ... әрі ... ... ... ең ... әрі ... ... Ауызша
суреттеу үшін, кез келген көрініс, не бейнелерді ала ... ... ... ... ... ... ... бейнесін ашатын жерлерді
таңдап алып, суреткер стилін, бай ... ... ... ... ... ... жүргізуге болады. Бұл тәсіл төменгі және
жоғары сыныптарда да пайдаланылады. Оқушыларға ... ... ... өзі ... ... орындап, көмек-бағдар беруі керек. Мысалы,
«Абай жолы» ... ... аға» ... ... ... Еңлік - Кебек
қабірі басында» деген тақырыпқа мынандай ауызша сурет «салғызуға» болады.
(Яғни ауызша ... ... ... - ... қабірінің басында. Орталарында Абай сыр шертіп тұр.
Дәрменнің қабағы қатулы, ескіліктің ... ... ... айтып
тұрғандай...
2. Киіз үй. Ортада аласа дөңгелек үстел. Үстінде ... ... Әбіш пен Абай ... үстінде. Абайдың қолында кітап.
3. Дәрмен «Еңлік - ... ... ... ... және Абай ұйып тыңдауда.
Шұбар ашулы, жүзін теріс ... ... Абай ... ... ... келе жатқан күнге қол созып тұр. Қабір үсті
кызыл шапаққа бөленген.
Ауызша кескіндеме (портрет) ... ... ... ... ... оқушылардың көркем образды қалай қабылдағанын, әрі оны қаншалықты түсіне
білгенін байқауға болады. Мұндай жұмыстардың барлығы оқушылардың тек ... ... ... жасай білуі үшін ғана емес, ең алдымен, ... ... ... үшін де, ... туындыны (өнердің басқа салалары
сияқты) өнер деп қабылдауы үшін де ... ... ... (кескіндеме)
жасатумен катар, мүсіндеме жасау да (ескерткіш орнату) тәжірибеге молынан
енген. Төменде бір мысал келтірейік:
Оқушы Д-ның жұмысы:
«Мен ... ... ... ... ... ... ... қояр едім. Ескерткішті Мұхтар дүниеге келген Шыңғыс тауының
басына орнатар едім. Тас ... биік те алып ... есіп тұр. Оған ... ... ... тұр. ... шашы ... толқыған, ашық та ақылға толы
маңдайы жарқырап, одан нұр ... Ойлы да отты ... ... ... ... ... ол алысқа, болашаққа қадалған. Халық
арасында мәңгі өмір сүріп келе ... өзін ... ... ... аппақ
мүсінін тізеге дейін жұпар иісті гүлдер қоршап алған, жазушы гүл арасынан
шығып келе жатқандай. Сол қолы ... ... ... ... ... сүйген
жүрегін күзетіп тұрғандай. Оң қолында қаламы, кітабы. Сол калпымен: «Мен
өлгем жоқ, әлі ... ... ... да ... да көп, ... ... ... оқып жатқанда, мен де еліммен, Отаныммен, ұрпағыммен мәңгі
біргемін» дегендей...
ИНСЦЕНИРОВКА, КИНОСЦЕНАРИЙЛЕР ҚҰРАСТЫРУ
Киносценарий, ... ... - ... ... ... ... Бұл жұмыстар оқушылардың көркем ... ... ... ... түсінуіне игі ықпалын тигізеді. Сонымен ... ... ... ... ... да арттырады. Оны төменгі және жоғары
сыныптарда да орындатуға болады. Сынып ерекшелігіне байланысты орындалатын
жұмыс мазмұны да ... ... ... ... ... ... «Отырар дастаны» бойынша киносценарий де, инсценировка да
құрастыруға болады. Төменгі ... ... ... ... ... ... өзі ... Тіпті бір кинодан үзінді көрсетіп
жіберудің маңызы зор. ... ... ... ... ... ыждаһатпен, оймен оқуға, көркем мәтінді көз алдына келтіріп,
бейнелі түрде қабылдауларына да ... ... ... ... бір ... бір ... ғана таңдап алуға болады (шағын шығармаларды
тұтастай алуға да болады.) Мысалы, «Отырар дастаны» бойынша ... ... ... ... соғыс. Қамал жаумен қоршалған. Жау өрмелеп қамалға
шықпақшы болады.
Бірақ төбеден жауған тас, лақтырған әр түрлі ... бет ... ... ... ... ... ... - деген сөз жиі
естіледі, Азалы саз үні.
II көрініс: Хан сарайы. Алтын тақ ... ... ... Шыңғыс хан.
Қабағы қатулы, қолы қылышында. Айналасындағы нөкерлер басын төмен иіп тұр.
Ұлы Шағатай екпіндей кіріп, хан алдына сылқ етіп ... ... ы ң ғ ы ... ... ... төске өрлеген?
Екі жүз мың әскерменен, алты ай бойы кіп-кішкентай
Отырарды ала алмау,
Алты ай бойы ... осал ... таба ... ... - ... - ... жеңіспен көзін ашқан
Менің алғыр ұрпағымның сүйегіне зор таңба.
Намысыма сызат түсті мына сенің арқаңда, - деп, -
Шыңғыс хан ... оқты ... ... Осы өкініш мені де өртеп ... ... ... ... тұр зор ... әке, ... жоқ аянып,
Қанша үмітім желге ұшты,
Қанша әскерім жер құшты.
Дала жатыр қызыл қанға боялып.
Егер бүкпей баяндасам ... - өр, Тәні – ... бір ... халық екен
Тірліктен де артық қойған бірлікті!
Ш ы ң ғ ы с:
- ... ... де айла ... ... барып үңілместен жауыңа,
Шығам деме, ұлым, жеңіс тауына,
Адам аз ба күшке сеніп адасқан?
Жауың мықты,
Бұған, ... ... ... осал жері болмай ма?
Болса қайсы?
Оған бастар жол қайда?
Ал бұл сұрақ бар кезде сенің жүру керек басыңда,
Менің күллі жеңісімнің құпиясы осында.
Көңілінен күрт ... ... әке! - деп ... ... Жасырын қақпа ашылады. Жау қамалға
лап қояды. Қара жамылған сатқын ... ... ... ... ... ... ... Қамалдағылардың
қарғысы. У- шу..,
көрініс. Тағы да Шыңғыс хан сарайы. Оны қорша-
ғандар, Шағатайлар жүзінде қуаныш, асқақтай қарайды.
33
Шыңғыс алдында қанға боялып, азапталған Отырар ... ... ... - ... ... ... де, рухы жеңілмеген. Еңсесін ... тік ... оқты ... тура ... Оның ... бүк түсіп, Қарашоқы отыр.
Жүзін көтере алмайды.
Шыңғыс:
- Иә, Қайыр хан, - деді ... жай ғана ... ... ... ғой ... да,
Ең әрісі
Жеңілістің өзін де
Шешкің келіп тұр өзіңнің ... ... ... ... ... ... ... әбден
Құлағыңды құнтитып,
Мұрныңды да кесіп апты шұнтитып,
Батырлықтан бағың бірақ жанған, ә.
Маған қарап күліп тұрсың сонда да.
Олар сенің жеңгенімен тәніңді,
Амал ... ... ... ... салды маған қаншама ой!
Шіркін, сендей бес қолбасшым ... ... ... ... ... ... дарқан күйге мені,
Бүкіл әлем билер еді
Аяғымның астында!
Ха-ха-ха! Ал мына бір сатқынды
Құдай саған қайдан ғана тап ... әрі ... ... дара ... қанатыңа жасырынған түлкіні.
Өрлігіңе осы болсын сыйлығым,
Саған қидым бұл сатқынның билігін.
Қарашоқы:
- Ұлы ханым, ... пе, ... ... ... қол ұшын ... ... алар ма еді ұлыңыз?
Ш ы ң ғ ы с:
- Оған дау жоқ,
Сенен ... бар ма ... тірі ... бәрін жыққан табанға
Азған сен бе,
Әлде мына заман ... ... бір ... ... емес пе ... ... жасадың ба еліңе,
Ертең саған мені сату түк емес!..
Кәне, қылыш ұстатыңдар
Қайсар батыр Қайыр ханның қолына!
Қ а й ы р х а ... ... ... ... ... бір нар ... еді елге сыйлы, зиялы,
Адам еді адал, ұшқыр қиялы.
Әкесі үшін перзентіне сеніп ... ... ... мына ... ... от жүрегім қан болар,
Сеніміме содан түскен таңба бар.
Мақұл көрсең,
Әкесін бұл ... ... ... жөн ... а р и ... ... ... қуарды,
Жария етіп жалғанымды,
Менің қыран болғанымды
Заман бүгін өтірікке шығарды...
Қағу үшін сенің қайсар басыңды,
Асығып тұр мынау залым Шыңғыс та!
Ш ы ң ғ ы ... ... ... де ... бас ... еттім түгел қырып тастауға,
Отырарда еркек кіндік калмайды.
V көрініс. Қайыр ханды жаулар дарға ... ... Ол ... ұзақ ... жас ... елімен, жерімен қоштасып тұрады.
Киносценарийлер мына үлгіде жасалады:
|Оқиға орны |Көріністер |Музыка |
| | | ... да ... бір ... ... ... Ол ... эпизодтары назарға алынады. Өздері кұрастырған инсценировкалар мәтіні
бойынша оқушылар оны сахнаға әзірлейді, кейде ... ... ... да ... ... ... көңіл бөлінеді. Ең
маңыздысы, шығармада ерекше орын алатындарын теріп ... ... - өнер ... ... да оны көркемөнердің басқа да салаларымен
байланыстыра, салыстыра өтудің маңызы ерекше зор. Мысалы, ... ... ... ... ... ... лирикаларын өтуде жыл
мезгілдерін бейнелейтін бейнелеу өнерінің туындыларына жүгіну, ән тыңдаудың
тиімділігі ерекше. Мәселен, Левитанның «Күзі» - ... ... Көз ... ... ... ... ... қаз-қалпында келе қалады. Оны көріп
отырған оқушы өзі білетін күздерін еске ... Енді ақын ... ... ... ойша ... ... ... келеді, әрі саз
арқылы жасалған күз бен суреттегі бояулар аркылы жасалған күз көз ... ... Бұл әдіс те ... ... ... ... ... одан эстетикалық ләззат алуына зор ықпалын тигізеді.
Талдауда мұғалім ... осы екі ... ... ол ... ... ... ... ден қояды. Қай күз (суреттегі ме, әлде
өлеңдегі ме) оқушыға жақын, қайсысы күздің бейнесін айқын, дәл ... ... ... ... ... қана ... талдауға да
жетелеп әкеледі. ... ... ... да ... әннің) орны
ерекше. Мысалы, Қ.Аманжоловтың «Туған жер» өлеңін талдау барысында әнін
тыңдатып, «Ән сазы өлең ... ... өлең ... ... ... келе ме?» ... ... «Желсіз түнде жарық ай» ... ... оның әнін ... ... ... осы ән - өлеңдегі сұлу
табиғат көрінісі бір-біріне асыққан аппақ махаббатты, аппақ айды, ... ... ... ... бір ... үндестікті (гармонияны) ашып бере
ала ма?» деген сияқты сұрақтар қоя отырып, ... ... ... ... ... поэтикалық тілі мен стиліне ... ... ... ... тыңдау, драмалық шығармаларды сахнадан, не
кинодан көру (кинодан басқа да шығармаларды ... ... ... ... ... ... - Баян ... көркем шығармалар
негізінде жасалынған суреттерді тамашалау -бәрі де ... ... сөз жоқ, ... сөз өнерін түсінуге, әрі оны ... ... ... ... ... талдау әдіс-тәсілдерін мектеп
тәжірибесінде үлкен екі ... ... ... ... идеясын, нысанасын әдебиеттану ғылымының талаптарына сай талдау
әдіс-тәсілдері;
2. Талдауға оқырманды қатыстырып, белсенділігін арттыру бағытындағы ... яғни ... ... ... ... әдіс-тәсілдері.
КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРМЕН ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ МЕН БАСТЫ БАҒЫТТАРЫ
Кіріспе жұмыстар. Мұғалімнің алдына қойған оқу-тәрбие ... ... ... тән ... қарай кіріспе жұмыстары әр түрлі. ... ... ... де ... ... Кіріспе жұмыстары өтілгелі
отырған тақырыпқа ... ... ... әсер ету ... Оны ... сол тақырыпқа байланысты қызықты ... ... ... ... ... ... ... тыңдау, т. б. жұмыстар негізінде ұйымдастыруға болады
(әрине, мұғалімнің қолында бар материалдар негізінде). ... ... ... ... кіріспе жұмыстарда мұғалім оның ... бас ... ... ... ... ... ... Тұрар
Рысқұловтың, әкесі - Рысқұл тағдырынан алынғаны, жазушы Шерхан Мұртазаның
«Қызыл жебе» романы ... ... ... ... ... ... фильмі («На перевале Караш») туралы деректерді пайдалануға болады.
Мұндай эпизодтар, сөз жоқ, ... елең ... ... ... ... ... ынтаны туғызады. Көркем туынды, оның авторы арқылы да
осындай жұмыс ... ... зор. ... ... ... оған ... ... отырған шығарманың әдебиет тарихындағы алатын орны
жөнінде де көптеген ... ... ... зор. ... Ғ.Мүсірепов
шығармаларын бастамас бұрын, 11-сынып оқушыларына төмендегідей мазмұндағы
сауалнама таратылып беріледі.
1. Ғ.Мүсірепов туралы не ... ... ... оның ... ... оқыдыңдар?
2. Өз бетіңмен не оқыдың?
2. Ғ.Мүсірепов шығармасы өзіңе ұнай ма, ұнаса, неге ұнайды?
5-сыныпқа М.Шахановтың«Отырар дастаны» балладасы беріледі. Өлеңді ... ... ... ... әңгіме жасап, оның тек тамаша ақын ғана емес,
халқымыздың азамат ұлдарының бірі екендігін әңгімелеу, ... ... ... сыр ... ... материалдар, сурет пайдалану керек.
Көркем туындының жазылу тарихына, шығарма негізінде жатқан ... ... ... ... аудару да кіріспе жұмыстардың ... ... ... ... ... жан беріспес ерлігі,
отаншылдығы, Қайыр хан атының тұяғы бүкіл әлемді ... ... ... ... ақтық деміне дейін халықпен бірге болуы тарихи деректермен
баяндау, әңгімелеу оқушы сезіміне әсер етіп, өлеңге деген ... әсер ... ... қабылдау, өз мәнінде түсіне білулеріне де жол
ашады. Кіріспе жұмыстарды ... ... ... ... Ол ... ... білімі, іскерлік-шеберлігіне байланысты.
Мысалы, осы «Отырар дастанын» интегративтік оқыту ... дуэт ... ... ... тарих пәні мұғаліміне сөз беруге болады.
7-сыныпта Софы Сматаевтың «Есіл Біржан» атты ... ... ... ... яғни әндерін күйтабақтан тыңдату («Теміртас»,
«Жанбота» сиякты), сондай-ақ Қ. Аманжоловтьң «Туған жер» ... ... әнін ... - сол көп ... ... ... кіріспеде қандай
жұмыстарды өткізсе де, тиімді деген қандай әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... дөп ... оның ... ... оқушы
қызығушылығын арттыратындай дәрежеде болуы керек. Ең ... ... ... ... ... алдында тұрған оқу-тәрбие мақсатын
шешетіндей дәрежеде жүргізілуі тиіс.
7-сыныпта Қ. Аманжоловтың «Көкшетау» өлеңі беріледі. Кіріспеде ... ... ... ... ... ... Көкше баурайының
түрлі түсті суреттерін (открытка, картина, т.б.) ... ... ... ... ... ... ... Көкше бейнелерін
суреттейтін жерлерді мәнерлеп оқу, оқу үстінде суреттерін көрсетіп, түсінік
берудің тиімділігі сол, бұл ... әрі ... ... әсер ... ... ... ... әрі туған елі, оның сұлу табиғатына деген
махаббатына, сезіміне әсер етеді. Бұл кіріспе жұмыс тіпті ... ... ... ... де ... іздендіру бағытындағы салыстыру
жұмыстарын жүргізуде нәтижелі болып келеді («Көкшені жырлаған қай ... ... ... ... ақын ... дөп басып бейнелеп берген?»
немесе «Өзіңе кай ... ... ... деген сұрақтар арқылы).
Табиғат лирикаларын өтпес бұрын, оқушыларға суреттер (пейзаж) беріп, сол
арқылы немесе өздерінің білім тануы, бақылауы бойынша табиғат ... ала ... ... беру де ... ... оқулығында
ақын-жазушылар өмірі берілмейді. Мұғалім кіріспеде олардың өмірі жайында,
халық алдындағы еңбегі жайында қызықты деректер айтып, ... ... ... ... ... ... деректер, әңгімелер сол өтілгелі
отырған көркем туындыға қатысты болса тіптен тиімді болмақ. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... мұғалім
балалардың ұлы ақын туралы бұрынғы білімдерін пысықтап, толықтыра ... Әбіш ... ... ... ... жолы» эпопеясын да
пайдаланудың артықтығы жоқ. Әбіштен ұлы ... зор үміт ... ... атқаруын» армандауын, Әбіш ауруы мен ... осы ... ... эпопеядан үзінділерді мәнерлеп оқу - тиімді
жолдардың бірі. 9-11-сыныптардағы ... ... ... ... ... ... ғылыми материалдар, деректер, құжаттар,
күнделік-хаттарды молынан пайдалану керек ... ... сай ... 11-сыныпта М.Әуезовтың алғашқы әңгімелерін өткенде, Т.Жұртбаевтың
«Бесігіңді түзе» атты ... ... ... ... ... немесе «Абай жолының» жазылу тарихы туралы жазушының «Мен Абай
туралы қалай жаздым?» атты ... ... - ... ... ... ... ... сыныптардағы кіріспе
жұмыстар оқушылардың сезімі, қызығушылығын арттыру мақсатында ғана емес, ең
бастысы, өтілгелі отырған тақырып, ... ... ... ... ... ... мақсатында да жүргізіледі.
КӨРКЕМ ТУЫНДЫНЫ ОҚУ - ӘДЕБИЕТТІ ОҚЫТУДЫҢ ЕҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕСІ
Әдебиетті оқыту көркем шығарманы оқудан басталады. Балаға көркем ... ... ... беру ... ... ... туындыны жай оқып шығу
емес, одан алған әсері, туынды оқушы жүрегіне, сезіміне әсер етті ме, соны
білу - ... үшін ... 5-8 ... әдеби шығармаларды оқу көбіне
сыныпта жүргізіледі. Түсіндірмелі (комментарий) оқу арқылы шығарманың
алғашқы бөлімдері ... ... осы ... жиі ... ... ол арқылы шығарманы оқуды ұйымдастырады, оқушыларға ... ... оқу, ... күрделі шығармаларды оқу кезінде тиімді
болады. Көркем шығарманы оқу ... ... ... ... ... бір-
бірімен тығыз байланыста іске асып отырады. Мысалы, ... ... ... оқуға уакыт жетіспейді, сондықтан мұғалім қалауы бойынша
ең негізгі, маңызды бөлімдер ... ... ... бөлімдері үй
тапсырмасы ретінде беріледі.
Көркем туындыны оқуда мәнерлеп оқу, әр сөзді айқын, ... оку, ... ... ... де ашық ... талап етіледі. Сыныпта дауыстап оқығанда,
бұлар айқын көрінеді. Дауыстап оқу мен іштей оқуды ... ... ... ... ... ... ... оқығанды ұнатады, жоғары сынып
оқушылары ... ... ... ... ... оқу ... сыныптарда
үйде жүзеге асады. Себебі, көркем туынды-ларды былай ... ... ... ... ... ... ... сыныптарда өтілетін
роман, хикаят сияқты көлемді туындыларды оқу тек үй ... ... ... ... қауымына бұрыннан-ақ белгілі жай. Әр мұғалім бала көркем
туындыны оқыды ма, оқыса, одан қандай әсер алды, соны ... ... ... ... үйге берілген туындыны оқушылардың қалай оқып жатқанын
назардан тыс ... ... ... ол ... ... болып, біліп
отырғаны жөн. Оқып біткен мерзімде мынадай жұмыстар жүргізуге болады
(бақылау ... ... ... ... ... ... әр ... әр түрлі
мазмұндағы тапсырмалар бере отырып та тексереді. ... ... ... ... бір ... қысқаша баяндату, не сол эпизодтың мазмұнының
тезисін жасату;
ә) ... ... ... Бір ... ... мысалдар
келтіру (қай кейіпкер екенін мұғалім өзі көрсетеді);
б) ... ... ... ... ең ... деген жерлерден
үзінді жазып, «Ол қай оқиғадан алынды, кімнің сөзі, ... ... ... ... ... ... ... алады (ауызша жүргізуге де болады);
в) сынақ үлгісіндегі ауызша сұрақ-жауап арқылы тексеру;
г) бүкіл сыныпқа ... ... - ... ... ... ... баяндап беру (жазбаша 13-16 минут ... ... ... ... ... ... тексеру.
Бұл жұмыста «көкпарға» екі баладан шығады. Көкпарға «тартылатын» көркем
туындылардан ... ... ... үлестірме қағаздар болады.
Жауап өте тез уақытта айтылуы керек, ойлануға көп уақыт берілмей, тез ... бала ... ... ... оқушылардан көркем туындыны оқу
жайында мәліметтер алудың, бақылау жасаудың жолдары көп. Әр ... ... өз ... ... қай ... қалай тексереді - ол мұғалімнің ... ... бір ... есте ... ... мұғалім оның тек мазмұны ғана
емес, оқушыға әсері, оқушы-лардың ... ... білу ... ... ... керек.
Талдау барысында мұғалім мұның бәрін есепке алып ... ... ... әсер етпесе, жан-жүрегімен қабылдай алмаса, мүғалім тексеріс
барысында осы жағына ... ... ... керек). Төменгі сыныптарда «Әдеби
қонақжайда» атты пікірлесу өткізуге ... ... ... ... ... келеді. Қонақжай күтушілерімен олардың әңгімесі ... ... ... ... ... кім, қай ... екенін үй
ішіндегілер бірден білмейді, кейіпкерлер өздерін көркем шығармадан ... ... ... Яғни кейіпкер сөзінен, не іс-әрекетінен мысал
келтіреді. «Үй иелері»: «О, мырзам, Сіз, ... ... ... ... ағаның «Бандыны қуған Хамитындағы», иә, есімде. ... мен ... ... күрес үстінде көрген едім» дегендей сөздермен қарсы алуы
керек. Әрине, кейіпкерді таныса, таба ... ... ... ... соң, ... шай ұсыну да шығармадағы оқиға, сөздерге кұрылады. Енді «үй иелері»
сұрақ қояды: ... ... аға, сол ... бандыға қалай тап болдыңыз?
немесе, өзіңізбен алысқан банды туралы не айтасыз? дегендей.
Бұл тәсіл төменгі сыныпта тиімді болмақ. ... ... ... әсіресе,
төменгі сынып оқушыларын, сөз жоқ, қажытады, сондықтан ойын элементін
пайдалану әрі ... әрі ... ... келеді. Бала шаршамайды, ынтамен
қатысады. Мұғалім алдын ала туындыны оқуға ұсынған кезде ... ... ... оқып ... соң, «әдеби қонақжай» өткіземіз деп), сөз жоқ,
балалар туындыны түгел оқуға тырысады. ... ... бір ... ... ... ... ... де болады (әсіресе, сыныптан тыс оқу
сабағында). ... ... ... ... әрі бақылау жасауда баланы
жалықтырмау, қажытпау керек. Ол үшін мұғалім қызықты, ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ЖҰМЫСТАРЫ
Көркем мәтінді оқу барысында оқушыларды, сөз жоқ, ең ... ... ... тағдыры қызықтырады. Соған байланысты олар қуана,
қайғыра біледі. Тіпті, ... ... сол ... ... ... ұнаған кітабы мен кейіпкерлерін бүкіл өмір жолында жүрегіне сақтап,
оны ... ... де жиі ... ... ... ... ... тәжірибесінде анықталған дүниелер. Міне, осы көркем туындыны өз
беттерімен оқу кезеңдерінде ең ... ... ... ... тыс ... шығарма авторы, оның осы туындыны жазған кездегі ойы, мақсаты оқиғалар
мен кейіпкерлер ... ... ... қояды. Мұғалім мақсаты -
талдау кезінде шығарма негізінде жатқан ... оның ... ойы, ... сол ... ... ... тұрған көркем компоненттер ... ... ... ... ... туынды оқу сияқты, оны талдау да ... ... ... ... бірі. Көркем туындыны талдау, әрине,
мұғалім басшылығымен ... ең ... ... те ... ... ... да көп ... дағды-іскерлігі мен машықтығын талап
етеді.
Мұғалім талдау барысында ең негізгі екі түрлі кызмет атқарады: 1. Көркем
туынды ... ... ... ойы, оның ... ... туралы,
яғни талдау нені талап етеді, соны орындату. 2. Оқушыны оқыған ... ... ... ... ... әдеби талдауды
үйрету қызметін атқарады. Әдеби талдауға баулу жүйелі де ... ... ... ... ... ... ... қолданып, оны қалай
тиімді ұйымдастырғаны ғана шешуші рөл ... ... ... ... ... ... оқу ... қабылдауы, алғашқы әсері де үлкен рөл
атқарады. Көркем туындыны талдаудың ... ... да ... Қорыта
келгенде, талдау мұғалімге байланысты дүние ғана емес, оның алдындағы
оқушыларға да тікелей ... ... ... ... ... ой өрісі, сезім дүниесіне де байланысты).
Талдау барысында мұғалім сондай-ақ, оқушыларды көркем туындыға байланысты
алғашқы әсерлерін толықтыруға, көркем сөз ... ... ... әр
шығарма негізінде үлкен ой, үлкен мәселе жататынын аңғара білуге баулиды.
КӨРКЕМ МӘТІНДІ ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
Көркем мәтінді талдау арқылы мұғалім ... ... ... ... ... деген ынтасына да әсер ... ... ... өмірді түсіне
бастайды, өзіндік көзқарасы ... ... ... ... ... жеке ... қалыптасуына да ерекше әсер етеді. Көркем
туындыдан ләззат алу, оған ... оны ... ... де ... ... ... ... тәжірбиеде кеңінен пайдаланылып жүрген
бір түрі - жан-жақты талдау.
Жан-жақты, толық ... ... ... ... ... талдайды.
Әсіресе, бұл талдау кейде мәтіндік талдау деп те аталады. Жан-жақты талдау
уақытты көп алады, дегенмен, оның ... ... ... ... ... тұтас қарастырады. Шешуші бір эпизодтар,не суреттеу, баяндау,
кейіпкер монологі, сөйлеу ... ... ... Бұл ... өзіндік
ерекшелігі сол, ол үнемі мәтінге жүгініп отырады. Сондықтан мұғалім көркем
туынды идеясын ашатын оқиға, эпизодтар, кейіпкерлер сөзі, ... ... ... ... алып ... ... ... «Абай
жолы» эпопеясындағы Құнанбай бейнесін, оның негізінде ... ... ... ... ... ... кілт ретінде мына бір көріністі
алуға болады:
Байдалы: «... Әне бір күндерде Қаратай, Бөжей, Байсал бар, барлығымыз
Қаумен үйінде ... отыр ... Жиын бір ... бір ... түсіп, шалқып
отырып, ақыр аяғы: «Жә, өзіміз көргенде мырза кім?» дегенге ... ... ... Байсал күншуақта жатқан тағыдай көзін бір ашып, бір жұмып,
бүк түсіп, сырт қарап жатқан. Жаңағы сөзге ол қатысқан жоқты. ... ... ... жауап беріп: «Мырза - Құнанбай», - деді. Тағы біраздан ... ... ... ... - ... Тағы ... ... беріп: «Шешен -Құнанбай»,
- деді. Екі бел асты. ... соң және бір ... кеп: ... ... ... ... ... беріп: «Жақсы -Құнанбай» - деді. Сол кезде Байсал ... ... ... саңқ ... ... ... не ... отырсың өзің?» -деп,
Қаратайға қадала түсіп: - ... ... ... ... ... екен, жақсы
Құнанбай екен! Ендеше не көкіп алысып жүрміз онымен», - деді. Соған Қаратай
іле ... ... ... ... мен ... өзге ... мін ... жүрмін бе? Жалғыз-ақ «не қылайыны» жоқ қой, сондықтан кетіп жүргем
жоқ па?» - деді (Эпопеядан үзінді.)
Әрине, Құнанбайды ... ... көп. ... мен ... ... ... жазалау» сияқты үлкен оқиғалар-ақ Құнанбайды ашып бере ... ... ... ақылды, шешен, әрі талмас-таймас бір бет
Құнанбайды, қу, әккі Құнанбайды, жақсы ... мен ... ... ... ... ... ... кілт осы эпизодта сияқты. Ал эпопеядағы
ескі мен жаңаның, прогресс пен ... ... бара ... ... заманның
күресін, оның негізіндегі автордың идеясын ашатын бір эпизодқа «Қияда»
бөліміндегі Абай мен ... ... ... ... ... ... ... кездегі Абай - Құнанбай арасындағы қақтығыстарды
жатқызуға болады:
|Абай ... |
|- ...... Шық, ... ... азғын! |
|Өлтіртпеймін! Аузыңда Алла, ... сен бе? ... ... қан. Тағы қан! ... |Сенен, бәрі сенен! ... та ... Бір ... сол ... ... дедің бе, жеттің бе |
|шариғат жолы деп, бір нақақ қан төгіп|соған?! Қызарып атқан таңда... ... ... ... ... Неге |- Айттым, аталық қарғысымды... ... ... сен! ... ... 609-бет) ... ... Нең бар? | ... ... ... ... сенікі емес, менікі!» деген бір ауыз сөзі
шығарма негізінде жатқан авторлық идея, көзқарасты ашып ... - ... ... ... сол: ... ... ... сөздерді,
эпизодтарды дөп таба білуі қажет. Эпопеядағы Абай бейнесі арқылы жазушы XIX
ғасырдың екінші жартысындағы қазақ даласы, онда басталған ... ... ... ... ... ... ... өнерін - «атаның емес,
адам ұлы бола ... ... ... ... Автор идеясын ашатын
эпизодтардан алынған бұл ... осы ... ... ... талдауда оқушылардың шығармашылық жұмыстарына ерекше ... ... Оған ... бойынша инсценировка жасату, суреттер салғызу,
сценарийлер жазғызу, т.б. жұмыстар жатады. ... ... мен ... ... ... бойынша сценарий жазғызуға, Әмірді арашалауға
инсценировка жасатуға болады. Қай шығармада қандай тапсырма ... ... ... ... ... ... ... байланысты
тапсырма түрі де өзгеріп отырады.
(Талдаудың келесі бір түрі - шолу ... ... Бұл ... ... сол, ... ... туындыны жалпылама, шолу бағытында
қарастырады. Проблемалық сұрақтарға немесе белгілі бір эпизодтарға арнайы
тоқталмайды. Көркем шығарма ... ... ... көтерген тақырыбы
тұтастай қамтылады. Оқушылар көркем мәтінмен емін-еркін жұмыс істей алады.
Талдаудың тағы бір түрі - ... бір ... ... ... ... ... үшін ... талдаулар (сұрыптап талдау деуге болады). Бұл
талдау көбіне ... ... ... шешу ... Мұғалім шығарма негізіндегі ең басты ... ... ... соны ... ... ... ... бойынша «Бақтығұлдың ең басты қателігі неде?» немесе «Отырар
дастаны» (М.Шаханов, 5-сынып) өлеңі ... ... пен оның ... 6 ай бойы ала алмау себебінің негізін қалай түсіндіруге болады?»
деген ... ... ... беру үшін, оны ашатын эпизодтар,
оқиғалар сұрыпталып алынады. Сондай-ақ, М.Мағауиннің «Бір атаның балалары»
әңгімесін ... ... мен ... ... басты қылмыскері кім?» деген
проблемалық сұраққа уәж айту үшін, әңгіме ішіндегі бір эпизод, бір ... ... ... мәселелерге назар аудару керек.
Соғыс, балалардың жетім қалуы, асырап алғандардың оларды, яғни ес
білген балаларды ... ... ... ... ... ... ... баламызсыңдар деп), барлығы да бірігіп келіп, осы сұраққа ... ... ... ... ... ... ... шартты нәрсе.
Тәжірибеде көркем туындыны талдау барысында олар бірігіп, араласып келіп
жатады. Төменгі сыныптарда ... бір ... ... сағаттар бөлінеді де,
мұғалім мәтінмен жұмыстың алуан түрін ... ... ... ... ... т.с.с.)- Ал жоғары сыныптарда әдебиеттің ірі
тұлғасының ... ... ... ғана ... ... Мысалы,
М.Әуезовтей ірі тұлға шығармашылығына 12 сағат бөлінген. Шыңдап келгенде,
сол 12 ... ... ... талдауға да жетпейді. Міне, осындай ... ... ... түрлеріне де жүгінеді. Мәселен, кейіпкерлерді сөз
ету барысында, әсіресе, мәтіндік ... ... рөл ... ... ... ... тұратын Абай еккен гуманизм, өнер ... ... ... ... бас өкілі ретінде сомдалған Дәрмен
бейнесін ашуда мынадай жұмыстар ... ... ... ... отырып, Әбіш, Дәрмен бейнелеріне әдеби талдау
жасауга талаптан.
|Әбіш, Дәрмен ... ... ... ... ... ... ... Абайдың |туралы |туралы ... тап ... өз ... мен ... |өкілдерінін |пікірің ... ... ... | ... ... ... ... ... Әбіш пен ... ... өрісі, өмір,
қоғам, өз ортасы жайындағы ... ... ... үзінді ала
отырып).
|1.Өмірдегі мақсат-мұраттары. ... ... ... ... ... ... көзқарастары, | | ... | | ... ... ... ... ... ... | | |
Е с к е р т у: ... ... ... ... ... ... оқып-үйрену жұмыстары оқушыларға көркем туынды
жайында ғана мәліметтер, яғни білім бермейді, ең бастысы, олардың ... ... ... ... ... Мұғалім проблемалық
сұрақ қоя отырып, оқушыларды оны түсіне білуге жетектейді, оқушылар мәтінге
жүгінеді, өз ... ... айта ... ... Немесе
инсценировка, сценарийлер арқылы шығармашылық ... ... ... Проблемалық сұрақтар оқушыларды өз беттерімен ізденуге жұмылдырады,
салыстыру, қорытынды жасай білу дағдыларын жетілдіреді. Әдеби ... әр ... ... пайдаланады. Мысалы, төменгі сыныптарда
мазмұндау, әңгімелеу, пікірлесу ... ... ... ... ... Сол ... ... мәнерлеп оқуға, мазмұндатуға, оқығандарын
әңгімелеп, ... ... ... ... қоя ... дәл, ... бере ... т.с.с. жұмыстарға да ... ... ... талдауда қандай бір әдіс-тәсілдерге жүгінсе де, ол солар ... ... беру ... ғана ... асырмайды, ең бастысы, біліммен
қоса, іскерлік дағдыларының қалыптасып, дамуына да зор әсерін тигізеді.
КӨРКЕМ ... ... ... ... шығарманы талдауға берілген сағаттарды ... қай ... ... қандай әдіс-тәсіл пайдалансын, соның ішінде қорытынды
жұмысқа арнайы ... ... ... ... өткізудің маңызына ерекше
көңіл бөлуі керек. Қорытынды жұмыстарда оқушылар ... ... ... ... ... ... оны талдауға жұмсайды. Балалар оқыған дүниелеріне
қайта айналып ... ... ... ... ... ... ... Хамит»). Сатқын Қарашо-қыға кіжінеді. Қайыр ханның ерлігіне
сүйсінеді (М.Шаханов ... ... ... ... бәрі қайта
жаңғырады. Әрине, ... ... ... ... табысудай болмаса
да, бала қорытындыда шығармамен қайта табысқандай ... ... ... ... ... ... ... оның идеясы, тақырыбы,
көркем тілі, маңызы туралы мұғаліммен бірге ... бір ... ... Қорытынды оқушылардың бұрынғы білімін жаңғыртып,
эмоциясына ... әсер ... ... қана ... ... тың мәселелерге
де жетелейді. Мысалы, 7-сыныптағы Ғ.Мүсіреповтің ... ... ... ... мына ... ... ... 1.
Оқушылардың эмоциясына, сезім қылына әсер ету,әрі осы әңгіме негізінде
жатқан ... ... ... ... ала ... аударту мақсатында
М.Горькийдің «Мақтасақ, ... ... та, ... те ... әйел ... барлық қиындықты жеңетін сарқылмайтын күш, көзді бұлақ емес пе?!» -
деген сөздерін көркем етіп ... қою, ... ... ... (үзіліс
кезінде, оқушылар кабинетке келіп жатқан мерзімді пайдаланып) күйтабақтан
«Ана» туралы әндер ... Ең ... ... негізгі эпизод (идеяны ашатын) -Антоновтың Нағима
ананы жазалауынан шағын инсценировка дайындау, соны ... ... ... де ... бар шығар, тек біреуіңнің де шешелерің мынандай ақ
топалаңның қолына түсе көрмесін деп, тілеп келем. Мен үш ауыз ... ... ... ... Ана... Азамат... Жолдас... бұл сөздер үшін өкінбей-
ақ өлуге болады» ... ... ... ... ... ... ... айтыс, пікір таласына жетелейтін сұрақтар әзірлеу, оны
пайдалану (негізгі мақсатты сол арқылы жүзеге асыру).
а) Әңгіме неге «Ананың ... деп ... ... ... ... деп ... да ... ғой! «Ананың арашасы» деп ат қойғандағы
жазушы мақсаты ... ... ... ... өлтірмеу себебін қалай түсіндірер едің?
Қанға тоймайтын «ақ топалаңдар» Нағима ана алдында неге әлсіз?
б) ... ... ... не ... едіңдер?
в) Нағима ана жеңісінің мәні, себебін ойлан.
4. Сабақтың ... ... ... ... ... «Ана
кесімі айнымайды» әңгімесі бойынша сөз қозғап, сатқын баласын Ананың өз
қолымен өлім жазасына кесуін әңгімелеу. Соңғы сөзді ... осы ... Ана ... ... ... ... ... елде, әр
заманда, барлық қанішерлер үшін! Барлық қанішерлер барлық елден, барлық
анадан осы кесімді ғана күте
алады!» (новелладан үзінді).
Пікірлесу ... Қай ... ... сені қатты толқытты?
2. Қайсысының іс-әрекеті әрі ауыр, әрі әділ?
3. Қай анаға бас иесің? пікіріңді ... ... ... ... ... ... Екі ... автор идеясында үндестік бар ма?
5. Соңғы әңгімедегі ана шешіміне ... ... ... ... өз ... ... әрі ... талдай білуге жетелейді, әрі бір тақырыпқа ... ... екі ... ... ... ... ой ... әрбір туынды негізінде жататын авторлық ой, олардың көтерер жүгі,
айтар ... ... ... ой ... көркем туынды туралы түсінігін
кеңейтуге жәрдемдеседі. Осы қорытындыда ... ана ... ... ... ... ... бағасы оқылса (не
жазылып қойса), ол да ... ... еді. ... ... ... ... ... пікірлермен толықтырар еді, ... ... ... ... беки түсер еді. Жоғары сыныптарда
қорытынды жұмыстар онда ... ... ... ... Мысалы,
Ғ.Мүсіреповтің «Кездеспей кеткен бір бейнесін» неге поэма деп ... ... ... ғой. ... неге бұл туындысын поэма деп атаған? Әдебиет
тарихында қарасөзбен ... ... ... деп ... бар ма? ... ... сұрақтар біршама ізденуді талап етеді де, әңгіме негізіндегі
автордың ... ... ... танымы айналасында оқушыларды
қорытынды жасауға әрекеттендіреді. М.Әуезовтің драмаларын, соның ... ... - ... ... ... мұғалім қосымша
материалдарды пайдаланады. ... ... ... ... ... бұл ... ... негізі туралы жазғандарын,
жазылу тарихын сөз ету, ... - ... ... ... өтіп ... ... «Абай жолы» эпопеясының «Абай аға» бөлімі бойынша
жастарды мола басына алып барып, ... ... - ... ... сөз ... ... эпопеядан оқу керек) осы қорытынды сабақта ... ... ... ... жұмыстар беріледі (алдын ала берілетін тапсырмалар).
I топ:
1. ... ... ... ... ... ... соның ішінде «Еңлік - Кебек», «Қарагөзі» туралы пікірлерін
жинақтап, сол бойынша мынандай жұмыс орындаңдар:
а) Кімнің пікірі өзіңе жақын? Не себепті ... соны ... ... ... екі ... ... басты айырмашылығы,
автор шешімі туралы сыншылар қандай пікір айтады? Сол бойынша өз
ойларыңды, пікірлеріңді жинақтаңдар.
б) Трагедия жанры ... ... ұғым ... ... ... ... өз беттеріңмен осы тапсырмаға қайта оралып, оқулықта не
айтады, мұғалім түсінігіне дейді, оларды сыншылар пікірлерімен
салыстырыңдар да, өз беттеріңмен қорытынды ... (кім ... ... сеніңше қайсысының пікірі тереңірек).
П топ:
Т.Жұртбаевтың «Бесігіңді түзе» атты портрет-эссесі бойынша М.Әуезов
трагедияларының ... ... ... сөз ... ... ... сол ... алынған ба? Әлде
қандай мәселелерге ғана назар ... ә) ... ... ... ... бар ма? ... ... автор ойы, идеясы туралы
қандай болжам айтар едің?
б) Тарихи шындықты жазушы көркем шындыққа қалай
жеткізген?
Ш топ:
«Еңлік - Кебек» ... ... ... - ... ... ... ... жолындағы» бұл оқиғалар туралы жастарға айтқан Абай
әңгімесімен ... ... ... табу.
ә) Өзіндік ерекшеліктері туралы сөз қозғау.
б) Қайсысы тарихи шындыққа жақын? Оның себебін ... ... ... ... ... ... арқылы қорытынды сабақ өткізудің
тиімділігі неде?
1) Оқушылар оқып кеткен шығармасына қайта үңіледі, оған басқа мақсат,
басқа көзқараспен қарай ... Өз ... ... ... кіріседі, проблемаларды шешуге бұрынғы
білімдерін, икем-дағдыларын жұмылдырады, оны жаңа ... ... ... ... ... ... Мұғалім оқушылардың алған білімдерін жаңа, тың мәселелер кетере отырып,
толықтырады, байытады, әрі сол білімді өз ізденісі, шығармашылық жұмысы
арқылы алуды ұйымдастырады.
4) Оқушылардың ... ... ... ... ... ... жалғаспалық, жүйелілік, ғылымилық принципі тоғыса келіп,
оқушыларға терең білім беру ... ... ... ... ұйымдастыру әр мұғалімнің ізденісі,
шеберлігіне де ... ... ... мәтінді талдау жұмыстарын тиімді
жүргізе білу, оның тиімді әдіс-тәсілдерін іздене білу әдебиетті оқытудың ең
басты мәселелерінің ... таба ... пара - ... ... көңіл-күйіне өзінше бағдар жасау (өлеңде қуаныш, шаттық бар
ма, немесе көңілсіздік басым ... ... ... ... осы ... ... оқушымен пікірлесіп,
әңгіме жүргізіп, ең алдымен өздері не ойлайды ... ... ... ... осы ... ... ... бөлген жөн. Осындай жүйелі жұмыстар
оқушыларды ... ... ... ... ... одан алған әсерін,
ол туралы ойын да айта білуге ... ... ... оқу ... шығармамен, оның авторымен жеке сырласуы, кездесуі болып табылады. ... ... ... ... ... қызықты мәліметтер айту, фильмнен
үзінділер көрсету немесе ... ... ... ... ... ... ... деген ынта, ықыласына; сөз жоқ, әсер етеді.
Көпшілік мұғалімдер балалардың, әсіресе, ... ... ... ... әсер ету ... ... алдында... «поэзиялык 5 минуттықтар»
өткізеді. Бұл «5 минуттықтарды» ірі ... ... ... ... тиімді болмақ. Немесе, сабақтың бір ... ... өту ... ... ... ... ... поэзиялық тыныс
алу сәттерін өткізуге болады. Бұл жұмыстар өтіп жатқан тақырыппен үндесіп
келсе, тіпті тиімді ... ... Ұлы Отан ... ... ... өту кезеңінде соғыс туралы соңғы кездерде жазылған ақындар ... не ... ... т.с.с.). Баланың көркем мәтінді оқуға деген
ынтасын арттыру, оны оқырман етіп ... әр ... ... ... ... ... да бұл мәселені әр мұғалім өзінің ізденісі,
шеберлігі арқылы әр түрлі жолдармен шеше алады.
П тарау. ӘДЕБИ ... ... ... ... ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
КӨРКЕМ МӘТІНДІ ОҚУ ЖҰМЫСТАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ
Мектепте әдебиетті оқытудың күре тамыры көркем ... оқу мен ... ... ... оқыту, оны талдауға баулу - әдебиет мұғалімінің де
ең негізгі қызметі, мақсаты. Оқу мен ... - бір ... егіз ... бір ... туыстас, әрі бірліктегі мәселе. Көркем мәтінді талдау
оны оқусыз жүзеге аспайды. Оқу әр оқушының өз ... оны ... ... ... ... әр ... ... дарыны, ой-өрісіне байланысты
жүреді. Көркем туындыны кім калай қабылдайды, ол туралы қандай ... - ол әр ... ... ... ... асады.
Әдебиет пәні мұғалімінің әдебиетті оқыту әдісінің ең қайнар бұлағы - осы
көркем туындыны ... ... ... ынтасы, қызығушылығын арттыру, әрі
оқырман ... Оның ең бір ... жолы - ... ... ... ... онымен есептесіп отыру, жаңа өтілетін тақырыпты сол ... ... ... таныстыру емес, алдын ала жүйелі сабақтар, тапсырмалар бере
отырып, оқыту Бүл ... ... ... яғни ... ... жүріп отыруы керек. Мысалы, 5-сыныпта Абайдың «Күзін» ... оқу ... оны ... оқып келу ... алады. Лирикалық
шығармаларды оқу, қабылдау әрі ол туралы пікірін, ойын айту - аса ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде айта
кететін жағдай - қай шығарма болсын, мұғалім бар ... ол ... ... үлгере алмайды. Сондай-ақ бар бала да өзі оқыған туынды ... ... сол ... ... деу де қиын ... ... өлеңін өз
бетімен оқу үшін, мынадай ... ... ... ... (сабаққа
дейінгі тапсырмалар):
1. Өлеңді асықпай, әр сөзіне назар аудара отырып, оқып
шық, ... рет ... ... ... Күз ... ... сөздерге назар аудар.
3. «Күздегі» адамдар іс-әрекеті, әсіресе, кедейлер тірлігін
еске ... ... оқи ... кандай көңіл күйде болғаныңды айтып беруге
тырыс.
Көркем шығарманы талдау сынып ... ... ... ... мұғалім көпшілік балалардың пікірімен, ойымен танысуға мүмкіндік
алады. Әрі бұл жұмыста мұғалімнің басшылық - ... орны да ... ... ... өз еңбегі, өз ісімен жүзеге асса, талдау мұғалім арқылы,
оның ұйымдастыруы, ойластыруы арқылы іске ... ... ... ... ... ... ... байланысады да, бір мақсатты көздейді. Ол
қандай мақсат? Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... дамыту мақсаты. Екіншіден, көркем шығармаға
деген эстетикалық көзқарасын қалыптастыру, көркем туындыны өнер ... ... әсер ... ... арқылы оқушының танымын, қабілетін, қорыта айтқанда,
оның ойлау белсенділігін, бүкіл ... ... ... ең басты
мақсат - көркем туындыны талдау жолдарын меңгерту, көркемдік-эстетикалық
ерекшелігі, оның көтерген ... ... ... т. б. ... ... ... отырып, талдауға баулу.
Талдау кезінде мұғалім оқушылардың сол көркем туынды туралы сезіміне,
жүрек лүпіліне, ойына біршама ене ... Ол үшін ... ... ... ... әрі ... мақсатты ашатындай берілуі тиіс. ХІ сынып талдау
арқылы оқушы қабылдауын, пікірін ашудың бір жолы -жазбаша жұмыстар жүргізу.
Соның ішінде шығарма-талдау, ... ... ... ... ... «Бір ... ... атты еңбегін оқып болған
соң, ... ғана ... ... ... (талдауға дейін). «Маған
Ертай мен Нартайдың қазасы қалай әсер етті?» немесе «Балалар ... ... ... т.с.с.
Оқушы жазушы шығармасын тілге тиек ете отырып, талдауды осыдан бастауына
болады. Мүғалім әр баланың сезіміне бойлай ... сол ... ... ... арқылы оларды әдеби талдауға жұмылдырады, ... ... ... ... қорытынды: әдеби талдауды
мұғалім ең ... ... ... жөн. Жоғарыда сөз болған «Күз»
өлеңіне әдеби талдауды мынадай сұрақтармен жүргізуге болады:
1. «Күз» суреттері неге өздерің айтып ... ... суық сұр ... ... ... ... ... арқылы беріледі?
2. Қалай ойлайсың, «Күзді» сипаттау үшін, кедей өміріне үшін ... Өлең неге ... ... күймен, ақынның көңілсіз үнімен жазылған?
Осы арқылы өлеңдегі ақын мақсатын, ойын ашып бере аласың ба?
Кей жағдайларда оқушы ... ... ... сұрақтары мен талдау
сұрақтары ұштастырылып беріледі ... ... ... ... ... Бірақ мақсат - біреу. Екі сұрақ бір-бірінен туындап, бір-
бірін толықтырып отыр. Оқытудың ілеспелі ... ... ... ... оқу, ... ... орын ... Мысал
ретінде 5-сыныптағы Ә.Сәрсенбаевтың «Алтын күз» ... ... ... ... ... ... ... байқау, әрі талдау
мәселелері бірге қарастырылып отыр).
|Күзді сипаттайтын бейнелі сөздер, |Әбу ... ... ... ... ... күз, ... ... «Күз» өлеңіндегі бейнелі | ... мен Әбу ... ... | ... ... мына ... | ... жазыңдар: | ... | ... ... түсі ... | ... ... ... | ... ... ... де ... |Әбу ... ... жүгірмес, бала |«Байлықтың жасаушысы мен еңбекші». |
|шулай...» ... ... ... мал» ... ... осы үлгіде жүргізіледі, өздері толтырады.
Екі өлеңдегі екі ақынның көңіл күйін, сондай-ақ өз көңіл күйіңді де саралап
көр.
|Ақындар ... ... күйі ... ... |Өз ... күйің |
| | ... күйі | ... ... ... ... ... |
| |ы ... жаны ... ... ... ... |
| ... ... ... ... де ... |
| | ... көілсіз |әсер аласың. ... Әбу | ... | |
| ... ... | ... ... |
| ... мақтаныш |Адамдардың бәрі де|көтеріңкі, алтын |
| |бар. ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | |сен де ... | | ... ... ... ... с к е р т у: Бұл сұрақтардың бәріне жауапты жазбаша беру ... ... ... ... отырып, ауызша жүргізуге де болады.
Оқушының көркем туындыны қабылдауын, талдауын, пікірін айта ... ... ... ... ... ... зор. ... «Көксерек» әңгімесін оқуға беру алдында Джек ... ... ... әңгіме козғау, немесе 11-сыныпта жазушының алғашқы әңгімелерін
оқуға ұсыну алдында Т.Жұртбаевтың «Бесігіңді түзе» портрет-эссесіндегі
материалдарды ... ... ... ... азамат» әңгімелерінің өмір
шындығынан алынғандығы) қосымша оқуға беру, ол ... ... ... ... ерекше.
Сын-зерттеу еңбектерінен көркем туынды туралы жақсы пікірлерді оқып беріп
(көрнекілік ретінде жазып қоюға болады, немесе оқуға ... ... ... ... бар болса) немесе ол туралы салынған сурет,
иллюстрациялармен таныстыру да тиімді болмақ. Бұлардың ... ... әсер ... ой туғызады, оқушы сезіміне әсер етіп, көркем ... ... сөз жоқ, игі ... ... ... қарама-қарсы
пікірлер, не эпизодтарды, оқиғаларды да сәтті пайдалана білудің ... ... ... ... ... ... ... оқу, талдау
барысында осындай тәсілдерді көп пайдалануға болады. Бөжей бейнесіне талдау
жасау ... ... оның да ... қоғамның бір өкілі
екенін дәлелдеу үшін, сол ... ... ой салу ... Бөжейге
қатысты Абайдың бірнеше пікірін мысалға келтірген дұрыс.
1. «Бөжейді іштей жоқтап, оған іштей тілектес болып жүрген Абай оны ... деп ... ма, әлде ... жапа ... деп қана жоқтай ма? - деген
оқушыны ойлантатын ... ... үшін ... ... ... ... ... мысалға келтіруге болады. «Сыншыға сылтау таба ... ... ғой. ... кыз өлді деп ... айтып, ас беруші ме ем? ... де, ... ... арылар ма еді?» Кінәласа, күн тілесін енді менен.
Бірақ тек әлі ... алып ... - деп, ... ... ... ... 1-кітап.)
Құнанбайдың Кәмшат жайын естіп-біліп, Абай наразылығына байланысты
айтылған: «Менің балам ... ... ... ... ... ... ғой. ... бірге кететін жаулық десеңші мынаны, аузына
осы тірі жүрген ... ... ... де, ... ... көзге шұқып,
жоқ еткелі тұр ғой мынау: Жалғыз-ақ тәуекел тостым, күттім артын», - деген
сөздері мен Ұлжанның ... ... мына ... ... алып ... ... ... Қарқаралыға аттанып бара жатқан Абайға анасы былай ... ... ... ... ... араз бола ... ... күні
күндес» дегендей, сен білмей-ақ қой. Бөжейді көрген ... ... ... Кім ... кім ... ... ... Әкең дұшпан десе, сен ... ... ... ... оқу барысында: «Қалай ойлайсыңдар, Ұлжан
бақытты ана ма?» ... ... қоя ... оның да ... ... ... ... мол кешкен әйел екендігін дәлелдеу мақсатында
әрі оқушының ол туралы ойына қозғау салу үшін Ұлжанның өз сөздерін ... ... ... ... ... ... Смағұлға ара түсіп, шаптыға
келген Айғызды Абай жаратпай, сол жайында апасына тіл қатқанда, Ұлжан:
«Балам-ай, күндестің аты - ... те! Қу ... ... ... ... ... ... де қай сырымды біліпсің!» - дейді.
«Тайғақта» бөлімінде қажыға аттанып бара жатқан Құнанбаймен қоштаса
отырып, оған ... ... ... ... Ол ... ... ... мынадай сапарыңа кінә түгіл, наз ертсем, оным білместік ... ... ... ене бауырындағы құлындай жарасып жүріп те, не ... ... те ... ... ... әйел ... та алады, қасиет те
алады. Мінім болсын, өзгем болсын, бір жағы өзіңнен еді, ұзақ ... ... ... сен ... ... аттансаң болады. Сенімен енді кеп кінәласам
ба, ... - ... Ұзақ ... күйеуінен кешкен көп реніші есінде тұрса
да, ашпады. «Ділдә қандай кейіпкер, ол туралы пікірің?» - ... ... оның ... ... ала ... ... топқа жатқызады. Сол
кезде мұғалім Әбіштің анасы Ділдә туралы мына бір ойын ... ... ... ... дұрыс. Петербордан келген Әбіш кайтыс болған
әжесі Ұлжанға кұран оқыта ... Сол ... ... ... ... ... зарына Әбіштей сезімтал бала үшін, өмірдің көп реніші,
күйініші де танылады. Ол ... ... ... ... жапа ... ... - дейді автор (156-бет, 3-кітап).
Міне, осындай бір-біріне кереғар оқиғалардан мысалдар ала ... ... ... ... ... ... беруге болады. Осындай жұмыстардан кейін
оқушының Ділдә ... бір ... ... ... оны ... бейне деп
қатал айыптағаннан гөрі, Ділдәнің сол «ұнамсыздығына» кінәлі - өз ортасы,
қалыңмал, бас бостандықтың жоқтығы екендігін ... ... ... ... ойын айта ... ... жолы көп, оны жоғарыда да
ескерттік. Сондай тиімді жолдардың бірі - көркем туынды ... ... ... қатар қоя отырып, ойландыру. Абайдың табиғат лирикасы
туралы ... ... ... ... т.б. ғалымдар
пікірін келтіріп: «Осы пікірдің кайсысы өзіңе ерекше ұнады, кайсысы бағалы
деп ойлайсың?!... ... ... қоя ... оқушылардың ойлау
белсенділіктеріне әсер етудің ... бар. Бұл ... мына ... ... ... да, ... да, мұғалім қалауы бойынша):
|М. Әуезов |Қ.Жұмалиев. ... ... |Өз ... ... |«XIII-XIX ... ... қай ... сөз ... ... ... |пікірі ерекше|қозға |
| ... ... ... | |
| ... ... | | |
| ... ... бөлімі) | | |
Е с к е р т у: ... ... ... өзі оқып береді немесе жазып,
алдарына тастайды. Қалған екі бағанды окушы өзі толтырады (не ... ... ... ... ... тәсілдер оқушылардың көркем туындыны қабылдау, түсіну, талдау
қабілеттерін дамытады. Әсіресе, өзіндік ойы, ... ... де ... ... ... ... ... ең алдымен сол шығарманың өзіндік
ерекшелігіне, мұғалімнің алдына қойған оқу, тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Оқушылардың өзіндік
қабылдауы, пікірлерін бір арнаға бұрады, оны ғылыми негізге икемдеуге
талдаудың, әрі сол ... ... ... ізденудің маңызы ерекше. Әдеби
талдау ... сол ... ... ... ... көтерген мәселесінен туындауы керек. Мысалы, Абайдың
табиғат лирикаларына жазған өлеңдері кеп. ... да бір ... ... адам ... ... ұлы ... М.О.Әуезовтың «Еңлік - Кебек»,
«Қарагөз» трагедияларындағы басты мәселе - ... ... ... әдет-салт құрсауы. Талдауды осы мәселелерді ашу айналасында жүргізе
отырып, шығарманың басқа да компоненттеріне назар ... жөн. ... ... эпопеясындагы Айғыз ұнамсыз бейне деп талданады. Ал шындығында
Айғыз көп тоқалдың - «жас ... бірі емес пе? ... ... ... ... Бөжей аулына жөнелтіп жатқанда, «сұлу» да
«айбынды», кей-кейде Құнанбайды арқа тұта, ... ... да місе ... сол ... жер бауырлап жатып қалмады ма?! Сондықтан Айғыздың
ұнамсыз іс-әрекеттерін ғана ... ... осы ... ... ... ... Бұдан шығатын корытынды көркем шығарманы талдаудың аса маңызды, әрі
күрделі процесс екендігінде.
Талдау әрі ... әрі ... ... ... ... нәрі, дәнін аша
алатындай, нанымды да ғылыми мазмұнда жүргізілуі керек. Әр ... ... тіл ... талдаймын деп, ұзақ туындылар ... ... ... ... ... пайдалы ма, жоқ па, мұғалім соны
ойластырғаны жөн ... ... ... ... ... әр ... әр жерінен үзіп-жұлып мысалдар келтіру емес, тұжырымды түрде, нақты
сұрақтар арқылы, негізгі мәселелер ... ... әрі ... ... ... жүргізілуі керек Мектепте әдеби талдаудың үш
жолы бұрыннан-ақ тәжірибеде кеңінен пайдаланып келеді. Олар:
а) автор ізімен талдау, бұны тұтастай, толық ... ... ... ... ... және тақырыпты проблемалық талдау.
Көшпілік мұғалімдер аралас талдауды (осы үш талдау элементі түйіскен)
тиімді деп табады. ... осы ... ... ... ... деп ... оны ... шешеді Мұғалім өзі талдағалы отырған ... ... ... ... оқушыларына байланысты талдау
түрлерін таңдап алады. Бір шығарманы автор ізімен талдаса, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларға аралас
талдауды қолдануы мүмкін.Талдаудың кай түрі болсын, ол ең алдымен балаға
қонымды, ... ... ... жүргізілуі керек. Бұл жерде
мұғалім даралап оқыту талаптарын ұмытпағаны жөн.
АВТОР ІЗІМЕН ТАЛДАУ, ОНЫҢ НЕГІЗГІ МАҚСАТТАРЫ
Бұл талдауда ... ... ... ... ... ... негізгі
ойы, мазмұн мен форма жүйесін сақтай отырып, талдауға ерекше ... ... еске ... бір ... талдаудың бұл түрін түсіндірмелі
оқуға ... ... ... ... ... кейіпкер іс-әрекеті
арқылы мінездеме жасатуға, оқиғалар арқылы шығарманың негізгі проблемаларын
аңдатуға алып келуі керек.
5-7-сыныптар оқушылары ... ... ең ... ең ... ерекше назар аударады. Автордың идеясына, шығармадағы көтерген
негізгі мәселеге зер сала қоймайды, өйткені бұл ... ... ... басым. Автор ізімен талдау бұл сыныптарда өте тиімді. Себебі,
балалар көркем туындының мазмұнымен таныса отырып, ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер іс-әрекеті мен
туынды көркемдігіне бойлайды. Мысалы, ... ... ... ... Сөз жоқ, оқушылар ең алдымен оның ... ... ... бұл ... ер ... ерекше елең еткізеді. Оларды
Құрмаш пен Көксерек арасы қатты қызықтырады. Құрмаштың өлімі толқытады.
Көксерекке ... ... ... Ал әңгіме негізіндегі авторлық
көзқарас, авторлық проблематика көмескі калады. Әңгіме ... ... ... ... ... да, оның негізіндегі басты мәселелер соның
қалтарысында қалып кояды. Адамдар әлемі мен қасқырлар әлемі ... ... сол ... да ... тағы ... ... - әңгіменің басты
мәселесі.Көксеректі жауыздыққа итермелеген де, Құрмашқа ауыз салдырған да
сол адамдардан ... ... ... ... інін ... ... карсы келген адам тағылығы болар...
Міне, бұл басты проблемаларды ... ... ... ... ... ... оған ... отыру керек. Басты оқиғаларды ашатын
сұрақтармен ... ... ... да ... ... ... іздеген дұрыс. Бірінші бөлімді оқып болған соң, балалармен
бірге отырып, оған «Қасқырлар ... ... ... ... ... немесе «Тағылар ұрпақ қамында» деген ат қойып, мұғалім енді
талдауды мына ... мен ... ... жүргізеді:
* Қасқырлар тіршілігі қалай суреттелген?
* Арлан қасқыр мен қаншық қасқыр іс-әрекетін ... ... үшін ... сол ... ... ... ... да әңгіме идеясын ашуда ерекше орын алатын екінші бөлімге ... қою ... ... көмек беру, әрі әңгіме идеясына жақындату мақсатына
мұғалім бірнеше тақырып ұсынады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... Тақырыпты тыңдап алғаннан ... ... ... ... ... ... неге талқандады?
* Бөлтіріктерге істегендеріне қалай қарайсың?
* Адамдардың іс-әрекеті дұрыс па? Өзің оны ... ... ... ... ... мен осы ... ... ұқсастық бар ма? Қайсысы қаталырақ?
Үшінші бөлімге мынадай тақырыптар ұсынылады: «Көксерек пен Құрмаш»,
«Көксеректің ұрлығы», «Адамдар және Көксерек», т.с.с.
Талдау ... Ауыл ... ... ... зәбір көрді? Оның себебі не?
* Ауыл адамдары неге оны жек көрді, жазалады? Осы ... өзің ... Неге ... ... арасына үйреніп кете алмады?
Төртінші бөлімге «Арлан», «Айқас», «Ұяласымен табысу» т.с.с. ат ... ... ... ... ... мойынсұнбау себебі неде деп ойлайсың?
* Табиғатпен айқасына назар аудар.
* Көксерек Құрмаштан гөрі ақ қасқырмен неге тез бауырласты?
* Көксеректің ауылдан кету ... ... ... ... «Қараадыр еліндегі мазасыздық», «Қасқыр
кашанда қасқыр», т.с.с. тақырыптар беруге болады.
Талдау сұрақтары:
- Қос қасқырдың Қараадыр еліне істеген ... ... ... ... ... қалай түсіндірер едің?
- Қасқырлар іс-әрекеті, ойынына ... ... ... ... ... ... ... шабуылы, Көксеректің жалғыз қалуы.
Алтыншы бөлімге «Құтырған Көксерек», «Тағы да
шабуыл», «Бітіспес өшпенділік», «Жауыздық», «Құрмаштың өлімі» деген ... ... ... Көксеректің ауылға үздіксіз шабуылын әңгімеле.
* Құрмаш Көксерекке қалай тап болды?
- Мына бір сөздің мағынасын калай ... ... ... ... ... ... бар, жойқындық бар еді. Туғаннан бергі барлық
көресі осыдан -екі ... ... ... ... ... ... тап
берді» (144-бет).
* Ауыл адамдары ала алмаған Көксеректі Аққасқаның жеңу себебі не? ... ... осы ... не ... ... Өзің ... ... мәпелеген Құрмашты танымай,Көксеректің жауыздық істеген
себебін қалай түсіндірер едің? Жазушы ойы не?
Бұл сұрақтар әңгіме мазмұнын, әрі ... ... ... ашу ... ... ... алғашқы бетінен-ақ жазушы
көтерген мәселелерге окушылар ... ... ... ... ... ... талдауды мынандай сұрақтармен жүргізуге болады:
1. Жазушы әңгімені неге «Көксерек» деп атаған? ... ойын ... ... ... ойлайсың, әңгіме негізіндегі басты ойды ашатын ең негізгі оқиғалар
қайсы?
3. Әңгімедегі бас кейіпкерлер кімдер? Құрмаш па, ауыл ... ма? ... ... ... Көксеректі жауыздыққа, соншама өшпенділікке баулыған нәрсе не? Әлде
табиғаттың қатаң заңы, қасқырлар әлемінің тіршілік заңы солай ... ... ... ... ... ... ЖОЛДАРЫ
Образдар жүйесіне талдау - талдаудың мектеп тәжірибесінде ... өте көп ... ... 5-8-сыныптар оқушылары көркем туындыдағы бас
кейіпкерлерге толық талдау жасай алмаса да, олардың ... ... ... ... ... «Бақтығұл Жарасбайдың тілін алмауы керек еді»,
«Ұрлыққа барғаны дұрыс емес» немесе ... ... ... керек еді,
аңғалданып жүріп, қолға түсе ... ... ... ұнаған,
ұнамаған іс-әрекеттеріне назар аударады. образды талдау олардың ... ... бір ... ... ... Автордың идеялық
проблематикасы, көркем шығарма негізіндегі терең ойы көбіне осы кейіпкерлер
іс-әрекеті арқылы ... ... ... образдық талдауда
тәжірибеде кемшіліктер де орын алып отыр. Кейіпкерді ұнамсыз, ... ... деп те ... ... ... ... ... тиімді
емес. Мысалы (жоғарыда сөз еттік), «Абай жолындағы» Құнанбайды алайықшы. Ол
- ұнамсыз тип. Бірақ талдау кезінде Құнанбайдың жағымсыз ... ... беру ... па? Оның ... ... керек десеңіз, қайсарлығы
туралы неге дұрыс пікір айтпасқа? ... ... ... оны ... бола ма? ... ... ... балалар оны
көбіне ұнамдылар қатарына қосады, дәлел ретінде Құнанбайлардан көрген
зәбірін, ... оны іш ... ... ... көзі» деп
есептейтінін мысалға ... Ал ... сол ... күллі халық үшін, не
өнер-білім үшін атқа мініп жүр ме?.. Құнанбай айтқандай, «аяқтағы суға ... ... да ... емес пе? Сәби ... ... оның ... жоқ па?» ... Ділдә, Айғыздарды да оқушылар
бірден ұнамсыздарға қосады. Ал тереңірек қарастырсақ, осы екі әйелде заман
трагедиясы, ... ... әйел ... ... ... ... ... таңбасы жатыр емес пе? Екеуі де қандай ер, қандай кеуделі, «текті»
жерден шықса да, көп әйелдің, көп ... бірі емес пе?! ... ... ... ... ... деп, ... тастап, талдамай,
кейіпкерлердің бүкіл бітім-болмысын тұтастай қарастырып, әділ баға ... ... Ең ... ... ... ... ... басты
проблема - образдық талдауда ерекше назарға алатын мәселелер. ... ... ... ... XIX ... ... жартысындағы феодалдық
қоғамды, оның бас өкілін сомдайды. Бұл образды жасаудағы автор мақсаты да
сол. Құнанбай іс-әрекеттері, оның әр ... ... сол ... ... көрсетіледі. Олай болса, талдауда осы мәселелер еске ... ... ... ... де ... ... шығарманы тұтастай
қарастырып, оның барлық компоненттерін (тақырып, ... ... ... ... ... ала ... ... басшылыққа
алады. Бірақ соның барлығы образдар жүйесін талдау арқылы жүзеге асады.
Мысалы, ... ... ... ... ... образдық талдау
жүйесі төмендегідей болып келеді:
1-с а б а қ. ... ... ... ... ... ... жолы» деп
аталу себебі. Эпопея туралы әдеби-теориялық түсінік.
2-с а б а қ ... ... жас ... 1,2-кітаптар бойынша Абай бейнесі.
Абай және феодалдық қоғам. Феодалдық коғаммен бетпе-бет. Сахарада, оның
қатал заңымен күресе отырып, көктеп келе ... ... ... а б а қ. «Атаның емес, Адам ұлымын!» ... ... ... ... халық және феодалдық қоғам. Абай жолы - халық жолы, халыққа
қызмет істейтін жол. Ол жол - ... ... ... ... ... ... Абай ... жасаудағы жазушының идеялық,
эстетикалық табысы.
4-с а б а қ. «Адамның емес, Ата ұлдары». ... ... ... - Абай және ... ... мен балалар проблемасы. Құнанбай және
XIX ғ. екінші жартысындағы феодалдық қоғам, оның ... ... ... ... ... ... Майбасарларды сөз ету. Бір Құнанбай
емес, оның тобын, ... сөз ету, ... Абай ... ... әлемін жасаудағы жазушы шеберлігі, табысы.
5-с а б а қ. ... ... ... Феодалдық коғам, Абай және
Дәркембайлар...
а) Кедей ... ... ... ... Бай есігіндегі құл-құтан, малшы-жалшылар: Иса, Байтұяқтар.
б) Дала қырандары: Базаралы, Балағаздар.
в) Қала кедейлері - ер жігіттер: Сейіт, Сейілдер. Абай және ... ... ... ... жазушының халық бейнесін жасауы, халық тұрмысын
көрсетуі. Абай - демократ.
6-с а б а қ. «Көзімнің карасы». Феодалдық коғам және әйелдер.
а) ... - ... ... ... ... Зере мен Ұлжан.
ә) «Айттым сәлем, Қаламқас». Абайдың сүйіктілері: Тоғжан, Әйгерім
бейнелері.
б) «Сертім сол, сенсіз өмір ... ... ... ... ... ... еркелер»... Салтанат, Еркежандар.
г) «Жолыңа жаным құрбан»... Керімбала, Үмітейлер.
д) «Күндестің аты да күндес». Ділдә, Айғыздар.
ж) ... ... ... ... көрсем, көзім шықсын...»
Қаражан, Мәнікелер.
Әйелдер бейнесі аркылы гуманист ... ... ... ... ... ... мен балалар проблемасы. Әйелдер бейнесін
берудегі жазушының идеялық, ... ... ... ... а б а қ. «... ... дәндерімнен ұрпақ, нәсіл қонар ма?»
Абай, феодалдық қоғам және жас қауым.
а) «... Бақытым осы балам»... Әбіш, Мағауия бейнесі.
ә) «Жаңа дәуірдің жаңа ... ... ... ... ... ... ... Абай сепкен өнер-білім, гуманизм ұрығының көктей өсіп келе
жатқандығын, Абай ақындығының үлгісін, тәрбиелі шәкірттерінің ... ... кең ... ... ... ... ұрпағының кең қанат жайып,
жайқалып келе жатқанын көрсетеді. Абай - аға, ... ... ... а б а қ. ... ... ашқан»... Абайдың орыс достары: Михайлов,
Павловтар бейнесі. Абай - интернационалист. Абайдың орыс достары - ... да ... ... білімді, ізгі ниетті достар. Олардың
бойында орыс халкының ең тамаша ... ... ... ... ... ... ... кеңінен тараған, әрі тиімділігімен, нәтижелілігімен көпшілік
ұстаздар еңбегіне мол кірген ... түрі - ... ... талдау оқушылардың танымын арттыру, ... ... ... рөл ... және ... ... мол ... әрі дамыта оқытудың негізгі бір жолы ретінде де пайдалы. Проблемалық
талдау сол көркем шығарма негізіндегі ... дәл ... ... сұрақтар әзірлеуді талап етеді. Ол үшін ... ... ... Кез ... «Неге?» деген сұрақтарды проблемалық сұрақтармен
шатыстыру мектеп тәжірибесінде ... ... ... сұрақ негізінде
оқушыға «бейтаныс, шешуді керек ететін мәселе, проблема болады. ... ... ... сол ... ... ... ... көркем
туынды көтерген проблемалар арқылы туындайды. ... жай ... ... ... ... ... ... баған арқылы көруге
болады (М.Әуезов. «Қараш-Қараш оқиғасы», Бақтығұл бейнесі бойынша).
|Жай сұрақтар: ... ... ... ... ... кейіпкер? Ол неге |Қалай ойлайсыңдар, Бақтығұл кім? Ол |
|Жарасбайды барып паналайды? Осы ... мен ... ... ма,|
|іс-әрекеті дұрыс па? ... кек ... ... ме? ... ... ... неге ... |қорғансыз сорлы ма? ... ... бару ... ... ... ... |
|түсіндіріңдер. Оны мұндай әрекетке ... ... бар ма? ... ... ... ары таза Бақтығұл |
|Бақтығұлдың іс-әрекетін ... ... ... жолына неге |
|түсіндіріңдер. Ұрлық жасауы, кісі |түседі? Кінәлі кім? ... ... па? ... ... мақсатты |
|Бақтығұлдың Сәлменнен кетіп, ... ... пе, әлде ... өш |
|Жарасбайдан пана іздеуі дұрыс па? |алудан туған іс-әрекет пе? ... ... ... не ... ... ... Бақтығұлдың ең |
|болған? Ол Бақтығұлды жақтай ма, жоқ |басты қателігі, адасуы деп, нені ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... туралы не айтар едің? |
| ... оған ... ... қандай|
| ... ... ... ... әрі ... ... туғызатындай дәрежеде
қойылады. Сондай-ақ бұл сұрақтардың басты ерекшелігі - олар бір ... ... ... көркем туындыны кеңірек, тереңірек қамтитын
мазмұнда құрастырылады. Проблемалық сұрақ коямьн деп, ... ... түк те ... ... тағы да ... ... проблемалық сұрақтар
көркем туынды негізінде жатқан, шешуді талап ететін проблема айналасын
қамтиды ... екі ... ... сұрақтар мазмұнына назар
аударсақ, ... ... ... ... ... басы ... ... сұрақ та солай қойылған. «Бақтығұл кандай кейіпкер?»
деген дәстүрлі ... олар ... ... ... Яғни ... не
ұнамсыз» дегендей, ары қарай түсінік береді. Ал «Бақтығұл кім, ... ... ... ма?» ... ... ... оқушыға, «бейтаныс» шешуді керек ететін
мәселе жатыр. Бұл сұраққа «иә» немесе «жоқ» деп, ... бере салу ... ... ... осы ... ... мақсаты, соның негізінде жатқан
проблеманы қамтып тұр.
Бақтығұл арқылы жазушы қорғансыздар проблемасын ... ... ... ... қорған іздеп, Жарасбайды паналайды, ол ... ... Ары да, қолы да таза ... ... ... ... Тәні ... да сау, еңбекқор Бақтығүл Сәлмен, Жарасбай сияқты дала ... ... ... ... ол құрсауды тас-талқан етеді.
Ары, ұяты, кегі ... ... ... сонша қиянат жасаған, сезім, сенімін
алдаған Жарасбайға өлім ... ... Ез, қор ... ... жаулары күшін
таптағанмен, ары, жанын толық таптай алмағандарын ісімен көрсетеді. Сөйтіп,
Бақтығұл екі жүзді, іші тар, сатқын, мал ... мал ... ... ... қолымен үкім шығарады. Екінші бағандағы қай сұрақ болсын, оның негізінде
«шешуді» тілеп жатқан (айтуды, мазмұндауды емес) проблема бар.
Айтыс ... ... ... ... ... ... негізделген сұрақтардың барлығын проблемалық сұрақтар деу де
қате. Мысалы, М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы әйелдер бейнесін ... ... ... ... «Абаймен екеуінің арақатынасында
достық басым ба, махаббат басым ба?» деген мазмұндағы сұрақтар - оқушыларды
ойландыратын, іздендіретін, әрі айтыс та ... ... ... бұл
сұрақта проблема жоқ. Оның себебі, эпопеяда Салтанат пен ... ... ашық ... ... ... Көркем туындыны проблемалық талдау
ең алдымен оқушылар ... ... ... ... ... жүзеге
асады. Ал проблемалық жағдаят деген не? Проблемалық жағдаят деген - ... ... ... ... ... ... тууы. Ол
оқушылардьң ойлауына, ізденуіне ғана әсер ... ... ... ... ... ... да ... Проблемалық жағдаятты туғызу бар
да, оны шешуге, болжам жасатуға ... тағы бар. ... ... ... оқыту барысында оқушылар алдына эпопея көтерген «әкелер мен
балалар», «Аналар мен балалар» проблемалары ... ... ... Мұғалім жағдаятты шешуге жетелеу үшін, мынадай жұмыстар жүргізеді
(салыстырмалы жұмыс);
Абай -Құнанбай ... - ... ... ... ... |
| - ... ... ... |- ... Шық, ... көзімнен, азғын! |
|Алла, шеңгеліңде қан. Тағы қан! ... сен бе! ... ... ... та ... Бір |Сенен, бәрі сенен! Ә-ә, солай ... ... сол ... жолы деп, бір |бе, ... бе ... ... атқан |
|нақақ қан төгіп ең... болсын солай? |таңда, ... ... ... ... Неге, өлмейсің тынышыңмен |- Айттым аталық қарғысымды... ... ... ... ... ... Нең ... 609 бет.) ... | ... - Әбіш ... ... ... ... ... білесіз, |- Ғылымның ... жоқ. ... ... ... еді, өзге ... ... ... түссең, офицер |
|оқу-ды, осыны ... етіп ... ... ... ... бе, ... ... «Баламды медресеге біл|тұрғысына барсаң да, еліңнін мұңы мен|
|деп бердім. Қызмет қылсын, шен алсын|мұқ-тажы мың ... ... ... ... ... есімде, аға|151-бет.) ... ... | |
Е с к е р т у: Бұл ... ... ... ... беріледі.
Басқа мысалдарды оқушылар осы үлгіге қарай отырып, өздері іздестіреді.
Проблемалық ... ... ... ... ... ... ... алып,
жазушынын Абай мен Құнанбай арасы арқылы не айтпақшы болғанын, сондай-ақ
Әбіш - Абай ... ... ... ... көтергенін аңғартуға жетелейді.
Бірінші мысалда бетпе-бет келіп ... әке мен бала - ... ... ... Олар жай әке мен бала емес. Екі ... ескі ... ... ... ... ... ... «Заман сенікі емес,
менікі». «Неге өлмейсің сен, тынышыңмен» - ... ... Бұл - жаңа ... ... ескі ... ... ... Екінші мысалдағы әке мен ... ... ... де ... ... ойлаған, бір-бірін түсінетін, мақсаты,
болашағы бір, халық адамдары. Осы мәселенің барлығын, яғни ... ... ... шешу ... ойлы ... қоя ... жетелеу керек.
Жетелеу сұрақтары:
1. 1-бағандағы Абай - Құнанбай диалогтеріне назар аударыңдар. Қалай
ойлайсыңдар, Абай сөзі әкеге ашуланғаны, баланың ... алуы ғана ... ... сөзі ше?! ... сен бе! ... деген сөз
мәніне назар аудару. Осы сөз әкенің балаға ашудан ғана туған сөзі ... ... Абай - Әбіш ... мәніне ой салыңдар. Абай - Құнанбай
диалогімен салыстырыңдар. Жазушы Абай - Әбіш, Құнанбай - Абай ... ... ... деп ... ... жағдаяттарды шешуде
қарама-қарсы қайшылықты мәселелерді салыстыру, қатар қою, сондай-ақ тың,
қосымша
деректерді ... ... ... әр түрлі пікірлерді мысалға келтіру сияқты
тәсілдердің маңызы зор. М.Әуезовтің алғашқы ... ... ... қысқаша үлгісі. Мұғалім сұрыптауы бойынша, талдауға
«Қорғансыздың күні», «Жетім», «Оқыған азаматты» алуға болады. Үшеуінде де
бір проблема, яғни қорғансыздар проблемасы бар. Проблемалық ... ... ... ... ... ... ... негізгі
проблематикасы. Жазушының идеялық-эстетикалық табысы. Жазушы
қорғансыздарды қалай қорғайды?
а) «Қорғансыздың күні» әңгімесі. Проблемалық сипаттағы талдау ... ... ... ... аты неге ... ... деп аталады?
Әңгімедегі қорғансыздар кімдер?
2. Пейзаж, портрет, суреттеулердің әңгіме идеясын ашуда маңызы бар ... осы ... ... орны қандай? (Әңгіме басындағы ақ
түтек боран әңгіме ... ... күн ... ... ... бас кейіпкерінің тағдырын дұрыс шешкен бе? Ол шешімге ... ... ... өліп ... ... сипаттайтын жерді оқы. «Мен
тазамын, менде жазық жоқ!» дегендей болып жатқан Ғазиза арқылы жазушы
оқырманға қандай ой ... ... ... ... эпизодтың маңызы
қандай?
5. Жазушы қорғансыздарына қалай қарайды, оларды қорғай ма, әлде ... ... ... ... ... неге ... азамат» деп аталған? Әрі оның тырнақшаға алынған
себебі не?
2. Әңгіме негізіндегі ... ... ... калай түсінесің? Әңгімедегі
«оқыған азаматтар» кімдер? Олардың бір-бірінен айырмашылығы неде?
3. Осы ... ... ... бар ма? Бар болса, олардың тағдыры
қалай шешіледі? Ол шешімге қосыласың ба?
4. Қалай ойлайсыңдар, қоғамға, өмірге қайсысы кауіпті,
«Қорғансыздың күніндегі» Ақан мен ... ма, әлде осы ... - ... Ақтай, Қадишалар ма?
5. Екі әңгімедегі шынайы бейшара, сорлы, ... ... мен ... ме, әлде Ақан мен Қалтай, Жұмағұлдар ма?
6. Жазушы осы сұрақтарға калай жауап берген? Сен не ... ... ... ... Әңгіменің алғашқы әңгімелермен үндестігі бар ма? Қандай мәселе
көтерілген?
2. Бұл әңгімедегі қорғансыз, панасыз ... Оның ... ... ... ... қаталдық жеңіске жетеді, нәзіктік, мейірімділік, мөлдір
жастық, ар-ұят табанға тапталады, ана жүрегі кан ... ... ... ... ауыр трагедияны көрсетуде автор нені мақсат еткен?
5. Ол трагедиялардың негізгі көзі, бастауы, ... неде ... ... осы ... қалай жауап берген?
Проблемалық талдауда мұғалім оқушыларға шығармашылық ... ... ... ... ... бағытындағы тапсырмаларды
орындатады, қорыта айтқанда, білім берудің тиімді әдіс-тәсілдерінің бәрін
де пайдаланады. Бұдан шығатын қорытынды: біз сөз ... ... ... ... ... ... болмайды. Кей жағдайда ол талдаулар
араласып та жатады. Енді проблемалап оқуға негізделген бір сабақтың
үлгісін берейік. (Осы ... ... ... ... АБАЙ ... ... ... ТМД елдерінде ғана емес, құдіреті мен маңызын бүкіл дүние жүзі
мойындаған ... ... ... бағдарламада көрсетілген санаулы сағат
ішінде ... ... ... ... ... ... кереметімен тұтас
жеткізе білудің қаншалықты күрделі де қиын екені - ... ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысындағы, яғни елу ... ... ... коғамының ұлы картинасын жасаған. Ол арқылы қазақ
даласындагы демократиялык, прогрессивтік, гуманистік ой ... ескі ... ... ... даласы үшін жаңа кезең басталар алдындағы, яғни ояну
кезеңін шынайы тұрғыда көрсете білген. Сол ... де Абай ... тек ... алып ... бір ... қарастырған жөн. Мысалы,
Абай бейнесін талдауға 2 ... ... ... ... ... ... 1 ... - Абай объектіге алынса, екінші сағатта 3-4-томдағы Абай бейнесі
талданды. Оқушылар бірінші сағаттағы Абай ... ... ... ... атты ... етіп ... ал екінші сағаттағы Абай бейнесіне «Жайқалған
бәйтерек» деген атты ... етіп ... ... ... ... ... ... бейнесінен алған әсерім» атты
шағын шығарма жазды. Проблемалап оқытуда мұндай жұмыстардың тек оқушы ... ... үшін де ... ... ... ... мүғалім алдын ала талқыланғалы отырған тақырыпты оқушылардың қай
деңгейде меңгере ... ... ... жаңа ... ... ерекше» көңіл бөлу керек екенін анықтайды, оқушылар алдарында
тұрған проблемалы жағдаяттарды шешуге, қорытынды ... ... ... дайын екеніне талдау жасай біледі. Тіпті мұндай тапсырмалар
сабақта ... ... де ... ... ... ... ... пайдалана білуіне көп көмек етеді.
Енді оқушылар жауабына үңілейік. Оқушы С... жауабынан үзінді:
«Абай маған эпопеяның ... ... ... ... ... 13
жастағы Абайдың үлкен, ақылы толған адамдарды ... ... ... ... ... ... ... еріксіз сүйсіндіреді. Сондай-ақ әке
тапсырмасымен елдің әр түрлі ... ... ... ... Абай ... жылы тиді. Ол әкесінің ғана сәлеміне құл болмай, оны іштей сарапқа
салып жүреді, ... ісі ... емес ... ... ... бұл
іштей ойланудың кейін үлкен, әділет күшіне айналып, сыртқа шыққанының ... Өз ... 24 ... ... ... өзіне қойған үш ... ... ... ... ... ... жатақтардың жан досы, әйелдер теңсіздігінің
қорғаны, феодалдық қауымның айыптаушысы, ... ... ... ... Абай мен Михаэлис, Павлов арасындағы қарым-қатынас және оның
Ербол, Базаралы, Дәркембай, Салтанат қыз ... ... - ... ... достықтың шын бейнесі. Осы достық та маған қатты әсер етті».
Оқушы Д... жауабынан үзінді:
«... Мен таныған Абай - ... ... ... ... Ал осы қасиеттердің
оның асыл аналарынан қалыптасқаны эпопеяда қандай үлкен сезіммен берілген
десеңізші!
Қодар мен Қамқа өлімі үстінде ауырып ... ... Зере бар ... бата ... ме! Кәрі ... ... ... болып, біз эпопеяның өн
бойынан мейірімді, ізгілікті, асыл жан Абаймен ... ... ба? ... ... махаббаты қандай нәзік берілген десеңізші! Маған сонымен
катар, Абайдың Тәкежан, Оразбайлармен, ... ... ... ... шенеуніктері, жандаралдарымен күресі де қатты әсер етті. Ол ... ұлы, ... ізгі ... ... ұлы ... ... ... деп
ойлаймын».
Міне, оқушылардың осы жауабынан олардың Абай бейнесінен алған алғашқы
әсерлерін, тіпті өз беттерінше ой ... да ... ... ... ... жасаудағы, оны ашудағы жазушының идеялық-эстетикалық мұрат-
мүддесіне тоқталмаған, жазушы табысын сөз етпеген, әдеби ... ... ... ... кең орын ... Абай ... ашуда біз
негізгі проблеманы «Абай және ... ... ... Оны ... ... ... айналасында қарастырдық.
Тақырыпты төмендегі жоспар бойынша проблемалы баяндадық.
1. ... ... ... ... кездесуі. Заман шындығын
түсінуі. Мұхтардың оны көрсетудегі жазушылық шеберлігі.
Әке мен бала. Абайдың әке ... ... ... Оның ... объективті
себептері. Осы мәселедегі Мұхтардың философиялық-идеялық мұраты.
Абай және кедей-жатақтар проблемасы. Абай – халық қамқоры.
Абай және орыс ... ... бас қою. ... дейінгі Абай көзқарасы
мен Михайловтан кейінгі саяси көзқарасы. Салыстыру, дәлелдеу.
5. Абай және ... ... Абай - ... - ... деп жырлай бастаған сыншыл, реалист ақын. Қалай ойлайсыңдар,
кітаптар неге осылай аяқталған? ... ... ... ... ... ... және Абай ... биіктік. Сол биіктікке Абайды алып келген
не? Ол эпопеяда калай шешілген?
Бірінші ... ... ... ... пайдалана отырып, әке мен бала
(Абай мен ... ... ... ... ... ... айтады. Анау қаладан қайтқандағы ... әке ... ... әке мен бала ... ... Қодар мен Қамқа өліміне
байланысты Абайдың әкесіне деген сезімі. Кәмшаттың трагедиялық өмірі.
Құнанбайдың Бөжейлерге, ... ... ... ... ... ... әке мен бала диалогі, Қарқаралыдағы Құнанбай, Шөженің мысқыл
өлеңі. Әмірді ажалдан құтқару, Құнанбайдың қарғысы - осының бәрі ... ... ... бөлек кетуіне, оның басқа жол, басқа өріс іздеуіне әкелген
оқиғалар екенін оқушылар жақсы ... ... Ал әке мен ... ... философиялық түйіні оқушыларды ойландырды. ... ... ... әке мен бала ... ... ескі мен ... феодалдық қоғам мен болашақ жаңа заманның арақатынасын
бейнелейтіні ашылады. ... осы ... ... ... ... ... ... жағдаятты шешу мақсатындағы ... ... ... ... ... әке мен бала ... ... арқылы жазушы нені
аңғартады? Әке мен бала проблемасының эпопеядағы философиялық түйіні неде?
2. Қалай ойлайсыңдар, «Қайтқанда» бөліміндегі Құнанбай портреті, оның
айналасындағылардың ... үй іші неге Абай ... оның ішкі ... ... ... ... ... бөлімдеріндегі Абайдың іс-әрекетін сарала.
Қалай ойлайсыңдар, бөлімге жазушы неге ... ат ... Осы ... мен бала ... қайшылық, келіспеушлік. Оның объективті себебін
жазушы қалай көрсеткен?
4. Абайдың Михайловпен кездескенге дейінгі ... ... ... ... Ол қайшылықтың негізгі ... неде ... Абай мен ... ... Бұл ... эпопеяда қандай көрініс тапқан?
Дәлелде.
6. 1, 2-кітаптың аяғындағы ең ... ... ... оқыңдар. Осы
абзацтар арқылы бірінші кітаптағы Абай мен ... ... Абай ... ... ... ... оқушылар «Жолда», «Өрде», «Қияда» бөлімдеріндегі
Абайдың іс-әрекетіне тоқталып, бөлімдердің неге осылай ... ... ... ... ... ... бірлесе отырып, бұл бөлімдер
Абайдың қияға карай өрлеп келе жатқан бетін, яғни ... гөрі ... ... ... ... ... ... назарын Абайды биікке көтеру
сатыларын Мұхтардың ерекше шындьқпен көрсете білгеніне, Мұхтар шеберлігіне
аудардық. Осы ... өз ... шеше ... ... ... өз ... ... ізденуін, танымын арттыруды мақсат ... үйге ... ... ... ... Топтық тапсырма
зерттеу әдісіне құрылды.
I топ
Абайдың қалыптасу, жетілу кезеңдерін эпопеядағы оқиғаларды жинақтай
отырып, әр ... ... ... кесте үлгісінде көрсет. Абайдың сөйлеу
тілінен мысал келтіріп, оның образды ашудағы рөліне тоқтал.
П топ
Абайдың ... ... ... ... көзқарастарын дәлелде.
Ш топ
Абай және дін. Абай және әйелдер теңсіздігі. Осы мәселелер ... ... ... Абай ... жылы ... ... Ол лебіздер Абайдың қандай
іс-әрекетіне байланысты ... - ... ұлы ... халық ұлы». Дәлелде. Абайды халыққа әкелген не?
Қандай объективті жағдайлар?
VIтоп
Абайдың үстем тап өкілдеріне қарсы өзіңе үнаған ... ... ... ... ... ... Мұхтар шеберлігі неде?
Шынайы тұрғыда көрсете білгендігі екенін айттық. Сол ... ... ... ... ... ... ат ... тұжырымдадық.
Төртінші сұрақта Абайдың Михайловқа дейінгі көзқарасын топшылаттық. Абай
көзқарасындағы ... орыс ... ... ... ... үңіле бермеуіне назар аудара отырып, Абай көзқарасындағы осы ... ... ... ... ... ... ... Сол кезде тап тартысының қазақ даласында кең
бой көрсетпеуі, халық санасының артта ... Абай ... әсер ... ... алған білімдеріне үңілдік.
Бірінші сұраққа жауап ретінде нақты мысалдар келтіре отырып, Абайдың
халықпен, бұқара ... ... ... ... ... ... ... мәселе осы достықты көрсетудегі Мұхтар шешімі, идеясы
болды. Әр түрлі ... ... ... бұл ... жәй ... туған
достық емес екенін, ол саяси санасы жетілген, гуманистік сипаттағы достық
екенін, ... ... ... ... ... екенін
қорытындыладық. Бұл достықтың Абайдың Құнанбай жолынан, өз ортасынан
бөлініп шыққандағы халық арасынан ... асыл ... ... достық
екеніне тоқталдық. Эпопеядағы Мұхтар ... да осы ұлы ... ... гуманизм жолындағы күресті көрсетудің философиялық түйіні екенін
дәлелдедік. Екінші сұрақ бойынша оқушылар әр ... ... ... ... ... Абай ... ... беру - ол жазушының өз стилі
ерекшелігі, солай беру ... ... ... енді ... ... ... оның ... Құнанбайға берген осы портретінен ... ... ... Құнанбай портретін жасауда осындай әдіс-тәсіл
пайдаланған деді. Осы ... ... ала ... бұл ... жанасатын жерлеріне көңіл бөле отырып, Құнанбай портретінің Абай
сезімі арқылы берілуінде терең идея, түйін ... ... ... суық ... үй ... ... ала көлеңке келбеті Абайға
ерекше жат, үйде-гілердің әңгімесі де жат. ... ... ... жолы ... екі ... айырылатыны Абайдың оған деген суық
сезімі арқылы берілгені, ал ... ... ... Абай ... ... оның ... ... айтылды.
Алтыншы сұрақ бойынша оқушылар 1-кітап пен 2-кітаптың ең соңғы абзацтарын
мәтіннен оқып, ол абзацтардың ... ... ... ... ... «Жас ... - яғни «қыс та, аяз да қатерлі емес жас шынар» ол
Абай екенін, тіпті осы ... ... ... Абай ... ... екенін оқушылардың өздері түсіне, қорытындылай білуіне назар
аудардық.
Осы бір сөздер ... ... үшін ... ... ... ... халық жоғының жоқтаушысы дәрежесіне көтерілгенін айқындайтынын
қорытындыладық. Ал жазушының негізгі идеясы осы екі ... ... ... ... ... ... ... танымын топтастырдық.
Жетінші сұрақтың ең негізгі түйініне, яғни Абай жеткен биіктік, сол
биіктікке көтерілу сатылары, Абайды ... ... ... ... назарын аудардық. Мұнда оқушылар Абайдың өз бетінше оқып-үйренуі,
орыс достары, Михайлов, орыстың озық ... мен ... оның ... ... ... ... алып келгенін, ал бұл биіктік:
-адамгершілік биігі,
-мейірімділік биігі,
* ақындық биігі,
- демократ-ағартушы, ... ... ... ойша ... кезінде әр топ жетекшісі өз тобында тапсырманың ... ... ... ... ... ... қиын тигенін, сол бойынша көмек керек
ететіндерін ортаға салды. Олардың жауабын талдап, қиын тиген мәселені сынып
болып талқыладық.
Міне, ... ... ... ... ... ... арттыруда
ерекше тиімділік көрсетті. Топтық-практикалық жұмыстар ... ... өз ... ... өз бетімен негізгі мәселе
айналасында ізденуіне де өте тиімді.
ЭПИКАЛЫҚ ... ... ... ... ... ... эпопея, мысал, хикаят (повесть)
жатады. Эпикалық шығармалардың өзіне тән ... - ... ... ... ... ... композициясы, такырыбы, көркем бейнелері, яғни
көркем компоненттерінің барлығы. Сондықтан оларды талдау ... ... ... ... ... ... ... «Әңгіме жанры деген
не? Оның ... ... ... айырмашылығы не?» дегендей. Әдеби-
теориялық білім бастауыш ұғымнан ... ... ... ... жас ... байланысты күрделене түсуі керек. Эпикалық
шығармаларды оқытуда, талдауда міндетті түрде мына ... ... ... ... ... ... ... проблематикасы.
2. Көркем образдары, образдар галереясы.
3. Автор – көркем туындыны жасаушы, көркем ... ... ... ... ... ... ... оны оқудан басталады. Көркем туындыны толық
оқымай, мазмұнын жетік меңгермей ... оны ... ... ... Әңгіме,
мысал сияқты шағын жанрларды талдау (барлық көркем компоненттерін косып)
роман, эпопеяларға қарағанда әрі ... әрі ... ... ... ... талдауда мүғалімнің олардың көркем табиғатын таныту, барлық бітім-
болмысын сөз етуге мүмкіндігі мол. Ал ... ... ... ... ... толық дәрежесінде талдау мүмкін емес.
Сондықтан, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... Ең бастысы, қандай мәселелерге көңіл бөлу ... кай түрі ... ... ... нәтижелі болмақ, міне, осы
мәселелерге мұғалім ерекше назар аударады. Оқушылар роман, повестерді оқи
отырып автормен «кезігеді», онымен іштей сырласады, олар ... да, ... да өз ... ... ... ... қабылдайды, ал
мұғалім мақсаты - сол ... ... ... ... ... ... ... беру болып табылады. Көлемді шығармаларды
талдауда да ... ... ... ... ... ден коюы ... Әрі ... қарастыруды ойластырғаны жөн (мазмұн мен форма бірлігін сақтай).
Эпикалық шығармаларды талдау әр ... ... ... ... ... жасына қарай). Мысалы, бастауыш буында (5-7) сюжеті,
композициясы, кейіпкерлеріне назар аударылса, 8-9-сыныптарда ол терендей
түседі, ... ... оның ... жатқан проблематикаға көңіл
бөлінеді, ал жоғары сыныптарда әдебиеттану ғылымының басты талаптарымен
талдау, әдеби-теориялық ... ... ... жүзеге асуы тиіс.
КӨРКЕМ ТУЫНДЫНЫҢ СЮЖЕТІ, КОМПОЗИЦИЯСЫ
Эпизодтармен жұмыста мына мәселелерге ерекше көңіл бөлу керек:
1. Қай буында болсын, оқушылар өздері ... ... ... ... ... ... Ал ... бір-бірінен туындап жатады,
жалғасып жатады, оқиғаның ... ... ... ... бар. ... ... құрылысына жатады. Талдауда ең алдымен оқиға, композиция
назарға ... ... ... ... іс-әрекеті, характері ашылады,
шығарма негізіндегі авторлық ой да көрінеді. Талдаудың бұл түрінде ... ... ... ... ... ... соны ... алады, оқушыларға
мазмұндатады, мәнерлеп оқи отырып, әрі түсіндірмелі әдіспен ... ... ... тақырып беріледі. Оқушы әр кейіпкер негізінде үлкен бір
ой жататынын білуі керек. Образға ... әр ... әр ... ... 5-6 ... ... ... кейіпкерден гөрі,
Барлас пен Байкөкшені, немесе, Қарашоқыны сол қалпында өмірде ... ... ... Олар үшін ... ... жоқ, оның ... тірі ... болған адам ғана бар. Талдау барысында, сынып жоғарылаған сайын,
олардың әдеби кейіпкер ... ... ... ... сын ... ... ... жатқан авторлық ойға көз жүгіртулері басталады.
Мұғалім де кейіпкер іс-әрекетін түсіндіру үшін, әр ... ... ... ... мен ... ... ... жұмыстарын жүргізеді, әр
кейіпкерге деген автор ... ... ... ... әдіс-
тәсілдер пайдаланады. Мысалы: Сәлмен мен ... ... ... ... орын алады? Немесе Сәлмен мен Жарасбайдың қайсысы қатал,
әділетсіз, ұнамсыз? («Қараш-Қараш оқиғасы»), «Бақтығүл ... ұнай ... ... мінезі, іс-әрекетін айтар едің?» ... ... ... ... ... ... түсінуге, өз пікірлерін айта білуге
жетелейді. Жоғары сыныптарда көлемді ... ... ... ... ... эпопеяларда бірнеше образдар, яғни образдар
галереясы беріледі. Онын барлығын талдап біту ... ... ... ең
негізгі кейіпкерлерді талдау нысанаға алынады. Сондай-ақ кейіпкерлерді іс-
әрекеті, шығармадағы орны, авторлық ойға ... ... ... ... ... талдаудың басты әдіс-тәсілдерінен саналады (төменде мысалдар
беріледі). Образ талдауда мәтінді оқи ... ... ... ... ... назарын аудартады. Мысалы, М.Әуезовтің «Әженің
әңгімесінде» (5-сынып) мына оқиғаларды сұрыптап ... ... ... ертегісі, әңгімелері халық әдебиетімен жас Абайды таныстырды.
2. Барлас, Байкөкше ақындар Абай аулында, аналар үйінде.
3. Ақындардың Абайға, Абайдың ... ... ... ... ... ... ... оған жоспар жасату сюжет-композициялық
талдаудың ең негізгі әдіс-тәсілі болады. Басты оқиғаларды ... ... ... ... алуда мұғалім мынадай сұрақтар қояды.
«Балалар, осы әңгімедегі ең басты ... деп, қай ... ... ... ... әсер еткен, оны ерекше толқытқан кай оқиға, соны айт» деген
сұрақтар арқылы оқушыларды осындай ... ... ... ... Ары
қарай оқушылар бөліп алған басты оқиғаларды тақтаға немесе ... оған ... ... ... өзі де көмекке келеді), әңгімеге
тұтастай ... ... ... ... эпизодтарды бөліп ала отырып, онымен
жасалатын жұмыста мұғалім көркем туындыны мүлде ұмытып кетпейді, қайта сол
эпизодты ... оны ... ... ... ... Ең бастысы
шығарманы мүше-мүше етіп ... ... ... карастырып отырған дұрыс.
а) Эпикалық шығармаларды ... ... ... ... ең көп
қолданылатын дәстүрлі әдіс. Мұндай талдаудың күрделілігі сол - ... ... ... ... ... ... ... білім беруге де
назар аударылып отырады. Тип, прототип, образ туралы алғашқы ұғымнан бастап
сынып жоғарылаған ... ... саны да, ... тереңдігі мен ауқымы
да арта түседі.
ә) Эпикалық шығармаларды оқыту, талдау барысында оның негізіндегі авторлық
ойға, авторлық ... көз ... - ... ... ... Оқушы
көркем туындыны оқып отырғанда, авторды ұмытып кетеді (қай ... ... ... да). ... ... ... ... оқиғалар жүйесі,
кейіпкерлер іс-әрекеті қызықтырады. Олар «Бандыны қуған Хамитті» оқып
отырып, «Хамит ... ... ... ... түсірсе екен» деп, толқып отырса,
«Көксеректе» қасқырдың іс-әрекетін қызықтап кетеді. ... ... ... бастап-ақ көркем туынды негізіндегі авторлық ойға оқушылар назарын
аудартып, бұл мәселеде жүйелі жұмыс ... ... ... Авторлық ойды, қай
шығарманы алмайық, оңай таба салу мүмкін емес, ол образдардай, олардың іс-
әрекетіндей айқын, «мен ... ... ... ой шығармада жасырын
жатады. Мұғалім мақсаты оны «жарыққа шығару». «Жарыққа шығарудың» бірнеше
жолдары, тиімді әдіс-тәсілдері бар. ... егер ... ... жақтан
берілсе немесе әңгімеші арқылы баяндалса, оқушылар оны автордың өзі ... ... ... ... ... т.с.с. Мұндайда мұғалім
әңгімелеуші мен автор бөлек адам екенін, бұл тек суреткердің бір ... ... ... ... ... Осы ... ... жазылу мәнері,
тілі, құрылысы, суреттеу, баяндау, портреттеу тәсілдері - бәрі-бәрі
авторға, оны ... жол ... ... «Қорғансыздың күніндегі» боран
немесе «Көксеректегі» жарық айлы түн ... ... ... ... ... бар ... сол пейзаждар арқылы М.Әуезов қорған-
сыздардың тағдырын алдын ала білдірсе, «сүттей жарық айлы түн» ... ақ ... ... т.б. ... ... оқушылар
түсінеді. Көркем туындыдағы «авторды» таныту - күрделі де маңызды мәселе.
Оны тағы қандай жолдармен жүргізуге ... Оны осы ... ... ... ... ... «АБАЙ ЖОЛЫ» ЭПОПЕЯСЫН ОҚЫТУ
Мектепте 4 томдық эпопеяны оқытудың (санаулы сағаттар ішінде) ... әрі қиын ... ... түсінікті. Ең алдымен, эпопеяның өзін
оқытуды ұйымдастыра білу керек. ... Абай ... ... ... сыныптан тыс оқуларда оқытуды, жазғы демалыс ... ... жөн. ... оқу ... ... түрде аннотациялар
жазып отыруды (әр бөлімнің басты-басты оқиғаларын қамтып) тапсыру керек.
Үлгі:
«Абай жолы» - I кітап
|Бөлімдер ... ... ... |А) Абай ... елге ... |
| |Ә) ... мен ... ... |
| |Б) ... ауырып қалуы, ақын |
| ... ... мен ... |
| ... ... ... кейіпкерлер: |
| ... ... ... ... Қодар, |
| ... ... ... Сүйіндік. |
Эпопеяны қалай талдау керек, оған неше сағат бөлу керек, ... ... ... қандай сабақ түрлерін пайдаланған жөн? Оны ... ... ... реті ... ... түрлері |
|I сабақ ... ұлы ... ... ... |
| ... ... ... |
|II сабақ ... | |
| ... ... жас ... ... ... ... ... 1-2 ... ... |
|IV сабақ ... ... ... |
| ... ... Адам |сабақтар |
|V ... ... ... ... |Іздендіру, зерттеу |
| |3-4 ... ... ... ... ... сабақ |«Адамның емес, Ата ... ... ... |
| ... (Құнанбайлар |пікірталас. |
| ... ... ... ... |
| | ... реферат қорғау |
|VIII сабақ ... ... ... ... өткізуге |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... қара ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... мінбесі сабағы. |
| ... ... ... ... |
| ... ... ма?» ... |
| ... бейнесі) | |
| ... ... ... | |
| ... орыс достарының| |
| ... | ... ... ... ... ... ... жеке дара
қарастырмай, бас кейіпкер, эпопеяның ... ... - Абай мен оның ... ... ... ... ... негізгі мәні, қасиеті, ... ... ... жол ... ... ... ... басты себебі,
эпопеяда сөз болатын барлық мәселелер Абайға келіп тіреледі, барлығы Абай
айналасында, олар өмір ... ... ... қайнауында жүріп жатады.
Әдеби талдауды:
Абай, феодалдық қоғам және Құнанбайлар.
Абай, феодалдық қоғам және Дәркембайлар, т.с.с., деп ... ... ... болса да, маңызы зор болмақ. Себебі не?
Біріншіден, «Абай» - тарихи ... Бас ... - ... ... ... ұлы ... ... гуманист, ағартушы дәрежесіне жетуі сол өзі
өмір сүрген қоғаммен, оның ... ... ... ... «Ей, қу ... жүрегімді көрші, міне...» - деп, басталатын Абай
монологі осы мәселенің шындығын ... ме? ... ... Тіпті
Әйгерім бейнесін алайықшы, Абайдай ұлы жары бар, сүйіктісі бар, ол ... ... ... ана ше? ... ... ... жал-жаяға
толы үйде, ұлдары мен қыздары, Зередей енесінің, Абайдай дана ұрпағының
ортасындағы Ұлжанда қайғы-мұң, ... жоқ па? Бар ... ... ... де, ... да, ... да феодалдық қоғам, оның әйелге, анаға
қарсы ... ... ... да кейіпкерлер туралы осындай
дәлелдеулер жүргізуге болады. Кейіпкерлерді ... ... ... ... ... - тарихи роман, эпопеяларды талдаудың тиімді
тәсілдерінің бірі. Мұғалім роман, эпопеяларды талдағанда, ... бар ... ... ... отырып, оқытуға талаптанып, соның
оқушыға қонымды, тиімді, ... ... ... ... Ол ... ... Эпопеяның әр кітабындағы негізгі оқиғаларды теріп жазып, көмекші-
нұсқау жасап (кесте-плакат етіп), сабақтарға пайдалану. ... төрт ... ... ... ... ... ... әсіресе, кейіпкерді талдау барысында оның
көмегі зор болмақ.
2.
Үлгі:
М. Әуезов. «Абай жолы», 2-кітап:
|Бөлімдер ... ... ... ... |
|«Абай аға» | 1. Абай жастар арасында ... - ... |
| |2. ... - ... ... ... ... |
| |басында ... ... ... | ... дала |
| | ... ... |
| | ... алдына ашып |
| | ... |
2. ... ... ... бет ... ... ... іс-әрекетін
және басты-басты оқиғаларды топтап, оларды талдауға пайдалану.
Үлгі:
Абай бейнесі (3-4 кітаптар бойынша)
|Бөлімі ... ... ... |1. ... Меккеге аттануы. |
| |2. ... ... ... ... |
| ... ... ... етуі. |
| ... ... ... |
Е с к е р т у: ... ғана ... ... көмекші-нұсқаулармен қатар, карточка-көмектердің де маңызы
ерекше. Карточка-көмектер кейіпкерлерді мәтін ... ... ... әрі ... да ... ... қою да ... құрал. Бұл тәсіл
оқушыларды тәжірибеде өте жиі ... ... ... ... ... ... ... оған байланысты кейіпкер іс-
әрекеті арқылы дәлелді талдау жасалады, ... ... ... ... ... ... қоғам және кедей-жатақтар бейнесі.
I. Эпопеядағы халық өмірі, жатақ тіршілігінің шынайы
тұрғыда суреттелуіне назар аудар.
II. Жатақ кедейі - ... ... ... Оның ... ... ... халықтың жиынтық бейнесі екенін дәлелде.
Мына мәселелерді басшылыққа ал:
1. ... ... ... ... ... ... «Тайғақта»: Құнанбайдың Қодар жерін даулауы
(...Құнеке), 381-393-беттер.
3. «Қияда» бөлімі: Жұт кезінде кедей-жатаққа деген Абай
қамқорлығы.
4. «Кек жолында»: Айдаудан ... ... дем ... ... ... ... ... ұлық шабармандарын сабауы,
каталашкадағы Абайды арашалап алуы. Әсіресе, бұл ... мына ... бөл: ... ... ер ... 547-бет // «...Шіркін,
Базаралы...», 527-бет. Құнанбай сөзіне қара).
6. «Қоршауда»: Абайды ақтап, ұлық төреге ... «Кек ... а) ... Базаралының өш алуына назар
аудар.
ә) Иса, Байсүгір сияқты ... ... ... ... ... ... ... а) Кедейлердің орыс кедейлерімен
достасуына ерекше көңіл бөл.
ә) Романның 3-4-кітаптары бойьнша затон кедейлеріне және
жаңа қалыптасып келе ... ... ... ... (Әбді, Сейіл, Сейіт).
9. «Құз-қияда»: 4-кітап. Затон жұмысшыларьның Мәкен
мен Дәрменді, Оразбай мен ... ... ... а) Сақ-Тоғалақ кедейлерінің Оразбай
аулын шабуы («... Елмісің, жоқ ел қорымысың...» 693-697-беттер).
ә) Кедейлер мен Абай достығы. Абай жолы - ... ... ... ... ... көңіл бөл.
Мұндай карточкалардың тағы бір тиімділігі сол, оқушы кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... ... жұмысы
күрделенбейді, берілген жерлерді тауып, ой жүгіртіп, саралап, ... ... ... ... ... ... алғысы
келсе де, толықтырғысы келсе де, ез еркінде. Өте күрделі, ... ... ... ... ... ... ұшан-теңіз.
Романдарды, эпопеялық шығармаларды оқыту барысында кейіпкерлерді талдау
жұмысына ерекше көңіл бөлу керек. Мысалы, осы ... ... ... ... ... ... ірі ... ретінде Құнанбай бейнесі
беріледі. Бірақ сол қоғамның өкілі тек Құнанбай ма, Оразбайлар, ... одан да асып ... ... қан ... ... әрі Құнанбай
эпопеяның 1,2-кітаптарында ғана көрінеді. Міне, осы себептен де үстемдер,
феодалдар бейнесін тек Құнанбайды талкылаумен шектелу ... ... ... ... ... орны, маңызы, іс-әрекеті, мінездері бойынша
белгілі бір проблемалар айналасында топтап, жинақтап өту өте ... ... ... ... Тәкежадарға жеке-жеке тоқтап, талдау жасауды
уақыт көтермейді (бағдарламадағы сағаттар саны). Мұхтар феодалдық қоғамның
барлық мінез-құлқын Құнанбай ... ... сол ... де авторлық
проблематиканы негізге ала, Құнанбай бейнесін сөз ете ... ... ... ... ... отырып, талдау жүргізудің
тиімділігі зор. Мысалы, «Абай, феодалдық қоғам және Құнанбайлар...» деп.
Сондай-ақ эпопеяда қаншама ... ... ... әрі ... орны бар, ... негізінде өзіндік проблема бар. Міне, осы
әйелдер бейнесін өзінің ... ... ... ... ... өту ... Абай аналары - Зере, Ұлжан («Қарашығым, қоңыр
қозым...»).
1. Абай ... ... - ... ... ... ... көңілім...»).
3. Абай заманының шерменделері - Керімбала, Үмітей
(«Жолыңа жаным кұрбан»).
4. Абайдың сырласы - Салтанат, ер мінезді ... ... ... ... ... - ... ... сол, сенсіз өмір маған жоқ!»).
6. Абай ... ... ... - ... ... аты да ... Абай ... адуын бәйбішелері - Қаражан, Мәніке
(«Кедейін сендей жарылқаған бәйбіше көрсем, көзім шықсын»).
Байлар есігіндегі күңдер - Иіс, ... ... ... ... ... ... әйелдер бейнесін «Абай, феодалдық қоғам және әйелдер, оны
көрсетудегі жазушының идеялық-эстетикалық мұраты» проблемасының айналасында
(жоғарыдағыдай топтай өтуді басшылыққа ала отырып) ... ... ... топтаудың (жазып, іліп қою дұрыс) ең маңыздысы, тіпті барлығын
талдауға уақыт ... ... ... эпопеяда қаншама әйелдер
бейнесі бар, олардың ... ... ... көтерілген, міне,
осыларды көз алдарына елестетіп, оқиғаларын еске түсіріп, ... ... да ерік ... ... ... ... ... оқытуды тек Дәркембаймен шектеуге
бола ма? Оларды былай топтауға болады:
* Кедей-жатақтар, олардың ... - ... ... ... - ... ... Малшы, жалшы, бай малайлары: Иса, Байтұяқ, т.б.
* Қала кедейлері: Сейіт, Сейіл, Әбен. Осындай топтау жас-
тар бейнесін ... да ... ... ... ... ... прогресшіл, ақындык мектебінің шәкірттері
- Дәрмен, Мағауия («Жаңа дәуірдің жаңа ... ... ... ұлы - Әбіш ... («Бакытым – осы балам...»).
- Шұбарлар ... ... ... ... ... ... бір жолы – ... талдау.
Ал образды талдау топтаумен ғана шектелмейді, ең бастысы, кейіпкерлер
характерін, іс-әрекетін ашатын жұмыс түрлерімен жүзеге асырылады. Ол
жұмыс ... не ... ... ... ... ... ... зерттеу әдісіне негізделген тапсырмалар (топтық,
жалпы сыныптық, даралық).
* ... ... ... дамытатын жұмыстар (инсценировка,
иллюстрация, рөлге бөліп, мәнерлеп оқу, жазба жұмыстарының түрлері,
т.с.с.).
- Мәтінмен, кітаппен жұмыс түрлері (практикалық тапсырмалар).
* ... ... ... осы ... ... ... барысында мәтінмен мынандай жұмыстар
жүргізуге болады:
Салыстырмалы жұмыс: Әбіш, Дәрмен бейнелеріне.
Әбіш пен Дәрмен туралы
|Абай пікірі ... ... |Өз ... |
| ... ... | |
| |ойы ... ... | ... ... арты ... (Дәрмен |Дәркембай (Дәрмен | ... ... ... ... ... ... | ... алды |өнер емес қой! |де Абайдың ізінде,| ... ... тыю ... ... | ... ... ... ... ішім | ... | ... | ... ... | | ... адал буын | | | ... болармысың...»| | | |
Е с к е р т у: ... ... үлгі - ... ... Оқушылар қорытындысы, ой-пікіріне негізделетін ...... ... ... ... ... ... ... ... ету. ... ... ... |
|мұраты. ... ... ... зарын жырлау. |
|Халық, кедейлерге |жарық-сәуле әкелу. ... ... асыл ... ... ... ... ... |
|көзқарастары. |демократтарды ... ... ... ... туралы, |жақтайды. Абайға: |Дәрмен кедейлерді, өзі|
|болашақ туралы ... үшін ... ... ... ... ... алыңыз», –дейді.|құрметтейді. Саяси |
| ... ... ... |
| ... ... деп ... ... ... ... ... ... деп |
| | ... ... оны |
| | ... ... ... ... ... сол арқылы Абайдың гуманист, философ,
демократ, терең ойшыл, оптимист екенін ... - ... ... оптимист (дәйексөз – дәлелдеме)
|Бөлімі ... - ... ... |«... Енді сол ... - осы ... бе?... ... ... жетіп, мен көксегендей ортаны |
| ... ... ... ... ... |
| ... Мен ... арыға ұшар болшы» |
| ... ... ... ... ... үй ... ... беру, қабілеттеріне қарай беру эпопеяны меңгертудің ... ... ... жұмыстың бір үлгісі:
Бірінші топқа:
Мына кестені пайдалана отырып, Абай жолының феодалдық қоғамға қарсы жол
екенін дәлелде. (Дәйексөзді-дәлелдеме талдау.) ... ... ... ... ... ... ... |Абайдың іс-әрекеті ... |
| | | ... ... аға» |Тәкежан: «Онда ... «Ата жолы | |
| ... ұлы ... ... ... | |
| ... ... ба- ... соң, мен ата | |
| ... ... елдің |баласы болмай, ха- | |
| ... |лық досы ... | |
| ... ... ... Азды десең, | |
| ... ... ... сол Құнан- | |
| |жан ... ... ... | |
| |пақ ... ... | | |
| ... | | |
Е с к е р т у: ... ... әр ... беріп отырмыз. Толтырылған
үлгісі қабілеті «орташадан төмен» оқушыларға беріледі. Қалғанын ... ... ... өнер ... ... ... әділет, шындық үшін күрес жолы екенін
дәлелде (дәйексөзді дәлелдеме-талдау). «Абай аға», «Қоршауда», «Қақтығыста»
бөлімдерін басшылыққа ал.
Е с к е р т у: ... ... ... ғана ... өз беттерімен
де мысалдар алуларына болады.
Үшінші ... жолы ... ... ізгі ... достық жолы екенін дәлелде
(дәйексөзді дәлелдеме - талдау). «Қоршауда», «Қақтығыста», «Түн-түнекте»
бөлімдерін басшылыққа ал.
Төртінші топқа:
Абай жолының жаңа заман, жаңа ... жолы ... ... ... ... ... «Абай аға», «Қақтығыста», «Жұтта» бөлімдерін
басшылыққа ал.
Е с ке р т у: ... ... ... мен аталған оқиғалардан
басқа да мысалдар алуға болады.
Бесінші топқа:
Абай бейнесін жасаудағы жазушы шеберлігі айналасында ... ... ... ... мына ... ... ... |Достарыңның пікірі |Өз ... ... ... | ... ... | | |
Е с к е р т у: Бұл ... ... ... ... ұсынылады (оқушы
басшылыққа алатын жерлерді белгілеп ... ... ... бұрыннан, яғни 1-
сабақтан бастап оқыған, ... ... ... ... ұсынамыз).
«Достарының пікірі» деген бағанды толтыру үшін, өзінің, парталас досының
пікіріне өзіне ұнаған ... ... ... ... ... ... ... де алуға рұқсат. Сондай-ак өздеріне ұсынылған
авторлардың, кайсысының пікірінен үзінді алу өз ... ... ... ... (көп ... өзі ... істеп отырған еңбекке пікір-сын айтуға
талаптандырып) өзіне ғалымның қай пікірі ұнады, қандай пікіріне дау ... ... осы ... ... да жетелейміз.
Көлемді шығармалардың қай мәселесін талқыламасын, мұғалім осы ... ең ... ... дәнін, мәйегін даралап бөліп алып, оны ... ... ... ... ... әдіс-тәсілін іздеу керек. Жоғарыда
аталған кейіпкерлерді оқытуда, оларды эпопеядан тек топтап жинақтап ... ... сол ... бір ... өзін қай ... оқыту керек, оның
қай мәселесін негізге алу ... осы ... ... ашатын штрих,
детальдар қайсы деген мәселелер мұғалімдерді көп іздендіреді. Нұсқау, үлгі
ретінде Құнанбайлар бейнесін қалай оқытуға ... ол ... өзін ... ... ... ... ... осы мәселелерді сөз етеді.
|Сабақтың мазмұны, |Әдіс-тәсілдер ... ... ... | | ... ... ... ... |
| ... | |
| |2. ... | ...... ... жағдаят, |1. Көмекші-үлестірме |
|қоғамның қатал сақшылары|проблемалық сұрақтар. ... 35. |
| |2. ... ... |2. Иллюстрациялар |
| |3. ... | |
| ... ... | ... және ... ... | ... |шағын пікірталас ... ... | ... |
| |1. ... ... | ... және |2. Пікірлесу. | ... |3. ... ... |
| |4. ... ... ... |
| | | |
| | | |
| |1. ... жағдаят. | |
| |2. ... | ... және Абай |3. ... ... | ... ... Ескі | ... кесте |
|мен жаңа арасындағы |1. ... ... |2. ... |
|тартыс (әкелер мен |2. ... |3. ... ... проблемасы). |3. Танымдық-ізденуші |4. Сызбалар ... ... ... | ... ... элементі көрнекі етіп жазылып қойылады.
К і р і с п е: Сауалнама сұрақтары тексерілді. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... (типтерге) |Оразбай, Тәкежан, Әзімбай, ... ... ... |
| | ... ... ... Құнанбай ... да ... тап ... ... ... ... да ... прогреске, |
| ... ... ... бейнесін ашатын ең негізгі | ... ... Олар қай ... ... ... ... мен |
| ... ... ... ... ... оқиғалар |«Оқапта» бөлімінде Әмір өлтірмек ... ... |
| | |
| ... ... ... ... ... көмеді. |
| ... ... ... қастық |
| ... ... ... оқушылардың тақырып туралы ұғымдарын, түсініктерін
білгеннен кейін, «Феодалдық замана және ... ... ... ... ... айналасындағы проблемалық жағдаятты талқыладық.
Енді оқушылар жауабынан мысалдар келтірейік: •
С.: - Құнанбайлар арқылы жазушы үстем таптарды, олар өмір сүрген ... ... ... мен ... ... - Абай ... «Адам ұлы» дәрежесінде беріледі. Ол дәрежеге ... ... жаңа ... күресе отырып жетті.
Ал, біздің мақсатымыз оқушыларды жазушының, ... ... ... ... ... ... еді. ... ары
қарай олардың назарын Құнанбайлардың іс-әрекеті жинақталған кесте, плакат
пен алдарындағы нұсқау-үлестірме жұмыстарға аударта отырып, алға ... ... ... Сол арқылы Құнанбайлардың феодадық ... ... ... түсіндіруге талаптандық. (Оқушыларға төмендегі
кесте арқылы Құнанбайлар бейнесін, ең негізгі оғиғаларды айқындап, ойларын
дәлелдеу ұсынылды.)
Үнтаспадан Құнанбай - ... ... ... ... - Сейіт
(«Өкініште» бөлімі) арасындағы диалогтен инсценировка тыңдадық (оқушылар
өздері дайындаған).
|Эпопеяның негізгі бөлімдері ... ... ... |а) ... мен Қамқаны өлім жазасына |
| ... |
| |ә) ... ... ... ... | ... |а) ... ... ... |
| ... ... |ә) ... ... қыстауына кіріп |
| ... ... |б) ... ... ... |
| ... ... жігіттерімен келіп |
|«Өрде» ... ... ... ... |в) ... ... ... ... |
| | ... |а) ... ... ... |
| |ә) ... ... |
| ... ... ... |
| | |
| |а) ... Құлыншаққа жіберуі |
| ...... ... |
| ... алу ... |
| |ә) ... ... ... ... |
| |б) Өз ... кінә алуы. |
| | |
| | |
| ... ... ... өлең |
| ... жазалауы. |
| |ө) ... ... мен |
| ... ... ... аулын|
| ... ... |
| ... ... ... |
| |в) ... ... |
| |г) ... шегінуі (Құнанбайды |
| ... ... ... |
| | |
| | |
| | |
| | |
| |а) ... ... қыстауына |
| ... |
| |ә) ... ... ... |
| |б) ... оның ... он |
| ... ... айдатуы. |
| |в) ... ... жат |
| ... |
| |оны ... ... ... |
| |г) ... ... үш кінә |
| | |
| | |
| | |
| |а) ... ... ... ә) |
| ... ... ... ... |
| ... |
| | |
| | |
| |а) Өз ... ... ... |
| ... |
| |ә) ... ... ... |
| |б) ... ... Абай ... |
| ... жат ... әнге ... |
| ... ... ... ... қаталдық, жаны ашымастық іс-
әрекеттерін көз алдарына елестеттік.
Бұдан ... ... ... ... проблемалық сұрақтарға
жұмылдырдық.
- Қодар мен Қамқа өлімінің басты себебі неде?
3.: - Құнанбай оларды өз ... ... ... үшін ... ... ... Осы ... келісуге бола ма? Құнанбай Қодарды өлтіртпей-ақ, жерін
тартып алуға шамасы келмей ... - ... ... ... ... бір жағы ... -діншіл, сол
заманның салтын ... ... Сол ... ... ... ... ... Феодалдар, діндарлар үшін оның ісі - заңды, дұрыс. Ол
жер үшін ғана Қодарды елтіртпейді. Өз ... ... ... ... Ал енді, балалар, осы сұрақтың нақты жауабына ... ... ... ала ... кім ... айта ... ... мына кестеге қарап
(көрнекі етіп ілінген),
естеріне ... ... ... ... ... жазылған?
Оқушы С.: - Құнанбайлар Бөкенші, Борсық жеріне, яғни ... етіп ... ... ... Енді 77-бетті ашып, акырғы абзацқа қараңдаршы, қане, кім оқып
жібереді?
Ж.: Оқиды - «Ойпырай, не дейсің?» әттең, ... ... ... өлгенде: «Бұл шылбыр Қодардың мойнына ғана түскен жоқ. Бұйырса,
Бөкенші, Борсық, сенің мойыныңа да ... ... ... деп ... ... ғой, есіл ... ... - деп, үні өшіп, атының ... ... ... ... Өзің осы ... ... қорытынды шығара аласың?
Н.: - Менің ойымша, Құнанбай Қодарды өлтіру арқылы
Бөкенші, Борсықты да ауыздарын аштырмай, өзіне бағындырып, кіріптар ... ... мына ... соны ... - ... Құнанбайдың мақсатын қалай дұрыс болжаған. ... ара ... соң, одан ... не?! Ал енді осы ... ... ... нақты
себебін дәлелдеп тұр деп есептеймін. Құнанбайдың ... ... - ... ... асыра беру, өктемдігін тоқтатпау. Мына үзінді соны ... ... ... мен ... ... ары қарай тағы да проблемалық
сұрақтар арқылы талдауды жалғастырдық.
- Ал енді, балалар, мына бір ... ... ... ... өз ... яғни ... неге ... алмайды? Тіпті оның
күтімсіз,
аянышты өмірін естігенде де, әрекет жасамай, өлімге қиғандай болады. Бұл
туралы не айта аласыңдар?
0.: - Құнанбай ақылсыз адам ... өз ... яғни ... істеген
өктемдігін түсінеді. Сондықтан да араша болмайды.
Осы кезде ... ... ... ала ... ... ... ... Абай, Ділдә, Құнанбай, Айғыз, Ұлжан
диалогтері бойынша). Кәмшаттың ауыр тағдырын көріп келген Абай ... бар ... өз ... ... ... ... Құнанбай: «Құтқар
анау қаршадай жетімегімді» деген Зере бұйрығына: «Қайтейін? ... ... ... ... игі ... ... - деп, лажсыздық
кейіп көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ата жолын өзі де мықтап ұстағанын, сол себептен де «игі ... ... келе ... ... ... ... ... қатал сақшысы екендігіне көзімізді жеткіздік.
Оқушылар болжамы мен ... ... ала ... ... ... ... көбірек тоқтадық. Құнанбай тек қатал сақшы емес, оның
ақылды әрі айлалы, әрі ... ... ... ... талдау жасай
отырып
Құнанбайды осылай жан-жақты етіп көрсетудегі жазушының шеберлігі мен
табысына тоқталдық.
Оқушылар ... ... ... ... ... (Құнанбай
бейнесін ашатын үзінділер жазылған) пайдаланып, Құнанбайдың әр ... ... ... Осы практикалық жұмысты жүргізу арқылы
оқушыларды жазушының ... ... ... ... ... ... ... « - Қаратай жүйрік қой, жер таниды. Айтқаны
шын болса керек. Бірақ өз топшылауым бойынша, адамның қай ... ... сол ... міні де ... Мен ... ... ... деп білемін. Соның түбінен мін шығатын кез де болады!» -
деп, ... ... ... Дау ... ... Адам ... ғой. ... жоқ-жітігі толған ба? - деді.
Бұл кезде Абайға әкесі жадағай ... Ол ... ... ... бар жан ... Оңай жан ... Қабат-кабат шың сияқты. (170-бет,
1-кітап.)
Міне, осы үзінді жазылған үлестірмені оқушылар ең ... ... ... соң ... ... ... отырған екі бала немесе екі партадағы
төрт бала бірігіп) сыбырлай ... ... ... Осы ... ... байланысты екендігіне де тоқталып, Құнанбай характерін Абай ойы,
Абай бағасы арқылы дәлелдеді.
Е с к е р т у: ... және ... ... мәселесіндегі ең
жетекші әдіс - проблемалық сұрақтарға негізделген шағын әдеби пікірталас
болды. Оны әңгіме және ... ... ... ... ... тұрған пікірталас сұрақтары мынандай болды:
1. Бөжей мен Байсалдар қандай кейіпкерлер? Оларды Құнанбай типтестерге
жатқызуға бола ма?
2. Абай оларға неге іш тартады? Әлде ... ... ұлы» деп ... ... - Құнанбайлар арасындағы тартыс пен әлеуметтік мән
айырмашылығын қалай түсінесің?
Пікірталас ... ... ... ... ... ... - Бөжей - ұнамды кейіпкер. Оны Құнанбайлар типіне
қоспаймын.
Т.: - Бұл пікіріңді немен дәлелдейсің? Мысалы, мен сенің
осы ... ... дей ... - ... ... ... зәбір көрмей ме, тегін таяқ та жейді.
Әуелі оның өліміне де сол Құнанбайлар себеп болды емес пе? ... ... өз ... ... әкетті ғой!
Ә.: - Мен де сенің пікіріңе қосыламын. Ойымды ... ... ме, ... мешіт салдырып жатқан әкесімен ... ... ... ... ... ... не деуші еді? «Балам, үлкендер бірде тату,
бірде араз бола береді. Бөжекеңді көрген ... ... түзу бер. ... кім ... ... білдің? Әкең дұшпан десе, сен әділ бол!» - демей
ме? (Оқушы бұл ... ... ... Егер ... ... адам болса,
Ұлжандай ақылды ана осьндай пікір айта ма? Абай Бөжейді қолдап жүреді.
Л.: - Мен бүл ... ... емес деп ... ... ... ұнамды
кейіпкер? Кәмшаттың өлімінде оның кінәсы жоқ па?
Міне, осындай пікірлерден соң, ... ... ... ... ... ... байланысты теріп жазылған) сөздерге аудардық.
|Абай ... ... ... ра- | | ... ... Өзге ... жазықты ... ... |
| | | |
| | | ... ақылсыз, на- ... мен жа- ... ... арым өр- ... ... ... ... ... ... Не жаны жүр ... өзі істеді ме |Бесіктен шығарып, |деп ойлайды екен шы- ... Көз ... ... ұлы деп, ... |бын ... Әлде ... ... |бауырына ... ... |
| сыз ... ұзақ ... жазықты ма? |өртенсе де, өзімнен ... ... сол ... ... дей ме? ... бит- ... тым құ- ... не шық- ... де ... ... соны ... |ты? Шашыраған бір ... ... ... |ра ... Бөжей- |ұрығы ма? Сұрау сал- |
|Ендеше, жауығып, |дің ... суға |май, ... ... ... жүр- ... ... ғой» (1- |тек ... күйдірме- |
|ген Құнанбайдан ... 179- бет.) |сін ... ... ... ... арт- | ... қыз өлді ... ... 179- | |деп ... айтып, ас |
|бет.) | ... ме ем?! ... |
| | ... де, басым сы- |
| | ... ... ма |
| | |еді? ... құн ті- |
| | ... ... ( 1 ... |
| | ... |
Оқушылар іштей ... ... ... соң, осы ... ... ... де ... тап өкілі екендігін, бірақ Құнанбайлар мықты ... ... одан ... ру ... ... ... дау, тартыс
рулық-патриархалдық заман сипаты екенін ашып, ... ... ... салыстырмалы жұмыс жүргізу кейіпкер характерін ашуда, оған нақты,
дәлелді түрде ... ... өте ... ... ... әдебиет сабағының
нағыз өзегі - көркем мәтінмен жұмыс десек, өз тәжірибемізде оны ... ... ... ... ... ... әрі ғылыми негізде болуын үнемі
қарастырып, мүмкіндігінше іске ... ... ... ... ... айналасында көбірек өрбіп. Кейбір
оқушылардың топтар ... ... пен ... ... ... шатастырып жүргені анықталды. Дұрыс ойлар ... ... ... ... ... де ... тап ... екеніне,
олардың арасындағы тартыстың таптық мәні жоқ, жерге, байлыққа таласу, күшті
рудың өзінен әлсіздеу руға істеп отырған қыспағы екеніне оқушылардың ... ... ... ... ... алынған үзінділерді
мәнерлеп оқыдық. Базаралының «Көл жолындағы» өзін айыптаушыларға ... ... ... (2-кітап, 137-6.). Осыдан кейін барып сұрақтарды
талқылауға ... ... ... оның ... ... ... әр
түрлі екеніне көзіміз жетті. Әңгіменің баяндау ... ... ... тап ... ... бар екенін түсіндірдік. Әрине,
олардың санасы жан-жақты өскен, шынайы күрескер емес екеніне, оған ... ... ... орта ... ... ... ... арқылы жазушы
даладағы тап жігінің тереңдеп бара жатқанын көрсеткеніне баса ... Ескі мен жаңа ... ... ... жағдаят,
практикалық жұмыстар арқылы талқыладық. Оқушылар төмендегідей проблемалық
жағдаят айналасында ізденді: «Эпопеядағы ... мен ... ... соң ... ... Әбіш пен Абай ... ... Оқушылардың
Әбіш - Абай арасының Абай - Құнанбай арасынан өзгешелігі, айырмашылығы
туралы
пікірлерін тыңдадық. Ең алдымен Әбіш - Абай ... ... ... 394-6.) ... ... Әбіш жайлы Абайдың
арманы мен үмітін
(«Қақтығыста», 306-6.) мәнерлеп ... оны ... ... ... ... ... ... Абай - Мағаш, Тәкежан - Әзімбайлар
арасьшдағы ... ... де ... ... ... жүгіну оқушыларды кітаппен жұмысқа, көркем туындыны ғылыми түрде
талдай білуге, оның негізгі проблематикаларын саралай білуге жетелейді.
Құрғақ, дәлелсіз ... ... ... ... ... ... мен балалар проблемасы туралы сөз еткенімізде,
жоғарыдағы үзіңді-материалдар жақсы нәтиже берді. Енді Абай мен ... пен Абай ... ... төңірегінде оқушылар жауабынан ... ... бере ... - Абай - орыс ... қазақ даласына таратушы, артынан Дәрмен
сияқты жастарды ертуші, прогресс басшысы. Ал, Құнанбай - ескі ... ... ... ... Олай ... ... тек әке мен ... емес, замана проблемасын берген.
Қ.: - Менің ойымша, Әбіш - Абай арасы да тек әке мен бала ... ... ... ... ... сияқты. Әбіш - Абай ... ... ... өзі ... ... дәнін ілгері апарушы. Тіпті Әбіш арқылы
жазушы революциялық-демократиялық ағымның қазақ ... ... ... ... ... пікіріне үңіле отырып, жазушының ескі мен жаңа, әкелер мен
балалар проблемасын көрсетудегі мақсатын ... ... ... ... Абай ... Абай ... ... өмір сүріп
жатқанына тоқталдық.
Ары қарай сабақ кіріспесінде талқылаған сауалнама сұрақтарына қайта
оралып, Құнанбай типтестерге тағы ... ... ... ... - ... типіне Оразбай, Дайыр, Тәкежан, ... ... ... Енді осы ... ... үшін, мына кесте-плакатты (эпопеяның
негізгі оқиғалары қысқа ғана ... ... ... ... - Оразбайдың іс-әрекеті арқылы оның үстем тап өкілі, Құнанбай ісін
жалғастырушы екенін дәлелдеп көрейік. Біріншіден, ... ... ... ... ... ең ... бірі осы - ... «Шайқаста» бөлімінде Абай өлеңін айттың деп, ... ... ... ... ... кім? Ол да Оразбай...
Т.: - Меніңше, осы Құнанбай типтестер ішінде Сәменнен өткен ұнамсызы ... ... Ол ... 4-кітаптың 275-бетінде былай делінген: «Сәмен жастау,
ызасы қатты буып ... ... анық ... ... ... ... ... осы сұм ақыры Абайға қол жұмсайды.
Оқушылар пікірін негізге ала отырьш, Құнанбайдың ... ... ... ... - ... ... олардың тіпті Құнанбайлардан
да өткен жауыз екеніне, ұлы Абайдың басына түскен небір қиындыктың, халық
басына түскен небір ... ... ... осылар екеніне
тоқталдық. Бүкіл өмірін осындай топас, әрі жауыз топқа қарсы ... Абай ... еске ... пайдаланып, Абайдың үстем таптармен болған күресін, ол қай
оқиғада, қай ... ... ... ... ... ... орын бердік. Кодоскоптан төмендегі сызба көрсетілді.
Оқушылар төмендегі сызбаны ауызша толтырды. Ең ... ... ... Абай ... ... ... ... отырып, Құнанбай
жолын былай саралады:
Құнанбай жолы -
1. ... ... ... жолы.
3. Бітіп бара жатқан ескі жол.
4. Ата ұлының, феодалдық ... ... ... Дін ... ... ... өріссіз
жол.
Оқушылар өткен сабақтағы пікір, болжамдарын еске ... Оны ... ... ... ... ... жолын осылай
қорытындылады.
Үйге тапсырма:
Үй тапсырмасы саралап оқытуды басшылыққа алуға негізделіп берілді.
ӘҢГІМЕ ЖАНРЫН ОҚЫТУ
М.Әуезовтің 8-сыныпта ... ... ... хикаясын оқыту
алдында оқушылардың қызығуы, ынтасы, ... ... ... ... ... өмір шындығынан алынғанын, Бақтығүл -
өмірдегі Рыскұлдың прототипі екенін (әрине, прототипке түсінік беру ... ... ... ... ... қажет. Яғни Тұрар Рысқұлов
жайында деректер, қуғын-сүргінге ұшырауы, т.б. туралы. Жалпы ... ... ... ... ... ... тағдыры,
әділетсіздік, жауыздық, ел ішіндегі барымта, ұрлық, күндестік сияқты сахара
өмірінің небір шындық картинасын көрсету, әділдік іздеу, шындық іздеу, ... ... кек ... сияқты бас қаһарманның жанталасқан іс-әрекеті,
психологиялық күй-жағдайлары ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, ең бастысы, оның негізгі ... ... ... сол ... табысы сөз етілуі керек.
Сюжет, композиция тұтастығы, тіл көркемдігі, характерлердің жасалу жолдары
айналасындағы еңбек те ең ... ... ... ... хикая, прототип, кейіпкерлердің психологиялық күй-жайы, сюжет,
композиция, суреттеу, ... ... ... да ... ... басты мақсаттарының бірі болып табылады. Повесті талдау ең алдымен
мазмұнын меңгеруден басталмақ- «Қараш-Қараш оқиғасы» ... ... ... ... ... ... ... берілген
санаулы сағаттардың ішінде оны талдау да күрделі мәселе. ... ... ... ... ... ... керек. Мазмұнын сыныпта, әрі үйде
меңгерту жөн. ... ... ... әрі ... тез ... ... ... тарауларына тақырып қойып, ол талдаулардағы басты
оқиғаларды көрсетіп, ... ... ... етіп ... ... ... ... ... ... ... |
|I ... ... кек ... ауруы, |
| | ... ... |
| | |2. ... өлім |
| | | ... |Кек ... ... ... өш алу |
| | ... ... |
| | ... барымтаға |
| | ... |
| | |2. ... ... ... |
| | | ... ... |1.Биені әкеп, сойып |
| | ... |
| | ... ... ... | ... |
| | |3. ... ... |
| | ... |
| | |4. ... ар, қорлану |
| | | ... ... ... ... ... |
| | |2. ... ... оны |
| | ... ... |
| | |3. ... ... |
| | ... тілегі. |
| | | |
| | ... ... |
|V ... |серігі. |
| | ... ақ ... |
| | ... |
| | |3. ... ... |
| | |4. ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | | ... |Екі ... ... |1.Ел ... тартыстың |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... үкім ... ... | |
| | ... ... |
| | ... |
| | | ... |Өш ... ... |
| | ... атып |
| | ... өш ... ... ... ... кезде мұғалім оқылып жатқан бөлімдердің басты-басты
эпизодтарын ашатьн ... ... ... ... Ал үйге ... сол ... мазмұнын қысқа түрде өзі айтып беріп, өз беттерімен
оқуды тиімді ұйымдастыру үшін сұрақтар беріп, соған жауап дайындауды талап
етеді. ... IV ... үйге өз ... оқып келу ... мынадай
сұрақтар, тапсырмалар жүйесін ұсынуға болады:
1. Соққыдан оңалған Бақтығұл қандай шешімге келеді?
2. Архар ату ... ... Оны ... неге ... ... Жарасбайға қандай тілек, өтініш айтады?
5. Жарасбай ол өтінішке қалай қарайды?
Мәтінмен жұмыс кезінде мұғалім, әсіресе, оқиғалармен қабаттаса келіп
отыратын суреттеу, портреттеулерге ерекше ... ... ... Сол себептен
де осы үйге берілген бөлімді сұрақтар арқылы талқылай отырып, кітаппен
жұмыс, яғни ... ... ... ... ... ... ... тілмен берілген, оның шығармадағы орны, маңызына да тоқталып
отыру тиімді болмақ. Әңгіме-хикаяны оқытуды қандай әдіс-тәсілдермен
жүзеге асыру керек, ол ... ... тән ... ... осы ... ... практикалық жұмыстардыыың рөлі
ерекше. Себебі, суреттеулер, портреттеу, мінездеу, баяндаулар,
кейіпкерлердің психологиялық әр түрлі жан дүниесінің сипатталуы өте жиі
кездеседі, тілі де ... ... ... құрмалас сөйлемдерге
құрылуы, пейзажды беруде бейнелі, образды суреттеулердің молынан ... ... ... ... ... т.б.)- ... ... де, яғни мазмұндату да мұғалімге оңайға түспейді.
Мысалы, оқулықтыыың Бақтығұл келе ... ... ... ... ... ... айтып беруі - мүмкін емес нәрсе. Мұғалімнін
өзіне де сол қалпында суреттеп беру қиындыққа ... еді. ... ... ... кезінде ондай суреттерді кітаптан оқи отырып айтқызу
тиімді болмақ. Әсіресе, бұл шығарманы оқу барысындағы ең тиімді
әдістердің бірі - мәтінге жуық мазмұндату, ... ... ... сөздер, көр-кемдегіш айшықты сөздерді сақтай отырып,
мазмұндату болып табылады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін, шыгармадағы
суреттеулер, ... ... ... ... оқу ... ... ... құлақтарына сіңісті ете отырып, сол арқылы
ойша көз алдарына сол сурет, көріністерді келтіріп отырудың да маңызы
ерекше. ... ... ... ... идеялық-эстетикалық мәніне
әдеби талдауды проблемалық сипаттағы, пікірталас тудыратын, іздендіру
сұрақтары арқылы жүзеге асыруға болады. Әңгімелеу, пікірлесу, ... ... бұл ... да ... әдіс болмақ.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. ... ... ... ... саяси-әлеуметтік мән жатыр? Ол
өлімнің шығармадағы орны?
2. Бақтығұлдың барымтаға аттануы, ұрлық жасауына қалай ... ... ... ... ... ізге ... ... Бақтығұл неге ұсталып қалды?
3. Жарасбай болысқа баруын құптайсың ба, жоқ па?
4. Бақтығұлдың басты-басты қателіктерін, адасуларын ата.
5. Адасуларға тек Сәлмен, ... ғана ... ма? ... кінә қояр ... ... мен Сәлменге салыстырмалы мінездеме бер.
6. Жарасбайды өлтіру қылмыс па? («Иә» десең де, «жоқ» десең де, оиыңды
дәлелдеуге ... ... ... ... ... да ... «Менде айып жоқ» деген ойынан
бастап, Бактығұл монологін қайта оқып шық. Осы монологтің маңызы неде ... Сол ... ... ... осы ... сөзіндей Жарасбайдың айтқаны шын
болса,...» деп басталатын Бақтығұл сөзінің мәнін түсіндір Осы ... ... ... ... бар ... Ақылды, әрі күшті рухы бар Бақтығұл неге қол ... ... ... ... ... ... ... жазушы қандай мәселелерді көтерген?
Шығарма неге «Қараш-Қараш оқиғасы» деп аталған?
11. Автордың бас кейіпкері Бақтығұлға деген сезімі, қарым- қатынасы қалай?
(Мәтіннен ... оқи ... ... ... ... партия, съезд, қақтығыс, күншілдік бақталас, ырду-
дырду шығармада қалай берілген? ... бас ... ... орны ... ... ... болыстар, жуандар бейнесі туралы сөз қозғағанда,
тағы да мынадай тапсырмалар орындатуга ... ... ... ... оқы. Ол монологтерде Бақтығүл бейнесін,
іс-әрекетін, жан дүниесі, психологиясын көрсетудегі рөлін ... ... ... осы ... неге кеп орын ... Жазушының осы
көркемдік тәсілінің маңызын қалай түсіндірер едің?
Сабаққа Бақтығұл бейнесін ашатын, онын адасып-адасып келіп, кек ... ... ... да ... ... тұжырымды түрде көрсететін
көрнекілік - сызба пайдалануға болады.
Үлгі:
«Кек жолында»
* Тектіғұлдың өлімі. Сәлмен ... ит ... ... ... Пана ... Жарасбай жанында.
* Бақтығұл - ұры, барымташы, Жарасбайдың қол шоқпары.Сатқындық. Бақтығұл
- күндестік құрбаны.Бактығұл - қашқын. Өш алу. Әділ жаза
Мұғалім оқушыларға партия, ... ... онын ... даласындағы сұмдық
ылаңы туралы да осы шығармамен байланыстыра ... ... ... ... ... балалар түсінбейтін, бүгінгі күнде күңделікті тіршілікте
пайдаланылмайтын сөздерге де түсінік жүргізіледі, яғни түсіндірме сөздік
жұмысына да орын беру ... ... ... жалпы әдебиеттің қай жанрын
оқытқанда да, міндетті ... ... ... ... керек. Оқушылардың
түсінбеген сөздеріне, тарихи, архаизм сөздерге үнемі ... ... ... ... ... тіл ... ... танымын арттырады,
шешен де оралымды сөйлеуге баулиды. Әдебиетті оқытудағы мақсаттың өзі ... ... ... ... оқытудың өзіндік ерекшеліктері бар.
Төменгі сыныптарда әңгімелер ... ... ... ал ... өтілгелі отырған ақын, не жазушының бірнеше әңгімелері көтерген
тақырыбы, ортақ мәселелері бойынша қатарынан топтап беріледі. ... ... ... ... ... ... күні», «Жетім»,
«Барымта», «Ескілік көлеңкесінде», ... т. б. ... ... ... шолу ... олар оқулықта талданған). Бұл
әңгімелер - жиырмасыншы жылдардағы ... ... ... ... ... ... үндестігіне карай топтап алып, талдау
керек. Мысалы, алғашқы әңгімелерінің ... ... ... ... азаматта» көтерген проблемалары негізінде «М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... деген ортақ сұрақпен талдауға болады.
Сыныпта талданғалы отырған шығармалардыыың санына байланысты топ-топқа
бөліп, ... ... өз ... оқып ... ... ... ... алғашқы әңгімелері қысқа, ... ... ... өз ... ... ... тиімді болмақ. Жоғарғы
сыныптарда көркем шығармаларды өз беттерінен талдауға көп ... бөлу ... үш ... ... ... ... – қорғансыз тағдыры. С. Мұқанов
айтқандай: «М.Әуезов өзінің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... әлемдік алыптары: Бальзак,
Мопассан шығармаларында ақша, тек қана ақша ... ... ... махаббат та, ар да, отбасылық қарым-қатынас та әке мен ... да - ... ақша ... ... ... ... Жалғыз қызы үшін бәрінен айырылып, ... ... ... ... ... әкей ... тағдыр жезөкше етсе де, адамдық
рухынан, мейірімділіктен ада болмаған Пышка, т.б. (Мопассан) - ... ... М ... ... да ... тағылары, жауыздарының
құрбаны болып көрсетіледі. 13-тегі ... ... ... ... ... тас ... ... жеткен бейшара ана, жетім Қасым тағдырлары -
жеке адамдар жеке қорғансыздар тағдырлары емес, ол өркениет пен™жзм ... ... мал, ... ... аш ... жайлаған сахара, дала, онын
қорғансыздарының тағдыры әңгімелер негізіндеп осындай ... дәп ... ... нақты ғана талдау жасау - жоғары
сыныптарда әңгіме жанрын өтудің ең бір ... ... ... ... сұрақтармен жүзеге асырылмақ.
- Қалай ойлайсыңдар, осы үш әңгімеде де қорғансыздар тағдыры сөз болады
деп жатырмыз. Жазушының ... ... ... Қорғансыздарын қорғай ма,
қорғаса, қалай қорғайды?
Үш әңгімеде де бас ... ... ... ... Авторлық осы
шешімге қосыласыңдар ма?
Жазушы шеберлігі, стилі туралы не айтар едіңдер? Деталь, штрихтердің ... ... ... бар ма? ... с к е р т у: ... ... шығармалардан нақты мысалдар ала отырып,
берілуі керек.
Ғылыми еңбектер, ... ... ... иек ... сол ... ғылыми жағына назар аударып, білімді тереңдете беру де жоғары
сыныптарда әңгіме жанрын өтудің бір маңызды жағы. Салыстыру, өз ... ... ... ... білуде де мұндай жұмыстардың маңызы зор.
Мысалы, осы сабақта ғылыми ... ... ... ... ... ... жаздыруға болады.
Тақырыптар:
1. «Имандылық адамгершілік проблемасы - М.Әуезовтің
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... негізі.
Енді оқушыларға берілген тапсырмалар үлгісімен таныстырайық ... ала ... ... ... ... ... бойынша тұжырымды, қысқа ғана аннотация,
талдау жазу. Сол бойынша әңгіме оқиғасының ең өзекті, түйінді ... ... ... ... ... басшылыққа алу.
Е с к е р т у: Тапсырма осы ... ... ... ... өзі ... Әңгіме бойынша өз пікірлері мен ойларын жинақтап келу ... ... ... суреттелуі. Оның әңгіме идеясын ашуда маңызы бар
ма?
Портреттеуге назар аудар. Оның маңызы, яғни ... ... ... ... ... ... әңгіме кейіпкерлерінің тағдырын дұрыс шешкен бе? Ол шешімге
өзің қосыласың ба?
2-нұсқа:
|Әңгіменің құрылысы, негізгі|Кейіпкерлер тағдыры ... ... | ... әдісі |
| | |мен ... ... ... ... ... мен ... қонатын жер |Баяндау, |
| ... ... |
| | ... |
|2. Жолаушылар кәріптер |13 ... ... оның ... |Портреттеу, |
|үйінде ... кәрі ... ... ... |
| ... ... | ... кемпірдің мұңын шағуы |Жалғыз ұлы өлген. Туыстардан|Әңгімелеу, |
| ... жоқ. ... су ... |
| ... ... жас. |шегініс |
| ... ... ... | |
| ... айтып, жы-лайды | ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... Ғазизаның |Суреттеу, |
|ашылуы ... ... |
1. ... ... ... ... ... үлгісімен).
2. Мына сұрақтар айналасында пікірлерін жинақтап келу.
а) Әңгіме неге ... ... деп ... Әңгімедегі жазушының мақсаты
мен мұратын қалай түсінесің?
ә) Осы әңгімедегі ... ... ... тағдырын көрсетудегі
авторлық шешімге қалай қарайсың?
Жеке-даралап тапсырмалар беруге болады.
1. «Қорғансыздың күні» әңгімесі бойынша портреттеу, пейзаж ... ... ... жазып келу.
«Оқыған азамат» әңгімесіндегі пейзаж, портреттеу және мақал-мәтелдерді
үлестірме қағазға ... ... ... ... ... бойынша «Қорғансыздың күні», «Көксерек»
әңгімелерінің жазылу тарихы туралы деректер ... ... ... ... ... ... ... Пейзаж ... ... ... ... |
| ... ... ... тұр. |
МЫСАЛ ЖАНРЫН ОҚЫТУ
Мысал - аллегориялық жанр. Айтылатын ой ашық берілмейді. Астармен,
меңзеумен ... ... ... құс, өсімдік, тағы басқа мысалдар бас
кейіпкер ... ... ... сын да, ащы ... да, байсалды юмор,
келемеж, мысқыл да осы мысал жанрында, әдебиеттегі оқу ... ... ... ... ... беріледі. Ең алдымен, мысал
жанры, оның ... ... ... ... ... ... ... жөн. Яғни мысалда ойдың ашық, айқын берілмейтіні, жорамал,
меңзеу астарлы түрде ... ... ... ... ... ащы ... негізі көркемдік тәсілі екендігін оқушыларга әңгімелеу, ... ... ... ... оқу, ... ... бұл түсініктерге
қайта оралып, осы ұғымдарды оқушылардың ... ... ... ... ... ... ұғым беру, оқушыларды оқығалы отырған
көркем ... ... ... ары ... оны талдау
белсенділіктерін ... ... ... ... ... ... ала
үйде оқып келу тапсырылса, оның тиімділігі тіпті зор болмақ (мұғалім мысал
жанры туралы ... ... сол ... беру алдында айтуы керек).
Мұғалім ол үшін оқушыларға мынадай үлестірме-көмек нұсқау ... ... оқу, ... талдау жасауға жетелейді. Мысалы, 5-сыныптағы
И.Крыловтың «Есек пен ... ... ... (Абай аудармасы).
- Есек пен бұлбұл туралы не білесіңдер? Есек қандай
хайуан, бұлбұл қандай кұс?
(Өздеріңе арнап көгілдір экраннан ... ... әр ... ... ... ... еске ... Есектің өтінші, яғни бұлбұлға ән салып бер деуіне көңіл
қой.
7. Бұлбұл әнінің «мың түрлі күйге салған» құдіреті
сипатталатын шумақтарды тап. Адам, ... ... сол ... қалпын көңіліңе тоқы.
8. Есектің бұлбұл әніне берген бағасы, сыны айтылатын шумақты тауып, назар
аудар.
9. «Әтештен үйрену керек» ... ... ... ... ... ... ... Ең соңғы шумақтың мазмұнына ой жүгірт:
а) Қалай ойлайсың, неге ақын ... ... ... ... ... ... Өзің осы қорытындыға келісесің бе?
б) Қорытындыға автордың көңіл күйі туралы не айтар ... Осы ... ... ... ... ... ақын не ... болған деп
ойлайсың?
* Өзің сабақта осылардың қайсысының сөзін мәнерлеп оқып едің?
Мысалдарды талдауды ең тиімді әдісі - рөлге ... оқу, ... ... ... де маңызы зор. Сурет бойынша немесе басқалай
ойластырып, қарапайым ғана қатты қағаздан макеттер жасап (оған ... әтеш ... ... оқу ... ... көз алдында өтіп жатқандай
көрініс берілсе, оқушылардың ынтасы, қызығушылығы артар еді.
Сабақтың кіріспе ... ... ... ... ... тағы да ... ... танысып келген «Есек пен ... ... орыс ... оны ... Абай ... ... шағын әңгіме, дерек береді.
Мысал ... ала ... ... ... ... сұрақтармен оқушыларды
пікірлесу, әңгімелесуге шақыруға болады.
* Балалар, «мысал» деген не, кім ... ... ... ... ... мазмұнын, болған оқиғасын қайсың әңгімелер едің?
* Бұл мысалдағы кейіпкерлер ... Олар ... ақын ... ... сөз
етпек болған. Мысал жанрына тән «Есек пен бұлбұлда» қандай астарлы ой бар
деп ойлайсың?
- Өзің кімді құптайсың, ақын кімді ... ... ... ... ... ала отырып, дәлелдеуге тырыс.
Осы мазмұнда әңгімелесу оқушылардың ... қай ... ... ... әрі өз пікірлерін айта білу, өз беттерімен көркем
мәтінді талдау, сөйлей білу, тілін дамытуга игі ... ... ... ... ... ... ... балалардың қаншалыкты өз беттерімен оқып,
меңгергенін білгеннен кейін, мысалды мұғалім мәнерлеп оқып ... ... ... ... ... ... рөлге бөлгізіп оқытып,
мәтінмен жұмыс істету ... ... ... ... ... да аса
қажетті мәселелердің бірі. Мәтінмен жұмыстан соң мұғалім өзі ... ... ... бере ... әрі ... ... толықтырып, мысалға талдау
жасайды.
Балалар, «Есек пен ... ... ... ... ... ... ... қандай астарлы ой айтылған? Ең алдымен кімдерді тыңдағың
келеді?
Неге осы мысалда бас ... етіп ... ... әтеш ... Олар ... ... адамдар, нелер айтылмақ болған?
Мысалдағы негізгі ойды беру үшін, ақын қандай әдіс-тәсіл пайдаланған?
- ... пен ... ... ... тән ... ащы сын, ... ... бар ма?
Сабақты қызықты етіп өткізу үшін, жоғары сыныптың қабілетті окқшыларымен
мысалды инсценировкалап, талдау алдында ... ... ... ... әнін» де пайдаланса, артық емес. Мұндай сабақтарды әдеби-
композициялык сабақтар деп атайды.
Жалпы, қай әдеби жанрда жазылған ... ... ... сабақ
өткелі отырған тақырып ерекшелігі, сынып ерекшелігіне назар аударып, сонан
соң барып, пайдаланылатын көрнекілік, т.б. оқу ... ... ... ... ... ... ... сұрыптап ала білу
керек. «Есек пен бұлбұл» сияқты барлық мысалдар көлемі жағынан тұжырымды,
қысқа, айтар ойы жағынан ... ... ... ... әрі ... ... ой ... жатады. Оқуға жеңіл, әрі қысқа осындай
мысалдар тез оқылады, ал, түп негізіндегі салмақты мәселелерді тез ... ... ... осы бір ... ... отырып, мұғалім оны сыныпта
оқып, балаларға оқытып, практикалық тапсырмалар да ... ... ... ... ... ... бөлуге болады:
I. бөлім. «Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы» бұлбұлға кездесуі).
II. бөлім. «...бір сайрап берсең».« (есектің өтініші).
III. бөлім. «Өнерге салды ... ... ... ... сен ... әтеш әнін үйрен...« (есектің ақылы).
V. бөлім. Авторлық қорытынды: «... Құдайым ... ... ... алғашқы сабақтарда балалармен бірге орындап, оларға
басшылық жасап, келесі ... ... тек ... жеке ... ... ... ... болады. Ақын стилі, көркемдік тәсілін
талдауға да мысалдарды ... ... ... бөлу ... Ол үшін ... (жоғарыда көрсетілген) ақын тәсіліне назар аударған жөн.
Мысалы:
I ... - ... ... ... бөлімде - диалог, сұрақ;
III. бөлімде - баяндау, суреттеу;
IV. бөлімде - диалог, ақыл;
III. бөлімде - авторлық ... ... ... орын ... дәлелдеу дұрыс болып саналады.
Үйге тапсырма ... ... ... ... ... ... ... әсер ету, білім дағдыларын жетілдіру
мақсатында рөлге бөліп, жатқа мәнерлеп оқу, ... ... ... ... тапсырмалар беру аса тиімді болып келеді.
Әдебиет сабағы ақыл-өнегеге, ғибратқа, ... ... ... толы болу ... ... ... ... осының
берін кездестіруге болады. Сондықтан осы «Есек пен ... ... ... ... үлгі ете ... ... ... жирендіру жұмыстарын жүргізу керек.
Мысал жанрын оқытуда да оқушылардың таным белсенділігін арттыратын,
әсіресе, әдеби ... ... ... зерттеу жұмыстарына
баулитын әдіс-тәсілдерді пайдалану тиімді болмак. 5-сынып бағдарламасы
бойынша Асқар Тоқмағамбетовтың ... мен ... ... ... осы әдіс-
тәсілдерді қалай пайдалануға болады, соған ... Екі ... ... ... ... ... бар ... жұмылдыру.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
8. Балалар, қай мысалда диалог көп пайдаланылған?
9. Диалогтің атқарып тұрған маңызы туралы не айтар едің?
- Екі ... ... ... ... назар аударындар. Қай
мысалда автордың өз пікірі айқын берілген? Қайсысында ол оқырман назарына
сілтенген?
* Осы екі мысалдағы өзіңе ... ... ... ... ... ... дәлелде. Олардың жақсы қасиеттерін салыстыр.
* Өзіңе ұнағандар ... да ... айт. ... қсиеттерін салыстыр.
Е с к е р т у. Әрине, мұндай жұмыстарда мұғалім балаларды жетелеп,
пікірлесуге, әңгімелесуге ынталандырып отыруы кажет.
Бағдарламада ... ... оқып ... соң, ... ... ... зор. Қорытынды сабақты композициялық сабақ түрінде де, немесе
«Мысал кейіпкерлері бізде қонақта» тақырыбында кездесу сабағы ... ... ... ... оқушылар күшімен инсценировкалар
көрсетіп, өздері оқыған мысалдарды көріністер арқылы еске түсіріп, қайталау
жұмыстары жүрсе, кездесу сабағында ... ... ... ... ... ... балалар болады, әрине), яғни мысалдардың бас
кейіпкерлерімен кездесу өтеді. Оларға ... ... ... ... ... олар ... алып, жатқа айтулары керек.
Мысалы, «Шегіртке мен құмырсқа» ертегісі бойынша мынадай сұрақ қоюға
болады.
Шегіртке: ... ... ... бер, Жаз ... ... ... не ... еді?
Құмырсқа: Мұның, жаным, сөз емес, Жаз өтерін білмеп пе ең?..
Осындай ... ... орыс тілі мен ... ... мұғалімдерін
шақыруға болады. Себебі, биология мұғалімі мысалда кездесетін жануарлар,
жәндіктер туралы қысқаша хабарлама жасаса, ал орыс тілі мен ... ... қай ... ... ... ... «арыс-тан» -
әділетсіздіктің, «қара күштің»; ... - ... ... қоян ... иесі ... ... әңгімелейді. Мысал жанрын оқытудың
тиімді жолдарын іздену де әр мұғалімнің білімі, шеберлігіне байланысты.
ЕРТЕГІЛЕРДІ ОҚЫТУ
Оқулықтарда ертегілердің кара сөзбен жазылған түрлерімен ... ... ... де ... ... ... Қай ... жазылған ертегі болсын,
балалар оны ерекше қызығушылықпен оқиды. Балаларды ... - оның ... ... бас ... ... кешетін небір қызыкқы істері,
батырлығы, жүректілігі сияқты қасиеттері. Оқиға қызығымен кететін балаларға
ертегі арқылы қандай ... ... ... икем-дағдысына қандай талаптар
қою керек? Міне, бұл мәселелер әр мұгалімді толғантуы, ... ... ... ең ... мына ... көңіл бөлу керек.
- Ертегілердің жанрлық ерекшелігін таныту. Яғни, әдеби-теориялық ... ... пен ... жымдастық, тұтастық, өзіндік ерекшеліктерді
білдіру;
* Тіл құрылысы ұйқаспен, тақпақпен келуі, баяндау, суреттеу, портреттеу
шеберлігі, бейнелі сөздердің мол ... ... ... ... бай ... ... ... келе жатқан байырғы, тарихи тілі екендігі.
* Ертегі негізінде халкымыздың асыл арманы, ұшқыр ... ... ... ... ... ... ... көрінуі. Қай ертегі
болмасын, халық
арманына, тілегіне сай, тек жақсылықпен, ... ... ... Ертегілерді оқытуда қандай әдіс-тәсілдер, оқу формалары, сабақ
типтері тиімді ... ... ... ... ... ... ... меңгерту
мәселесін ойластыру керек. Мазмұнын меңгерте отырып, оның негізіндегі идея,
айтайын деген терең ой туралы сөз козғау. ... ... ... ... ... ... ... сақталынған толық жоспар, ен ... ... ... ... ... бөлу, әр эпизодқа ат
қою, сұрақтар, тапсырмалар жүйесін ойластыру, оқушылардың қабілеті, икем-
дағдысын арттыруға байланысты жұмыс түрлерін жүргізу, ... ... ... ертегіге сәйкес ертегілер құрастыруға баулу. Пікір айта білу, ... ... ... ... жуық ... басты оқиғаларды
ғана қамтып, мазмұндату ... ... ... ... «Керқұла атты Кеңдебай» ертегісі (5-сынып) арқылы қарастырайық.
Ертегі мазмұнын толық меңгерту, мәтінді ... ... әрі ... оқығалы отырған тұңғыш көлемді ертегі екенін ескеріп, мұғалім оны
эпизодтарға бөліп, көрнекі етіп жазып ... Оқу, ... ... ... ... ат ... ... мына эпизодтарға бөлуге
болады:
I. Кендебайдың тууы және Керқұла құлын тарихы.
II. Мергенбай ... ... оның ... ... ... ... ... іздеп, сапарға аттануы, Керқұланың көмегі.
IV. Кендебайдың малшы болуы.
V. Алтын құйрықты құлын тарихы. Оны Кендебайдың тауып, хан қолына табыс
етуі.
VI. ... жаңа ... ... оны да ... ... қосылып, баланың бақытқа жетуі. Кендебай батырдың
елі.
Ертегіні оқу барысында мұғалім: «Балалар, қазір мына ... ... ... ... ... ... кәне, тыңдап отырайық», - деп, олардың
назарын үнемі ... ... ... отыру керек. Эпизодты оқып болған
соң, сұрақтар арқылы қолма-қол мазмұндатудын маңызы зор ... мен ... ... ... ... ... ... Қазанқап кедейдің іс-әрекеті, кәсібі туралы не айтылған?
3. Кендебай дүниеге қалай келді? Оның сипатын, мергеңдігін ... ... ... ... ... калай ие болды? Құлын қалай өсті?
Мазмұндап болған соң, эпизодқа тақырып қою жұмысын жүргізу керек. Онда да
балалардың өз пікіріне жол ... жөн. ... ... бұл ... және ... ... ... деген тақырып қоюға болады. ... ... ... негізгі шарттарын балаларға түсіндіреді, яғни
тақырып сол ... ең ... ... оқиғасы айналасында қойылатынын
ескертеді.
Ертегі мәтінін оқу да ... ... ... ... өзі
мәнерлеп оқып, балаларды да қатыстырып отыруы керек. Бүкіл сынып ... ... ... ... ... ... да болады. Соңғысында
балалар мәтінді үнемі іштей ілесе оқып отырады, мәнерлеп оқуға дағдыланады,
мұғаліммен ... бәрі де ... ... ... істейді. Сондай-ақ эпизод
бойынша кезектесе оқудың да ... бар ... ... ... ... ... ... кезеңінде қызықты эпизодтарынан
инсценировка көрсетуге болады (үйірме мүшелерінің көмегі, ... ... ... Онда ... ... ... ... беріл,
сөздік жұмысын жүргізу - басты тәсілдердің бірі.
Содан кейін ертегі мәтінін мазмұндату жұмыстары ... ... ... ... ... ... мәтінге жуық толық мазмұндау;
ә) эпизодтарға байланысты басты оқиғаларын теріп мазмұндау;
б)өздеріне ұнаған оқиғаларды ғана мазмұндау;
в) мұғалім сұрағына жауап-мазмұндау
Мазмұнын толық ... ... ... ... талдау жүргізіледі.
Әдеби талдауды түсіндірмелі әдіс, ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалар
берудің тиімділігі зор), әңгімелесу, пікірлесу, т.б. әдіс-тәсілдер арқылы
оқушылардың өзін қатыстыра отырып, жүргізген дұрыс.
Әдеби талдауды ... ... ... ... ... ... ... ... ... – ауыз ... бір ... ... ... ... ... | ... атты ... ... |Баяндау, сұрақ-жауап, оқулық пен ... ... ... ... (кейбір қиял-ғажайып |
| ... ... ... |
|- Ертегі негізінде жатқан басты |Сұрақ-жауап, иллюстрациялар. ... ... ... ... ... |
|- ... кейіпкерлер. Кендебай ... ... ... ... ... мінездеме. | |
| ... ... ... бала ... ... ... |
|Хнадарға мінездеме ... ... |
| ... ... оқушы әңгімесі |
|Керқұла ат туралы | |
| ... ... ... |
|- ... ... тілі, халықтың |сұрақ-жауап ... ... ... | ... ... сұрақтар проблемалық сипатта (іздендіру әдісінің
элементтері бар) ... ... ... ол ... ойлау белсенділіктерін
арттырады, білімді өз ынталарымен алуға жағдай жасайды.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
(сыныпта, үй ... ... атты ... ... неге қиял-ғажайып ертегісіне жатады?
6. Ертегі арқылы халық нені айтпақ болған?
7. Халық арманын қай ... ... ... Кендебай ұнай ма? Әсіресе, қандай мінездері, іс-әрекеттері ұнайды?
9. Кендебай арқылы халық нені ... соны ... ... ... ... ат ... ... Мерген батырды құтқара алар ма
еді?
10. Керқұла ат арқылы халық не айтпақшы болған?
7. Екі ханға ... ... бер. ... ... өте ... ... баланың ертегідегі орны туралы әңгімеле. Қалай ойлайсың, егер ... ... ... ... дәл ... ... болар ма еді?
10. Ертегіні өзің ары қарай қалай ... ... ... ... келе ме? Келсе, әсіресе, қай қасиетіне ұқсағың
келеді?
11. Ертегіден ұйқасты сөз тіркестерін тап. Өзіңе ... ... сөз ... ... ... оқулығында бірнеше ертегі беріледі. Оларды оқып, талдап
болған соң, қорытынды сабақ ретінде салыстыру жұмыстарын жүргізудің маңызы
зор. Мұндай ... ... ... ... жағынан бір-бірінен
ажырата білулерін, ... ... ... ... ... ... түсінуге көмегін тигізеді. ... ... ... ... ... композициялық сабақ ретінде алуға болады)
немесе «Ертегі кейіпкерлері сыр ... ... ... ... ... ... шағын көріністер көрсету ... ... ... ... ... ... рөлінде де оқушылар болады),
ертегілер бойынша суреттер ... ... ... сабақта оны
пайдалану балалардың әдебиетті сүю, халық туындыларына ... ... ... ... ... ... әдеби ертегілерге де орын берілген.
Әдеби ертегілерді оқытқанда, мына мәселелерге көңіл бөлу керек:
- ... ... ... ... ... ... ... екені, кейде халық арасына тараған аңызға құрылатыны);
5. Ұқсастық, үндестік жақтары;
6. Көтеретін негізгі мәселелері;
7. Көркем поэтикалық тілі;
8. Ертегінің маңызы, тәрбиелік мәні.
5-сыныпта ақын ... ... ... ... ... оқиғасы
қызықты, оқуға жеңіл жазылған. Сол себептен де балаларға бағыт бере отырып,
оны үйден оқуға ... ... ... ... үлестірме-нұсқау
көмектер:
|I бөлім | |
|- ... ел ... ... ... ... ... |
|- ... ... ... Саржан ... ... ... ... ... Ұл туу. ... |
|- Жас ... ... Оның ... ... ... ... жасқа дейінгі өсуі, алыптар қатарына |Ү-ҮІ-ҮII-ҮIII ... ... оқы |
|- ... ... ... ... |
|- Жем іздеген жолбарыс. |XIII ... |
|- ... ... тап ... ... ... ... Толағайды көмекке шақыруы |ХV-ХҮІ-ХҮII шумақтар |
| | |
|- ... ... ... оны ... ... ... |
|Пбөлім | |
|- Ел ... ... ... |І-П ... |
|- ... да ... Шешесімен |ПІ-ІҮ-Ү шумақтар ... | |
|- ... ... ... |VI ... |
|- Бір ... ... елге бет ... |VII ... |
|- ... ... да тоқтамай, елге жетуі. |VIII шумақ |
|- ... ... ... ... |VIII ... ... | |
|- ... ... ... мерт болуы. |IX ... |
|- ... ... күңірену. |X ... |
|- ... ... ... ... ... шумақтар |
|халықтың ... | ... ... ... ... ... ... Оқиға шамамен қашан, қай жерде болған?
2. Толағай дүниеге қалай келді?
3. Толағайдың өсіп-жетілуі, алып болып өсіп келе ... ... ... ... ... туралы не айтасың?
5. Жолбарыспен шайқасын толық мазмұндап бер. Ол неге жолбарысты «мысық»
дейді?
6. Толағай алыстағы Тарбағатай ... не ... ... ... не
сұрап білді?
7. Толағай қалай қаза тапты? Не үшін қаза тапты?
Ертегіні балалардың қалай түсінгенін ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, түсіндіріп,
кей сұрақ-тапсырмаларды практикалық жұмыс арқылы, яғни оқулықпен жұмыс
істей отырып ... ары ... ... ... ... көшу ... онда ... үнемі қатыстырып, ең алдымен оларды тыңдап отырудың тиімділігі
бар.
Әдеби талдау ... ... ... белсенділігін арттыру,
іздендіру мақсатындағы):
1. Қалай ойлайсыңдар, Әбділдә аталарың осы ертегі ... не ... ... ... ... ой ... ... мінездеме бер. Толағай бейнесін жасауда ақын қандай бейнелі
сөздер, көркем тіл пайдаланған?
3. ... ... ... бар ма? Қайсысы өзіңе көбірек ұнайды?
Ұнау себебін түсіндір.
4. Халық басына түскен ... ... не ... ... да ... Қалай ойлайсыңдар, ертегінің қай оқиғасы, не ... қай ... ... сәйкес? Қайсысы сәйкес емес, яғни ертегі аңызға сәйкес?
6. Ақынның Толағайға деген сезімі, көңілі туралы не ... ... ... ойлайсың, ақын Толағай тағдырын дұрыс шешкен бе? Өзің осы ертегіні
қалай аяқтар едің?
Ертегі құрылысы, тілі, көркемдік ерекшелігі көбіне практикалық ... ... ... арқылы ашылады.
Осы ертегіге қатысты мынадай практикалық жұмыстар орындатуға болады:
1. Толағай және оның ... ... ... ... жолдары.
Ертегіден тауып оқу, теріп жазу (анасын сипаттайтын сөздерді).
Бұл жұмыстың ... ... ... ... эпитет туралы алғашқы ұғым
қалыптастыру.
2. Толағай пішіні, өсіп, ер жетуі, батырлығы, ... ақын ... ... ... Әсірелеу (гипербола), көтере мадақтау туралы түсінік беру.
Жолбарыс пен Толағай арасындағы айқастан бейнелі ... ... ... ... ... ... бейнесін жасаудағы рөлін анықтату.
4. Ертегідегі ойды көркемдеп беретін ... да сөз ... ... ... ... ... орнына түсінік беру. Мысалы, «Түн қап-қара
шашын жайды», т.б.
Сондай-ақ әдеби ертегі мен халық ауыз әдебиетіндегі ертегілерді салыстыру
жұмыстары да нәтижелі болмақ.
«Керқұла атты ... ... ... ертегілерін еске түсіріңдер.
«Толағай» ертегісінен ... ... ... ... қиял-ғажайып
оқиғалары).
10. Толағай мен Тазшаны, Кендебайды салыстыру.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. ... ... ... ... ... ... елін ... халқы үшін опат болуға даяр патриот ұлдар?
3. Үшеуінің ортақ қасиеттері туралы айт.
Ертегілерді ... ең ... ... бірі - ... өзін
қанаттандырып, қиял әлеміне, арман биігіне жетелеп, жақсылыққа, ізгілікке
сендіріп, ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
арттыру болып табылады.
Қай ертегіні оқытса да, мұғалім өзінің осы ең басты мақсатын бір сәт ... ... ... ... ... ... ... шығармалар оқу бағдарламасында аз берілген. Әрине, әр ақын-
жазушыны ... ... өз ... ... ... осы ... оқуға ұсына алады. Мысалы, Ы.Алтынсариннің оқу-білім ... ... ... ... ... атты ... ... эпистолярлық жанрдың бір түрі - естелік-
мақалаларды, ... ... ... Ғылыми мақалалардан Ш.Уәлиханов
еңбектері бағдарламада ... Ал ... ... ... (оның Абайтану ғылымының негізін салушы екенін) Абай
шығармаларын оқытқанда, ... ... ... ... ... болады.
Сабақтың ғылымилығын арттыруда, білімді тереңдетіп беруде, әсіресе, сын-
зерттеу еңбектерінің орны ... ... да ... зор. ... ... сыр ... ... қауымға беймәлім мәселелерге назар
аудартады, суреткердің жеке өмірлері, ... ... ... ... жазғаны, оған не итермелегені, т.б. туралы маңызды
мағлұматтар береді. ... ... орыс ... ... оның ... ... ... саласындағы ауыр өмірін, сол жолдағы
кедергілер, қуаныш-ренішін; Шоқанның орыс достарына жазған хаттарынан ... ... ... патшалық самодержавие шенеуніктерінен көрген
әділетсіздігі, тіпті қала берсе,демократтық, ... ... ... біле ... ОҚЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
7-сыныпта Ұлы Отан соғысының құрбаны, жалынды, әрі патриот-публицист
Баубек Бұлқышевтың «Шығыс ұлына хаты» ... ... ... ... мына ... ... ... жөн:
1. Жанрлық, композициялық ерекшелігін аңғарту (басқа ... ... Хаты ... хат ... ... күйіне назар аударту. Мысалы, «Шығыс ұлына
хат» аса көтеріңкі көңіл күймен, асқан ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі - жалынды үнінде, Шығыс ұлымен сырласу
сипатында.
3. Хаттың ... ... ... ... ... ... керек:
а)Мұғалімнің мәнерлеп оқуы, оки отырып, түсінік беру, ең басты, түйінді
мәселелерге ... ... Бұл ... ... алдын ала жазып әкелген
кесте-плакатын
пайдалануға болады.
Үлгі:
Мына нәрселерге көңіл бөл:
3. Хаттың қанды майдан кезінде Шығыс ұлына арналып ... ... ... ... Хат жазу, яғни «Шығыс ұлына» деп хат жазу ... ... оны ... ... ұлы» ... «Отан деген - бір-ақ сөз». Оған төнген қауіп.
6. Ана аманаты. «Сақтаймыз, ана, ... ... ... ... ... «Елім-ай» әні - ер анты, ер серті. Ол фашистерді ... ... ... ... ... есіп келе ... жас ... жауынгерлерге әл-
қуат беруі, үміт нұрын себуі.
9. Шығыс ұлы - Тарғын, Қобыланды, Махамбет, Абайлар ұрпағы.
10. ... ... - ... ... ұят күшті», -дейтін халық.
10. Панфиловшы 28 батырлар ... - ... ... үлгі.
11. Шабуылға шығу, жеңіс шабуылына шығу.
ә) Тақырыптың түйінді мәселесі жазылған бұл көрне-ілікті басшылыққа ала
отырып, ... оқу, ... оқу, ... коя ... ... ... ... өз беттерімен оқуға, ойлана отырып, іштей оқуға жағдай жасау. Бұл
жұмыста оқушы көрнекіліктегі дараланып көрсетілген такырыптың ... ... ... ... ... ... дауыстап оқыту. Оқу барысында негізгі мәселелерге тоқтап,
мазмұндай отыру, түсіндіру, сұрақ-жауап тәсілін пайдалану.
г) Оқушы қалауы бойынша өздеріне ұнаған жерлерін жаттап ... ... мен ... Хат ... ... ... ұлы ... «Дәу қараның» ерлігі туралы не жазылған?
3. Оны неге «Шығыс ұлы» дейді жауынгерлер?
4. Ана, Отан аманаты ... не ... ... ... мәні неде? Хат иесі жауынгерлерді сол әнді айтуға ... ... ... басынан кешірген ауыр күндер туралы не
айтылған?
5. Досына қандай ... ... ... ... ... құқымыз жоқ!» - дейді. Осы сөздің мағынасын
түсіндір.
9. Хатта қазақтың ... ... ... аты ... ... ... есімін неге келтірген?
10. «Өлімнен ұят күшті» деген ... ... ... хат иесі не ... ... бол, ... ұлы» дейді, осы сөздің мәнін түсіндір.
11. Мазмұнын меңгерту жұмысынан ... ... ... ... жанрлық ерекшелігіне талдау жасау.
Мұғалім әңгімесі, түсінігі мына мәселелерді қамтуы керек:
Баубек Бұлқышев туралы әңгімелеу, оның жалынды ... ... ... ... Оның жазушы Мұқан Иманжановпен ерекше достығын үлгі ету.
Соғыстағы ерлігіне тоқталу. Басқа да ... ... ... Бұл кіріспе әңгімеде оқушыларды қызықтыру үшін, фотосуреттер (Баубек
туралы), фактірлер, қосымша материалдарды пайдаланудың тиімділігі ... ... ... ... ... ... әрі мұндай шығармалардың балаларға ... рет ... ... ... ұғым беру ... жанр ... Пікірлесу, әңгімелесу әдісі арқылы оқушыларды хаттың негізгі идеясы,
ойына ... ... ... ... ... ... ... мәні неде? Не айтпақшы болған?
* Айтар ойын, мақсатын неге хат арқылы ... Неге осы ... ... Хатты қандай көңіл күймен жазған? Оның хат идеясын ашуда маңызы, рөлі бар
ма?
* Хат арқылы Баубекке мінездеме бер.
4.Хаттың көркем тіліне, ... ... ... ... ... кітаппен жұмыс:
- Көріп отырғандарыңдай, хат сырласу ретінде, арнау ретінде ... ... ... ... не ... ... бола ... Хаттан көтеріңкі леппен шақыру, үндеу мәнінде ... ... ... олардың пайдалану орнын, ондағы стильдік маңызын дәлелдеу. (
* Халық мақал-мәтелдерін тауып, олардың хаттағы маңызы, пайдаланылу ... ... ... ... ... ... ... болашаққа сенімі қандай сөздер
арқылы берілген (мәтіннен үзінді алады).
* Баубек бейнесін ашатын, хат ... кім ... ... ... ... Лепті сөйлемдерді тауып, оның маңызына, хат идеясын ашудағы орнына
тоқтал.
* Патриотизмге, оптимизмге толы хат жолдарына үңіл. Хат ... ... ... бола ма? ... оны ... ... үзінді алады).
Публицистикалық шығармаларды, әсіресе, хаттарды оқытуда оқушылардың көңіл
күйі, сезіміне әсер ету ерекше ... ... Осы хат ... ... ... ... ... ерлігін мақтан ету сезіміне,
батырлық, ерлікті мұрат етулеріне, хат иесіне деген құрмет сезімдеріне әсер
етеді. Хатты талқылау ... ... ... ... ... ... соғыс
туралы фильмдерден қысқаша үзінділер көрсетудің маңызы ерекше (мысалы,
«Жеңіс парады» немесе «Төлеген ... ... т.б.). ... ... ... батырлық туралы, не сол Баубек Бұлқышев жайында немесе
осы хаттан алған әсері туралы ... ... ... ... ... ... ... жатқа айтқыза білу де тиімді әдіс. Публицистикалық
шығармаларды ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің, С.Торайғыров, М.Дулатов, т.б. акын-
жазушылардың маңызды ... ... ... мен ... ... тыс ... оқы-удың маңызы зор. Хаттарды көбіне сыныптан
тыс уақытта белгілі бір мақсатты көздей ... ... ... ... т.б. ... ... бергенде, мынадай тапсырмаларды
орыңдатуға болады:
1. Ш.Уәлихановтың саяси көзқарасын саралау.
2. Демократтық, ... ... ... ... ... Гуманизмі, адамгершілік тұлғасы, зиялылығын сараптау.
Оқушыларды тезис-жоспар, жауаптарының тезистерін жасауға, үзінді,
дәйектеме ала ... оны ... ... пайдалана білуге баулу. Оны
мынадай ... ... ... ... ... Шоқанның демократтық көзқарасы. Дәйекті пікір- дәлелдеме.
|Ф. Достоевскийге жазған |Үзінді, ... ... ж.) хаты | ... ... |
| | ... |
Е с к е р т у: ... да ... ... ... ... болады. Шоқанның «Сот реформасы» туралы макаласын оқытқанда
мынадай ... ... ... ... ... ... бөлу (кейде абзац арқылы жүзеге асыруға
болады).
ә) Мына үлгіде тезис-аннотация жаздыру
|Тезис ... ... ... ... адам, адамзат баласы, |
|реформаның қажеттілігі |түпкілікті бір ... ... Ол |
| ... ... ... ... |
| ... ... өзі - осы. |
| ... да сол үшін ... ... ... тезистерін жасаттыру.
в) Ең басты, мәнді мәселелерін бөліп ала білу, тұжырымдап айта ... ... ... үзінділер келтіріп отыру.
г) Негізгі мәселелерге орай, тұжырымды, мәнді сұрақтар ойластыру.
д) Баяндама, ... ... т.б. ... семинар өткізу (яғни
мақаланың ең басты проблемасының айналасында). Мысалы, «Шоқан - тұңғыш
заңгер» немесе «Шоқанның заң
туралы демократтық, гуманистік, ағартушылық көзқарасы», т. б. ... ... ... - ... ... ... отырған
уақытына сай белгілі бір проблемалардың көтерілуі. Сондықтан мұғалім сол ең
басты
мәселеге ерекше назар ... ... ... ... ... керек.
Оқушыларды да макала жазуға баулып, шығрмашылық қабілеттерін дамытуға
талаптандырудың
еш артқтығы жоқ.
Мысалы, «Тұңғыш заңым – ... ... ... ... ... ... заң - ар ... заң», т.б. тақырыптарға мақала жаздыру тек икем-
дағдыларын жетілдіріп қоймайды, ең ... ... өмір ... ... өміршең мәселелеріне селсоқ қарамай, азаматтық үнін естірте
білуге де ... ... ... ... М.Шахановтың «Отырар дастаны» атты сюжетті өлеңін («Баллада»
деп ... бар) ... ... ... ... ... ... мен тиімді жолдарын осы шығарманы оқыту үлгісі арқылы көрсетуге
болады. ... ... ... оның ... ... яғни тарихта болған
оқиғалармен тығыз байланыста екенін есте ... жөн. ... ... хан ... ... ... Отырар каласының тарихы
өлеңнің негізі болып табылады. Мұғалім пәнаралық ... ... ... ала отырып, осы сабакқы тарих, бейнелеу өнері пәндерінің
мұғалімдерімен ... Бұл бір ... ... екен» деген атпен өткізуіне
болады. Мұндай сабақтың тиімділігі неде? ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі маңызы туралы тоқталса;
бейнелеу өнері пәнінің мұғалімі оның тамаша сәулеті, ... ... ... ... еді. ... ... бейнелейтін суреттер (археология
қазбаларының суреті), т.б. ... ... ... ... ... ел тарихын тереңірек білулеріне
әсер етер еді. Әдебиет пәнінің ... ... білу ... ... тақырыпта
осы өлеңнің ең негізгі түйіні, ... ... ... ... іліп қойған жөн.
1-көрнекілік. Өлеңнің сюжеті, композициясы «Нені білу керек?»
I б ө л і м
Шыңғыс ұрпағының бетіне басылған таңба – ... алты ай бойы ала ... ... - ... - өр, тәні бекем, қайсар халыққа» тап ... ... ... ... мойындауы.
Қайсар халықты «осал жерін» іздеп, айла, қулықпен алу туралы Шыңғыстың ұлы
Шағатайға ақыл айтуы.
П б ө л і м
Отырардың алты күнде ... ... ... ... - Қайыр - сатқын.
- Шыңғыс ... ... ... ... екі адам:
1. «Жүрек шамы ізгіліксіз жанбайтын» Қайыр хан. ... оны ... ... түнде қаққан кара қанатын» Қарашоқы -сатқын. Ақынның оған деген
жиреніші.
Шыңғыстың Қарашоқыға: «Сенен асқан бар ма ... тірі ... деп, ... ... ... екі адамға да әділ баға бере білуі.Сатқынға сенген
Қайырдың ... ашық ... ... мен ... ... әкесі - «нар текті», «адал», елге қадірменді қарт Шыңғыс
пен Қайырдың алдында. ... ... ... мені де», - деп, ... жасауы.
б) Қайыр мен қария.
Қайырдың өкініші «әттең, ақыл қалмады-ау» деген ұлы арманы.
Қарияның ақылды шешімі. Отырардан тұяқ ... деп, бір ... ... бөлім
Поэтикалық талдау (проблематикасы, эстетикалық мәні).
- Өлеңнің негізгі ... - ... ... ... ... пен ... ... пен Қайыр;
б) Шыңғыс пен сатқын;
в) Шыңғыс пен ... ... мен ... ... ... ... көтеріңкі, шалқи айтылған тұстары (Шыңғыс, Қайыр,
Қария монологтері).
Өлеңдерде ақыл-нақыл болатын, тағылымы күшті афоризм сөздердің мол ... ... шамы ... ... «Қанаттыны талаптыға жалғайтын»,
«Қара түнде қаққан қара қанатын», «Құм ... ... ... ... ... айшықты сөздер байлығы. Мысалы:
«Ойы - дауыл»,
Сезімі - аспан,
Рухы - өр,
Тәні - бекем», т.с.с.
* ... ... ... күй, ... биік ... халыққа, туған жерге деген ыстық сезім, отансүйгіштік.
11. ... ... ... ... ... ... ұлылық, ізгілікке үндеу.
- Өлең құрылысы, ұйқасы, шумақ ерекшелігі (көп өлеңдердегідей әр
шумақтың 4 жолдан тұрмауы, ... 2 ... ... ... ... ... кезең -мазмұнын меңгерту
айналасындағы сюжеттік-композициялық талдау;
Екінші кезең - өлең негізіндегі ойлар, көтерген проблематикасы, ақьн
стилі, өлеңнің көркем тілі, бейнелегіш сөздері ... ... ... ... меңгертуді мынадай әдіс-тәсілдермен жүргізу керек:
1. Алдын ала үйден оқып келу. Ол үшін «Нені міндетті түрде білу керек?»
деген үлестірме-нұсқау ұсынылады (кестенің ... ... ... ... ... ... оқуы.
3. Мүмкіндігіне қарай инсценировка көрсету, рөлге бөліп, мәнерлеп оқу
(үйірме мүшелері, жоғары сынып оқушыларының көмегін пайдалану).
4. Рөлге бөліп оқытқызу (сынып оқушылары).
5. ... ... ... ... ... жауабын өлеңнен тапқызып
отыру.
6. Өлең мазмұнын, оның тарихи негізін, ... ... ... ... ... әдебиет, тарих, бейнелеу өнері мұғалімдерінің әңгіме-
түсінігі.
7. ... ... ... ... ... ... ... мұғалімі),
Отырар мәдениеті, Отырар сәулет өнері туралы (бейнелеу өнері пәнінің
мұғалімі), М.Шаханов
туралы (әдебиетпәнінің ... ... Өлең ... ... ... ... ... қысқаша тоқталу.
Ақынның өршіл талант иесі екендігі, ... көбі ... биік ... ... ... айта отырып, оның Отан сүйгіштік іс-
әрекеттерін де оқушыларға үлгі ету ләзім. Ол үшін ақын ... ... оқып ... маңызы
зор.
2. Проблемалық сипаттағы сұрақтар бере отырып, ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның Шағатайды кінәлауы, оған берген ақылы арқылы ... ... ... ... ... ... окиғалар ашады деп ойлайсың?
3. Шыңғыстың қандай іс-әрекетін құптауға болады?
4. «Жанын, ... ... жеңе ... ... ... ... бас иген
Шыңғыс оны неге өлімге қияды?
5. Өзіне көмектескен сатқынды ше? Ол әділ үкім бе?
6. Шыңғыстың халық ерлігін бағалай білуіне қалай ... ... ... хан неге ... Оның әкесін шақыртудың мәні неде?
8. Қайыр ханның бейнесін ашатын қандай ... ... ... деп ... Қандай істеріне сүйсінесің?
10. Өлім аузында тұрып, халкын, болашағын ойлаған батыр, ... ... ... ... Осы өлең ... ақын не айткысы келген? Өлеңді «Өрлік пен ерлік жыры»
деп атауға бола ма?
12. Өлең тарихи ... ... ба? ... пәнінен алған білімдеріңмен
салыстыр.
13. Өлең ... ашып ... ... ... ... ... ... жолдары
деп ойлайсың?
14. Өлең неге «Отырар дастаны» деп аталған? Ол арқылы өткен ... ... ... талдауды практикалық жұмыс арқылы да жалғастыруға болады. (Мұндай
жұмыс, әсіресе, әдебиетті тереңдетіп оқытатын сыныптарға өте пайдалы.)
1. ... ... ... ... туралы сөздерді тауып,
өлеңдегі бас кейіпкер кім екенін сарала? (Шыңғыс, Шағатай ... ... ... ... ... ... ... теріп алып, ол сөздердің мәніне,
яғни оның бейнесін ... ... ... назар аудар.
3. Қайырды бағалайтын, сатқынды кінәлайтын ... де ... ... ... ... ... ... пікір айтар едің?
4. Монологтерді тап. Олардың кейіпкер бейнесін ашудағы ... ... ... ... Қария монологтері.)
5. Қайыр бейнесін ашатын сөздерді тап, олардың маңызы мен орнына тоқтал.
6. Қайырдың арманын баяндайтын жолдарды оқы. Ол ... ... ... ... ... ... '
7. Осы өлеңдегі өзіңе ұнаған сөздерді белгілеп, ұнау себебін түсіндір.
8. Түсінбеген сөздерді де ... ... ... біліп ал.
Е с к е р т у: ... бұл ... мен ... барлығын қамту
міндетті емес, әр мұғалім ... ... ... ... ... болады.
Үйге берілген тапсырма арқылы рөлге бөліп жаттауға, көрініс жасауға
талаптандыруға болады.
Сюжетті өлеңдерді оқытудың жолдары көп. Әр мұғалім алдындағы ... ... ... отырып, тиімді деген әдіс-тәсілдерді қолданады. Жоғары
сыныптарда сюжетті ... ... ... ... т.б. ... ... оларды оқыту ұсынылса, мұғалім ... ... ... ... ... ... тарихи негізі, поэтикалық тілі айналасында сөз ету керек.
Яғни ғылыми талдау жасауы кажет.
БАТЫРЛАР ... ... жыры - ауыз ... ... да ... ... Оның ... - ұзақтығы, тілінің бүгінгі балалар үшін қиындығы, поэтикалық
ерекшелігінде. Әсіресе, оны оқыту ... ... ... көп ... қажет етеді. Батырлар жырын оқытуда мұғалім басты-басты мына
мәселелерге көңіл бөлу керек (5-8-сыныптарда):
Кіріспе ... ... ... ... жырлар) алғашқы әдеби-теориялық ұғым беру.
(Оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып).
Батырлар жырындағы халық арманы, оның ... ... ... ... ... ... ... сюжеттік-композициялық жоспарын жасап, оны балалардың көз алдына
іліп қою. Мысалы, 7-сыныптағы ... ... ... ... ... ... ... (Әзімбай туралы).
Қыз Назымның сұлу сипатын суреттеуі.
Қыз Назымның ... ... ... ... ғашық болуы.
Қамбардың сипаты.
Қамбардың халқы үшін аңшылықпен айналысуы.
Аң аулап жүргенде, ... ... ... ... өте ... ... назы.
Қамбардың жолына тор құруы
Қамбар мен Назымның тілдесуі, бір-біріне мұң шағуы.
Назым ағаларының ашуға булығуы.
Алшыораздың араша түсуі, ақылы.
Қалмақ ханының Назымға құда ... бен ... ... ханның каһары. Әзімбай аулына жорығы.
Әзімбайдың қысылуы, Қамбарға кісі ... ... ... ... ... ... ... сөзбен айқасуы.
Караманның жекпе-жекке шығуы. Соғыс сипаты.
Қараманды, қалмақтарды жеңуі. Қамбардың Назымға үйленуі.
Ұзақ жырға, әрі ... да ... ... ... ... ... ... басты оқиғаларды тез қабылдауы, аңғаруы, әрі сол
бойынша ... ... ... ... етіп ... ... ... атқарады.
2. Жырды күйтабақтан тыңдатып (басқа жырды да оқытуға болады), жырдың
оқылу мәнерімен таныстыру.
3. Жырды мәнерлеп оқу. Басты-басты эпизодтарға ... ... ... ... Мазмұндауды сұрақ- жауап әдісімен жүргізу, басты
оқиғаларын айтқызу.
Аннотация жаздыру.
Мына үлгіде жүргізуге:
|Басты эпизодтар ... ... ... ... ... ... кім? Оның ... қалай |
| ... |
| |2. ... ... ... ... |
| ... |
| | ... ... Назымның ғашық болуы |1.Қамбар туралы жырда не ... |
| ... ... ... ... ... |
| |2. ... неге ... ... |
| |айт |
| | ... ... ... құда түсуі ... ... ... Келмембет қандай|
| ... ... |
| | ... ... ... ... ... Жазаланған Келмембет Қараманға не|
| ... |
| |2. ... ашуы ... |
| ... |
| | ... ... ... ... |1. ... ... қандай сәлем |
|шақыруы ... |
| |2. ... ... ... келеді? |
| | ... ... ... ... |1.Қамбар Қараманға не дейді? Қамбар |
|Қараманды ... |мен ... ... ... |
| ... айт. |
| |2. ... ... ... |
| |3. ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... не деп мақтайды? |
4. Жырды оқып біткен соң, мазмұнын толық айтқызу. Ол үшін үйге тапсырма
бергенде, жауаптарының тезисін, ... ... ... ... ... соған қарап айтқызу.
5.Окушылар жауабын бір-біріне толықтыртып отыру.
6.Бір-біріне қоятын сұрақтарын әзірлету.
7.Ұнаған жерлерін ... ... да ... ... ... ... ... ашқызуға болады, бала кабілетіне карай).
Жырға әдеби талдау жасау
а) ... ... ... ашу. Оны ... ... ... жүзеге асыру. Мынадай сұрақтар қоюға болады:
1. Қалай ойлайсыңдар, ... ... ... сөз ... Жырдың
негізінде жатқан басты ой не?
2. Жырдың негізгі ойы қай бейне арқылы көбірек көрінеді?
ә) Жыр кейіпкерлері туралы пікір жинақтау:
1. ... ... ... ... бөле-жара айтар едің? Сұрақ-жауап,
практикалық жұмыстар арқылы талдау.
2. Қамбар бейнесін жасай отырып, халық не ... ... ... ... не айтар едің?
1. Назымға қарап бұрынғы казақ әйелдері қандай болған деп ... ... ... ... ... не деп ... едің?
4. Қараман, Келмембеттер бойындағы жек көрінішті қасиеттер қайсы?
4. Назымның ағалары туралы қандай ойдасыңдар?
5. Портреттеу, суреттеулерді тауып, оның ... ... ... мен ... ... Тіл ... өлең құрылысына талдау жасау. Практикалық жұмыс,
сұрақ-жауап:
1. Жырдан асыра, әсірелей суреттелінген жерлерді табу, оның маңызына
тоқталу.
2. Теңеулерді, эпитеттерді ... ... ... ... Оның ... ... ... Диалогтерді тауып, оның жырдағы орнын, маңызын ашу.
4. Өздеріне ... ... ... сөз ... ... Ұнау ... ... жұмыстарын жүргізу.
Жырды талдау кезінде сурет-мысалдарды пайдалану, қабілетті
оқушыларға жыр бойынша өзіне ұнаған эпизодтарға суреттер салғызудың манызы
зор. Мүмкін болса, жыршы-термешілермен ... ... ... ... ... да ... мақаммен айтқызуға талаптандыру жұмыстары
тиімді болмақ.
Батырлар жыры ауыз әдебиетінің ірі саласы ретінде ... ... ... оны ... өзіндік жолдары қайсы?
1. Жыр ... ... ... ала ... оқып ... сыныптан тыс
оқу арқылы жүзеге асырылады. Төменгі сыныптардағыдай емес, жыр толық
беріледі, оны ... да ... ... Жыр ... тез, әрі өз ... толық меңгеру үшін, мұғалім
басты-басты эпизодтарын қамтитын сюжеттік жоспарды ұсына алады. Келесі
жырды оқуға ... ... ... ... ... ... 9-сыныпта бірнеше жырлар талдауға берілген).
3. Бұл ... ... ... ... ... әдеби талдауға
ерекше көңіл бөлінеді.
4. Әдеби талдауда жырдың тарихи негізі, яғни халқымыздың басынан
өткен тарихи ... осы ... ... ... ... Бұл ... ... өзі, немесе тарих пәні мұғалімінің
көмегімен жүзеге асырады. Кейде оқушылардың өздеріне дайындатып,
қысқаша хабарлама жасатудың да маңызы бар.
5. ... ... ... сұрақтарды алдын ала беріп,
оқушылардың өз ойларын, пікірлерін жинақтатып, жаңа сабақ кезінде
пайдаланып отыру, әңгімелесу, пікір таластарын туғызудың да
тиімділігі ... ... ... ... жұмыстар жүргізуге болады:
а) Мұғалім өтіліп жатқан тақырыпты қамтитын еңбектің нақты ... ... ... оны жауаптарна пайдалануды талап ... ... ... ... ... оқып, жауаптарының жоспар-тезисін жасау, қысқаша
конспектілеу.
б) Мұғалім оқушылардың бірнеше ғылыми материалдар ... өз ... ... ... ... салыстыруға, әдеби айтыс ұйымдастыруға
бастамашы болады.
Батырлар жырын талдауда, әсіресе, образдарды ... ... ... зор. ... ... ... бейнесі» немесе «Қалмақ
батырлары», «Батырлар бейнесі», «Ат - ... ... ... т.б.
тақырыптарда салыстыру жұмыстарын жүргізуге болады. Әйелдер ... ... ... ... ... Қарлығаш; «Қобыланды
батырдағы» Құртқа, Қарлыға; «Ер Тарғындағы» Ақжүніс бейнелерін алуға
болады.
Салыстыру жұмыстары үшін ... ... мен ... ... ... ... ... бейнесіне тән ортақ қасиеттерді сарала.
2. Өзіндік ерекшеліктері, айырмашылықтары туралы ... ... ... бейнесі арқылы бұрынғы өткен әпкелеріміз, аналарымыз туралы не
айтар едің? Халқымыз аналарға, әйелдерге қандай ... ... ... жасайсың?
4. «Батырлар жырындағы» ең ақылды, ең сұлу деп кімді айтар едің? Өзіңе,
әсіресе, қай кейіпкер ұнайды? Ұнау себебін ... ... ... ... ... ... Поэтикалық тіліне назар аудар, яғни портреттеуде қандай айшықты сөздер
пайдаланылған?
ә) ... ... бар ... ... өлең ... ... өтіп ... тұрмыс-салт жырларымен
салыстыруға болады.
7. Образдарды талдағанда да немесе тіл көркемдігі ... сөз ... ... ... ... манызы зор. Мұғалім өз түсінігінде де, бала
жауабында да ... ... ... ... ... ... мысалдар
келтіріп, дәлелді сөйлеудің орны бөлек. Себебі, жырдың тілі күрделі, оны
тіпті мәтінге жақын мазмұндау да қиын болып келеді.
8. ... ... ... ... ... да тиімділігі бар.
Мысалы, «Ер Тарғын» жырындағы Тарғын бейнесін оқытуда төмендегі ... ... ... ... етіп ... ... ... іс-әрекеті |Қысқаша ... ... ... |а) ... ... ... ... - үлкенді сыйлай |
|2. Қарт Қожақпен |ә) ... ... әдеп ... ... ... ... ... береді. |артықшылығын мойындай |
| |б) Қарт ... ... ... ер. Ол - нағыз |
| ... күш иесі ... ... намысты батыр |
| ... | ... ... жыр ... ... фольклористер пікірін, бағаларын жазып, іліп
кою, керегінде пайдалану.
б) «Батырлар жыры - өнерімізде» атты ... ... да ... ... ойынынан көрініс, жыр кітаптарының суретті безендірулері, т.б.
Әдеби-теориялык ұғым беру ... ... ... ... теориялық жұмыстарды практикалық жұмыстармен байланыстыру).
Мысалы, мынадай практикалық жұмыстар орындауға болады:
13. Қанатты сөздерді теріп жазу, оның маңызын ... ... ... ... ... қолдану орны, маңызы, мәнін түсіндіру.
15. Батырлар жырының ауыз әдебиетінің баска түрлерінен басты-басты
айырмашылық, ... ... ... ассонанс, гипербола, литота, троп, фигура түрлеріне
поэтикалық талдау жасау, олардың қолдану орны маңызын дәлелдеу.
* Сөздік ... ... ... ... атқарылатын, сыныптан тыс орындауға берілетін
жұмыстардың барлығында да шығармашылық, іздендірушілік сипат болуы.
ЛИРИКАНЫ ОҚЫТУ
Лириканы ... ... оның ... ... ғана ... ... оқушылардың оған деген көзқарасы, қарым-қатынасында. Әсіресе, 5-8-
сыныптар ... көбі ... ... ... ... бар, ... ойының бәрі бадырайып тұратын прозалық ... ... ... ... ... ... тарту жұмыстарынан
гөрі, прозалық шығармаларға қызықтыру, тарту жеңілірек тиеді.
Лирикалық шығармаларда ақын өз ойы, өз ... өз ... ... ... жеткізсе, лириканың сол өзіндік қасиеттерін түсіну үшін, баланың да
ақынжанды жүрегі, нәзік сезімі, ұшқыр ойы болуы керек кой. Ал ... ... ... ... бола бере ме?! ... ... ... жүрекпен, сезіммен қабылдау керек десек, ол ... ... ... нені ... неге ... ... көңіл күйде болды,
оны тексеру де мұғалімге оңайға соқпайтын мәселелер. Міне, ... ... ... күрделілігі осында жатыр.
Әсіресе, 5-8-сыныптарда сабақ басталмас бұрын, көңілді, ... ... ... қою, ... келсе, өтілгелі отырған лирикалық шығарманың
әні болса, әнімен қойып қоюдың, күйлерді тыңдаудың оқушыларды сабаққа
әзірлеуде ... зор. ... ... ... ... дегендей.)
Мысалы: 8-сыныпта Қасым Аманжоловтың «Туған жер» өлеңін, 5-сыныпта
С.Сейфуллиннің ... ... ... өтер ... олардың әндерін де
тыңдатудың пайдасынан ... ... ... ... ... ... ... мына мәселелерге көңіл
бөлу керек:
а) Лирика туралы әдеби-теориялық бастапқы ұғым беру, оны, біріншіден,
тереңдете ... ... ... алғашқы кіріспесінде лирикалық шығармалар,
олардың өздеріне тән негізгі ... ... сөз ету. ... ... ... оқып өткен ертегі, өлең, мысал, әңгімелермен салыстыра
отырып, лириканың өзіндік ерекшеліктерін тұжырымдап, қарапайым, ұғынықты,
қысқа ғана түсінік
беру.
ә) Өлеңді үйде алдын ала оқып, ... ... Ол үшін ... болады. Мысалы: «Күз» өлеңін алайық (5-сынып).
Үлестірме-нұскау.
7. Өлеңді асықпай 2-3 рет оқып шық, ... ... ... ... ... не белгілеп қой.
8. Күз суреті қалай бейнеленген, мәтіннен тап.
9. ... ... ... Қандай мәнермен оқыр едің?
10. Өлең қандай көңіл күймен жазылған? Ең соңғы өлең
жолына қарасаң, бәлкім, жауабын табарсың?
- Күз суретімен ... ... ... ... іс-әрекетін айтып
беруге талаптан.
б) Мұғалім өлеңнің поэтикалық көркем тіліне, құрылымына міндетті түрде
назар аударуы, өзі талдамас ... ... ... жүргізуі керек. Яғни
олардан өздеріне ұнаған шумақтар, ... сұлу ... ... сөздер, ұтымды,
шебер шыққан сөз тіркестерін сұрап білудің маңызы зор. Себебі, ... ... ... бірі ... ... сүюге баулу, оның
кестелі тілін сезіне білуге, эстетикалық ләззат ала ... ... ... ... баулу болып табылады. Мұндай жұмыс оқушыларды өз беттерімен
әдеби мәтінді талдауға да дағдыландырады.
в) Өлеңді ... ... ... ... жатқа оқуға ерекше көңіл бөлу.
г)Өлеңдегі ақынның көңіл күйін бағдарлату, оқушылардың өз сезімі, өлеңнің
әсеріне де назар аудару.
д)Тақырыпқа сай музыканы, бейнелеу ... ... да өнер ... ... тиімді пайдалану.
е)Тиімді, көңілді оқу жағдайын туғызу. Жағымды ахуал жасау (балаларға
ұрыспау, т.б.)
з)Қабілеттерін, шабыттарын ояту, белсенділіктерін арттыру ... ... ... ... ... ... ... іздену. (Мысалы, концерт-сабақ пәнаралық
байланыста өтетін сабақтар, т.б.); музыка пәні, бейнелеу өнері, т.б.
пәндер мүғалімдерімен ... ... ... «Күз» өлеңін талдаудың кіріспесінде оқушыларға алдын ала
берілген ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... үлестірме-нұскауларын іштей бір қайталап, негізгі
тапсырмаларды еске түсіртіп алғаннан кейін, өлеңді өзі мәнерлеп оқиды.
Оқушыларға да ... тағы бір ... ... ... бірден өзі талдаудан
бұрын, балаларды алдын ала ойландырып, толғандырып талдауды ... ... ... ... ... ... ... өз
беттерімен оқытып, өз пікірлеріне жол салуда мұндай тәсілдің маңызы зор.
Балалар оқып болғаннан кейін, ... ... ... ... ... Күз көрінісі қай шумақтарда суреттелген? (Өлеңнен тауып оқиды.)
22. Ақын күз көрінісін қандай сөздермен бейнелеген?
(Мәтіннен оқып, өз жауаптарын ... ... ... ... берілген «малма», «шомшы», «күзеу», «оты жоқ» деген
сөздердің мағынасына тағы бір назар аударындар.
16. Ақын ... тек күз ... ғана ... ... Адам тірлігі қалай берілген? (Өлеңнен үзінді оқиды.)
18. Жан-жануарлар тірлігі ше?
19. Күз суреті неге сонша жабырқаңкы берілген?
20. Өлең ... ақын ... ... ... не ... ... қандай
көңіл күймен жазылған?
Осы «Күз» өлеңін өту барысында Левитанның ... ... ... ... суреттерін іліп қоюға болады. Сурет бояуларына қарата отырып,
өлеңдегі күздің сөзбен салған бояуын ... сол ... ақын ... ... оның негізгі себебін анықтау жұмыстарын жүргізу өте
тиімді келеді. Үндестік ... ... ... ... «сұр ... аспанды», «сары түсті» табуға болады. Суреттегі, өлеңдегі бұл
үндестіктің сыры -күз ... ... ... беріліп отырғанын
оқушыларға аңғарту керек. Суретші шындық көріністі бояумен берсе, ақынның
сөзбен беріп ... ... түсу ... Осы сабақта балаларға өз
аулының, қаласының күзін еске ... оны Абай ... ... да
тиімді болмақ. Салыстыру үшін мынадай сұрақ беріледі:
1. «Күз» өлеңінде адамдар тірлігі қалай ... ... Енді өз ... ... ... тірлігін айта ғой.
2. Ақын өлеңде «Қай ауылды көрсең де, ... ... Оның ... не? ... ... ауыл тап ... ... ма? Себебі неде деп ойлайсың?
3. Өз аулыңның (каланың) күзіне ауызша суреттеме бер.
Сондай-ақ осы ... ... ... ... трио ... ... ... өтудің тиімділігі зор. Орыс әдебиеті, бейнелеу өнері
мұғалімдерімен қосыла отырып, ... ... ... терең, жан-
жақты, әрі қызғылықты өтуге болады. Орыс әдебиеті мұғалімі орыс
ақындарының, соның ішінде Пушкиннің «Алтын күзіне» тоқталып, орыс күзінің
«Алтын күз» ... ... оның ... ... ... ... ... әдебиет мұғалімі Абай «Күзінің» сүреңсіз суреті
негізінде сол кездегі көшпелі кедей тірлігінің шынайы көрінісі
берілгеніне тоқталады. Екі ақын да күз ... ... ... ... ... ... ел жайымен астастыра бергенін
түсіндіру қажет. Ал бейнелеу өнері мұғалімі күз табиғаты бойынша ауызша
суреттеме береді. Суреттерде бояу сөйлейтініне тоқталады. Бір ... ... ... біріктіре отырып, оқушыларға жан-жақты, әрі терең білім
беруді ... ... ... шығармаларды өтуде оқушылардың шығармашылық жұмыстарына да
ерекше көңіл бөлу керек. Осы ... ... ... өлең ... салдыру немесе шағын шығарма-суреттеме жаздырудың ... ... ... ... оқыту мәселелері қолға алынуда. Әдебиетті
тереңдетіп оқытатын мектеп, сыныптарда лириканы қалай оқыту керек? ... ... Әбіш ... ... ... ... (Жалпы, әдебиетті
тереңдетіп оқыту жолдары туралы осы кітаптың соңында
арнайы сөз қозғалады.) Ұлы Абай сүйікті ұлы Әбішіне ... ... жуық ... ... ... ... ... ең басты мақсат етіп жас ... ... адам ... ... ... адам ұлы болуға» тәрбиелеуді,
ірі мақсатпен мағыналы өмір сүруді, отбасы тәрбиесін, оның
ұлттық сипатын, әке мен бала ... алуы ... ... бір мәселесі - қосымша материалдар, ғылыми еңбектермен жұмыс. Сол
себептен де М.Әуезовтің Абай туралы ... ... Әбіш ... мен ... ... сабаққа пайдаланудың маңызы зор болмақ.
Сондай-ақ М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының «Қарашыған» бөліміндегі ... ... Абай ... монологі, Әбіштің қайтыс болар алдындағы арыздасу хаты
(«Өкініште» бөлімі) сияқты материалдарды да тиімді ... ... ... ... ... білім беру жұмыстарын жүргізген
дұрыс болады. Осыларға ... ... ... ... ... ... ... бөлінетіні жайында да оқушыны хабардар етеді. (Әбіш туралы
өлеңде эллегия, көңіл күй ... ғой.) ... ... ... ... көрсете отырып, ол туралы ... ... ... ... әсер ету ... әрі ... оқуға қызығушылығын арттыру
мақсатында Әбіштің қайтыс болар алдындағы әкесіне жазған хатын оқып ... ... Аға, қош! ... - ... ... ... Барымды бере алмай
кеттім!... Тағы арманым — Мағыш. Қызығым ... ... ... ... ... алаңсыз көңілім адал!.. Рахиманы сүйдім...»
Эпопеядан осы үзінді оқылып ... соң: ... біз ... ... ... ... ... өзіне артқан аманат-арманын орындай
алмай бара жатқанына өкінген Әбіш ... ... ... Абай
арманы не еді?
Ол «Абай жолының» 3-кітабында былай беріледі:
«Өзімді ғана ... тірі ... сау ... халқында сүйсіндірер.
Қараңғы сахарасына жарық сәуле әкелер, алғашы адал буын сен боларсың!»
Міне, балалар, ұлы ақын өзінің ... ұлы ... ұлы ... халықты
бақытқа бастайтын жол тапса екен деп армандапты. Ал осы ұлы арман иесі
сүйікті ... ақын ... ... ... екен, енді соған құлақ
түрейік, -деп, өлеңді талдауға кірісуге ... ... ... ... ... үш ... өлеңдер талдауға ұсынылған. Ең алдымен, мүғалім
өлеңнің бірінші бөлімін іштей оқуға тапсырады. Оқып ... сон, ... ... беріп, өлеңге әдеби талдау жасайды:
- Абай Әбішті қандай сөздермен бейнелеген, оған қандай мінездеме
берген? (Оқушылар кітаптан үзінділер ... ... ... Ер ... жүрегі жылы, бойы құрыш... т.с.с.
* Осы өлеңге қандай тақырып қояр едің, такырыбың өлеңнің өзінен алынсын.
Оқушылар жауабы:
* Боямасыз ақ ... ... оның ... ... ... Содан соң мұғалім мынандай тапсырмалар
беріп, сұрақтар қояды:
* ... ... ... ... өлеңнің қандай жолдары ұнады? Неге ұнағанын дәлелде.
11. Өзіңе бұрын кезікпеген тың сөз ... ... ... Ақын ... күйі туралы не дер едің?
- Өлеңдегі ақын табысы жайында нендей ... ... ... үш ... де осындай әдіс-тәсілмен,
оқушыларды әрі іздендіре, әрі ойландыра талданады. Мәтінді талдау аяқталған
соң, қорытынды ретінде осы үш өлеңнің Әбіш ... ... ... ... ... өлеңдегі ақынның идеялық-эстетикалық мақсатын айқындап
тұрған шумақтарын тапқызу, өздеріне іздету жұмыстары жүргізіледі.
Оқушыларды толықтыра отырып, олармен пікірлесе ... ... ... ... береді: яғни осы үш өлең бір Әбішке арналса да, олар ... ... ... ... ... ... Әбіш жай Әбіш емес, ол - ердің
ері, ал «ер» деген сөз мағынасының тереңдігін атам қазақ кез келген адамды
«ер» ... ... ... Әбіш ... ... ... барын, ұлы Абай
арманы, зарының басымдылығын, оның «Жасқа жас, ... ... ... ... өлең ... ... ... Әбіштен
күткен әке үмітін, яғни «жол көрсетіп, сонда өлсең» деген арманы жатқанын
саралап-
саралап айту ... ... осы ... ... өзі ... да сұрақ қоя отырып, қорытындыласа, тіпті, дұрыс болмақ. Сонымен
бірге, Әбіш туралы
өлеңдердегі ... ... ... әдебиетіндегі), мадақтау, арнау үлгісі
басқа да елдер ақындарында көп кезігетінін айтып, мысалы, өздеріне таныс
орыс ... ... ... ... ... ... да сыр ... жоқ, Абайға дейін де халық азаттығы үшін күрес басында түрған
Исатай туралы Махамбет ақынның бірнеше өлеңін тілге тиек етуге болады.
Мұндағы ... - тек ... ... ... ... ғана емес, ақындар бір
адамды жоқтап, сол арқылы мадақтап, не соған арнап өлең жаза ... ... ... ... ... ... Абай ... арқылы «халық ұлы» болатын баласын
жоқтайтынын, Махамбет Исатай арқылы азаттық үшін құрбан болған ... ... ... ... ... ... орыс әйелін Ана
дәрежесінде көрсететінін айтып кетудің әрі танымдық, әрі тәрбиелік маңызы
зор. Тереңдетіп оқытудың бір мәселесі - ғылыми еңбектерді пайдалану.
М.Әуезовтің Абай ... ... оның ... ... өлеңдері
туралы пікірін сабаққа пайдалану керек.
«Балалар, Әбіш туралы өлеңдерді ... ... ... ... ... ... ... аталарың осы өлеңге қалай баға берген екен, соны
тыңдап керейік», -деп, үзінділер ... ... ... ... ... жүргізудің бір жолы: ол пікірлерді екі бөлімге бөліп, үлестірме-
нұсқаулар жазып, үстелдегі әр ... ... ... Өз ... оқып ... соң, олар ақырын дауыспен мазмұнын бір-біріне
айтады. ... осы ... ... өз ... бойынша жұптар жанына барып,
түсініктерін тыңдап, ... ... ... Міне, ғылыми материалдармен
осылай практикалық жұмыс ... соң, ... ... ... ... ары ... ... Мұхтар Әуезов өлең туралы қандай пікір айтады?
* Өлеңдегі ақын шеберлігі, көркемдік тәсілі ... не ... Әбіш ... тың ... ... ба? Біз нені айта алмаппыз?
* Ғалымның қай пікірі өзіңе ұнайды? Ұнау себебін түсіндіруге тырыс. (Әрине,
бұл сұрақтар жауабына ... ... өзі ... ... ... ... тағы бір ... – оқушылардың икем-дағдысына
қойылатын талаптар тереңдігінде. Қабілеті, дарынына әсер ету, икемділігін
арттыру ... осы ... ... тыс ... ... ... ... кандай өлең жазар едің?» немесе «Абайға қандай тоқтау айтар едің?»
деген тақырыптармен өлең жазуға (әрине, қабілетіне карай) баулуға болады.
Сондай-ақ үйге ... ... бере ... дәйекті шағын мінездеме жаза
білуге баулу да тиімді болмақ.
Үлгі:
Әбішке дәйекті ... ... ... |Өлеңнен үзінділер (Әбіш |Мінездеме |
|бөлімдері | ... | |
|I ... ... ақ |«Ер ... ... ... ... - елден |
| ... ... ... ... бойы ... ақылды |
| | ... |әрі ер, |
| | | ... ғы- |
| | | ... ... |
| | | |ты, ақ ... |
| | | ... |
Лирикалық шығармаларды көркемөнер туындыларымен байланыстыра ... ... ... ... ... Саиннің «Есімде Айдар өзені»,
сондай-ақ Қ.Аманжоловтың ... ... ... (8-сынып) өлеңдерін өту
кезінде музыкамен байланыстырудың маңызы зор болмақ.
«Есімде Айдар ... - ... ... ... ... Лирикалық кейіпкер
еске түсіру арқылы, лирикалық шегініс арқылы ... ... ... ... ... ... ... емес, олар үнемі тірілерді «тербетіп,
тірілерге ой ... ... ... ... де, ... де, ұлтқа да қарамайды.
Оның заңы біреу - өлім не өмір. Міне, өлеңнің осындай қасиеттерін, терең
ойын ... ... ... ... ... ... түсінікті. Сабақ
басталар алдында «Қасиетті соғыс» өлеңін немесе «Кестелі орамал», «Қараңғы
түн» әндерін ... ... ... ... ... ... әнді
тыңдауларына, бір сәт болса да, ойға шомуларына жағдай ... ... ... ... сөз, ... ... ... жөн. Музыка аяқтала бергенде,
өлең мәнермен оқылуға тиіс (үнтаспаға жазып, оны ... да ... ... ... ... ... жағдай туғыза отырып, талдау -
лирикалық ... ... ... ... бірі. Кейде музыка
біткен соң, мүғалім өлеңді екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... екіншісін мұңды, сазды, ойлы, тебіреністі,
баяу үнмен. Міне, осы оқу ... ... да ... ... ... ... өлең идеясын, оның негізінде жатқан автор ойын аша алады?» - ... ... ... алдында: «Балалар, бір сәт ойға кетейікші, ақын осы
өлеңді жорық, соғыс үстінде жазған ба, жоқ, ... соң ... ба?» ... ... қою керек.
- Ал енді бір сәт ұшқыр қиялымызға жол ашайық. Түн... ел ұйқыда... Тек
ақын ғана дөңбекшіп, ұйықтай ... ... ... Жаңа ғана шырт ... ... Украина орманында қалған достары - «Егіз ұл» өңіндегідей ... ... ... ... бұл ... шорт ... ... бомба
гүрсілі сол күлкіні иелерімен бірге домалатып алып ... Ақын ... Екі ... еске ... ... келіп, лықсыған сағынышы жалынына
қоса, көз жасы да төгіліп кетті. Отбасын оятып алмайын деп, басқа ... ... ... ... Айдар, ақ Айдар!» - деп, бастап кетті...
Ал енді өздерің қалай көз алдарыңа келтірер едіңдер? Өлең қалай туған деп
ойлайсындар?.. ... ... ... ... оқыр ... (Себебін
түсіндіреді.) Осындай «Көңілашар» әңгімелесуден кейін, талдау жұмысын
бастауға болады. Әрине, бұл ... ... ... таныс емес Жұмағали Саин
туралы кіріспе әңгіме жасап, оның шығармашылық жолына, өлеңде сөз етілген
партизандық жолына қысқа да ... ... беру ... ... өтуде сабақ үлгісінің тиімді түрлерін таңдап алған
дүрыс. (Тақырып, сынып ерекшелігіне карай.) Мысалы, осы сабақты ... ... ... ... деп ... ... ... сабағы ретінде өтуге
болады.
Үлгі:
Өлеңді талдау үлгісі
|Шумақтар |Тақырыпшалар |Қысқаша ... ... ... |
| | ... | |тілі |
|I ... ... ... ақын |«Өр ... |
| |көп ... ... |монологі, |«жағаң сурет, |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... жолы |Лирикалық ... ... |
| | | ... ... ... |
| | ... ... ұтымды|«Ар, адалдық |
|II |«Ол ... ... ... |
| ... | ... | |
| ... ... жолы,|сұрақтар | |
| | ... үшін | | ... ... ... ... | | |
| ... | | | ... шығармаларды окытуда барлығынақкойылатын ортақ ... ... ... Бұл өлеңде ерекше еске ұстар мәселе - ... ... ... ақын ... лирикалық кейіпкердің әр алуан
рендерінің тоғыса келуі (сағыныш, өкініш, куаныш, сенім, оптимизм, қайғы,
мақтаныш).
Талдау барысында оқушылармен ... ... ... ... пікірлесу әңгімесін өткізу керек. Себебі, лирикалық шығармалардың
бәріне тән ортақ қасиеті лирикалық кейіпкерлері ... ... ... өмір сүреді.
Сұрақтар:
- Өлеңдегі лирикалық кейіпкерге сипаттама бер.
Ж а у а ... Ол - ... ... ер солдат, өмір үшін күрескер, адал дос,
патриот, интернационалист.
22. Лирикалық кейіпкердің көңіл күйіне сипаттама бер.
|Шумақтар ... ... ... |
|I ... ... алу, ... ... ... Мұң, ауыр ... - III ... IV ... өлім күресі. Тербеліп ойға түсуі. Отанға, |
|шумақ ... ... ... сезім, достық сезім, серт беру, |
|IX шумақ ... |
|X ... | ... ... ... беру ... ... көмекші құралды көрнекі етіп жазып,
ұсынуға болады.
Е с к е р т у: ... ... ... ... өздері айтады. Тек бірер
жауабы ғана үлгі ретінде беріледі.
Қасым Аманжоловтың «Туған жер», ... ... ... ... да
музыканы пайдалану тиімді болмақ. «Туған жердің» өз ... әні ... ... ... әуен ... ... олардың музыка тілеп
тұратынын дәлелдей кетудің артықтығы жоқ.
«Домбыра» өлеңін талдау сабағында мектептегі музыка пәні ... ... ... ... ... ... тиімді болмак.
Мұндай сабақтарды «Жарасым сабағы» ... ... ... ... ... «Домбыра» өлеңі - адам ... ... ... ... әсер ... ... ... көріне бермейтін,
бірақ бүкіл жан рухын баурап алатын қасиеті бар музыка әлемі туралы өлең.
Сол себептен де Қасым сол ... ... ... ... ... пәні
мұғалімі оны оқушыға жеткізуге талаптанса, ал сабаққа ша-қырылатын қонақтар
күймен, домбыра сазымен жеткізуге ... яғни ... ... ... ... ... тек білім емес, эстетикалық ... ... ... шүбә жоқ. Оқушыларды әдемілікті сүюге, одан ләззат ... ... ... ... талғамдарын дамытуда лириканың
атқаратын рөлі зор. Сондықтан да оны ... ... ... ... ... ... ... осы мәселелерге де, яғни сабақтың тәрбиелік
нәріне де ерекше көңіл бөлуі керек.
Лирикалық шығармаларды өту әдістемесін сөз ете отырып, енді ... ... ... ... ... ... қалай
туғызу керек, оның тиімді әдіс-тәсілдері қайсы, осы мәселеге тоқталайық.
Жоғарыда айтылғандай, ... ақын ... өмір ... ... оны ... ... Екі сезім түйіскенде ғана, яғни ақын ... ... ... түйіскенде, қабысқанда, бір-бірін тапқанда ғана ол туралы сөз
қозғау тиімді болмақ. Оқушыларды лириканы ... ... оны ... ... ... ... досы ... талаптандыру оны оқытудың
басты мақсаты болып табылады. ... оған ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл жұмыс сонау мектепке ... ... ... табалдырығын алғаш аттаған күндерінен басталуы
керек. Оқу-тәрбие жұмысы ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдері арасында тығыз байланыс болады. Әсіресе, 3-сынып
оқушыларын оқытудың жаңа баспалдағына психологиялық ... ... ... зор. Үш жыл бойы бір ... ... ... оқушы енді әр
пәнді жеке, әрі әр мұғалімнің оқытқанына бірден ... ... ... ... ... ... кім ... осы мәселелер
шешіліп, сабақ беретін пән мүғалімдері үнемі тығыз ... ... ... ... өлең ... ұнатады, мүғалім тапсырмасын
бұлжытпай орындауға тырысады. Осы «белсенділіктерін» жойып алмай, ... ... ... ... ... ... ... мән-мағынасын түсініп жаттауға баулу тиімді болмақ. Бастауыш
сынып мұғалімдері сәби ... ... яғни ... ... ... ... қызықты әдіс-тәсілдер пайдалануы ... ... ... ... ... ... ... сабаққа көркемсөз оқудың шеберлерін
шақырып, кездесу өткізу, табиғатка саяхат ... сол ... ... туралы өлеңдер оқып, оны бейнелейтін суреттер көрсету, ... ... ... ... ізін ... ... әңгіме өткізу,
сыныптан тыс оқуларда лирикалық шығармаларға көбірек көңіл бөліп, мәнерлеп
оқу үйірмесін құру сияқты ... ... ... баулу жұмыстарын
жүргізу нәтижелі, тиімді болмақ. Кейбір ұстаздар тәжірибесінде әр сабақтың
алдында ... 3-5 ... ... ... бір ... айналасында
оқушылар өздері сүйетін өлеңдерді оқуға, жатқа оқуға, өз өлеңдерін оқуға
мүмкіндік алады. Егер бұл ... ... ... ... оның нәтижесі де ойдағыдай болмақ. ... ... ... мұндай «кездесулерді» аптасына 1-2 рет өткізуге
болады (әр мұғалім қалауы бойынша).
Мәнерлеп оқу оқылып жатқан ... ... яғни ... ... ... ... ... келеді. Ерлік, патриотизмге негізделген
өлеңдер көтеріңкі ырғақ, көтеріңкі леппен оқылса, ... ... ... ... ... ... сезіммен оқылады. Лириканы мәнерлеп ... ... әр ... ... де ... рөл ... ... Қасымның «Туған жер»
өлеңінде «Уа, дариға, ... ... - ... жер» деген жолдар бар. Осы
жолдардан ақынның туған жеріне деген ... ... ... әрі ... ... ... ... еліне деген мәңгі бітпейтін ақын махаббатын
ерекше танытады. Ал осы ... ... бір ... ... ... ... ... тармағы, шумағы, тіпті дыбыс үндестіліктеріне де назар
аудару керек.
Мысалы, Мағжанның «Шолпан», «Толқын», т.б. ... ... ... Ақын ... ... жасайды, дыбыс арқылы махаббаттың лапылдап
тұрған жалыны беріледі, дыбыс келісімдері арқылы табиғаттың бейнесі ... ... ... әр ... өз ... оқи ... маңызы бар.
Бұдан шығатын қорытынды: лирикалық шығармаларды мұғалім қандай әдіс-тәсіл,
сабақ типтері арқылы өтсе де, ең алдымен, оны мән-мағынасына қарай ... ... ... ... ... ... ... әдістері олардың жанрлық ерекшелігінен туындайды.
Поэмалардың басым көшпілігі сюжет пен композиция, образдар жүйесінен ... ... ... ... Мұндай поэмаларға С.Сейфуллиннің
«Көкшетауы», Ілияс Жансүгіровтің «Қүлагер», т. б. поэмалары ... тағы бір түрі - ... ... ... ... С.Торайғыровтың «Кедейі», Ілиястың «Даласы» осындай
поэмаларға жатады. Лиро-эпикалық ... ... ... ... ... ... аяғына дейін әңгімеші рөлін атқаратын лирикалық
кейіпкер, оның сезімі. Лиро-эпикалық поэмаларды ... ... ... ... ... ... ... мәтіндік талдауды, автор ізімен
талдауды қолдану тиімді. Мысалы, Ілиястың «Даласын» оқытудың ... ... ... ... Ол үшін ... оқи ... әр бөлімге
аннотация беру керек. Аннотацияны оқушылар үйден жазып келіп, сыныптағы
талдау ... ... ... ... ... ... ... бөлімі бойынша төмендегідей мазмұндық жоспар ... іліп ... ... ... бөлімдері
|«Арнау» ... ... ... ... ... ... |
| ... Тарих шал әңгімесі. ... ... ... ... поэмадағы лирикалық кейіпкер (ақын) әңгімеші
- тарих шал ... ... ... ... ... әңгіме
қозғалады. Тіл көркемдігі, өлең құрылысындағы ерекшеліктерге де міндетті
түрде талдау беру керек. Сюжетті ... ... ... де, мәтіндік
талдаумен де оқытуға болады. Ең тиімдісі - аралас талдау. Төменде сюжетті
поэмаларды қалай ... ... ... бір ... ұсынылып отыр.
I. Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасы - ... ... ... ... ... роман тектес шығарма. Поэмаға әдеби талдау алдында
оның мазмұнын түгелдей оқыту, ... ... ... ету ... ... ... үйге алдын ала тапсырмалар береді.
Жалпы сыныптық тапсырма:
1. Поэманы ... ... ... танысу.
2. Әр бөлімге қысқаша аннотация жазу. Топтық тапсырма топ санына, сыныптағы
оқушылар санына байланысты.
I то п
Поэмадағы Көкше көріністерін С.Сейфуллиннің ... ... ... ... ... ... әр ... өзіндік стилі, т.б.).
П то п
10-сынып әдебиеті бойынша Ақанның «Құлагер» өлеңін поэманың «Бай, бай,
Құлагерім» бөлімі ... ... ... ... өлеңімен салыстыру.
Мақсат: Ілияс өз поэмасында Ақанның «Құлагер» ... ... ... іздендіру.
Ш топ
Абайдың «Аттың сыны» өлеңін поэмадағы «Құлагер» сынымен салыстыру
(Күреңбай сыншы берген сипаты).
Мақсат: Екі ... ат ... ... ... яғни ... ... ... Тапсырманы мына үлгіде орындауға болады:
|Абай |Ілияс ... |
| | ... ... бас, ... |Тәует бас, қамық құлақ, | ... қоян жақ ... жақ | ... ... «Құлагер поэмасы туралы ғалым-сыншылар, әдебиетшілер пікірі бойынша
қысқаша ... ... ... ... ... ... керек, әрі осы жұмыста балаларға
басшылық жасайды.
2. 10-сынып оқулығы бойынша Ақан сері ... ... ... т о ... ... ... басты-басты оқиғаларын саралап, ... ... ... оны ... пайдалану үшін, кестеге жазып қою
(«Ас» бөлімінен бастап алу).Үлгі:
|Бөлім ... ... ... ... ... ... асы, үш жүздің|1. Халықтың Ақанды |
| ... ... ... ... |1. ... Құласымен | |
| ... ... ... көзінен таса |
| |2. ... ... ... ... |
| ... |3. ... ... |
| |3. ... ... |
| ... |4. ... ... ... |
| |4. ... сыны ... ... ... ... ... | ... ... ... көлемі, ауқымы ұзақ шығармалардың
қатарына жатады. Бір-екі сағат ішінде оны ... ... ... ... ... ... қарай барлық қасиеттерімен оқушыға ... ... ... ең ... ... ... оқу формалары, оқу жабдықтарын
сұрыптап алуы керек. Әдебиетті оқытуда
көрнекіліктің орны ерекше екені белгілі. Әсіресе, көлемді шығармаларды,
оның ... ... ... оның ... зор. ... ... ол
көрнекілік поэманың
көтерген тақырыбы, кейіпкерлері, поэтикалық тілі, ақын стилін тұтастай
қамтитын, оқушы алдында жинақы түрде тұжырымды етіп ... ... ... ... ... ... ... поэмасы. Сюжеті, композициясы, поэтикалық компоненттері:
|Бөлімдері |Поэманың ... ... ... ... |
| | |мен ... ... |
| | ... компоненттері |
|«Тоғану» ... ... ... леп, ... |
| | ... ... |
| | ... тілі: |
| | ... ... |
| | ... (бұлбұлым, |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | | |
| | ... ... ... жер» ... ... |мүсіндеу, баяндау, |
| ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... метафоралардың |
| | ... ... ... |
| | ... «бал ... |
| | ... тас) |
| | | |
| | ... ... |
| | ... мінездеу, |
|«Ақан» ... ... оның ... ... ... |
| ... жағдайлары. Ақан |Лирикалық шегініс |
| ... ... | |
| | | |
| | ... ... |
| ... асы, ас ... ... |
|«Ас» ... асқа ... ... ... |
| ... ... |метафора, эпитет |
| | | |
| | ... ... ... | ... ... ... ... асқа келуі. |эпитет, метафора, теңеу |
| ... ... ... | |
| ... | ... ... ... ... ... оқу |Оқу жабдығы, Қосымша |
|мазмұны, элементі ... ... ... ала ... |а) Сұрақ-жауап, |Кесте-талаптар ... ... ... | ... |ә) ... ... | |
| ... ... | |
| | | ... ... ... |а) ... ... ... ... |ә) ... | |
| |б) ... ... | |
| | | ... ... ... |а) ... ... ... (Ілияс) ... ... |ә) ... ... | ... |б) ... ... |
| ... | |
| |в) ... ... | |
| | | |
| |а) ... оқу кітаппен| ... ... ... ... ... ... оның ... |ә) Түсіндірмелі әдіс |Үнтаспадан Ақан әндерін ... ... ... |б) Сұрақ-жауап |тыңдау. |
| | ... ... |
| |а) ... | ... қаһарманның |ә) Кітаппен жұмыс |Таспадан үзінді ... ... ... ... |б) ... әдіс | |
| | | ... бас |а) ... ... | ... Ақан |ә) ... ... | ... |б) ... сипаттағы| |
| ... | |
| | | ... ... сахара |а) Рөлге бөліп, мәнерлеп| ... |оқу. ... (ТСО) |
| |ә) ... ... | |
| ... | |
| |б) ... | |
| | | ... ... ... |а) ... жұмысты тыңдау| |
| |ә) ... оқу, ... |
| ... ... | ... ... |а) ... әңгімесі | ... |ә) ... оқу | ... ... – екі | ... ... |
|палуан тағдыры | | |
| | | ... |а) ... | ... |ә) ... әдіс | |
| | | ... ...... |а) ... ... | ... |мәнерлеп оқу. | |
| |ә) ... әнін ... |
| |б) ... ... | |
| |в) ... ... | |
| | | |
| |а) ... ... | |
| ... | ... көркемдік |ә) Мәнерлеп оқу | ... ... |в) ... ... | ... ... ... | ... ... ... ... ... ... тарихи негізі туралы қандай дәлелді пікір айтар едіңдер?
2. Поэмада Құлагерден ... Ақан ... көп ... ... бола ... поэма неге «Құлагер деп аталған?»
3. Поэма негізіндегі ақын ойы, ... ... ... ... ... едіндер?
4. Поэманың ең басындағы «Толғану» бөлімінің поэма проблематикасын ... бар ... ... ... ... Акан тағдыры, Ақан тарихы туралы сыр шертудегі
ақын мақсатын қалай ... ... ... ... ... сол ... үстіндегі трагедияның шығарма
проблематикасына қатысы бар ма?
7. Батыраштар бейнесі ... ақын нені ... ... ... ... ... ... қазығы ретінде неге Құлагер тағдыры
алынған? Оның поэмадағы орны, маңызына тоқтал.
9. ... ... ... не ... ... Оның поэмадағы орнын сарала.
10. Поэманың халықтық рухы, халықтық сипаты туралы ... ой ... ... Поэмадағы ақынның ең басты стилі, көркемдік тәсілі неде деп ойлайсың?
12. Поэманың ... мәні ... не ... ... Ақынның идеялық-эстетикалық табысын немен дәлелдер едің?
14. Өзіңе Абай сипаттаған ат пен Құлагер сипатының қайсысы ұнайды?
Поэманы талдау барысында үйге берілген топтық, жеке ... ... ... ... пайдаланып отыру керек.
Ең алдымен, кестеде көрсетілгендей, тақырыптың ең маңызды, дәнді ... ... бар ... соны талқылауға, соны түсіндіруге салған дұрыс. Бүл
әдіс, әсіресе, роман, поэма сиякты көлемді ... өте ... ... Алдын ала берілген тапсырмаларды тақырыптың осы ... ... ... ... ... Әсіресе, ғылыми материалдардан берілген
хабарлама немесе салыстыру жұмыстарын өз ... ... ... керек.
Балалар жай тыңдаушы емес, мұғаліммен бірге еңбек етуші, білімді өз ынтасы,
ізденісі, қатысымен алушы ... ... ... ... ... зор. Поэманы бастамас бұрын, «Құлагер» әнін қойып,
оқушылардың ... ... әсер ету ... ... ... ... поэма психологиялық тебіреніс сәттеріне
құрылған. Ақанның әніне шалқымай, толқымай, өрлігіне сүйсінбей, тағдырына
күйінбей, ... ... ... ... ... ... ... сабақ өту
мүмкін емес болуы керек. Бұл ... ... ... Ақан ... ... маңызы зор. Шағын әдеби айтыс ұйымдастырып отырудың
да тиімділігі бар. Мысалы, Абайдың аты мен ... ... ... ... «Қай ақын ... ат сипатын ерекше мүсіндей білген?» -
деген тақырып айналасында кызық әңгіме өткізуге болады.
ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ОҚЫТУ
а) Драмалық шығармалардың өзіндік ерекшелігі:
Әдебиеттің ... ... ... ... ... оқытудың өзіндік
ерекшелігі бар. Ол ерекшелік драмалық туындылардың жанрлық табиғатына
тікелей байланысты. «Пьеса-драма, комедия - ... ең қиын ... ... ... Себебі, әдебиеттің проза; лирика жанрларында айтатын ой,
кейіпкерлер іс-әрекеті, ... ... ... ... ... ... ... «Пьеса тек сахнада ғана өмір сүреді» деуі ... ... ой, ... ... бұл ... көмескі. Ол әр кейіпкер
сөзі, іс-әрекетінде өмір ... де, ... ... ... ықылас
қойып, мұқият тыңдауды, көруді, ойлауды талап етеді. Драмалык шығармаларда
оқиғалар ... көз ... жаңа етіп ... әсер ... ... Күшті
сюжет, ең бастысы, өткір, шиеленісті тартыс, өмірдегі қарама-қарсылықтар
-драманың өзегі, негізгі арнасы. Әсіресе, драмалық кейіпкерлердің ... бұл ... ... табиғатын дәл даралап береді. Орыс сыншысы
Белинский драма кейіпкерін: «Өзіне ғана тән ерекшелік сипаты бар жеке адам»
десе, ұлы ... ... адам ... ең маңызды, өнегелі дейтін,
жұртқа қызықты жағдай ғана ... ... - деуі ... туса ... ... ... бір ... үшін күреседі, сол себепті оның күші
зорайып, іс-әрекет қимыл арқылы көрінеді. Драмадағы тағы бір ... ... әр ... ... бәрі бір ... бір желі, бір
арнада өрбіп, дамиды.
ә) Драмалық шығармаларды талдау ... 1. ... ... ... ... отырған драмалық шығармаларды алдын ала оқыту керек.
Балаларға оқу барысында ... ... беру ... түрде
жүзеге асырылады. Әсіресе, ең негізгі, басты ... ... акт, ... ... ... бөлінуге тиіс. Оны мұғалім
үлестірме-нұсқау арқылы да жүргізеді. Мысалы, Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш
- Баян сұлу» трагедиясын оқу барысында ... ... ... болады:
- Трагедиядағы басты тартыстар, оқиғалар, соған назар аудар:
а) Қарабайлар өлімі, ескі әдет-салт, оған қарсы жастар сезімі,
махаббаты.
ә) Аяр, сұм Жантық әлемі. Оның ішкі ... ... да, ... Қозы ... да ... ... ... Қара жүрек Қодар. Оның ақ махаббат алдындағы кешірілмес күнәсы.
Малдың, ... аяр ... ... ... Қозы мен Баян, олардың ақ сезімі, махаббаты және дала жауыздығы.
г) Күнікей мен Мақпал. Олардың бойындағы гуманизм, дала тағдырларына
қарсы ... ... ... зұлымдық пен жауыздық, сараңдық, аярлыққа қарсы қаһарлы
үні мен өлмес, өшпес махаббатты дәріптейтін өр, асқақ, салтанатты,
қасиетті
үні.
Осындай үлестірме ... ... ... оқушыларды ойландыратын,
іздендіретін сұрақтар беру де тиімді, дұрыс болмақ.
1. Қалай ойлайсыңдар, Қодардың Қозыны өлтіруінде тек өзі ... ма, ... ... одан асып түсіп жатыр ма?
2. Трагедияда өзіңе, әсіресе, не ұнады, не ұнамады? Ойыңды, пікіріңді
дәлелді айтуға тырыс, т.б...
Талдау ... ... ... ұғым ... маңызы зор. Жалпы,
әдеби-теориялық ұғым тәжірибеде туынды оқылып ... соң ... ... ... Ұғым екі кезеңнен тұруы керек. Бірінші кезең көркем туындыны
бастау алдында беріледі, екінші ... ... ... ... ... соң,
беріледі. Бірінші кезеңде кіріспе ұғымы беріледі. Мысалы, осы драманы
талдау алдында драмалық шығармалар, оның ... ... ... ... ... ... ... ремарка, монолог, диалог, тартыс) туралы
алғашқы ұғым ... ... ... ... ... мысалдар арқылы бұл
теориялық ұғым тереңдете берілуі ... ... ... ... ... ол ... сөзі ... драмалық туындыларда монологке ерекше мән
берілетіні айтылса, ... ... осы ... ... ... ... орны ... керек. Мәселен, актідегі Жантық монологі ... ... кім ... ... да, көрерменге де айқын ашып
тастайды. Жантықтың небір аяр істерін, оның себебін осы монолог дәлелдейді.
Қарабай қойнына зәр жыландай кіріп алған Жантық ең ... сол ... ... ... мен Қозы ... өлтірсе, қауқарсыз Қарабайды Жантык
өзі бір жайлы етпей ме, сөйтіп, Баян да, қыруар мал да ... ... ма? ... ... ... ... қылмысқа итермелеу мақсаты,
тіпті шығарманың ең негізгі шиеленісі де сол ... ... ... драмалық шығармаларды күйтабақтан талдау, немесе, содан көрініс
көрсетуден бастаудың маңызы зор. Сондай-ақ оқушылар қызығушылығын арттыру
мақсатында ... ... ... оны ... артистер туралы әңгімелеу,
туынды туралы әдебиетшілер, сыншылар пікірі жазылған көрнекіліктерді
пайдалану
тиімді болмақ.
Талдауда мәтінге сүйену, үнемі соған арқа ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мұғалім ең негізгі
көрініс, актілерді,
монолог, диалогтерді бөліп ала отырып, сол бойынша жұмыс істеуі керек.
Мәнерлеп оқу, түсіндірмелі оқу, ... ... ... ... ... ... осылай оқи отырып, сұрақ-жауап, проблемалық жағдаят тудыру, ... ... ... ... ары ... ... ... жиі-жиі оқушыларды қозғау салып,
олардың қиялы, ойына ерік беріп отыру да драмалық шығармаларды оқытудың
тиімді жолдарының бірі. Мысалы, «Қозы Көрпештегі» ең ... ... ... «Кәне, балалар, осы оқиғаны сахнадан көргеңдей айтьш беріңдерші»
немесе «Осы көрініс сахнада жүріп жатыр дейік, көз ... ... ... ... сұрақтармен оқушылардың қабілетіне, шығармашылық ойына да жол
ашып отыру керек. Оның ... ... ... ... оқыта отырып,
мүғалім театр көрерменін тәрбиелейтінін де ұмытпағаны дұрыс. Немесе, мына
актіге, не оқиғаға ... ... ... ... қандай декорация жасар едің?
дегендей де сұрақтар жоғарыдағы мақсаттан тумақ. Кейіпкерлер монологі,
диалогін үнтаспадан (мәнерлеп ... ... ... ... ... ... ... айтқызудың да өзіндік орны бар.
Драмалық шығармаларды оқытудын басты мақсатының бірі, жоғарыда айтып
кеттік, оның ... ... ... жанрларынан өзіндік ерекшелігін
таныту. Осы мақсатта, мысалы, «Қозы Көрпеш» лиро-эпикалық ... ... осы ... ... «Қозы Көрпеш — Баян сұлумен» салыстырудың маңызы
зор. Трагедияны талдау барысында мынадай сұрақтар қоюға болады:
1. Жырда қандай кейіпкерлер бар? Олар ... ... ... ... кейіпкерлер трагедиядағы жырда жоқ?
3. Қандай оқиғалар жырда ... ... ... ... ... ... ... тілін автор трагедиясында пайдаланған ба?
5. Жырдағы негізгі тартыстар трагедияда пайдаланылған ба?
Салыстыру сұрақтарын ... ала үйге ... ... ... ... ... Салыстыру жұмыстары арқылы жыр мен драманың айырмашылығын
ажырату, аңдату ... ... ... ... ... ... ... ойлайсыңдар, жыр мен драманың айырмашылыктары неде?» деген
сұрақ қоюға болады.
Драмалық шығармаларды оқытудың жолдары көп. Ол -әр ... ... де ... ... ... Дегенмен, оның өзіне тән
оқыту әдістері, сабақ түрлері ... ... ... түрі - драманы өтудегі тиімді сабақ түрлеріне жатады. ... ... ... барысын көрсететін сабақ үлгісі беріледі.
М.О.Әуезов - драматург,
аудармашы
(Концерт-сабақ)
|Сабақтың негізгі ... ... ... |Оқу ... |
|элементі, мазмұны ... ... ... ... ... ... |Алдын ала практи-калық|1. Кесте-плакаттар. 2.|
|-драматург ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... (гр. форма).|М.Қаратаев. «М.Әуе-зов|
| ... ... бар |- ... ... |
| ... ... әдісі).|(«Жұлдыз», 1977 ж.) |
| ... ең ... | |
| ... | ... трагедиясы.|Үйге өз беттерімен |Альбом. Кесте. ... ... ... ... ... ... ... шындығына құрылуы |практикалық, ... |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... гр. | |
| |тап. ... | |
| ... ... |
| ... баяндау | ... ... пен ... ... ... таза ... ... |Күйтабақтан үзінді |
| ... оқу, ... ... |
| ... | ... поэти-калық |Кітаппен (жалпы ... ... білу ... ... автордың |сыныптық форма) жұмыс.|керек?» атты кабинет |
|идеялық шешімі ... ... ... ... ... ... әңгіме |«Нені білу керек?» |
|тақырыбы, ... ... ... сыныптық |кестесі ... ... ... ... | |
| ... | |
| | | ... ... ... оқу. ... ... ... |Жатқа оқу (даралық |Артистердің портреттері.|
|жаңа сипаты. Сырым. ... ... ... ... |Проблемалық жағдаят. | ... ... ... | ... ... |Практикалық әдіс | ... ... ... жалпы | ... ... ... форма). | |
| ... ... | |
| ... ... | ... ... |Эвристикалық әдіс. ... ... ... ... және ... ... |тыңдау ... ... ... ... | ... ... |қатыстыра отырып) | ... ескі мен | | ... ... | | ... | | ... ... ... ... баяндау. |Иллюстрациялар. |
|ұлы ... ... ... | ... ... | | ... ... |Оқушы хабарламасы |Инсценировка. «Абай» |
|оқиға –Ажар, Айдар ... ... ... ... |
|махаббаты. Айдардың |мәнерлеп оқу). ... ... ... ... |материалдар ... ... ... әдіс ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... |Зерттеу әдісі. ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... | |
| ... ... | |
| |Осы ... ... | |
| ... баға ... | ...... ... ... ... | | ... | | ... ... | ... | | ... ... | | ... ... ... ... ... ... ... асқан шебері» («Қазақ әдебиеті» газ.)
ә) Ы.Дүйсенбаев. «М.О.Әуезов» (3 - ... ... ... журналы, 1977 жыл).
- Кіріспені оқушылардың (алдын ала берілген) қысқаша ... ... ... ... ... драмалық шығармалары
туралы әдебиетші, сыншы, актерлердің, өнер ... ... ... ... ... жанрының бас қазығы, театр тарихының түңғышы - «Еңлік -
Кебекті» көрмеген, сұм заманның құрбандығы болған қыршын жастарға жаны
ашымаған, туған ... ... ана ... деген сүйіспеншілігі артпаған
бұл күнде бірде-бір адам жоқ десек, артық айтылғандық болмайды. Өскелең
өмірімізбен, гүлденген мәдениетімізбен бірге, өзгере, өңделе ... ... ... - ... ... - қалың бұқараның сүйіктісі болған нағыз
ұлттық
туынды».
«Ол ғажап аудармашы еді. ... ... ... ... мен ... ... Гогольдің «Ревизо-
ры», Треневтің « Любовь Яроваясын» қай қазақ көріп, қызығып,
әсер, ... ... ... ... ... асқан шебері». («Қазақ әдебиеті», 1961 ж. 30
маусым).
Оқушы ... ... ... - шын ... ... ... ... кереметі сонда, осындай бір-біріне елжіреп
тұрған шынайы махаббатты Сырым мен Қарагөздің бойынан ғана емес, сол
Қарагөз Айымға жан-
тәнімен ынтыққан Нарша жүрегінен де ... ... ... ... ... ... ... Наршаны
лирикалық кейіпкерлер ішіндегі ең бір көрнектілерінің қатарына қосуында
күмән жоқ».
Оқушы ... ... ... ... шығармалары, аударма
саласындағы, қазақ театры мен мәдениетін өркендетудегі еңбегі туралы
түсінік ... ... ... ... ... көрсетілген және
олар туралы пікірлер мен ойлар, толғаныстар жазылған кесте-плакаттарды,
фотомонтаждарды пайдаланды.
Әуезовтің ұлы ... ... ... ... ... де ... ... да отты тілін драмалық шығармалары арқылы да танытуға талаптандық.
23. Жазушы шығармашылығының бет ашары - «Еңлік -Кебек» трагедиясын талдамас
бұрын, үнтаспадан ... ... ... ... ... осы пьесаны
автордың қалай жазып, оны алғаш рет қойғаны туралы әңгімесін тыңдадық. ... жеке ... ... ... ... аша түсу үшін, қысқаша
ғана түжырымды етіп жазып келген аннотациялар оқыттық. Төменде бір оқушының
аннотациясын ... ... ... ... ... ... ... мысалдар көрсетіліп жатты.)
|Акт, суреттер, көріністер |Мазмұны |
|I акт | ... Есен мен ... ... ... акт ... бата ... ... мен Еңлік. |
| ... ... ету. ... Кебекке |
| ... ... |
| | ... акт ... мен ... ... ... акт ... ... ... ... |
|III акт ... ... Өлім ... кесу. |
| | ... ... ... ... өлтіруі. |
|IV акт ... ... ... |
|V ... ... мен Абыз және ... ... ... ... ол туралы пікірлер, бағаларға тоқтала отырып,
жалпы драматургия жанры, соның ішінде ... ... ... ... ... Енді трагедияның ең езекті мәселесі - феодалдық тағылық пен адал, таза
махаббат арасындағы тартыс екеніне ... ... ең ... ... ... ақ ... көрінуін, оның ары қарай өрістеуін әңгіме еттік.
Адамгершілік, адамның жеке бас бостандығы, ел бірлігі, әйел ... ... бала ... ... ... бейнесінің трагедияда реалистік
жолмен көркем де шынайы көрсетілетініне ... ... ... ... Кебек, халық өкілі - ... ... ... ... ... ... ... жай баяндау, диалогтер емес,
талас-тартыс, шиеленіске құрылғанына оқушылар назарын ... ... ... ... ... ... ... қоштасуы.
III актідегі билер тартысын, Есен мен Кебек арасындағы (IV акт)
диалогтерде үзіндіні рөлге ... ... ... ... ... IV ... ... «Ей,
сотқар би...», деп басталатын сөзі мен Еңліктің Кебекпен қоштасар жеріне
дейінгі көріністен оқушылар инсценировкасын көрдік. Жапал мен Абыздың
диалогін (IV актінің соңы) ... ... ... тіл ... ... идеялық-эстетикалық
шешімін талқылау барысында III актідегі билер тартысынан үзінді ... ... ала ... ... ... тапсырмаларды
пайдаландыра отырып (шешендік сөздер, өткір, ... ... ... сөз тіркестері, мақал-мөтел-дер, нақыл сөздер жазылган),
жазушының трагедиядағы көркем тіліне, ... ең бай ... ... ... ... ... талдау жүргіздік.
Төменде үлестірме тапсырмалардың бір үлгісін беріп отырмыз:
|М.О.Әуезов «Еңлік-Кебек» ... ... ... ... ... акт ... ... әй дер ажа, қой дер |
| ... ... жоқ... » Ағайын ұзында |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... деп ... |
| ... ас құйып, сабына қарауыл |
| ... ... ... мен ... |
| ... ... ... ... ... трагедияның III актісі бойынша
жеке тапсырмалар бердік.
Е с к е р т у: ... ... ... олар ... орындайды да,
үйден жазып әкеледі. Осы практикалық тапсырмалар арқылы трагедияның бай
тіліне, ол ... ... ... ... ... ... ... диалогтер мен терең мәндегі толғау-монологтердің (Абай
монологі) маңызына тоқталдық.
«Қарагөз» трагедиясын ... ... ... ... ұ р а қ: ... ... тақырып жағынан «Қарагөз» трагедиясының
«Еңлік - Кебекпен» үндестігі неде ... а у а п: ... де ... ... жастардың бас бостандығы,
махаббат мәселесі сөз етіледі. Екеуінде де олар ... жете ... ... ... ... ұ р а қ: Ал ... ... ерекшелігі неде?
Ж а у а п: «Еңлік - Кебекте» Еңлік пен Кебек каза ... ... тірі ... ... ... ... ... туралы автордың мына өз сөзін
мысалға келтірдік. «... Жалпы пьеса тақырыбы - беймезгіл ... ... ... орта ... қайғы-зардап уынан қаза тапқан өнерлі жастар жайы,
асықтық пен ақындық құмарлығында елтіген уыз ... ... ... ... ... ... ... 235-бет).
Пьесаның ендігі айқындалған идеясы бойынша: азаптан туған акындық, қам-
қайғыдан туған қаза жеке ... ғана ... ... ... ... ... ... азапты ұғынуға, халықтың қайғысын ұғынуға
беттеген шабытты көрсетпек. ... кер ... ... ... ... шабытты ақындықты бейнелемек.
Міне, бүл сөздер арқылы біз оқушыларға жазушының трагедияны жазудағы
мақсатың, негізгі арманын түсіндірдік.
Күйтабақтан ... бен ... ... ... бәйбішелердің түсетін
жерінен үзінді тыңдадық. Қарагөз ... ... - ... ... ... ... бойы даланы жұдырығына қысып ұстаған феодалдық
ескілік пен әдет-салтқа қарсы шыққан Қарагөз бен ... ... ... қасиеттегі лирикалық кейіпкер - Нарша, ескіліктің қатал
сақшысы -Маржан ... ... сөз ... Ары ... ең ... ... Қарагөз қабірінің басына келуін, түсін, Қарагөздің аян ... ... ... ... ... сұрақ қойып, трагедияның өршіл сырын ашу ... ... ... ұ р а қ: ... ... бір ... ашуда автор неге екі түрлі
идеялық шешім қабылдаған?
Оқушы. С.: - «Еңлік - Кебектегі» оқиға өмірден алынған ... ... ... шындықты жазған. Ал «Қарагөзде» Сырым тірі қалады, кек алуға
аттанады. Меніңше, жазушы мақсаты ... ... ... ... ... ... келе ... көрсетпекші болған.
Оқушы Ғ.: - Менің пікірімше, «Еңлік-Кебектегі» Абыздың өсиетінде
(өліктер басындағы) ... идея бар. ... ол ... ... ... үшін ... болған жастардың, олардың қараңғылықпен күресінің
өлмейтінін, оның ... жол ... ... Ал ... бейнесінен,
оның іс-әрекетінен сол Абыз өсиетінен көргендеймін. Сырым өз кегі ... ... ... де ... ... Мен ... ... осылай
түсінемін.
Оқушылар болжамына, жауаптарына назар аудара ... ... қаза ... да, олардың ақ махаббатының куәсі - нәрестенің тірі
қалуы, халықөкілі - Абыз ... ... ... ... ... шебер шешімі екенін, ал Сырымның тірі калуы, оның қабір ... ... ... қирататын ұрпақтың өсіп келе жатқанын көрсету
үшін алған шешім екеніне тоқтадық.
«Абай» ... ... ... оның жазылу тарихынан қысқаша
кіріспе-түсінік берілді.
Оқушылардың I актідегі Абай - ... ... ... бойынша
дайындаған инсценировкаларын көріп, сабақты түсіндіру барысында ... ... ... ... ... суреттерге жасалған
фотомонтаж, пікірлер, бағалар жазылған плакаттарды пайдаланып отырдық. ... ... ... ... ... ... ... бердік.
Трагедияның ең өзекті мәселесі, ең негізгі шиеленісі ... ... ... екенін баяндай отырып, Абай сөздерін, билер тартысын
мәнерлеп оқыттық.
Трагедияның тіл ... ... ... ... ... ... ... найзағайдай жарқылдаған диалогтер, Абай
өмірінің ащы запыранын ашатын терең ... ... ... ... ... жазушы шеберлігі талданды.
Трагедияның көркемдік ерекшелігі ретінде сәтті шыққан ... ... ... ... де өз ... тауып түрғанын,
пьесаның өн бойы қайнаған тартысқа толы екендігі айтылды.Әуезовтің тамаша
аудармалары туралы ... ... ... ... беріледі.
Фотомонтаж арқылы Әуезов аудармасы бойынша Отелло, Хлестаков, Яровая
рөліндегі қазақ өнер тарландарының ... ... ... ... ... ... дамытуға негізделді.
Сыныптағы үш қатарға жеке-жеке жұмыстар берілді. 1 -қатар ... ... ... киносценарий жазып келуі керек (таңдаған актілері бойынша); ... - ... ... ... ... тиіс (таңдаған актіге); 3-
катар «Түнгі сарын» трагедиясына киносценарий жазады (IV актіге). Кейбір
оқушыларға өздеріне ... ... ... ... ... ... тапсырдық.
Ш тарау. АҚЫН-ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ ӨМІРБАЯНЫН, ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫН ОҚЫТУ
ЖАЗУШЫ ӨМІРБАЯНЫН 9-11-СЫНЫПТАРДА ОҚЫТУ
Мектепте ақын-жазушылар ... ... ... зор, әрі ол ... ... бір саласы. Қай ақын-жазушыны, суреткерді алмайық, оның
шығармашылығында, қол жеткен табысында өзі өмір ... орта мен ... өмір ... ізі ... Қай ... суреткердің қай өмір кезеңіне
байланысты туған, ол шығарманың жазылу себебі не ... ... ... өмір жолы жауап бермек. Мысалы, С.Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасы
қиялдан туған шығарма емес екені, оны жазу ... ... үш рет ... ... ... ... Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Немесе,
Міржакып, Сұлтанмахмұттардың Мағжандардың «Алаш ... ... ... ... ... сол ... кезінде оған жақтас,
пікірлестіктерінен туғандығы баршаға аян. Сондықтан суреткер ... ... ... ... керек.
Бағдарламада ақын жазушы өмірбаянын оқыту 9- 11-сыныптарда тарихи
әдебиеттік ізбен ... Ал ... ... ... ... ... ... талдау ұсынылады. Сол себептен де әр ... оқып ... ... ... ... жазылу тарихы туралы
тұжырымды түрде хабар алса, артық болмайды. Сондықтан 5-8-сыныптарда ... ... ... берудің тиімділігі бар.
5-сыныпта М.Шахановтың «Отырар дастаны» шығармасын оку алдында оқушыларға
әңгімелеу әдісімен Мұхтардың қысқаша өмірін ... ... ... мәселелеріндегі азаматтық, күрескерлік, ұлтжандылық қасиеттерін айтып
берудің ... зор. ... ... оқып ... соң, ... ... ... өлеңдеріндегі Қайыр ханға ұсастығы бар ма, неге ... ... ... ... ұлдары туралы жиі жазады деген сұрақтармен
оқушыларды ойландырып, өзі халқын ... ак, ... ... ... ... тақырыптарға бара алатындығы жөнінде сөз козғау тиімді тәсіл болмақ.
8-сынып окулығында Абайдың Әбіш туралы өлеңдері ... Әбіш ... ... ... ғана ... беріледі), Абай оған неге бірнеше
өлендер жазған, ол өлеңдер ... ... ... ғана ма ... сұрақтарды
мұғалім ақын өміріне шолу жасай отырып, түсіндіреді. ... ... ... оған ... үшін де бұл ... маңызы ерекше,
мүғалім әңгімелей отырып, Абай өлеңдерінің ... ... ... үшін ... ... ұлы ақын өз ... сол ... адам ұлы» болу үшін тәрбиелегенін, әсіресе, Әбішінен үлкен үміт
күткенін, бірақ Әбіш қазасы ол ... ... ... орны ... ... ... ... алғызғанын әңгімелеудің тиімділігі зор. Оқушылардың
қызығушылығын арттыру, танымын дамыту мақсатында М.Әуезовтің «Абай ... ... ... де ... бар. ... ... ... ғана
сүйсіндірмес, тірі болып, сау болса, халқын да сүйсіндірер. Қараңғы
сахарасына жарық сәуле ... ... адал буын сен ... ... ... толғауын немесе «Қапыда» бөлімі бойынша Әбіштің кайтыс болар
алдындағы әкесіне ... ... оқып ... ... 5-8-сыныптарда
суреткердің бүкіл өміріне тоқтаудың қажеті жоқ. Өміріне тұжырымды түрде
шолу ... ... ... ... ... ... ... ғана
көбірек көңіл бөлу керек.
Тәжірибеде суреткер өмірбаянына арнайы сағаттар бөліп, шығармашылығын
талдау алдында оқыту және оны ... ... ... ... орын ... Орыс әдебиетін оқытуда соңғы тәсіл кең орын алады. Ал
қазақ өдебиетін окытуда бұл соңғы тәсіл кей ... ... оның ... ... жазылып қалған деректердің болмауы, тағы
басқа ... ... ... ... ... ... нақты мерзімі белгісіз болуы. Жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... ... ... шолу ... тиімділігі де
бар. Егер мұғалім қосымша материалдар пайдалана отырып, кең ... ... ала ... оның тек ... ғана ... ... халқына сіңірген еңбегі, өмір сүрген ортасына байланысты әр қилы
өмір жолы, жеке басының ... ... ... ... сөз ... ... ... Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Шәкәрім Кұдайбердиевтерді өтуде
осы тәсіл тиімді болмақ. Себебі, халқымен жаңа табысқан бұл ... әрі ... ... ... жапа ... коммунистік
идея мен сталиндік сұмдықтың құрбандары болғандарын жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... талдау дұрыс емес. Олардың
барлық шығармаларында өмірлерінің ізі, сыры жатыр. ... ... оның өмір ... ... ... ... байланысты туған
шығармалары туралы маңызды мәліметтерді жинақтап, хронологиялық кесте
жасап, ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Ақмола уезі, Нілді ... ... ... өлең |
| ... ... келді |шығара бастауы (толық |
| | ... ... |1) ... зауытына келіп, | |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| |2) ... ... | |
| ... ... | ... 1914 |Омбы қаласында семинарияда окуы,|Қазан ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер жинағьшьщ |
| | ... ... ... ... суреткердің жүріп өткен жолдары,
шығармаларының жазылып, басылған, әрі тараған жерлері, шет елдерде
аударылып, жарық көруі, өмірінін басты кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға да мұғалім ерекше ден
қойғаны жөн. Ақын-жазушылардың ата тегі, шыққан руы, ... ... ... да мәліметтер беріп отырудың маңызы бар. Мысалы, Абайға байланысты
мә-ліметтерді көрнекі етіп жазып, ... ... ... ... ... ... - ... деген даналык сөз қайта жаңғырып
жатыр. Мүмкіндігіне орай, осылай ақын–жазушылардың ата ... ... ... ... зияны жоқ. Сондай–ақ олардың бәрін жаттатқызу да
міндетті нәрсе болмауы керек. Сабаққа дайындық ... оқу ... ... ... өмірбаянының негізгі кезеңін сипаттайтын фотосуреттер,
шығармашылығына байланысты алынған иллюстрациялардан көрмелер, альбомдар,
хаттарынан, естеліктерден, шығармаларының үлгілерінен ... ... ақын ... ... өлең-жырлар, даусы жазылған
күй-табақтар, фильмдер, синхрондык кестелер, т.с.с. ... ... ... де ... ... ... ... стенд болуға тиіс. Онда тұжырымды түрде сол суреткерге байланысты
мәліметтер, оқушылар міндетті түрде ... ... ... ... ... Ш.Уалихановқа байланысты мынадай стенд жасауға болады:
Ата тегі (Абылай хан ұрпақтары, оның қазақ тарихындағы Шоқан өмір сүрген
кезеңнің саяси ... ... ... ... ... Омбы ... Орыс ... ұстаздары, гуманистік көзқарасының қалыптаса
бастауы.
С.Мұқанов, Ә.Марғұлан еңбектері
|Орталық Қазақстан, Жетісу, |Қырғыз елі -1856, 1857 ... ... -1857 ... | | ... ... | ... ... |
|«Қазақстандағы шамандықтың | ... ... ... ... тіл | ... ... ... пікірлері (халық | ... ... ... ... | | ... қазақ | | ... ... | | ... ... батыс | | ... ... | | ... | | ... ... әдебиетімен | | ... | | |
| | | ... ... - ... ... ... мен ... теңеуі). Орыс
достарымен жазысқан хаттары. Қосымша материал.
Ең басты, түйінді дүниелерге негізделіп жасалған, әрі ... ... ... тұжырымды түрде көрініс беретін ... ... ... мен ... ... барысында оқушыға анықтағыш,
көрнекі кұрал, әрі көмекші-нұсқау ретінде ... ... ... жолы ... ... сабақтың тиімді ұйымдастырылуының өзі оны
әрі қарай оқытудың нәтижелі болуына сөзсіз әсерін тигізеді. Оқу жабдығы,
материалдарды ... ... ең ... ... ... білім мазмұнын
саралау, қай сабақта оны қай тұрғыда жеткізе білу ... ... ... оқу ... ... сұрыптап ала білу, сабақ
үлгісін оның мазмұнына сай ойластыру - сол ізденудің бір ... 11 ... ... ... ... ... мен шығармашылығын
төмендегі үлгіде өтуге болады:
|Сабақ тақырыбы,мазмұны ... ... ... |
|1-сабақ: «Мен Мағжанды ... ... ... алу» ... ... ... ұшқан |хабарламалары (естелік, | ... ... ... |хат т.б. ... | ... ... |материалдардан | ... ақын ... ... , | ... ... сөз, Білім|пікірлесу, мәнерлеп оқу, | ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ) | ... ... ... | | ... ... ... | | ... Омбы ... | | ... ... | | ... «Мінекей, қазақ |Түсіндірмелі әдіс. |Практикалық ... ... ... оқу. ... ... ... (Өлеңдерді |негізделген іздендіру |
|дейінгі қызметі. 1912 ... ... ... ... ... ... Қосымша | ... ... ... ... | ... ... ел, ... (Ғылыми | ... ... ... |материалдар ) | ... ... ) | | ... ... | | ... «Шын ... | | ... қазақ», «Туған | | ... ... | | ... «Арыстанға қарсы|Мұғалім дәріс ... ... ... ... ... ер.. ... |қорғау сабағы. ... ... ... ... | ... ... ). ... | ... ... ... ... ... |бойынша топтық, жұптық | ... ... ... | ... ... ... –баяндамасы | ... ... ... ... | ... ... ... лирикалары– | ... ... т.б ... ... 2) | ... ... |Мағжан лирикаларындағы | |
| ... миф, | |
| ... | ... «Қу өмір ... ... ... ... сабақ |
|жоқ қажытқан соң...» |әңгімелер. ... ... ... ... ... ... пікірталас, |инсценировка жасау) ... ... ... көрсету. | ... ... әр | | ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... ... ... ... |Сыр ... ... |
|қойма маған...»Ақынның |материалдар бойынша оқушы| ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... бойынша топтық | ... ... ... Оқушылардың | ... ... ... | ... ... |«Мені де, өлім әлдиле ?»| ... ... ... ... ... | ... ... ... анау ... ... ... фольклорды жете |десең...» (Мағжан –ұлт | ... ... ... потриот ақын.) | ... орыс ... ... | ... ... ... әшекейін | ... ... ... ... | ... Бай, ... |тіліне талдау) | ... ... ... | ... қозғау, аударма, | | ... ... | | ... ... | | ... ... сері», | | ... ... ... | | ... Әдебиеттегі | | ... ... шолу | | ... | | ... ... шығармашылығы - тікелей сол өзі өмір сүрген дәуірдің
картинасы. Әрине, жазықсыз репрессияға ұшырауы, оның ... ... ... ... ... ... ... пәнімен ұштастыру міндетті
түрде керек. Тіпті 1-сабақтың өзін оқытуға негізделген дуэт сабақ ... пәні ... ... ... болады. (Дуэт сабақтар туралы осы
еңбектің «Сабақ түрлері, үлгілері» деген тақырыбында арнайы сөз ... өмір ... ... ... кезең — патшаның отарлау саясатының
әбден асқынып тұрған ... еді. ... ... көзі ... ... акын бұл
трагедияға ат үсті ... ... оның 1912 жылы ... «Шолпан»
жинағындағы көптеген өлеңдер осы отарлауға қарсы жазылған ... да ... Оған ... ... сол ... ... ... жерім
- Сасықкөл» өлеңің алуға болады. Ал төңкерістен кейінгі көптеген ... Алаш ... ... ... ... толғаныстарына
негізделген. Мағжан Қазан төңкерісін, елдегі жағдайларды ... ... ... Ақын өлендеріндегі элегиялық сипат, кейде торығу себептерін білу
үшін, тарихи шындықты оқушыға тұжырымды ... ... еске ... ерекше. Тарих пәні мұғалімі ақын өмір сүрген қоғам бейнесінен сыр
шертсе, әдебиетші мұғалім оның ақын ... ... ... еді.
Осы әдіс тек Мағжанға ғана байланысты ... ... да ... өмірі,
шығармашылығын оқыту барысында ерекше назар аударып, пайдаланатын әдіс.
Мағжан поэзиясындағы ... миф ... сөз ... да, орыс
әдебиетіндегі, Батыс әдебиетіндегі әр ... ... ... ... ... ... сол пән ... бірлесе шешілу керек. Оқушыға жан-
жақты, әрі ... ... ... осы мәселелердің маңызы зор. Сонымен,
суреткер өмірі мен ... ... ... ... ... ... орны бар. Өмірбаяндық шығармаларды да пайдалану тиімді
болмақ. Мысалы, Сәкен («Тар жол, тайғақ кешу»), Сәбит ... ... ... ... ... өткенде, сол тарихи шығармалар бойынша
оқушыларға ... ... ... ... ... ... жерінде оларды негізге алып, оқытуының маңызы зор. ... ... сөз, ... ғана ... суреттермен, иллюстрациялармен
байланыстырылса, кейде ... ... ... бұл ... ... арта ... Сонымен бірге ақын-
жазушы туралы көркем тарихи шығармалар, эпопеялар да ... ... Абай ... ... ... ... ... «Абай неге
халық жағына шықты?», өзі ... ... ... мыңмен жалғыз алысты?»
деген проблемалық сұрақтар қоя отырып, оған жауап ретінде М.Әуезовтің «Абай
жолы» эпопеясының ... ... ... Қодар мен Қамқа ... ... ... оған ... ... осы көріністі
мәнерлеп оқуға болады. Абайды халыққа бастаған жол, ... алып ... жол - ... ... дала тағыларының күйініші екендігіне оқушылардың
назарын аудартуда бұл ... ... зор ... Көптеген ақын-
жазушылардың өздері туралы жазған өмірбаяндары бар. Мысалы, Ғ. Мүсіреповтің
«Автобиографиялык әңгімесі», ... өзі ... ... ... ... ... өмірбаянын өзінен артық кім ... бұл ... да ... ... аударуы керек. Ақын-жазушы
еліне сырттай саяхат жасау, бар болса, мұражайына, ескерткішіне бару, тіпті
алғашқы сабақты сол жерлерде өту, ... ... ... ... ... ... ... адамдармен кездесу сабағын ұйымдастырудың ... Ал ... ... болмағанда, мұғалім оқушыларының, үйірме
мүшелерінің көмегімен кабинетті безендіріп, өткелі отырған суреткер туралы
көрме жасап, сабағына ... ... ... сол ... ... ... ... алдын ала алып келіп, таныстырып, ынтасын, кызығушылығын
арттыруға ... ... Абай ... ... байланысты мынадай
материалдар пайдаланылады:
1. Абай киіз үйінің макеті («Абай мұражайы» атты кітапшада бар).
2. а) Абайдың ... ... ... ... ... ... ... суреттер, портреттер.
3. «Абай жолы» эпопеясы бойынша салынған суреттер (осы кітапты суреттерді
үлкейтіп салғызуға болады).
4. ... ... ... атты ... ... әлемді шарлап кетті» атты карта-сызба (Абай
шығармалары мен «Абай жолы» тараған елдер
бойынша).
6. «Абай Құнанбаев. Нені міндетті түрде білу керек?» атты стенд ... ... ... ... ... киносына қатысушылар, Абай әндерін ... ... а) ... ... ... ... ... ақындығының айналасы» атты фотомонтаж. б) «Абай ақындығының үш
қайнар көзі» (суретті кесте- плакат).
9. Абай ... ... ... ... нақыл сөздері» атты кесте-плакат.
11. Оқушылар шығармашылығынан көрме.
а) Абай туралы төл туындылар (арнау өлеңдер, т.б.).
ә) Суреттер, макеттер.
б) ... ... ... ... ... ... әңгіме әдісімен түсіндіріледі.
Оқушыларды жалықтырмау, әрі ... ... ... ... мұғалім
монологін, кіріспе сөздің өзін ерекше ойластырған жөн. ... де ... сөз ... мәнерлеп оқу, мәнерлеп айта білу өте кажетті мәселелер.
Оқушы эмоциясына әсер ету, өтілгелі ... ... ... халық
өміріндегі орнына баса назар аударту үшін, шебер ұстаз әр түрлі ... оқу ... ... ... үйлесімді сұрыптап алады.
Жазушының даусын күйтабақтан тындату немесе ол ... ... ... оған арналған өлеңдерді мәнерлей отырып, жатқа оку, ... ... ... соң мүғалім өз монологін бастау сиякты әдіс-тәсілдер
тиімді болмақ. Сабаққа эпиграф тандап ала ... ... ... ... зор. ... ... ... түсіндірмес бүрын, эпипроектордан
суретін (әр ... ... ал ... ... ... Абай ... Абай... деп жалғасып кететін көркем сөзі бар ... ... ... үзінді тыңдатып, әрі қарай:
«Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.
Соқтықпалы, ... ... ... жалғыз алыстым, кінә қойма», -деген Абай өлеңін өзі
тебірене, мәнерлей оқи отырып, сабақты бастаса, сөз жоқ, мұндай сабақтың
тартымдылығы, тиімділігі зор болмақ.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... асау ... ... ақын...» немесе «Ақындар аққуы», «Поэзия Оқжетпесі»,
т.с.с. эпиграфпен өтуге болады. Кіріспе монологті Г.Серебрякованың: ... ... ... ... жер жиһанда көрген жоқпын. Қазақстан - бай
өлке, байтақ өлке, құнарлы жер де, мыңғырған мал да сонда, ... ... ... ... мен ... ... елітетін сұлу таулар да
сонда, ең бастысы, онда табиғат ... ... етіп ... ... бар. Мен ... Сәкен Сейфуллин Қазақстанның бір бөлшегі сияқты», -
деген пікірінен бастап, ... ... ... жан ... қия ... көргің келсе, міне, осы деп,
Көрсетсе жер жүзіне ұялмайтын», -
деген өлеңімен жалғастырып, ары қарай Сәкеннің өлеңдерін мәнерлеп жатқа оқи
отырып, сабақты алып ... ... ... ... ... пікір, бағалар,
оларға арналған өлеңдерден әдеби монтаж жасап (оқушылармен), сол ... ... ... ... ... ... ... әдісі жетекші рөл
атқарғанда, мұғалім дәрісінің жоспар-тезисімен таныстырады, ... ... ... ... ... ала ... тапсырмалар
бойынша оқушыларды қатыстырып отырады. Тапсырмалар ... ... ... да ... материалдарға негізделеді. Олар хабарлама,
қысқаша баяндама, дәйексөз, ... ... ... ... ... ... ... сабақтың ара-арасында ақын-жазушы өмірінен инсценировкалар
көрсету (ең маңызды ... ... ... ... ... ... сұңкарларынан» қысқаша үзінді керініс беру аркылы түрлендіру, «Жас
қазақ марсельезасын» әнімен күйтабақтан ... ... ... ... ... ... пікірталас, конференция, концерт, емтихан сабағы
түрінде өтіледі, ... ... ... ... ... ... ... ауқымы, оньщ өзіндік сипат, ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... сөз ... жоғарыдағы мәселе-
лердің барлығы - әдістемелік нүсқау, багыт-бағдар. Оны ... өз ... ... байланысты тқімді, қонымды дегендерін саралап алады.
Балаға білім мен ... ... ... ... ... әр
мүгалімнен осыны талап ... ... ... окытуда үй
тапсырмаларын іздендіру, шығармашылық бағытта беруге назар аударылады.
Мысалы, Шоқанның ... ... ... ... «Мен ... сүйемін...»
атты шығарма-эссе немесе оқушылар қалауы бойынша Шоканға хат ... ... ... ... ... ... ... жазу
(әрине, кабілеті негізінде), т.б. тапсырмалар орындатуға болады. Сондай-ақ
қорытынды сабақ кезінде осы «Мен Сізді сүйемін...», ... ... ... ... ... ... қандай касиеттері, мінезі өзіңе ұнайды,
сол бойынша шағын ... ... ... ... алған әсері
туралы шығарма-талдау жазу, Шоқан атынан болашаққа хат жазуды да «Мен Сізді
сүйемін...» тақырыбында ... ... ... ... ... беріп,
пікірін дәлелді түрде қорғай сөйлеу талап етіледі.
Шоқан туралы қорытынды сабақ:
1. Қалай ойлайсың, Шоқанның қай саяхаты бүкіл өміріне, ... ... ... ... ... қай орыс ... ... бағасы ерекше құнды?
3. Шоқанның қай ғылым саласында артына қалдырған ... ... ... тапсырмалар Ы. Алтынсарин туралы қорытынды сабақта да берілді.
1. Ыбырайдың педагогикалық мұрасының қазіргі қазақ мектептері үшін маңызы
бар ма?
2. ... ... ... ... тәрбие мәселесі, оның
өміршеңдігі туралы не айтар едің?
ШОЛУ ТАҚЫРЫПТАРЫН ОҚЫТУ
Шолу ... ... ... ... ... тарихи-қоғамдык мәселелер ауқымында карастыруда, үлкен
бір кезеңдегі әдеби дамулар мен ... ... ... оның ... ... ... ... бұл тақырыптардың маңызы ерекше.
Бағдарламада берілетін сағат ... ... ... ... ... оны оқытудьң өзіндік күрделілігін көрсетеді. Шолуларда
ең алдымен тарихи-саяси мәселелер, коғам дамуының ... ... ... ... мәдениет, әдебиет, өнерге олардың әсері сөз ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар
шығармашылығы (сол кезеңдегі), олардың негізгі жетістіктері әңгімеленеді.
Қай акын-жазушы болмасын, ол - өз ... өз ... бел ... ... ... ... өздері өмір сүріп отырған коғамды, оның тыныс-
тіршілігін, бейнесін сөз ... ... сол ... ... ... ... шолу түрінде беріледі. Соңғы кезеңдердегі тарихи
өзгерістер, еткен мен ... ... ... карау шолу тақырыптарын
өтуде мұғалімге маңызды жұмыстар жүктейді. Ол ... ... ... ... ... қайта қарастырылуда, бағалануда. Ол
жөнінде ... ... ... ... ... ... Исатай
мен Махамбет бастаған көтеріліс тек шаруалар көтерілісі ғана емес, оның ұлт-
азаттық ... да ... ... шындық бұрмаланып, екі жарым ғасырдан
артық «Қазақстан Ресейге өз еркімен қосылған» ... бір ... ... ... ... ол ... ... шындық беті ашылуда. Хан болса, би-
сұлтан болса, бәрін «жау», бәрін «қанішер» деген үғымнан ... ... ... да ... сары уайымшыл, ескіні көксеушілер,
ұлтшылдар деген қарғыбаудан босатылып жатыр. Міне, коғамымыздағы осындай
ұлы ... енді ... де ... жаңа ... ... ... ... Акын-жазушы, жыраулар, тіпті ауыз әдебиетіміздің де
тамаша туындыларын ... ... сөз ... нағыз саф алтындарын
тарихымызға әкелу, әрі оқу ... ... ... ... ... де ... бағдарлама, оқулық қашан қайта жасалады деп отырмай,
әдебиетті оқыту мәселесіне жаңаша қарау ... ... ... ... кезендермен байланыстыра берілетін
шолу тақырыптарының мазмұны, берілетін білім жүйесін қайта шолу, қайта
саралау әр ... ... ... ... Материалдар жинақтау,
оларды оқулықтағы материалдармен байланыстыру, толықтыру, тиімді әдіс-
тәсілдерді сұрыптау, ... ... ... оны ... ... жеңіл, қонымды жолдарын дөп басып
табу - тек ... ғана ... ... іздену,терең білімді де қажет
етеді.
Сабақ мазмұнын, онда берілетін білімді тәртіпке келтіре
отырып, енді оны балаға жеткізудің ... ... ... іздену қажет. .
Сонымен шолу тақырыптарын өтудің тиімді әдіс-тәсілдері, жолдары қайсы,
мұғалім ең алдымен қандай мәселелерді ... алу ... ... бастау
керек? Қай шолу такырыбында болсын, қамтылатын материал ауқымы кең ... оны ... ... ... ... да шолу ... сол ол ... бір кезең туралы окушыларға алдын ала хабар береді,
жан-жакты түсінік жасайды.
Осы мол да маңызды материалдарды мүғалім ... ең ... ең ... ... ... ала білу керек. Сабақ алдында ... ең ... ... мәселелері», Нені міндетті түрде білу керек?»
деген кесте-плакатты пайдалануға ... ... ... ... ... қазақ
әдебиеті
|Бүгінгі сабақтың ең негізгі, мәнді мәселелері - сол кезеңдегі ... ... |
| ... Кең-байтақ қазақ өлкесі Ресей империясының Қазакстан құрамында. Қазақстан|
|Ресейге өз еркімен ... ма? ... ... ... шындықтар туралы |
|жаңалықтар; ... ... ... ... ... онын прогресивтік маңызы; |
|б)Әдебиетте ағартушылык, демократтык, гуманистік, азаматтық бағыттың ... ... ... сыншыл реализмнің қалыптасуы. Өрлеу дәуірінін |
|басталуы (әдебиетте) ... ... ... ... ... ... |
| ... ... - ... ұлы ... қазақтың төл ғылымынын ... ... ... тарихшы, тілші, әдебиетші, ... ... ... ... саяхатшы, ағартушы, ... ... ... - ... ... ... оқыту саласының негізін салушы. |
|Жазушы, ақын, аудармашы, балалар әдебиетінің атасы, ұлы гуманист, ... ... ...... ... ... ... шыңы, көркем, |
|жазба әдебиетінің, әдеби тілінің негізін ... ... ... орыс ... ... ... таратушы, ойшыл-философ, |
|ғажап аудармашы, қазақ әдебиетіне түбір өзгеріс әкелген жаңашыл ақын, сыншыл|
|реализм әдісінің ... ... ... демократ-ағартушы. ... ... ... ... Кердері шығармашылықтары: ... ... ... байлықтың құлдарын өлтіре сынауы; ... ... ... ... ... ... ... Ресейге қосылудың |
|шынайы, көлеңкелі жақтарын ашына сынауы; ... осы ... ... әр ... ... ... кездегі тарихи шындыққа |
|негізделген бағалар, ойлар. ... ... ... ... жаюы ... Мағауия, Әсет ақындар |
|туралы) ... ... ... бір ... Ән ... ... мәдениетінің дамуы. |
|Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса ... ... ... ... ... реализмнің көркем әдебиет әдісі ретәнде дамуы.|
|Реализмнің сыншылдық, ағартушылық, гуманистік, азаматтық сипаттары. ... ... де бой ... оның ... ... ... жазылған бұл кестені үлестірме-нұсқау ретінде
балалардың алдывна беру тиімді болмақ, себебі, үйде дайындалу ... ... ... ... ... ... көрнекіліктің маңызы. Мысалы, осы «XIX ғасырдың
екінші жартысындағы әдебиетті ... ... ... ... ... ... олар ... ұлылардың бағалары, пікірлері жазылған кесте-
плакаттар, альбомдар, ... ... ... ... ... ... жазылған), оқу фильмдерін орынды пайдалану ... ... ... ... жалығып кетуден
сақтандырады. Әрине, бұл көрнекіліктерді ... ... білу ... ... ... ... мұражайға айналдырып жіберіп, оқушы назарын білім
мазмұнынан гөрі, ... ... ... ... ... ... үлкен
кемшілік болар еді. Кейде сабақ өтуден бұрын, «XIX ғасыр. ... ... ... ... мәдениет, көркемөнер» деген тақырыппен
кабинетке ... ... ... ... ... ... арттырып, алғашкы мәліметтерді
сөзбен емес, осы көрнекіліктермен берген ... да ... ... бөліп ұйымдастыру керек.
Мысалы, 1-кесте-плакатты былай жасауға болады:
Үлгі:
«Ұлылар туралы ұлы сөз»
|Шоқан суреті ... ... ... ... ...... ...... ...... ... құйрықты |арасынан шыққан тұңғыш ... ... ... жарқ етіп шыға ... адам еді, ол ... шыңы» ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар оны |еуропалық мәдениеттің | ... ... деп, ... ... ... | ... ... ... | ... ... | ... (карта-сызбалар):
а) «Шоқан саяхаттары, гылыми енбектері, тұрған жерлері».
ө) «Сахарадағы тұңғыш шамшырақтар» (Ыбырайдың ашқан мектептерінің ... ... - ... ... ... ... шығармалары аударылған
елдерді көрсететін карта-сызба).
3-кесте:
Ұлылар сөз алғанда...
Қалың елім, қазағым...
а) «Көшпелі елдерді тобыр санау Еуропада үстем ... ... Олар ... ... ... ... ... мал тәрізді тағылар деп келеді...
Сол тағылардың көбінің жазба түрінде немесе ауыз әдебиеті, аңыз ... ... ... ... ... ... - ... көшпелі
елдердің өзіне ғана тән ерекшелік»
Шоқан.
ә) «Қазақ халқы қарапайым, өнері жоқ халық, бірақ біз ... де көп ... ... - осы ... ақыл есі мол ... ... тұрып рухани
және қоғамдық даму жолына түсетін дұрыс бағыт беру қажет болып отыр»
Ыбырай.
б) «Қалың елім, қазағым, ... ... ... мұртың,
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі - қан, бірі - май боп енді екі ұртың»
Абай.
4-кесте:
«Ұлылардан калған сөз...» (ақыл, нақыл, ғибраттар).
Осындай дүниелермен қоса ... ... - ... әдебиетте».
«Ұлылар бейнесі - театр, кинода, бейнелеу өнері, сәулет өнерінде» ... ... ... ... үлгі-жоба жасап қою сияқты
жұмыстар істеуге болады.
«Қазақстан Ресейге өз ... ... ба?» ... ... ... пікірінен тұжырымды үзінділер ... қою, ... ... ... ... да ... ... маңызы зор.
3. Хронологиялық кесте жасап, басты-басты мәселелерді топтап, жинақтап,
оқушылардың көз алдына қою да ... ... ... ... ... арналған шолуда төмендегідей хронологиялық кесте ... ... ... ... да ... ... ... авторлар мен олардың барлық шығармаларын тіркей беру дұрыс емес. ... ... ... ... ... ... мен авторлар
іріктелініп алынады. Оны мұғалім де, оқушы да тиімді пайдалануына ... ... ... түрінде де жасайды. Мысалы, «Соғыс ... ... ... ... ... ақын-жазушылар суреті
беріліп, шығармаларының аты жазылып, бар ... ... ... бір ... ... беріледі.
4. Шолуларды өтуде окушылардың өзіндік жұмыстарына ерекше көңіл бөлінеді.
Мұғалім көмегімен олар әр түрлі тақырыптарға ... ... ... ... неге ... ... Осы сөз ... отырған тақырыпты
оқытуда пәнаралық байланыс ерекше қарастырылады. Себебі, бүкіл бір кезеңнің
әдебиеті ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Әдебиет пәні мүғалімі сол көріністі
ықшам, әрі мазмұнды беру мақсатында тарих, орыс ... ... ... ... мұғалімдерімен де байланысады. Ол мұғалімдер көмегімен
окушылар шағын хабарлама ... ... ... ... де жасап әкеледі (мүмкіндігіне қарай).
1-хабарлама: «Соғыс дәуіріндегі бейнелеу өнері».
2-хабарлама: «Соғыс дәуіріндегі музыка».
3-хабарлама: «Соғыс дәуіріндегі театр, кино өнері».
11 ... ... ... әдебиеті», яғни 60-80-жылдар әдебиеті бойынша
шолу тақырыптары беріледі. ... өз ... ... ерекше дарынды
ақындарға арнайы сағаттар бөліп, олардың ... ... ... ... ... оқу ... ... қазақ
әдебиеті мен оның ерекше талантты өкілдерін оқытуға өз дәрежесінде көңіл
бөлінбеген. Монографиялық ... ... ... келе ... Мұғалімге қазір
шығармашылық еркіндік берілуде, осыны пайдаланатын мұғалімдер ... ... ... шоқ жұлдыздар шығармаларын (1-2 сағат болса ... ... ... ... ... де, ... да ... оқулықта олар туралы қысқаша шолу ғана ... ... ... ... ... ... бетін, поэзиясын, оның дәнін, әдебиетке
қосқан үлесін, оқырман жүрегінен алған орнын жеткізудің, ең ... ... ... ... ... қаншалықты қиын екені түсінікті
жайлар. Қазір ұлы ақын деп бағаланып жүрген ... ... өз ... ... үйымдастыру, әрі арнайы сабақта
таныстырудың маңызы зор. Ең ... ... ... ақын ... ... ... жөн. Оқу барысында мынадай тапсырмалар
беріледі.
Сауалнама толтырады: .
* ... қай ... ... оның ... Поэтикалық талдау жасауға талаптан.
* Ұнаған өлеңдерді тақырыбына қарай сұрыпта.
Мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... қосымша
материалдар жинақта.
Сыныптан «белсенді топ» сайлап, осы процесті оларға жүргіздірткен ... ... ... соң, ... топ» ... ... көмегімен
сауалнамаларды жинап алып, сұрыптап, ұнатқан өлеңдердің тақырыбына қарай
сыныпты топ-топқа бөлуге болады.
Топқа ... ала ... ... ... тапсырмалар жүйесі:
I т о п: М.Мақатаевтың Отан, туған жер, оның адамдары туралы өлеңдерінің
айналасында пікір қозғап, сол туралы өз ... ... т о п: ... ... достық тақырыбындағы жырлары туралы
пікірлесу, оны қорғау.
III т о п: Поэзия, өзі туралы өлеңдерін талдау, пікірлерін ... т о п: ... ... өлім мен өмір ... (элегиялық сипаттағы)
жырлары айналасында пікірлесу, пікір корғау.
Барлық топ мына проблема айналасында жұмыс ... ... ... ... ... ... ... нәтижелі жұмыс үшін, көмек ретінде мынадай үлестірме нұсқаулар
таратуға болады:
_ ... ... ақын ... ... алып ... ... ... көңіл бөл:
а) Өлеңнің көтерген проблемалары, өзіндік ерекшелігі;
ә) Бұл өлең несімен ұнады, оны нақты мысалдармен
(өлеңнің ... ... ... ... ... Өзің талдап отырған жырлар туралы ақындар,ғалымдар естелігіне,
пікіріне назар аударып, әрине, ондай материалды тапсаң, сол туралы өз
ойыңды ... сал ... ба, жоқ па - екі ... да ... ... етіп жеткіз);
в) Өзің талдап отырған тақырып айналасындағы басқа да ақындар жырларына
назар аударып, жалпы Мақатаев поэзиясының өзіндік беті, өзіндік үні ... ... ... ... ... ... «Мен ... поэзиясынан не таптым?!» сұрағының айналасында ізден;
д) Басқа топ жұмыстарына қоятын сұрақ әзірле;
е) ... ... ... ... осы ... қандай тақырып қояр
едің?
Ары қарай ақын поэзиясы туралы ... ... ... ... ... Бұл материалдар оқушылардың өз ... ... ... ... ... Сабақты «пікір қорғау» түрінде
өткізуге болады. Ақын шығармаларын өз ... оқи ... өз ... ... ... ... жұмыстары жоғары сыныптарда лирикалық
шығармаларды оқушыларға өз беттерімен ... ... ... ... әдеби пікірталасқа баулуда бұл жұмыстың тиімділігі зор. Сабақтың
кіріспесінде әр оқушы тақырып айналасында пікір таластырады. ... ... ... ... әр ... ... ... занды нәрсе ғой.
Ары қарай әр топ өзінің шағын сабағын жүргізеді. Оны әр топтың жетекшісі
өзі ... Әр ... өз ... ... үзінді оқи отырып, немесе
сыншылар еңбегінен нақты мысалдар ... ... ... Бір ... ... ... қояды, толықтырады, әдеби викториналар арқылы
сабақты одан әрі жандандыруға болады. Әр топ өз ... ... ... соң, сол ... ... қорытынды ретінде ғалымдар пікірінен
үзінділер оқудың маңызы ерекше болып табылады. Себебі, ... ... ... ... ... ... ... жолға салады, таба
алмаған сұрақтарына жауап бергізеді. Санаулы уақыттар ішінде ... 1 ... өз ... ірі ... ... ... ... - үлкен
адамдарға да күрделі, қиын дүние. Ал мұндай сабақ ... ... ... ... ақпар, білім алады, өйткені олар ойларына ой ... ... оқып ... ... ... ... оны ары қарай окиды. Жалпы, жоғары сынып тек лирика ғана емес,
басқа да жанрларды өтудегі ең ... әдіс - ... ... ... ... өз пікірлерін дәлелді қорғай білу. Сондықтан мұндай ... ... ... - әр ... басты мақсаты болмақ.
ӘДЕБИ СЫН-ЗЕРТТЕУ ЕҢБЕКТЕРІН ОҚЫТУ
Сын-зерттеулерді оқытудың мақсаты, маңызы: Оқу бағдарламаларында әдеби ... ... ... ... ... ... оқулықтарда әр ақын-
жазушының (жоғары сыныптарда) өмірі, шығармашылығынан соң ғылыми ... ... ... Тәжірибеде ұстаздар кауымы ... ... ... ... тереңдетіп беруде сын еңбектерге назар
аударып келеді. ... ... ... ... ... ... ... оқыту-тереңдетіп оқытудың ең маңызды бір саласы.
Әдебиетті оқытуда сын-зерттеулердің маңызы неде?
1. Өтіліп отырған тақырыпты ... ... ... ... ... ... оқушы жан-жақты терең түсінуде, танымын дамытуда;
2. Оқушылардың ойлау белсенділігін ... ... ... ... ... істеу, қорытьшды жасау
дағдыларын жетілдіруде;
3. Көркем туынды туралы оқушылар бірнеше пікір, баға,сын болатынын
түсінеді, әрі сол туынды туралы ғылыми шындыққа көз ... ... айта ... ... іздендіру бағытындағы жұмыстарға икемдеу
мәселелерінде сын-зерттеу еңбектерінің маңызы ұшан-теңіз.
Сын-зерттеу еңбектерін оқыту мынадай жолдармен жүзеге асырылды:
а) Еңбекті толық оқыту, ... ... Ең ... ... ... ... ала ... оқыту;
б) Өтіліп жатқан шығармаға ғана байланысты ішінара керекті пікір,
ойларын теріп алып, оқыту.
Сын-зерттеу еңбектерін оқытуға ... ... ... - оны ... ... ... Сондай-ақ сын-зерттеу еңбектің жазылу ... ... ... ... міндетті түрде оны пайдалану алдында беруі
керек. Сын-зерттеу еңбектерінің өзіндік ерекшеліктері, жанрлық ... да ... үғым беру де ... назарынан тыс қалмағаны дұрыс
(мысалы, «Шоқанның ... ... ... не?» ... сұрақтарды).
Еңбектерді оқытудың жолдары, әдіс-тәсілдері: а) Еңбекті толық оқыту (арнайы
оқыту). Мысалы, 10- сынып ... Абай ... ... оқытуға
ерекше кеңіл бөлінеді. Осы сыныптағы әдебиет ... ... ең ... - Абай ... талдау. Абайдың өмірі, шығармалары туралы
бірінші сабақтан кейін-ақ мұғалім М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... (алғашқы бөлімдер). Балаларға бұл
еңбектің негізгі түйінді ... ... ... ... ... әрі оны
игерудің бірден-бір тиімді жолы ретінде «Нені ... ... білу ... ... монографияның ең басты мәселелерін төмендегідей етіп
жазып қою керек:
Абайды тудырған дәуір - ХІХғасырдың екінші ... ... ... ... отарлық саясаты, мемлекеттік-әкімшілік жүйенің шындықпен
берілуі.
Ағартушы-демократтардың шыға бастауы, оған ... ... - ... ... ... ... жолы, Кәкітайдың бұл саладағы еңбегі, Абай
шығармаларының халыққа жету ... ... ... ... әдебиетші
ғалымдар.
Абайдың өмірбаяны, ата тегі, ұшқан ұясы (Өскенбай, ... ... ... ... қағуы. Шығыс шайырлары - Науаи, Физули мұраларының
әсері.
Туған халкының мол мұрасы, акындығының игі ықпалы (жыраулар, айтыскер
ақындар).
Өз ... ... ... ... ... ... ... шығаруы.
Орыс зиялыларымен достасу, Михаэлиспен танысу, орыс, ... ... ... ... ... Чернышевский, Лермонтов, Толстой,
Салтыков-Щедрин, Гете, Байрон, Дарвин, т.б.)
Абай ақындығының өрістеуі, 1886 ... ... ... ... ... жылы
болуы. Азамат ақынның өткір,
ашулы, сынға толы өлеңдерінің туу ... (өз ... ... кемшіліктердін көбеюі). •
Орыс поэзиясын қазақ даласына аударма аркылы тарата бастауы.
Дала жауыздығы, ... ... Жеке ... ... ... ... Абай ... жасалған қастандық, оның негізгі
себептері.
Абай ұрпақтары, оның тағдыры.
Әрі күрделі, әрі ... ... - Абай ... оның ... ... үнін, өткір сатирасын терең түсіну ... осы ... ... яғни ұлы ақын өмірі, басынан кешкен ... ... ақын ... ... ... ... шындықты оқушыларға
жеткізудің маңызы зор. Әрі бұл ... (X том, ... ... 1985 ... қарағанда ұзақ көрінгенімен, оқуға жеңіл. Абай ... ... ... ... ... кейбір аңыздардың орьш алуы окушыларды
қызықтыра түседі. Монографияны әңгіме-дәріс әдісімен түсіндіре ... ... ... ... ... ... ... жасатып,
оны сабақта пайда-ланып отырудың да маңызы зор. ... ... ... сөз ... ... ... оқытуда да
мұғалім конымды, жеңіл әдіс-тәсілдерден ізденуі қажет, яғни ... ... ... әрі тиімді жолдарын сұрыптап, таңдап ала
білуі керек.
1. Соның бір жолы жоғарыда көрсетілді, яғни ... ... ... ... алып, өз сабағында әңгімесінде оны пайдалана білуі. Оқушы назарын
негізгі мәселеге
аударуы.
2. Оқушыларға алдын ала тапсырма ... ... ... ... ... ... өткен кызыкты мәселелер, Қаратайлармен сөз қақтығысуы, т.б.).
3. Сондай-ақ «Абай жолы» эпопеясының «Қияда» бөліміндегі Абай - ... ... ... ... ... бұл қақтығыс монографияда
да
айтылған. Міне, осындай әдіс-тәсілдер сабақты, әрлендіріп, оқушыларды оған
әрі қызықтырып, әрі терең білім алуын қамтамасыз етеді. Монография ... ... Абай ... ... барысында тақырыпқа сай
ішінара, теріп пайдалану керек.
Мұғалім әңгіме-сабағы тұжырымды, әрі жеңіл тілмен жасап, керекті жерлерін
жазғызып, ... ... ... ... ... ... ... жүргізгені тиімді.
Үйге еңбектің сүбелі-сүбелі жерлерінен сұрақтар беріп, оның нақты,
тұжырымды жауабын тауып, жазып келуін тапсырудың маңызы зор.
Тапсырма мына ... ... ... ... ... Абай ... қайнар |1. Туған халқының әдебиеті. Бұхар. ... ... не ... ... ... ... |
| |2. ... әдебиеті, Хафиз, Науаи, |
| ... ... |
| |3. Әлем ... философиясы |
|2. Абайдың халық ... бет ... |1. Ақын өмір ... қоғамның саяси |
|ағартушы, демократ болып қалыптасуына|-әлеуметтік жайы, қараңғылық, ... әсер ... ... ... ... |
| ... ... |
| |2. Өз ... ... ... ... |
| ... әлем ... ойшылдарымен |
| ... ... Орыс ... |
| ... ... саяси санасының |
| ... ... ... бергенде, оқушыларды іздендіру, салыстыру жұмыстарына баулу
үшін, егер ... ... ... ... ... ... ... бастауға дейін оқытып ... ... ... ... ... ... оқытып кояды), төмендегідей
тапсырма орындата алады:
Үлгі:
1. М.Әуезовтің зерттеу еңбектеріңдегі қандай ... ... ... көре ... ... |«Абай жолы» эпопеясында бар: ... ... ... сөз ... ... осы ... ... |
|қақтығысуы (замана, ұрпақ туралы) |1-кітаптың аяғындағы ... ... ... мен Абай ... ... ... таласы» (үш сауалы) | |
Е с к е р т у: ... ... ... ... ... ... мен ғылыми монография арасындағы осы бір ұқсастықты
қалай түсіндірер едің?
Ғылыми зерттеу еңбектерін оқытуда ... оқу ... да ... ... ... осы ... тарих, орыс әдебиеті
пәні мұғалімінің көмегіне жүгіну дүрыс. Себебі, монографияның ... XIX ... ... ... ... ... ... сыншы біршама талдау береді. Ондағы мақсат - Абай дәуірімен
таныстыру, ... ... ... ... - сол ... ... ... тарихи туындылар. Әдебиетші мүғалім монографияның осы ... ... ... ... ең керекті жерлерін оқи отырып,
зерттеудегі тарихи шындыққа, яғни Абай өмір ... ... ... ... одан әрі ... түсу үшін, тарих мұғаліміне сөз береді. Тарихшы XIX
ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халкы, Абай дәуірі ... ... ... Орыс ... пәнінің мұғалімі кысқаша, Абай үлгі алған,
монографияда айтылатын Салтыков-Щедрин, ... ... ... оқу - ... ... ... басты тәсілдерінің бірі.
Оны мұғалім еңбектің ең ... ... ... ... ... ... да ... талап ету керек. Сабақ айтқан кезде олар
да еңбектен ... ... ... ... тілде беруге талаптансын.
3. Ғылыми-зерттеу еңбектерін оқытудың келесі бір жолы - ... ... ... ала ... окыту. Бұл мәселеде мұғалім еңбек бойынша өзі жұмыс
істеп, негізгі ... ... соны ... ... ... ... осы «Абай Құнанбаев» туралы монографияның үлкен бір
бөлімі «Абайдың лирикасы» деп аталады. Бұл бөлімді оқытудың ... ... ... бүкіл Абай поэзиясына құнды, бағалы талдау жасайды. Ұлы ақын
мұрасын оқыту барысында ол ... да, ... де ... ... жүгіне отырып, оқып, талдауға ұсынылған шығармалар туралы
еңбектің ... ... ... ... сол бойынша тақырыпшаларға
бөлу керек.
Абайдың азаматтық үндегі өлеңдері
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» (1886 жылы жазылған ... ... ... сүю, ... ... трагедияны, ел басқарған қиқымдарды
масқаралауы», 114-бет).
1886 жылы жазылған «Адасқанның алды жөн, арты ... ... ... ... ... ғана қарап айтылмауы, оның ел ішіндегі еңбексіз,
жалқауларға да арналуы.
Адамшылдықты сақтау, «көзді сатып» өмір ... ... ... ... ... ... қамқорлыққа толы үні. Мысқыл, шенеу үлгісі (116-бет).
Табиғат лирикасы
«Жаз» өлеңі 1886 жылы жазылған. Табиғат көркі мен адам әрекетінің астаса,
үндесе ... ... ... мәдениет, суреттер, динамикалык козғалыс, жанды-
жансыз табиғат арасындағы құбылған қозғалыс, реалистік пейзаж.
Өлең ішіндегі жанды тіршілік, қайнар қызу мол болғандықтан, өлең түрі ... да ... ... ... ... ... ... көрінбеуі, керісінше, көшіп-қонып жатқан бай аулының бай
көріністерімен суреттелінуі (117-119-беттер).
«Қыс» өлеңі. Орыс ... ... ... мен ... ... Некрасовтағы «Дед Морозға» ұқсастары. Қысты «кәрі құда» ... ... Қыс ... - ... ... ... ... айңалып
кеп соғып отыратын қысты сұрамсақ, алымпаз, жетімкөз құдаға ... ... ... ... ... мен сол бір екі ай». Бұл ... - ... турасындағы бар өлеңінен көркемдік жағынан болсын, мазмұн жағынан
болсын, халықтык идея жағынан болсын, ... ... ... биік
туындылары. Көшпелі елдің жүдеу тіршілігінің кедей шаруаға аса ... ... ... реалистік өмір шындығының пейзажы көз алдыңа келеді. Күз
арұылы («Қараша, желтоқсан мен...») әлеуметтік теңсіздік, тап ... ... ... ... ... жоқшылықтан шығар
жолды айта алмауы. Абайдың қалың еліне деген, ауыр ... ... ... ... ... ... ... «Мәз болады болысың»
өлеңдерінде екі жүзді, қорқақ, нәрсіз атқамінерлерді сынайды. XIX ... ... ... феодал, әкімдерді мысқыл, сатирамен шенейді,
патшаның ел билеу системасын сынайды; суретшілік, сыншыл • ... ... ... ... бұл ... ... психологиялық
портрет береді. Болыстар өзін-өзі әшкерелейді. Мысқыл эпитеттердің молдығы
- өлеңнің көркемдік ... ... ... сөз өнері туралы шығармалары
«Өлең - сөздің патшасы» - көркем әдебиетте Абай тудырған биік тұрғыдағы
өлен. Ақын мен ... ... сөз ... ... ... ... Ақын ... өнері -әлеуметтік тартыстың үлкен құралы. Өлеңге көркемдік шарт
койылады, эстетикалық жаңа өлшем жарияланады, ... ... ... ... Ол - ... ... Абай - тұңғыш әдебиет сыншысы.
«Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін». Ақындықтың, ақындығының декларациясын
жариялауы, толғаулы ойының философиялық биікке ... ... ... ... ... ... ... дәріптеуі.
Тыңдаушы қауымға қояр талабы. Сатымсақ ақындарды мысқылдауы(129-133,145-
146-беттер). Өлең - ермек емес, өнердің басы. Ол өнер ... ... ... да ... ... ... қараңғылықпен алыссын. Әлеуметтік
құралы болсын. Ақын мен акындық ... ... өнер ... ... ... құсы ... «Құлақтан кіріп бойды алар». Абай халқының
тілін, өнерін аса зор ... ... әнін ... Ол ... адам ... рөліне тоқталды, халық әні - Абай мұңдасы, ... ... ... ... серігі. Әннен ақын шабыт табады, көңілін емдейді,
мұңдасады. Ән мен күйге талап ... ... да, ... да ... ... ... арсыз, еріншек». Ел сорына біткен қу мен сұмның неше алуан
жексұрын, ... ... ... аяқ» ... ... ... ... зор шығармалардың бірі. Түрі де
өзгеше. Сегіз жолдан келеді. Сол себептен де ... аяқ ... ... ... ... қиын ... өлең. Абай бұл өлеңге ән шығарған. ... ... ... ... ... ... үгіттейді, тағы да халық
үшін қамқорлық шегетінін айтады. Ұлы ақын өзі туралы айта ... ... ... ... бас ... - халық қайғысы. Лермонтов үні (143- 145-
беттер).
Зерттеудің түйінді дәнін бөліп ала білуде сол жерлерді өзгертпей, еңбек
бойынша көшіріп беру бар да, ... ... болу ... анёнотация
үлгісінде сол сұрыпталынып алынған мәселелерді түсіндіріп беру ... ... сол ... ... беру ... ... ... қағазға жазып (бір үстелдегі екі балаға біреу жетеді) ... ... ... ... ... көз ... ... етіп
ұстауға болады. Соңғы тәсілдің тиімділігі зор. Себебі, біріншіден, ... ... ... ... әрі оған ... ... Бұл ... еңбектің басты мәселелерін тез қабылдауларына ықпал ... ол ... ... қай ... ... ол да айқын
көрсетілген. Сол бойынша оқушылар енді еңбектің өзімен ... ... ... ... ... ... ... басталған сабақтардың ең
алғашқысында мұғалім өзінің кіріспе сөзін осы еңбек негізінде түсіндіре
алады. Ал әр ... ... сол ... ... ғана сөз ... де оны ... отырады. Зерттеулерді тұтастай
пайдаланбағанның өзінде мұғалім өз дәрісі, түсінігінде ... ... ... ... дәйектемелерді келтіріп отырса, бұл тәсіл
зерттеу еңбектеріне деген ... ... ... ... ... келесі бір жолы - оны өтіліп жатқан тақырып
ауқымында ғана, ... ... ... Еске ... ... ... бір ... мәселе. Мүғалім
зерттеуді кандай тәсіл, қандай жолдармен оқытпасын, оның мазмұн ... ... ... ... ойластырғаны жөн. Мұғалім алдымен еңбек
туралы сөз етіп, оның маңызын, мәнін, ... ... ... ... етуі ... Осы ... туралы берілген басқа сыншылар бағасы болса, соны негізге
алуларына болады;
б) ... ... бұл ... де ... ... оқуды,
конспект-тезис, дәйексөз жаздыруды еңбектен үзінді жазылған кесте-
плакаттарды пайдаланады;
в) Окушыларды әңгімелесуге, өз ойларын айтуға, ... ... ... ... ... ... ... мақсатының өзі де осы).
'
Бірнеше зерттеулерден мысал келтіріп, ... ... ... ... өз ... ... ... пікірлерін
айтқызуға болады. Мысалы, Абайдың лирикасын оқыту барысында Қ.Жұмағалиев,
Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, ... ... ... жұмыстар
жүргізу тиімді болмақ.
|М.Әуезов |Қ.Жұмалиев ... ... ... ... «А.Құнанбаев» |«ХVШ-ХІХ |«Қазақ әде-биетінің|Өзіңе кімнің пікірі ... ... ... ... ... |
| ... ... |дәлелдеу |
Е с к е р т у: Бұл ... ... ... ... да ... пайдалануға болады. Сондай-ақ мысалдарды, еңбектегі үзінділерді
сұрыптауда мұғалім көмек ... ... ... береді, түсіндірме
жұмыстарын жүргізеді.
г) Зерттеу еңбектерін оқытудың тағы да бір тиімді жолы -жұптық, ... ... ... бір бөлімі екі үлестірме қағазға жазылады. Ең
негізгі, түйінді мәселелер жазылған, екі ... ... ... беріледі. Жұмыстың бұл түрі жұптык жұмыс деп аталады. Балалар өз
үлестірме қағазын іштей ... оқып ... соң, ... ... кезекпен түсіндіреді. Бірінші бала екіншіге, ... ... өз ... ... ... Сынып жұмысын аяктаған соң,
мұғалім сұрақтар қоя отырып, тексереді, кейде жұмыс істеп жатқан жұптарға
барып тыңдайды, көмек жасайды ... ... ... ... ... Мұндай жұптық жұмыстар шағын тұжырымды материалдарға
негізделеді, әрі ... өте ... ... керек (бұл жұмысты бүкіл
сынып орындайды). Ал осындай тәсілдің тиімділігі, маңызы неде? Біріншіден,
окушылар аз уақыт ішінде ... ... ... ... ... үнемдейді,
екіншіден, барлық баланың қолында зерттеу еңбектері бола ... ... ең ... ... ... ... жазып, осылай
пайдалану тығырықтан шығарар бірден-бір жол.
д) Топтық жұмыстар да сынып санына қарай 4-5 ... ... Топ ... ... ... ... Топ ... кеңесші өздеріне берілетін жұмысқа
басшылық жасайды. Шағын ... ... ... соң). Егер ... ... ... өз тобына баға койып әкеледі. Бүкіл сынып бірнеше топқа
бөлінсе де, олар бір ... шешу ... ... ... ... бір
зерттеу еңбегі бойынша бір проблема айналасында еңбек етулері мүмкін.
Мысалы, Абайдың ... ... ... ... мына ... ізденеді. Абайдың табиғат лирикасы. «Табиғат - Тіршілік -
Қоғам» мәселесінің ... оны ... ... ... ... Осы ... ... калай шешті, ол жөнінде ғалымдар
енбегі ... ... ... ... осы ... ... іздеуде зерттеу
еңбектерінен жұптык, топтық жұмыс жүргізуге болады.
Үлгі.-Жұптық жұмыстар: М.Әуезов. «Абай ... ... ү.қ- ... ... ... ... сахара табиғатының өзгеше кезеңдеріне арналады.
Ол көшпелі ауылдың күзгі тірлігін ... «Сұр ... және ... ... ... екі өлең. Бұл өлеңдер көркемдік жағынан да, өмір
шындығы мен ... ... да ... Абай жазған табиғат турасындағы
өлеңдердің барлығынан биік өрлеп, өзгеше сапа табады. ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерімен де көп
танытады. Ақын аса қонымды реалистік пейзаж бере отырып, адам ... ... да ... қамтиды. Аз сөздермен барлық көшпелі шаруаның ... ... ... ... күздің ауыртпалығы кімге түсетініне айрықша
көңіл бөледі. «Сұр бұлтта» да жүдеулігі, күйсіздігі аса ауыр ... ... ... бейнелейді.
Сол ауылдың адамы ғана емес, итіне шейін даланы кезіп-безіп кеткенін ... Абай ... ... дәл осы өлең ... ... айтқандай
болады. Онсыз да жайы жүдеу, кедей ауылға көшпелі өмір анық ... ... ... аталады. Бұл шақта барынша жанын салып, бейнеттеніп ... ... иесі - ... де ... ... түсетінін екінші өлеңде -
«Қараша желтоқсан мен...» деген өлеңде, әсіресе, айқындай ашып ... ... Абай ... ... бен ... ... ... пейзаждың
шыншыл қалпын бере отырса да, адам мен ... ... ... ... де, біз ақын ... ... ... жетерлік дәрежеде
ашпайтынын атағанбыз. Ал мынау соңғы өлеңде, Абай осы ... зор ... ... ауысады. Мұндағы ауыл - анық айкын таптық жікке бөлініп
отырған ... Оның бір шеті - ... ... ... ... ... ... бай үйлері, ол ауылдың екінші шеті - өңшең ... ... ... күн ... ... ... үйлері. Осы үйдің үлкендері
мен балаларына шейін ақынның көзіне түседі. ... ... ... ... ... ... ... Неге М.Әуезов Абайдың «Сұр бұлт», «Қараша желтоқсан мен...» деген екі
өлеңін ақынның ... ... ... ... ... ... Өлеңдерде табиғат - тіршілік - қоғам бірлікте алынған ба? Осы ... ... не ... ... осы екі ... ... басқа табиғат лирикаларынан жоғары
коюына келісесің бе? Өз пікірің қалай?
Осы ... ... ... ... тек ... ... ... кеткен, басқа да Абайтану ғылымына ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізуге болады. Әр топ, әр зерттеу
енбегін ... алса да, ... ... - ... яғни Абайдын
табиғатты кұрғақ жырламай, оны тіршілік атаулымен, ... өмір ... ... ... ... ... «Жазда» бай аулының бай көрінісі
бүкіл тыныс-тірлігімен алынса, «Күз» туралы өлеңдерінде, керісінше, көшпелі
ауылдағы ... ... ... ... ... ... көрінуі,
әлеуметтік теңсіздіктің, тап жігінің айқындала берілуі - осы өлеңдердің
негізгі табысы. Міне, оқушылар әр ... ... ... осы ... іздейді, бұл мәселеге кім қалай келген, нендей талдау берген - ... ... ... жұмыс болсын, топтық жұмыс болсын, мұндай
жұмыстарды орындау, ... ... шешу ... ... ... ... ... жүргізу, өз пікірлеріне, ойларына жол
ашу, ғалымдар пікіріне өзінше талдау беру - бәрі де ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың маңызы зор.
Мысалы: Мағжан Жұмабаев поэзиясын оқу барысында (11 -сынып) ... ... және ... атты ... ... ... туралы
пікірлері мен Мағжан Жұмабаевтың өлеңдер жинағына жазған ... ... ... ... және поэзия», 46-53-беттер). «Өмір және
поэзияда» ... ... ... оны ... ... ... ... ақынға жаткызған ғалым кіріспе сөзінде Мағжаңды ұлт
ақыны дәрежесінде ... ... Қай ... ... сай ... ... ... урамен» кеткен дүние, міне, осы мәселенің өзі әдеби дау,
айтыс тілеп түр емес пе? Бүл ... ... ... ... ... білім алғаннан кейін, жүргізген дұрыс. Әдеби пікір таласына қатысу,
әсіресе, ғылыми еңбектер бойынша пікір білдірудің өзіндік ... ... ... ... берер жауаптарын дәлелді түрде, еңбектерден
нақты мысалдар ала ... ... ... ... ой, кұрғақ пікір туғызып,
такыр дау туғызу ешкімге де пайда әкелмейді. ... ... ... ... ... ... ... реферат қорғау
сабақтарын өтуге болады. Әр ... ... ... ... ... сын-
зерттеу еңбектерін жүйелі түрде жұмысына пайдаланып, білімді тереңдетіп,
байытып беріп ... оны ... ... әдіс-тәсілдерін ізденеді.
Сыныптан тыс оқуларда да (7-8-9) оны ... ... ... ... шығармаға байланысты пайдалануға болады. ... ... ... алу, ... ... отыру тиімді тәсіл деп
есептелінеді. Қысқаша дәйексөз, үзінділерді, бағаларды көрнекі етіп ... да ... ... Немесе мұғалім кіріспе сөзінде өзі өткелі отырған
суреткер не оның шығармасы ... ... ... ... ... айта ... ... оның оқушыларды қызықтырып, сабаққа ... ... ... ... ... еңбектерінен үзінді, дәйексөз
жаттатқызып, сабақты ... ... ... де ... ... ... ... «Жазғытұры» өлендері оқуға, талдауға берілген.
Әсіресе, «Қансонарда» өлеңін ... - ... ... ... теңеудің,
поэтикалық тіл, тропа, фигуралардың небір ... ... ... ... ... орын тапқан, өлең - қазақ ... ... ... кала ... ... мән-мағынасы бар кесек туынды. Ол туралы
Абайтану ... ат ... ... ... ... да ... ... жасаған. Мұғалім өлеңге кіріспе сөз айтып, түсіндірмелі оқу,
мәнерлеп оқу ... ... ... жүргізгеннен кейін, М.Әуезов,
Қ.Жұмалиев, Х.Сүйіншәлиев, С.Мұқанов, Б.Кенжебаев ... ... ... ... монтажға сөз беруге болады (алдын ала оқушылармен
бірге дайындау керек).
Үлгі:
1-б а л а.
«Қансонарда» өлеңінде ... ... өз ... және ... қызғылықты сәттерін сипаттағанда, Абай өзінің жаңаша қалыптасқан
ақындық ... ... Осы өлең - зор ... ірі ... шығарма. Көз алдымызға қар басқан елсіз таудың тұрғысы, қансонар
күнгі оның ... ... ... Оның қазақ даласындағы аңшылар ғана
жүретін жым-жырт таудың елең-алаңдағы тыныштық шағын ... ... ... ... ... а л ... өзі сюжетті, окиғалы поэма үлгісінде жазылмаса да, бар ... ... ... ... ... ... сәт ... толып жатқан өзгеріс, қимылдар бар. Анық жақсы сонар қардың
ел жатқанша жауып тоқтаған күнінде болады. Бұнда ... ... ... да ұзақ ... ... алыс болмайды. Аңшылықтың қызығы мол.
Астында жақсы мықты ат болу керек, үстінде ыңғайлы, ... ... ... ... - ... да ... әрі шарты, әрі қызықты шындығы.
М.Әуезов. «А.Құнанбаев» (монография, 107-бет.)
3-б а л а.
«Сонар», «Қағушы», «Қайтқан із», «Бүркіттің қайқаң ... ... ... көре түра ... ... үш ... ... - бәрі де аңшылықтың
өзіне тән тілі. Сол өзгешелікпен қатар ақын ... да ... сол ... ... ... ... түрдегі соны теңеуді табады. «Қар -
аппақ», ... - ... ... дей ... ... ... ұяң
сұлудың асығып шомылған қозғалыстарына ұқсатуы да ... ... ... (монография, 107-бет.)
Бұл тек М.Әуезовтің «Абай Құнанбаев» атты монографиясынан ғана ... ары ... бұл ... ... да ... ... алынған
үзінділер бойынша жалғастыруға болады. Осы әдеби монтаждың тиімділігі неде?
Біріншіден, қарасөз жаттауға ... ... ... ... ... «Қансонар» деген не, аңшылық, саятшылық деген не, оның ... ... ... ... ... ... ... көркемдік ерекшелігіне көз
жүгіртеді, білімді тереңірек алады.
Е с к е р т у: Жаттатуды міндетті түрде ... ... оқу, ... ... де ... болады. Еңбектің 106-бетінде сонар туралы тамаша
түсінік беріледі, яғни «ұзақ ... ... ... ... ... ... ... сөзінде оны мәнерлеп, түсіндірмелі оқу аркылы
оқушыға жеткізсе, ол өте тиімді әдіс болар еді. ... ... ... ... еді. Зерттеу еңбектерін тиімді пайдалана ... ... көп ... ... ... ... әсіресе, әдебиетті
тереңдетіп оқыту проблемасымен айналысып жүрген мұғалім үшін білім беруде
зерттеу еңбектеріне жүгіну, ... ... ... ... ... ... жүргізудің маңызы зор. Зерттеу еңбектерін жинақтау оны үнемі
газет-журнал, шығып жатқан басылымдар арқылы толтырып отыру да үлкен ... ... әр ... ... оны бағдарламада берілген әр
тақырыптағы шығармаларына бір-бір папкі арнап кояды. Сол папкілердің ішіне
тақырыбы бойынша ... ... коса ... ... өте тиімді.
Папкінің алғашқы бетіне (ішіндегі 1-беті) қалташа жасап, ішіне материалдар
тізімін жазып, салып кою ... ... ... қою ... оны ... жәрдемдеседі, әрі күнделікті жұмыста қолайлы.
ӘДЕБИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРДЫ ОҚЫТУ
Мектептегі әдебиет теориясынан ... ... ... шығарма табиғатын
танудың құралы, кілті болып ... Одан ... беру ... ол ... ... ... ... оны оқып-үйрену
кезінде қалыптасады. Оқу бағдарламасында оқушылардың жас ерекшеліктеріне,
сыныптарына, онда оқылатын ... ... ... ... ... мөлшері белгіленген. Оқушыларға оқылатын материалдар ерекшелігіне
байланысты ... ... ... түсінік беріп отырады. Мысалы,
«мысал» жанрынан берілген шығармадан кейін «мысал» деген не, оның негізгі
сипаттамалары ... ... ... Сонымен, мектепте оқушыларға
берілетін әдеби-теориялык ұғымдар жүйелі ... ... ... ... оның ... ... танытатын құралдар ретінде,
әдебиеттанудың маңызды бір саласы дәрежесінде үзбей оқытылады. Оқушылардың
әдеби-теориялық білімдерін көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... машықтандыру - оны оқытудың басты міндеттерінін
бірі. Оқу ... сол ... ... ... ... ... осы ... оқушылардың жас ерекшеліктеріне, оқылатын көркем
туындылардың құрамына карай отырып, әр сынып бойынша төмендегі жүйеде ... үғым ... ... деп есептейміз:
5-с ы н ы п.
1. Халық ауыз әдебиеті туралы қысқаша түсінік. Әдебиет туралы кіріспе
әңгіме.
2. Ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ... қиял-ғажайып ертегілер, әдеби ертегілер туралы алғашкы ұғым.
3. Мысал жанры. Әдебиеттегі дәстүр туралы, аударма ... ... ... ... оның ... ... ... жайында кіріспе әңгіме.
5. Әдеби кейіпкерлер, олардың портреті ... ... ... ... туралы алғашқы ұғым.
7. Гипербола, эпитет, теңеу, кейіптеу туралы түсінік.
8. Көркем шығарманың тақырыбы туралы алғашқы әңгіме.
10. ... ... ... ... ... ұғым.
6-с ы н ы п.
1. Шыншыл ертегілер, аңыз, ... ... ... ... Өлең ... ... ... хабар беру.
3. Суреттеу, баяндау, әңгімелеу, композиция туралы түсініктерін кеңейту.
4. Өмірбаяндық ... ... ... алғашқы ұғым.
5. Сюжетті өлеңдер туралы түсінік. Лирика туралы
алғашқы ұғым.
6. Теңеу, ... ... ... ... ... алған
білімдерін толықтыру.
7-с ы н ы п.
1. Батырлар жыры туралы ұғымдарын ... ... ... ... ... ... ... түсінік.
3. Табиғат лирикасы туралы білімдерін тереңдету.
4. Ирония, сатира, эпитеттің ... ... ... ... ... ... ... Реализм туралы алғашкы ұғымдар.
6. Публицистика жанры, көркем шығарма тілі,поэтикалық тіл туралы
түсінік.
7. Суреттеу, баяндау, әңгімелеу жайындағы білімдерін
жетілдіру.
7. ... ... ... ... ұғымына түсінік беру.
8-с ы н ы п.
1. Поэма туралы ұғымдарын ... ... ... ... ... ... кейіпкерлері туралы
түсініктерін кеңейту.
3. Тип, прототип туралы алғашкы ұғым.
4. Ұйқас түрлері туралы түсініктерін ... ... ... лептеулер, анафора мен эпифора туралы ұғым.
6. Драмалық шығармалар туралы алғашқы түсінік.
9-с ы н ы ... ... ... ... ... құрылған аңыздар,
эпостық, лиро-эпостық жырлар туралы түсініктерін кеңейту.
Гипербола, тұрақты эпитет, әдебиеттегі типтілік жайындағы білімдерін
тереңдету.
3. Айтыс, импровизация ... ... ... ... ... ... туралы ұғымдарын қалыптастыру.
Дәстүр мен жаңашылдық, реализм, романтизм, әдеби бағыттар, әдеби ағымдар
жайында хабар беру.
6. Тропа, фигуралардан бұрынғы сыныптарда алған ... ... ... ... ... әдеби шығармалардың көркем тілі).
7. Поэзиядагы оптимистік сарын, элегиялық сарын, әдеби характер, әдеби
тип, лирикалық ... ... ... ... ... сценарий, либретто туралы алғашқы ұғымдар
беру.
10-с ы н ы п.
1. Әдебиеттегі демократтык, ... ... ... Эпистолярлық жанр, публицистика.ғылыми мақалалар туралы түсінік.
3. Шоқантану, Абайтану, фольклорист, ... ақын ... ... ... мысал жанры туралы түсініктерін кеңейту түрлері, соның ішінде
шығыстың «Назира» үлгісі.
5. ... ... ... ... элегиялық, азаматтық
лирикалар, жалпы лирика түрлері жайында әңгіме.
6. Әдебиеттің халықтығы, ... ... ... ... тіл, ... философиялық трактаттар, қарасөздер туралы түсінік.
7. Роман жанры, өлеңмен жазылған роман, өмірбаяндық романдар, журналистика,
естеліктер, романтикалық поэма, әдебиет ... ... ... фельетон
жайындағы
ұғымдарын тереңдету.
8. Әнші-ақын-композитор туралы, психолог ақын жайында әңгіме.
9. Лирикалық кейіпкер, типтік бейне, сатира, аллегория, сюжеттік өлеңдер
туралы ... ... ... ... өлең ... жаңашылдық (Абай
шығармашылығы) туралы ұғым.
11-с ы н ы ... ... ... ... ... (символизм, футиризм, т. б.).
2. Поэтикалық әдебиет және ... ... ... ... ... ... ... эпопея, тарихи романдар, драматургиядағы тартыс пен
характер, ... ... ... ... стилі, шеберлігі,
лиро-эпикалық
поэмалар, трагедиялық образдар жайында түсінік.
4. Тип, прототип, көркем шығармадағы деталь, штрих, очерк, фельетон, ... ... пен ... ... ... поэма, тарихи
тақырыптар, ұлттық ... ... ... ... сипаты, дәстүр
мен жаңашылдық ұғымдарын кеңейту.
5. Портрет-эссе, роман-диалог, ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындық, көркем бейне, стиль мен
әдістер, ... ... ... тегі мен ... өлең ... өлшемі
туралы бұрынғы білімдерін
кеңейту.
Е с к е р т у: Бұл ... ... оқу ... ... ... ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Қай сыныпта болсын, әдеби-теориялык ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... 5-сыныпта ауыз әдебиеті
үлгілерінен «Керқұла атты Кендебай» ертегісі беріледі. Мұғалім ертегіні
оқыту үшін, сабақ дайындығы ... осы ... ... ... ... ұғым беру ... оны ... әдіс-тәсілдермен оқушы санасына
жеткізеді - соны ойластырады.
I. «Керқұла атты Кендебай» ертегісін оқыта ... ... ... ұғым ... ... ауыз ... ... алғашқы қарапайым түсінік.
2. Ертегілер, оның ішінде қиял-ғажайып ертегілер жайында әңгіме.
3. Ертегі оқиғалары, сюжет, эпизод, кейіпкерлері туралы
алғашқы ұғым.
4.Әсірелеу ... ... осы ... ... сабақтың қай кезеңінде беру тиімді -
соған тоқталайық. Фольклор, ауыз ... ... ... ... ... бастайтын алғащқы сабақта, кіріспеде берген жөн. ... ... ... атты ... ... ... ... деген «ерте-
ерте ертеде» болған окиғаларды ... ... ... ерте ... ... оны ... ... сондықтан ол ауыз әдебиетінің
үлгісіне жататынын, ауыз әдебиеті деген ауызша шығарылып, ауызша ... ... ... ... ... батырлар жыры екендігін қарапайым
тілмен, түсінікті, тұжырымды етіп ... ... ... ... ... ... ... тоқталады, балалармен біріге
отырып, жоспар жасайды, оқиғаларға ат қояды. Мысалы, ол ... ... атты ... ... ... ... Кендебайдың тууы, алып болып, тез өсуі.
2-оқиға. Кендебайдың Көкжалды өлтіруі.
3-оқиға. Еркек құлынды үйге әкеп асырауы. Одан Керқұла аттың өсуі.
4-окиға. Керқұламен аң ... ... ... ... әлемге таралуы.
5-оқиға. Жетім балаға кездесуі. Жетімнің басынан өткендері.
6-оқиға. Керқұла атқа тіл бітуі, ақыл беруі.
7-окиға. Кендебайдың сапарға аттануы.
8-оқиға. Кендебайдың ... тап ... Хан ... Екі ... ... тапсырмасы.
10-окиға. Күзеттегі оқиға. Хан тапсырмасының орындалмауы.
11-оқиға. Кендебайдың алтын күйрьщты қолға түсіруі.
12-оқиға. Кендебайдың дәулермен соғысы. Арыстанмен ... ... ... ... ... өтініші.
14-оқиға. Ханның жаңа шарты.
15-оқиға. Хан шартын орындап, жетімді де, халқын да бақытқа бөлеуі.
Осы мәселелерді кесте-плакатқа жазып, ертегіні талдауда оны ... ... ... ... да ... ... ... қарай отырып,
оқушыларға окиға деген не екенін түсіндіреді, ертегілердің ... ... Енді ... ... не, оның ... түрі ... ... хабар беру үшін, жоғарыдағы кесте-плакатты назарға ала
отырып, оқушыларға ... ... ... ... ... Балалар, бірінші оқиғаға караңдар, әр кітаптан оқиғаны еске түсіріңдер.
Кендебай туа салысымен, ... ... алты ... алып ... өсуі шындыққа сәйкес пе?
3. Керқұла аттың тіл бітіп, сөйлеуі қай оқиғада еді?
3. Биенің алтын құйрықты құлын табуына сенуге бола ... Жеті ... ... алып ... қиялдан туған ба, әлде ондайлар бар
деп есептейсіңдер ме?
Міне, осы сұрақтар талқыланғаннан ... ... ... ... ... түрі ... қорытынды пікір айтады. Яғни ертегінің ... ... ... ... ... деген алып қамқоршымыз болса,
ол халық ұлы боп, халыққа еңбек етсе, жетім-жесірлерге пана болса ... сол ... ... жол ашуы туралы ... ... ... ... ... ... ала отырып, қиял-ғажайып
ертегілер туралы алғащқы түсінік береді. ... ... ... ерте ... деп ... оның қарасөзбен айтылатынына назар
аудартады. Әдеби-теориялык ұғым мұнда оқушылардың өзін ... ... ... ... ... Әдеби-теориялық ұғымды берудің ең тиімді
әдісі оны көркем туындыдан бөліп алып ... ... ... ... ... ... ... келесі бір жолы - ... ... ... ... осы 5-сыныпта ертегілерден ... ... ... ертегінің авторы болатыны;
Оның қара сөзбен де, өлең, поэма түрінде де жазылатыны, халық арасындағы
аңыздарды негізге ... ... ... ... ауыз ... ... ... Окиғаларының қиял-ғажайыпқа құрылуы.
ә) Ертегідегі халық арманы, қиялы.
б) Әдеби ертегілерде жан-жануарлардың қатысуы.Әділдіктің, ... осы ... пен ... ... ертегінің өзіне тән қасиеттері
туралы ұғымды оларды оқыту кезінде, салыстыру арқылы беру керек. ... ... ... ... ... ... ... соң,
әдеби-теориялық ұғым беру мақсатында төмендегідей жұмыстар жүргізіледі.
1. Балалар, «Керқұла атты Кендебайдың» авторы бар ма?
2. Авторы неге жоқ?
Ал «Толағайды» кім ... ... Ол ... біз не деп ... Енді осы екі ... ... Екеуінде қандай қиял-ғажайып оқиғалар бар? Қыс-
қаша айтып беріңдер.
ә) Кендебай мен Толағайдың мінездерінде, іс-әрекеттерінде қандай ұқсастық
бар?
б) ... ... ... ... оқып ... Ал ... ... сонымен әдеби ертегілер деп біз қандай ертегілерді
айтады екенбіз? Оның ... ... ... ... ... ... ... айтып беріңдер. Ары қарай балалармен біріге
отырып, әдеби ертегі туралы әдеби-теориялық ұғым жинақталады. Мұғалім
қорытынды, толықтыру ... да ... ... ... ... ұғым ... тиімді бір жолы
салыстырмалы жұмыстар.
Әдеби-теориялык ұғымдар берудің маңызды бір саласы - ... ... ... ... білім беру. Бұл жұмыс көбінде көркем
шығарма тіліне, поэзиялық шығармаларға поэтикалык талдау ... ... ... ... ... жүзеге асады. Мысалы, осы 5-сыныпта Абайдың
«Қыс», «Күз» атты ... ... ... ... барысында
оқушыларға әдеби-тео-риялық ұғымдарды да қалыптастыру көзделеді. ... ... ... алғашқы, қарапайым түсінік, ... ... ... ... ... алғашқы ұғым беру, үшіншіден, ... ... ... ... - ... ... ... метафора
туралы сөз қозғау. Мұны сұрақ-жауап, поэтикалық талдау, кітаппен жұмыс
арқылы жүргізуге ... ... ... ... ... ... бар ма?
2. Жауап: Жоқ...
Кәне, өлеңге үңіліңдерші: «Күз», «Қыс» суреті қандай сөздермен берілген?
Жауап: «Сұр бұлт», «дымқыл тұман», «ақ ... ақ ... ... ... басқа мысалдар келтіреді).
3.Ақын «Қысты» кім бейнесінде көрсетіп отыр, оның іс-әрекетін теріп оқы.
(Бурадай бұрқ-сарқ етуі.)
4.Күз айын көздеріңе ... ... ... ... ... сәйкес алынған ба?
Яғни ақын суреттеген «түсі суық ... ... ... ... ... ... ... ме?
Осындай әңгімелесу жұмысынан кейін мұғалім ... ... әрі ... ... ... ... Ең алдымен лирикалық
өлеңдердің шағын болып келуін, онда ... ... акын ... не ... отырған дүниесін өзі калай түсінеді, калай ... ... ... ... ... осы күз, қыс ... басқа да бір-екі
акынның өлеңдерін окып, олардың Абай күзі, қысынан айырмашылығына ... ... ... образды сөздері, суреттеу ... Ары ... ... ... ... ... теңеу, кейіптеу
туралы түсінік ... ... ... ... ... Олардың
күз, қыс суретін көрсетудегі орны дәлелді түрде түсіндірілуі керек. Мысалы,
қыс ... «сұр ... ... ... ... эпитеттер бере
алмайтынын, немесе, күз суретін «кәрі құдаң - қыс келіп» деген ... ... ... ... ... зор. Өлеңдердің құрылысы, ұйқасы
туралы да ерекше тоқталу керек. «Күз» өлеңінің құрылысы.Үлгі:
Сұр бұлт ... ... ... ... / ... болып (дымқыл тұман) жерді басқан. / а
Білмеймін (тоңғаны ма), тойғаны ма, / б
Жылқы ойнап, (бие қашқан) тай жарысқан. / а
1. ... түрі - қара өлең ... 11 ... өлең.
3. Өлеңнің әр шумағы 4 жолдан тұрады.
4. Әр тармағы үш бунақтан тұрады.
Осы өлеңдерді бұрын өтіп кеткен ... ... ... салыстыруға
болады. Осы үлгіде, құрылысына қарай талдап, мына ерекшеліктерін бөліп
алып, балалар назарына ұсыну ... Яғни ... 7-8 ... ... ауыз ... жыр ... келетінін түсіндірген дұрыс.
Мұндағы басты мақсат - ... ... ... ... ұғым бере отырып,
олардың ұйқасы, шумағы, құрылысы әр түрлі болатынына оқушылардың ... ... ... ұғым беру - өте ... әрі ... ... ұғымдарды қалыптастырудың ерекше тиімді, «меншікті»
деген әдістемесі жоқ. Ол әр ... ... ... ... Өтіліп отырылған көркем шығармамен бірлікте талдау, практикалық
жұмыстар, салыстырулар, көрнекіліктер арқылы ... - ... ... ... ... ... берудің бір жолы -
іздендіруге негізделген топтық жұмыстар үлгісі беріліп отыр.
Топтық жұмыстар мақсаты - алған теориялық білімдерін
практикада пайдалана білу, әдеби-теориялық ... ... ... ... ... Топ оқушыларға Абайдың қазақ өлеңдеріне (құрылысына) кіргізген
жаңалықтарын сараптайды. Ол ... ... көзі ... пікірлерін
ортаға салады.
1-топ. (Салыстырмалы жұмыс.)
Мына салыстырмалы кесте арқылы, Абайдың қазақтың байырғы өлең ... ... ... құрылысына енгізген жаңалығын дәлелдеу.
Е с к е р т у: Толықтырылған түрі ... ... ... ... ... ... ғана).
|Негізгі мәселелер ... ... ... қарасы» |
|Ұйқас түрлері ... өлең ... ... өлең ... |
| | | ... ... |4 |3 ... Өлең бунақтары |4 |3 ... ... |2 ... қара өлең ... қара өлең ... |Әр ... төрт ... ... 4 тармақтан |
|5. Ақын ... ... ... |
| | |2 ... қара ... 6 |
| | ... ... |
2-топ.
Абайдың қазақ өлеңдеріне енгізген жаңалығын бір ... ... ... ... ... ... аты |Бунағы ... ... ... ... ... ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... Бунағы | | | ... ... | | | ... ... БЕРУ ЖӘНЕ БАЛА ... ЕСЕПКЕ АЛУ ЖОЛДАРЫ
Үй тапсырмалары бірнеше мақсатта беріледі:
а) ... ... ... бекіту;
ә) сыныпта алған білімдерін қосымша материалдар арқылы байыту, молайту;
б) шығармашылық бағыттағы ... ... ... дарыны, талантын
дамыту, оған әсер ету;
в) алдын ала берілетін тапсырмалар ... ... жаңа ... (мысалы, М.Әуезовтің алғашқы әңгімелерін бастамас бұрын, алдын ала
оның ... оқып келу ... ... ... түрі ... ... даралап (дифференциалді) оқыту
принциптерін басшылыққа алуы тиіс.
Мысалы, бір тақырып айналасында берілетін тапсырма әр түрлі болуы мүмкін.
І.Жансүгіровтің ... ... ... ... ... ... ... аттың сынын (Күреңбай сыншы берген) Абайдың «Шоқпар-дай
кекілі бар, қамыс кұлағымен» салыстыру, сол бойынша «Қай ақын жүйрік атты
шебер ... ... ... ... ... айналасында пікір таласына
дайындалу тапсырылса, қабілеті «жақсы» оқушыға: «Сәкеннің Көкшетауы мен
Ілиястың Көкшетау суреттерін салыстыру», сол ... екі ... ... ... ... кабілеті «орташа», «орташадан төмен»
оқушыларға ... ... ... ... ... өлең үзінділерін
жаттау, соған талдау жасау тапсырылады. (Көкше көріністері, Құлагер сипатын
жаттау.)
Үй тапсырмасын беру оқылып жатқан тақырыптың ... ... ... Мұғалім оған кететін уақытты мөлшерлейді, ... ... ... да ... ... жөн. Мысалы, математикада бақылау
болатын, орыс әдебиетінен жазба жұмыстары алынатын ... ... ... көп ... ... ... бас ... жөн. Не сондай
тапсырмаларды міндетті түрде сол мерзімде беру керек болса, мұғалімдермен
сөйлесіп, бақылау жұмыстарын ... ... ... жөнінде келіскен жөн.
Үй тапсырмасын түсіндіріп беру, ... ... ... оның ... ... әсер ... ... қабілеті «орташадан төмен» оқушыға
мұғалім үнемі көмек көрсетіп, ... ... ... керек. Мысалы,
«Абай жолы» эпопеясын оқу, әсіресе, кейіпкерлер іс-әрекетін ... - ... ... ... іс-әрекетін талдауда міндетті түрде көркем
туындыға жүгіну керек. Ал «Абай жолындай» төрт томдық эпопея ішінен ... ... ... ... келтіру сондай күрделі шаруа ... ... осы ... тіпті барлық оқушыларға да көмек керек.
ҮЙ ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ
1. Оқулық бойынша берілетін тапсырмаларға мыналар жатады:
а) Тақырып бойынша сұрақтарға жауап.
ә) Тақырыптарды оқу, ... ... ең ... ... ... ... ала ... Тезис конспекті жасау.
г) Өз беттерімен тақырып материалдарына сұрақтар әзірлеу.
2. Көркем мәтін, көркем ... ... ... ... ... ... ... жазу.
б) Поэтикалық талдау жасау (көркем компоненттеріне).
в) Жазушы тілі, стиліне талдау.
г) Кейіпкерлердің сөйлеу тілі, іс-әрекетінен мысалдар ... ... не ... ... Негізгі оқиғаларды сұрыптап ала білу, сол бойынша мазмұндау, не
образдардың іс-әрекетін ашу.
Бұл тәсіл, әсіресе, көлемді шығармаларды оқуда ... ... 4 ... жолын», оның барлық окиғаларын есте ұстау - өте қиын. Сондықтан әр
кітаптың ең негізгі, басты оқиғаларын ... ала ... ... ... ... ол ... ... орындалады:
Үлгі:
М.Әуезов. «Абай жолы», 1-кітап
|Тараулар |Басты оқиғалар ... ... ... елге ... ... аналарымен қауышады. |
| |ә) ... мен ... өлім ... ... және азаптап өлтіру.|
| ... ... ... қатты ауырып қалуы. |
| ... ... Абай ... келуі,оның жас балаға әсері ... ... ... ... оның ... қазығындай. Мысалдар
келтірейік: Әйелдер бейнесін талдауда Ұлжан бейнесі бойынша оқушылар
алдында маңызды бір ... ... Ол - ... ... әйел ме, әлде ... да ... заманның мұңы бар ма?» деген сұрақ. Осы проблеманы
шешу үшін, мәтінге жүгіну керек.
Немесе Абай мен ... ... ашып ... үшін де ... ... ... (мәтінмен жұмыс).
|Тарауы |Басты оқиға ... ... ... ... мен ... ... ... Тоқал демексің ғой, мүйіз |
| ... ... ... ... ғой ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| | ... Қой жарықтығым, жетті |
| | ... ... ... |
| | ... ... да ... ба? ... | ... ... Тек ... |
| | ... ... Болды. Бар...» |
| | ... Апа – ай! Осы бір ... |
| | ... кіші ... неге көп шыға |
| | ... |
| | ... ... – ай, күндестің аты|
| | ... те! Қу ... ... ... | ... да. Әйтпесе менің де қай|
| | ... ... |
Е с к е р т у: Бұл ... ... үшін, мұғалім осындай мысал арқылы
көмек береді, ары қарай оқушы мәтіннен өздері тауып, толтырады. Мысалы, осы
«Абай жолы» эпопеясындағы ... мен ... ... ... ... ... беруге болады. Бұл тапсырмаларды ... үшін ... үлгі ... ... ... сол - ол, ... ... іздену бағытында берілсе, екіншіден, нақты мысал арқылы,
көркем мәтін арқылы оқушыларды ... ... ... |Ділдә туралы |Бөлімдер ... ... |
| ... пікірі | ... ... ... ... ... | |Ал, ... Мен |
| ... | ... ... |
| |- ... ... | ... ... |
| ... жоқ. Ол | ... ... |
| ... кек пен | ... ... |
| ... ... | ... ... |
| ... | ... ... ... |
| ... Ол | |қып ... |
| ... ... ... үзіп |
| |– ... ... | ... ... Ала |
| ... ... | ... ... |
| ... Оған | ... ... жоқ |
| ... ... | ... деп едім,|
| ... | ... ... осы |
| ... Жолы | ... Жолы |
| ... Сөз | ... |
| ... | ... ... |
| | | |пен Абай ... |
| | | ... ... –Абай
|Әбіш ... |
|- Дәл осы ... ... ... ... менің алғыстан басқа айтарым |
|салдырып, сонда мына атыраптын бар |бар ма, ... ... сен ... ... ... оқытуға кіріссем деп |тауып, жолыңды аштың... Енді калған |
|жүрмін. |оқу да, одан арғы ... та осы ... мен ... ... ... ... Сен еліңе келіп, мынау |
|малды жұмсап, жатағ ортасына школ |жатақтардай көп ... ... ... ... ... ойды ... ем, |нашарларынан өнерлі, қайратты азамат |
|осыған дәл биыл бекініп жүрмін, ... ... өз ... ... атаң ... не дер ... ... де халык алдындағы көп қарызымды|
| ... пе ең? Осы ... жас ... |
| |сен ... боп, ... ... ... |
| |мен ... бар әке болам ба? |
2. Ғылыми ... ... ... ... ... тапсырмалар:
а) конспект жасау;
ә) дәйексөз алу;
б) ең басты мәселелерін тезис ретінде сұрыптап ала білу;
в) хабарламалар жасау;
г) жауаптарында, ... ... ... ... ... мен ғылыми еңбектегі пікірлерді салыстыру немесе бір
тақырып ... ... ... ... ... ... ... пікір
айта білу, өзіне кімнің пікірі жақын, соны біліп алып, оның неге ... ... ... ... ... қатысты тапсырма мына үлгіде орындалады:
|М.Әуезовтің пікірі |Қ. Жұмалиев. ... |Өз ... атты ... ... |«Қазақ әдебиетінің| |
|монографиядан ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| | ... | |
Е с к е р т у: ... ... ... ... көрсетіп береді,
үлестірме тапсырмалар жазылған үлгісі болса, соны таратады (еңбектің).
Ғылыми еңбектер бойынша қысқа хабарлама ... мына ... ... ... ... бойынша Абайдың орыс достарына арналған сабақта
Л.М.Әуезованың «М.Әуезов шығармаларындағы Қазақстан тарихының ... атты ... ... ... тапсырмалар беруге болады. Бұл
тапсырмалардың маңызы - эпопея тарихи шығарма. Ондағы ... ... ... Ал ... кейіпкерлер негізінде көркем ой, типтік, жиынтық
белгілер бар. Міне, соны дәлелдеу ... ... ... өте ... ... ... ... Үй тапсырмаларын сұрау мұғалімнің оқу-
тәрбие ... ... ... әр ... ... асып ... Жаңа
сабаққа байланысты берілген тапсырмалар сол сабақты түсіндіру кездерінде
пайдаланылады. Тапсырмалар кейде тек білімін есепке алу, ... ... ғана ... ... ... жаңа ... ... игерту
мақсатында да беріледі.
Бағалау. Бағалау нормативі, оған қойылатын талаптар бағдарламада да
берілген. Соны ... алу ... ... ... түрде түсіндірмелі
талдау әдісімен беріледі. Бұл, әсіресе, бала ... ... ... іске
асырылады. Шығарма, мазмұндама сияқты жазба ... ... ... ... ... ... ... әдісімен бағалауда
оқушылар пікірімен, сыныптың пікірімен есептесіп отырған да жөн. ... ... ... ... ме, оны да ... ... жоқ - ... өз білімін өзіне бағалатудың да маңызы зор.
Бұл тәсіл оларды әділдікке тәрбиелейді. Өз-өзіне сын көзбен ... Онда да ... ... ... ... ... қояды. (Соған баулу
қажет.) Өз бағасына келіспеген оқушы егер қайта дайындалып ... ... оған да ... беру керек. Баға қоюдағы басты мақсат окушыға білім
берудің негізінен туындамай ма? Баға қоюда мұғалім ерекше әділ болғаны жөн.
Қатал ... та, ... ... да, ... пен ... де, тіпті кешірім
де бағалау кезінде өте керекті мәселелер. Әсіресе, «орташ» , ... ... ... немесе жетім балалар білімін бағалауда мұғалімге
педагогикалык әдеп, ерекше ілтипат керек. ... ... ... деп, ... ... «3» қоя беру ... де, оқушыны да жетістіктерге жеткізбейді.
Тамаша ұстаздар «екілікті» ... ... түрі деп, ... ... ... деп түсініп, оны қоя беруден бас тартады. Оның ... оқу ... ... ... ... сабақ өткізеді, өз
сабағын
барлық оқушыға қызықты етіп өтетін ... ... ... ... ... ... қарай оқыту тәжірибеге молынан енуде. Бұл - аса
кұптайтын мәселе. Мұғалім алдында ... ... ... ... ... өнерпаз бала отырса, қолы шебер, ісмер бала ... ... ... ... ... ... ізденген жөн. Баға - тек ... ... ... ол мұғалім еңбегінің де жемісі, анықтаушысы
болып табылады.
Төменде даралап оқытуға ... ... ... ... ... ... ... бойынша.)
ОҚУШЫЛАРДЫ ТІЛ МӘДЕНИЕТІНЕ, АУЫЗША ЖӘНЕ ЖАЗБАША ТІЛ ШЕБЕРЛІГІНЕ ... алды - ... ... - ... ... Мектепте берілетін бүкіл білім
мен тәрбие ең алдымен сөз арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан да оқушылардың
тілін дамыту - тек ... ... ... ғана емес, ол бүкіл
мектептің, барлық пән мұғалімдерінің де басты мақсаты, ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде ұйымдастырып, осы мәселеге
ерекше назар аударып жатқан мектептерде «Өнер алды - ... тіл» ... ... ... ... ... ... Олар, бір
жағынан, оқушыларға көмекші-нұсқау қызметін атқарса, екінші жағынан, бүкіл
мектеп ұжымының назарын басты ... ... ... аударады.
Үл г і: «Өнер алды - кызыл тіл».
Кел, жас дос, әдемі де әдепті, сұлу да ойлы ... ... ... ... ... ... - ... Олай болса, кітапты жай оқып
қоймай, ондағы сөздер, сөйлемдерге назар аудар, ... ... ... ... ... ... көзді бұлағы халық тілінде:
а) Шешендікке, ақыл-нақылға негізделген даналық сөздерге назар аудар. Ол
үшін жыраулар толғаулары, ... ауыз ... ... көп ... ... сөздік қорыңа осып, оларды үтымды пайдалануға тырыс.
б) «Шешендік қоржынын» ... Бұл ... ... сөздерді жинап, жазба
жұмыстарыңа пайдалануға тырыс.
« - Ең әдемі сөз - аз сөз» дейді халық. «Көп сөз - көмір, аз сөз - ... тағы бар. ... ... ... үшін, көп сөйлеу міндетті ... ... ... айтарыңды қысқа айтуға ... ... ... болмасын. Мәдениетті сөйлеудің бір жолы - қыстырма сөздерді,
жергілікті жерлерде ғана ... ... ... «әй, өй» ... ... да мазалай беру әбестік.
Сөйлеу мәдениеті деген - ең алдымен әдепсіз, көргенсіз ... ... абай бол. ... ... ... екіленіп
сөйлеме.
Пікір таластырып тұрсаң да, сабырлы, басыңқы сөйлеуге тырыс. Басқаны толық
тыңда, сөзін бөле ... Өзің де ... ... етіп ... бұл нұсқауды оқып, балалардың барлығы әдемі сөйлеп кетеді деген
ұғым тумаса керек. Тіл дамыту - ... ... ... ең ... де ... ... Ол ... түрде шығармашылық бағытта
жүргізіледі.
Оқу бағдарламасында тіл дамытуға арнайы сағаттар бөлінген, бірақ оны тек
сол ... ғана ... ... деп ... керек. Жоғарыда айтылғандай,
тіл дамытуға мұғалім әдебиеттің әр сағаты, сыныптан тыс жұмыстарда үнемі
көңіл аударып отырады. ... ... тіл ... ... жатқан
көркем шығарма негізінде, оның көркем тілін жаңғырту негізінде жүзеге асуы
керек. Окушылардың әдебиет сабағында көркем ... ... үшін де ... ... ... ... ерекше.
Тіл мәдениетіне дағдыландыру, көркем, әдеби тілін жетілдіруде қазақ тілі
сабағының орны ерекше. ... ... тіл ... осы екі ... бір ... бір ... ... Қазақ тілі сабағында да тіл
дамытуға арнайы сағаттар бөлінеді, әрі әдебиетке бөлінген сағаттардан көп.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... біршама жұмыстар атқарады. Мысалы, 9-сыныпта әдебиет сабағы
«Ауыз әдебиетінен» басталады. Ал қазақ тілінде «Құрмалас сөйлем, ... ... ... оқыту барысында, қайталау жұмысы болсын, тіл
дамыту болсын, тіпті ... ... ... ... ... ... байланыстыра алады. Күнделікті үйге тапсырма бергенде, ертегілер,
тұрмыс-салт жырлары, жыраулар ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі маңызы ... ... ... өзі де ... ... ... алып, сол сөздердің мәнін жарқырата ашуда ... ... Ауыз ... батырлар жыры негізінде жасалған безендіру
суреттері бойынша қазақ тілінің тіл дамытуға арналған сабағында ... ... ... не жазбаша) шағын шығарма-суреттеме, шығарма-
пікір жаздыруға болады.
Шығарма-суреттемелерде мұғалім мақал-мәтел, шешендік сөздерден ... ... ... ... ... ол ... ... сәйкес
келуі керек).
Мұндай жұмыстарды басқа да тақырыптарда жүргізуге болады.
1. Сын есімдерді, ... ... ... ... ... ... ... жүргізудің тиімділігі зор. «Ер Тарғын»
жырындағы Акжүніс бейнесі (Ақжүністің өзі ... Қарт ... ... сын ... ... ... таптырып, олардың әдеби-теориялык
ұғымда эпитет болатындығын, олардың, сын есімдердің, Ақжүніс сұлулығын ... ... ... ... ... рөл аткарып тұрғанын дәлелдеу, сөз
жоқ, осы екі пәннен ... ... ... қана ... ... ... да ... тигізетін жұмыстар.
а) Тарихтағы Исатай мен ақын жырындағы ... ... ... ... ... Исатай
бейнесіндегі тарихи шындық».
ә) Исатай бейнесіндегі көркемдегіш, поэтикалық сөздерді ... олар ... ... тұр ма, ... ... ... орны қандай, - осының
айналасында әңгіме қозғау.
б) Бейнелеу өнеріндегі Исатайды (Исатай портреті) тарих, әдебиеттегі
Исатаймен ... ... осы екі ... ... ... ... ... Ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... бейнесіндегі образды сөздерді салыстыру.
Міне, осы жұмыстардың барлығын ауызша да, жазбаша да жүргізуге ... ... - ... ... ... ... ... баланың ауызша айтқанын
ізінше қағазға түсірткізіп отырады. Бұл әдіс тіл ... ең ... ... ... ... өзің ... қалай сипаттар едің
деп те тапсырма беруге болады. «Исатай бейнесіндегі фольклорлық ... да ... ... ... Қобыланды, Алпамыс образдарын
беретін көркем тілге талдау жасаудың тиімділігі зор.
САБАҚ ҮЛГІЛЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІНДЕ ТІЛ ДАМЫТУ, СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІНЕ БАУЛУ ... ... ... ... ... ... байланысты. Оның
үлгілерін іздеу, әсіресе, соңғы кездерде тәжірибеде кеңінен қолдау табуда.
Әсіресе, оқушылардың ауызша тілін, ... ... ... ... ... ... баспасөз конференциясы, брифинг,
көзқарас сабақтарының маңызы ерекше. Ал жазбаша тіл ... ... ... ... семинар-сабақ, т.б. сабактардың орны зор.
Мысалы, 8-сыныпта ... ... ... оқып ... соң,
қорытынды ретінде «Билер соты» сабағын өткізуге болады. Сот бас қылмыстылар
– Сәлмен мен Жарасбайға жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... Ең бастысы - балалардың сөздік қоры осы ұғымдармен
байиды және бүгіндерде ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар «төбе би», «билер тартысы» деген
сөздермен, оның қызметі, мағынасымен таныстырады. ... ... ... ... ... айтатын сөздерге құрылады
(мұғалім көмектеседі). Сондай-ақ кімнің сөзі болса да, шығармадан алынады,
соны ... ... куә ... ... ... ... Тектім-ай, алпамсадай арысым
едің... Кескен теректей құладың ғой, қу жоқшылық бір құлатты, кегің кетті,
қуарғылар соққысы мен мазағына ... ... ... да, ... ... лақ ... қалжа да бермеді ғой.
Жар деген жалғыз канатым - Тектімді тепкіңмен өлтірмеп пе едің? Он алты
жасымнан отыз алты ... ... ... ... ... қар ... ... жалғыз тыным көрмей, күзетіңде, жылқыңның соңында, қораңның
шетінде түндер бойы - інім ... ... ... ... ... саралаетек
күң болып, отыңмен кіріп, күліңмен шықты...»
Мұндағы оқушыға таныс емес қалжа,

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Визуалды тілдерде графиканы программалау. Нұсқаулық54 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
Ахмет Байтұрсынұлы4 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Көне Грек әдебиетінің архаикалық дәуірі12 бет
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi7 бет
Сын және әдебиет12 бет
Тәуелсіздік тұсындағы қазақ әдебиеттану ғылымының даму бағдары59 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь