МЕКТЕПТЕ ФИЗИКА КУРСЫН ОҚЫТУДА ФИЗИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕРІНІҢ АЛАТЫН ОРНЫ

Қазіргі таңда білім беру жүйесін реформалаудың маңызды бағыттары қатарынан білім сапасын көтеру мәселесі жетекші орын алады. Жалпы білім беретін мектептерде білім сапасын арттыру, білім беру мазмұнын жетілдіру, оқыту үрдісін жаңа сапалық денгейге көтеру мұғалімдердің әдістемелік шеберліктерін арттыру сияқты факторлармен байланысты.
Соңғы жылдарда педагогикалық процесті ізгілендіру тенденцияларын күшейуі жаратылыстану пәндерін оқытуға аса көңіл бөлініп, болашақ ұрпақтың техникалық білімдерінің терең болуын талап етіп отыр. Мектептерде арнайы жабдықталған физикалық лабораториялар, жаңа буын оқулықтары т.б. оқыту үрдісін жетілдіруге қажетті оқу-техникалық және әдістемелік құралдармен қамтамасыз етуге үлкен қаржы бөлініп отыр.
Болашақ ұрпаққа «Тербелістер» бөлімін тереңінен түсіндіру еліміздің ғылым мен техниканың дамуы үшін үлкен маңызға ие. Себебі тербелмелі қозғалыс - табиғат пен техникадағы ең көп тараған қозғалыс. Тербеліс кездеспейтін салаларды айту қиын: ормандағы ағаштар да, егістіктелі жайқалған бидай да, музыкалық аспаптардың шектері, машинаның арқауы, ракете корпусы, іштен жану двигателінің поршені де тербелмелі қозғалысқа түседі. Тербелмелі қозғалыстар біздің планетамыздың тіршілігінде жер сілкіну, судың қайтуы мен тасуы, жүректің сорғуы, дыбыс желбезегінің дірілі сияқты мысалдарда көруге болады.
Тербелістің адам өмірінде атқаратын маңызы зор. Тербеліс заңдарын білмей радио, теледидар, қазіргі көптеген құрылғылар мен машиналарды жасай алмаған болар едік.
Дипломдық жұмыста табиғатта және техникада өте маңызды болған физиканың «Тербелістер» бөлімінің теориясын практикада қолдану, бөлім бойынша физикалық есептерді шығарудың әдістерін зерттеу және есеп
        
        КІРІСПЕ
Қазіргі таңда білім беру жүйесін реформалаудың ... ... ... ... ... ... жетекші орын алады. Жалпы білім
беретін мектептерде білім сапасын арттыру, білім беру ... ... ... жаңа сапалық денгейге ... ... ... арттыру сияқты факторлармен байланысты.
Соңғы жылдарда педагогикалық процесті ... ... ... ... ... аса ... ... болашақ ұрпақтың
техникалық білімдерінің терең болуын ... етіп ... ... ... ... лабораториялар, жаңа буын оқулықтары т.б. оқыту
үрдісін жетілдіруге қажетті оқу-техникалық және ... ... ... ... ... бөлініп отыр.
Болашақ ұрпаққа «Тербелістер» бөлімін тереңінен түсіндіру еліміздің
ғылым мен ... ... үшін ... ... ие. ... ... - табиғат пен техникадағы ең көп тараған қозғалыс. Тербеліс
кездеспейтін салаларды айту ... ... ... да, ... бидай да, музыкалық аспаптардың шектері, машинаның арқауы, ракете
корпусы, іштен жану ... ... де ... ... ... ... ... планетамыздың тіршілігінде жер сілкіну,
судың қайтуы мен тасуы, ... ... ... желбезегінің дірілі сияқты
мысалдарда көруге болады.
Тербелістің адам өмірінде атқаратын маңызы зор. Тербеліс ... ... ... ... көптеген құрылғылар мен машиналарды жасай
алмаған болар едік.
Дипломдық жұмыста табиғатта және техникада өте ... ... ... ... ... ... ... бөлім бойынша
физикалық есептерді шығарудың әдістерін зерттеу және есеп шығару барысында
қолдану ... ... ... ... орта білім беретін мектепте оқушылардың
«Тербелістер» бөлімі бойынша физикалық ... ... ... ... ... мақсатына сәйкес төмендегідей міндеттер таңдап алынды:
1. Тербелістер бөлімі бойынша оқушылардың біліміне ... ... ... бөлімі бойынша оқушыларды есеп шығаруға дайындық жүйесін
жасау.
3. Бөлім бойынша есептер шығарудың алгоритмін жасау.
4. ... ... ... ... ... ... тұрғыда сынау.
I-тарау МЕКТЕПТЕ ФИЗИКА КУРСЫН ОҚЫТУДА ФИЗИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕРінің АЛАТЫН ... ... ... ... ... ОРТА ... БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕ ФИЗИКАНЫ ... ... ... ОРНЫ
Орта мектептің аса маңызды ... - ... ... ... тереңде тиянақты білім ... ... ... ... ... беру мазмұнының политехникалық
бағытын ... ... ... және ... ... ... білу ... ой - өрісінің дамуын, табиғатқа ғылыми
көзқарасты қалыптастыруын
қамтамасыз етеді.
Физикалық ... ... оның ... ... ... ... ... оқушыларға жаттығу
ретінде класта,үйлерінде өз ... ... ... мәні ... ... физикалық құбылыстар бойынша ... ... ... ... әртүрлі проблемалар, ... ... ... де, ... ... де ... шығару - күрделі процесс. ... ... ... ... ... болса , ... ... ... ... ... оқу ... үшін ... есеп ... ... ... ... ... үшін теорияны терең
түсініп,іс ... ... ... ... еңбек ете ... және ... ... ... ... ... зерттеп шеше
алатындай болуы ... ... ... ... ... ... заңдарын ... ... ... ... ... ... ... техниканың жаңалықтарымен
танысады, олардың физикалық ... ... ... көтереді, политехникалық тәрбие береді.
Есеп шығару кезінде ... ... ... өздерінің
матиматикалық ... ... ... ... ... оның ... ... ... ... ... ... ... машиналарымен
жұмыс істеп, есептеу ... ... ... өз ... ... ... ... практикамен ... ... ... Ол үшін оқушы мектепте, одан тыс ... ... ... керек.Оқушылар ... ... үшін ... ... ... қажет есептерді
таңдап,оның мазмұнынның ... ... ... ... проблемалық болуын қамтамасыз ... Есеп ... ... өте ... ... сабақтарын ... ... ... ... ... жеке ... қаблеттерін
ескерген жөн. ... ... ... ... үшін
ұйірмелер ... ... ... ... түсіп, қиын
есептерді ұсынып ... және де ... ... ... керек.
Физика есептерінің ... ... ... ... ... ... байланысты механикалық, малекулалық ... ... ... ... ... ... ... құрлысына қарай, ... ... ... ... ауызша, сапалық, мәселе есептер, ... ... ... ... ... түрге бөлінеді. Осы
есептердің түрлеріне ... - ... және ... ... - ... ... беретіндей етіп ... ... шешу үшін ... ... ... ... Ауызша есептер ... ... ... еске ... ... үшін,
жаттығу ретінде қолдалыады. Сұрақ ... шешу ... ... ... ... ... ... алғашқы қадам жасайды. Мәселе ... ... бір не ... құбылыстарды, олардың ... ... ... ... ... түрінде беріледі. Бұл ... ... ... ... талдап, бір - біріне ... ... ... сай теңдеулер қорытып ... ... ... ... есептер - құрлысы ... ... ... ... ... ... ... қажетті
шамалар ... ... ... Яғни ... ... ... ... анықтап, өз ... ... ... ... ... ... ... шамаларды анықтайды. Физиканы оқып ... ... ... ... ... ... мәні
зор. Оқушылар құрал - ... ... ... ... қарапайым ... ... ... ... ... оқушының ... ... ... ... ... - ... берілу ... ... ... арқылы оны ... ... ... етіп ... ... физика құбылыстардың ... ... ... оның ... ... ... ... пайдаланылған
матиматикалық аппаратқа ... ... ... ... алгебралық және ... ... ... ... ... шығарудың әдіс-тәсілдері
Физика есептерін шығару ... ... ... ... ... қазіргі кезде қолданылып ... есеп ... ... ... ... танысу.
Оқушы ... ... ... ... толық
ұғынып,қойылған ... анық ... ... ... байланысты берілген ... ... ... ... жазу ... ... есеп
болса,қажетті құрал - жабдықтарды ... - ала ... ... алу ... ... ... шартында берілген ... ... ... ... ... ол заңдарды
сипаттайтын формулаларды жазу ... ... ... ... ... ... ... етіп алып,секторлы шамалардың бағыттарын, кеңістіктегі
орнын ... ... ... талдау үшін мүмкін ... ... ... ... оның ... ... жалпы түрде ... ... ... талдау ... ... ... ... формула түрінде ... ... ... ... осылау шығару ... ... ... бөлшектеп, есептеулерді жүргізіп ... ... ... ... барлығын ХБЖ өлшемдеріне
келтіріліп, қорытып ... ... ... ... ... ... есептеулер жүргізу
керек. Мүмкіндігі ... ... ... ... машиналарында жүргізген жақсы.
Есептің жауабын тексеру.
Есептің ... ... ... ... ... ... ... шамасы есептің ... ... ... ... кез ... дене жылдамдығы ... ... ... ... бола ... ... физика есептерін ... ... екі ... атап ... ... және
ситатикалық ... ... ... әдіс есептің мазмұнын талқылап, күрделі процесті қарапайым
процестерге жіктеп, белгісіз ... ... ... шаманы қарапайым
процесс заңдылығының формуласын ... ... ... ... оң жағында есеп шартында берілген шама ... онда ... ... ... бұл ... ... шамалар арқылы
анықтап алатын формулалар жазылады. Осылай ... ... ... ... ... ... анықтайтын өрнегін алуымыз керек.
Синтетикалық әдіс.
Синтетикалық әдісте есеп ... ... ... ... ... заңдылықтары
қарастырылып, оларды ... ... ... Осы ... ... ... ... шамалар ... ... ... ... шама бар ... ... есеп ... шығарудың осы екі ... жиі ... ... бір – бірінен артықшылығы жоқ. ... ... оқу ... ... ... ... бар. ... есептерді шығаруда аналиикалық -
синтетикалық және ... - ... ... есеп ... ... ... ... алгаритмдік әдіспен ... ... ... ... бірі ... ... ... ... істеуге үйрету,
оларға ... ... ... және оларды ... ... ... болып табылады. Осы
орайда ... ... ... ... ... пайдаланудың маңызы ... ... Кез ... ... ... ... дәл тұжырымдалған орындалуын
қажет ... ... деп ... ... шығаруда программалаушы ... - жеке ... ... ыңғайлы ең
көп тараған Э.Е.М.Олар көп ... ... бар ... ... дәлдікпен әрі тез ... ... мен ... ... мәнін автоматты түрде
есептеуге ... ... ... ... ... класта
пайдалану нәтижесінде ... ... ... уақытты
үнемдеуге және ... ... ... ... мүмкіндік туады. Яғни әрбір ... ... ... ... ... кезінде пайда болған ... ... ... ... шешіледі.
Программалаушы МК- ды ... ... бар ... ... ... өте ... ... оқушылардың
творчествалық ... ... ... және ... - нің ... ... көздері жетеді.
1.3 МЕКТЕПТЕ ФИЗИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІ ШЫҒАРУҒА ЖАЛПЫ ЕСКЕРТПЕЛЕР
Физикалық есеп - ... ... ... және ... ... болып табылады. Есепті оқу қызметінің клеткасы ретінде қарастыру бұл
түсінікті дидактикалық категория ... ... алып ... ... есеп оқулықтар мен оқу құралдарының мазмұнының элементі, оқыту
құралы ретінде, яғни ... ... ... ... ... ... күрделі жүйе ретінде, яғни жеке ... ... ... ... ... ... ... ішкі жүйесі
болатын оқыту құралдарының бірі ретінде қарастырылады. Оқыту есебінің жеке
түрі есептер жүйесінің ... және ... оның бір ғана ... ... ... ... мен есептеу жүйелерінен тұратын жүйе ретінде
қарастыратын ... онда оқу ... ... ... ... ... көрсетуге болады: есеп шартындағы амалдардың
бөліктері, есептің шарттары мен ... ... ... ... ... ... ... материалдармен, әдістермен, тәсілдермен және
есептеу құралдарымен анықталады. ... ... ... болып есептеу жүйесі жағынан оқу ... ... рөлі және ... шешу ... көрсетіледі. Есептеу жүйесі
тұрғысынан классификациялау үшін ... ... ... ... есептеу, құралын іздеудің ... ... ... тәсілі,
есептеудің негізгі қиыншылықтары, түсінікті қалыптастырудағы есептің ... ... ... ... ... ... есеп ... зерттеу барысында оларға
берілген түсініктің қалыптасу процесі стихиялық ... ... ... ... ... ... ие бола бермейтіндіктен, теория
мен есептерді шығару тәжірибесін игеру процесіндегі және ... ... мен оны ... ... ... ... бұл процестің құрама бөліктерін сараптау және есеп шығару
түсінігінің мазмұнын ашып ... білу ... ... ... ... ... ... оқу жұмысының, оқытудың мақсаты мен әдісінің
және білімгердің ойлау ... ... ... ... ... шешу ... егер оның әдістері мен тәсілдерін іздестіретін
болса, эвристикалық ... ... ... ... ... Егер ... игерілген әдістер мен тәсілдердің көмегімен жүзеге
асырылатын болса, онда физикалық ... шешу ... ... ... Бұл ... есептерді шешу эвристикалық әдістер мен тәсілдерді
игеру құралы ретінде көрінеді. ... ... ... айналады, яғни игерудегі сапалық секірісті білдіреді. ... ... жеке ... ... ... ... қандай да бір уақыт
аралығында типтес ... ... шешу ... ... ... кызметті ұйымдастыруды қажет етсе, басқалары үшін
алгоритмдікті ... ... ... шешу ... дамуында бірнеше кезеңдерді және
негізгі ... ... ... ... ... процесіндегі есепті бекіту;
физикалық есептердің түрлерін бөліп көрсету және олардың оқу ... ... ... есептерді шешу процесінің кейбір операциясын көрсету;
- оқу процесіндегі әр типті есептердің ... ... және ... ... ... ... ... көрсету;
жеке тақырыптардан, бөлімдерден есептер шығару алгоритмдерін дайындау ... ... ... ... шешу ... өзін-өзі бақылау құралдарын дайындау;
физика курсынан типтік есептерді шешу ... ... ... ... жеке ... ... қалыптастыратын
есептер жүйесін құру;
- оқу процесіндегі пәнаралық мағына ... ... ... оқу ... есеп ... ... ... себептерінің бірі - есептерді өз бетінше шеше ... ... ... ... ... да ... аз
емес. Соның бастылары білімгерлердің есептерді шешу ... ... ... ... ... табылады:
шарттарды, берілген. жағдайларды сараптай алмау;
есепті шешуге қажетті негізгі заңдылықтарды көрсете ... да ... ... ... ... ... - есептерді шешу
әдістері және тәсілдері жөнінде білімнің ... Бұл ... ... ... екі ... ... болады. Біріншісі-теориялық, яғни
білімгерлерді оқытудың теориясын толық ... ... ... есеп шығарудың негізгі әдістері мен тәсілдерін,
есептердің ... ... және оны шешу ... білуі қажет.
Шындығында оқушыға есептен физиканы көруді қалай үйретуге болады? ... ... мына ... ... ... ... ... не? Ол нені зерттейді?
Физикалык есеп деген не?
3. Есептің мазмұнынан физиканы қалай көруге болады?
Осы үш мәселені шешу жолынан қысқаша шолу жасайық.
1. ... ... ... ... ол ... ... физикалық қасиеттерін зерттейді. Осы физикалық білімдерді
практикада, техникада қолдану мүмкіндіктерін қарас-тырады.
Физика деген сөз ... ... ол ... тән белгілері бар ұғым,
түсінік. Бұл пәнді ... ... ... оқушылар санасына физика
ұғымын қалыптастыру, ... және сол ... ... бойында жеке тұлғаға
тән қасиеттерді дамыту.
2. Физика ... ... ... ... ... ... а) өзіне тән заңдылықтармен жүретін бір немесе бірнеше ... ... б) ... тән ... ... бар бір ... бірнеше
денелер қарастырылады.
Кез-келген физикалық есеп, нақты физикалық құбылыс пен немесе дененің
физикалық касиетімен ... ... ... ... ... ... ... шығару физикалық теорияны практикада қолданудың
нақты мысалы. Осыдан физикалық есеп ... ... ... заттардың
физикалық қасиеттері және физикалық білімдердің практикада қолданылуы
жөнінде қосымша мағлұматтар ... ... ... мен ... ... ... көмектеседі.
Есептің мазмұнынан, физиканы қалай көруге болады? Біздің ойымызша, бұл
есептің мазмұнындағы физикалық сөздерді табу және оны ... ұғым ... ... ... ... ... Бұл ... сөздер? Физикалық
құбылыстар туралы айтылатын, денелердің физикалық ... ... ... ... ... ... жаратылыста жүретін кезкелген
өзгеріс құбылыс болып табылады. Ал ... ... ... ... Олай ... ... ... физикалық
өзгерістер арнайы сөздермен белгіленеді. Шындығында ... ... ... ... және т.б. ... тән ... бар ... құбылыстардың жүретінін білдіреді. Денелердің ... ... ... зат ... немесе қандай заттан
жасалғандығын, яғни құрамын білдіретін сөздермен беріледі. ... ... ... ... су, ... шар, ... сым және т.б. ... есепті талдау
және оны шығару үшін жүйеде жүретін физикалық құбылыс-тармен, оны құрайтын
денелердің ... ... ... білу ... Физикалық
құбылыстар нақты физикалық шарттарда жүреді және олар есептің физикалық
мәнін құрайды.
Физикалық ... бұл ... ... ... ... бар. ... ... физикалық есепте оның жасырын түрдегі шешімі беріліп
қойылады. Мұнан физикалық ұғым және ... ... ... шарттарды білдіретін сөздерді «есепті шығару элементтері» ретінде
қарауға ... ... ... ... ... ... ... бірнеше физикалық құбылыстар;
б) бірнеше денені қамтитын бір физикалық құбылыс;
в) берілген жүйе күйлері үшін бірнеше шарттар қарастырылады.
Біріншіден ... ... саны ... ... ... ... ... ал үшіншіден берілген жүйе күйлері табылатын
шарттардың санымен анықталады. Осыған байланысты жоғарыда ... ... ... ... ... мүмкіндігі туады. Енді бұл
ұғымға есептің ... ... ... сөздер ғана емес, соған
эквивалентті қатынастарды барлық ... ... ... сан ... физикалық шамалар мен есепті талдау үрдісінде пайда болатын
қатынастарды да жатқызуға ... ... ... ... кез-келген
физикалык есеп ішінде физикалық мағынасы бар сөздердің ... ... ... ... осы ... табуға және оларды физикалық
ұғымдармен ... ... ... ... ... осы ... ... бұл үрдістің есеп шығару барысында ұдайы
жүргізілуі қажет екендігін көрсетеді. Яғни ұйымдастырушы ... ... ... ... қызмет атқаруы тиіс.
II. ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕ «ТЕРБЕЛІСТЕР» БӨЛІМІ БОЙЫНША ЕСЕП ... ОРТА ... ... ... ... КУРСЫНДАҒЫ ТЕРБЕЛІСТЕР
БӨЛІМІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Тербеліп тұрған дене басқа денелермен байланыста ... ... ... да, ... жүйе ... атқа ие болады. 1- суретте
тербеліс жасап тұрған механикалық құрылғылардың мысалдары келтірілген. Жер,
штатив, ... және жүк ... ... ... ... (1, ... Жер ... Жер, тіреу және жеңіл мықты жіпке ілінген
шар тербелмелі жүйе құрады да, оны ... ... не жай ғана ... ... (1, ... Екі ... екі серіппе және массасы m ... жүйе ... оны ... ... ... маятник деп атайды
(1, в-сурет).
Барлық тербелмелі жүйеге тән ортақ ... ... ... ... қарастырайық:
а) әрбір тербелмелі жүйенің орнықтылық тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... ілу нүктесімен бір вертикаль бойында
жататын болса, онда математикалық маятник орнықтылық ... ... ... ... ... осы ... болу үшін ауырлық күші
серіппенің серпінділік күшімен теңгеріліп тұрады. Ал ... ... осы ... болу үшін екі ... ... ... болу ... тербелмелі жүйе орнықтылық тепе-теңдік күйінен шығарылғаннан кейін оны
орнықтылық күйге қайтаратын күш ... ... ... ... шығу ... ... ... Мысалы, физикалық маятник бұл ауырлық күші ... ... ... тең әсерлі күші болса, 2-сурет, ал
серіппелі ... ... күші ... есептеледі.
в) орнықтылық күйге қайтып келген тербелмелі жүйе бірден ... ... ... ... ... ... қандай да бір әдіспен тербелмелі жүйенің орнықтылық тепе-теңдік
күйін бұзсақ, онда сыртқы күштер болмаған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген қасиеттер көрсетіп
береді.
1-сурет
2-сурет
Еркін тербелістер
Егер тербелмелі жүйенің орнықты тепе-теңдік ... ... да ... ... ... ... соқтырмайтын болса, тербелмелі жүйеде пайда
болатын тербелістерді еркін немесе меншікті деп атайды.
3-сурет
Серіппеге қосылған магниттің ... ... ... ... ... , ... тепе-теңдік күйінен шығарған тербелістер ... ... бола ... ... маятникке сия құйсақ, маятник тербелгенде одан аққан сия
маятниктің ілу ... ... ... бір ... ... ... ... (4-сурет). Қағаз жолақ бір қалыпты қозғалғандықтан, алынған
қисық уақыт ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Мұндай қисық осциллограммалар деп аталады.
«Осциллограмма» деген сөз ... oscilum ... және ... ... ... ... ... тербелістер және оларды сипаттайтын шамалар
Табиғатта және техникада тербелістің сан алуан түрі кездеседі. Біз
мәселені оңайлатып, массасы m ... ... ... дененің өлшемінен
анағұрлым ұзын берік жіпке ілінген идеал ... көз ... ... материалық нүкте деп атауға болады. Сонымен қатар,
маятник тербелген кезде үйкеліс күші де, ... ... күші де ... ... Мұндай маятник математикалық маятник деп аталған. әрине,
нақтысында ... ... ... жоқ. ... оның ... жасауға
болады. Мысалы, ұзын, өте жеңіл, жіңішке, берік жіпке ілінген қорғасын не
болат шар математикалық маятниктің ... ... бола ... Егер біз
ойлағандай математикалық маятник болса, оны ... ... ... ... ... ... ... шексіз тербеле береді (энергияның қайтымсыз түрленуі жоқ
боғандықтан);
б) оның тепе-теңдік қалпынан оңға ең ... ... ... ең ... тең;
в) оңға ауытқу уақыты солға ауытқу уақытына тең;
г) тепе-теңдік қалпынан оңға және ... ... ... бірдей.
Мұндай тербелістерді гармониялық деп атайды ... ... ... ... деген сөзі).
Кейінірек, біз гармониялық тербелістерді дәлірек анықтаймыз, ал әзірше
осы сипаттаумен шектелеміз.
Гармониялық тербелістерді сипаттайтын шамалар
Тербелстерді сипаттау үшін орын ауыстыру, жылдамдық және ... ... осы ... ... шамалар енгізілген. Осындай шамалардың бірі
ығысу болып табылады.
Ығысу деп тербеліп тұрған ... ... ... орын
ауыстыруының ОХ осіне түсірілген проекциясын атайды (5- ... ... ... ... қозғалыста ығысудың мәні үздіксіз өзгеріп тұрады. Ығысудың
ең үлкен мәнін ... мән ... ... деп ... ... ... бас ... белгілейді, ал кез келген уақыт мезетіндегі ығысуды х-пен
белгілейді.
Тербелмелі жүйенің толық бір ... ... ең аз ... ... деп атайды. Период Т әрпімен белгіленеді.
Егер t уақыт ішінде N ... ... ... ... онда ... ... ... тербеліс периоды деп толық бір ... ... ... 1 ... ... ... ... санын тербеліс жиілігі деп
атайды. Әдетте тербеліс жиілігін ν әрпімен белгілейді. Егер t ... ... N ... ... ... онда
Жиілік деп 1 с ішінде жасалған толық тербеліс санын айтады. Жиіліктің
бірлігі ретінде 1 секундта бір тербеліс жасайтын ... ... ... ... Г е р ц (Гц) деп ... Бұл бірлік неміс физигі ... ... ... Практикада іс жүзінде жиілікті ... ... ... ... ... ... (МГц) және гегагерц (гГц)
пайдаланылады.
Период пен жиілік формулаларын салыстыра отырып, бұлардың бір-біріне
кері шама екенін ... ... ... ... еркін тербелістің динамикасын үйкеліс жоқ идеал
тербелмелі жүйелерде қарастырайық.
Серіппелі маятниктің шарын тепе-теңдік ... аз ғана ... Бұл ... ... деформациясы серпінді болсын (5-сурет).
Бұл жағдайда шарға тепе-теңдік қалпына қарай бағытталған қайтарушы күш әсер
етеді. Бұл күш (Гук заңы ... ... ... ... ... пропорционал:
F=-k x.
Қайтарушы күш тепе-теңдік қалпына қарай бағытталған, ал ... ... ... х ... ... ... болады.
5- сурет
Математикалық маятник жағдайында да осылайша болады. Маятникті тепе-
теңдік қалпынан шамалы қашықтыққа ауытқытамыз (2- ... ... ... ... күші мен ... ... ... тең әсерлі күші тепе-
теңдік қалпына қарай бағытталады. Бұл күшті былайша өрнектеуге болады:
F=mgsinα.
Біз ауытқу бұрышы аз ... ... ғана ... ... sinα. ... F== ... тұрақты. Оны k
деп белгілейміз. Сонда F=-kx. Күш ... ... ... ... ... және ... ... тербеліске түсіретін
күштердің табиғаты әр түрлі (ауырлық күші және ... ... ... ... ... ... ... қайтарушы күш
тербелістегі дененің тепе-теңдік ... ... ... және әр ... ... ... ... бағытталады. Бұл
гармониялық тербелістерге тән қасиеттердің бірі
Гармониялық тербелістердің кинематикасы
Маятник тербелісінің осциллограммасы мынаны көрсетеді: егер ... жоқ ... ... ... тұрақты қалып, ал ығысуы синусоида
заңымен өзгерер еді. Бұл ұйғарымның дұрыстығы маятник ... ... күш ... ... дәлелденеді: F=mgsinα. Демек, осы
күшпен маятникке берілген үдеу де ... ... ... энергия айналуы. Еркін тербелістердегі энергия айналуы
Маятникті орнықты тепе-теңдігінен ... α ... ... ... біз ... қосымша потенциалдық энергия береміз:
Wp=mgHe.y.
мұндағы He.y маятник көтерілуінің ең үлкен мәні.
Маятникті қоя берейік. Ауырлық күшінің және ... ... ... тепе-теңдікке ұмтылады. Тепе-теңдік жағдайында оның потенциалдық
энергиясы кинетикалық энергияға айналады:
Мұндағы ... ... ... дене ... ... ... ... Сол жақ қалпының шетіне жете отырып, маятник қайтадан кері
бағытта қозғала бастайды.
Үйкеліс күші жоқ ... ... ... заңы ... ... ең ... мәні ... энергияның ең үлкен
мәніне тең болады:
mgHe.y. ... ... ... ... ... ... ... керісінше түрленуі периодты түрде қайталанып отырады:
Wp → Wk → Wp → Wk → Wp → … ... ... және ... заңы ... ... ... ... механикалық энергиясы потенциалдық және кинетикалық энергиялардың
қосындысына тең ... Wp + ... ... ... ... ... оның ... жасауына мүмкіндік береміз. Тербеліс амплитудасының бірте-бірте
азая беретінін байқауға болады. Олай ... ... ... ... ... ... ішкі энергияға айналады да, қоршаған ортаға
таралып кетеді. Егер үйкеліс болмаса, онда ... ... ... ... қалар еді де, тербеліс шексіз болар еді.
Маятниктің кинетикалық энергиясы
Тербеліс процесінде маятниктің кинетикалық энергиясы үздіксіз ... оны мына ... ... ... . ... υ –
кинетикалық энергияны есептеу мезетіндегі (сол нүктедегі) ... ... ... өткен мезетте маятниктің кинетикалық энергиясы
максимал мәнге ие болады. Осы ... оның ... да ... ... болады: υе.ү., сондықтан .
Маятниктің потенциалдық энергиясы ... ... кез ... ... (кез ... ... ... энергиясын
анықтайық. Маятник х тепе-теңдік қалпынан ауытқыған екен делік 7-
сурет
Маятникке қайтарушы күш әсер ... ... ... қалпына қайтарарда бұл күш k x – тен 0-ге дейін
өзгереді. Оның атқарған ... ... ... ... маятниктің
потенциалдық энергиясына тең болады:
A=Fорx.
Ал күш 0-ден х- ке дейін сызықтық ... ... ... оның
орташа мәні , ал істелген жұмысы . Сонымен тербелістің
потенциалдық энергиясының лездік мәні ығысу квадратына пропорционал болады:
.
Маятник ең шеткі ... ең ... ... ... ие ... энергияның ығысудың квадратына пропорционалдығы –
гармониялық тербеліске тән белгі.
Ығысу формуласын қорытып ... ... ... ... ... ... өзгеруі
тиіс деген ұйғарым айтылған еді. Соны дәлелдейік.
Гармониялық тербелістегі дененің толық энергиясы ... тең: ... . Екі ... k –ға ... ... . ... ... түрде катеттері және гипотенузасы ... ... ... ... кескіндеуге болады. осы үшбұрыштан .
Шыққан формула гармониялық тербелістегі ығысу синусоидалы өзгереді
деген ұйғарымның дұрыстығын ... ... ... ... ... өзгерісі –
оған тән белгі.
Маятник тербелісінің период. ... мен ... ... ... ... ... ... тербелісінің
периоды неге және қалай ... ... ... Ол үшін ... ... ... ұзын жеңіл жіпке ілеміз. Маятникті тепе-теңдік
қалпынан аз ғана қашықтыққа ауытқытып, қоя ... те, оның ... ... ... ... ... маятниктің амплитудасы едәуір азайған
кезде, ... ... ... ... ... ... ... екен.
Олай болса, қасиеттері жағынан математикалық маятникке ... ... ... ... амплитудасы аз болғанда амплитуда
шамасына тәуелді болмайтынын тәжірибе көрсетті. Маятниктің осы ... ... - ...... - уақыт) деп атайды.
Маятниктің ұзындығын өзгертпестен көлемі сондай, ... ... ... ғана ... пластмассадан жасалған шармен алмастырамыз.
Тәжірибені қайталаймыз.
Тербеліс периоды қорғасын шармен жасалған ... ... ... ... ... ... ... қайталағанда
нәтижелердің бірдей болатынын байқаймыз. Демек, қасиеттері ... ... ... ... ... ... маятниктің
массасына тәуелді болмайды.
Маятниктің ұзындығын өзгерте отырып, ол неғұрлым қысқа болған сайын,
тербеліс ... ... аз ... ... маятник ұзын болса,
солғұрлым оның периоды көп болатынын көреміз.
Маятниктің астына өте күшті ... ... ... тербеліс
периодының азайғанын көреміз (8 - ... ... қою ... ... ... ... Олай болса, маятниктің тербеліс периоды еркін түсу
үдеуіне байланысты ... ... айта ... ... ... ... шығару
Келтірілген тәжірибелер маятниктің тербеліс периоды оның массасы мен
амплитудасына (амплитуда аз болғанда) тәуелді емес, маятниктің ұзындығы ... түсу ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бірақ,
біз бұл тәуелділіктің сипатын білмейміз.
Маятниктің тербеліс периодының оның ұзындығы мен еркін түсу үдеуіне
тәуелділігінің ... ... үшін ... екі ... жасаймыз.
Маятникті тоқтатып, оны конустық бет жасауға мәжбүр етеміз ... ... ... шары ... ... қозғалады. Маятниктің айналу
периодын табатын болсақ, онда оның осы ... ... ... ... ... маятниктің айналу периодын оңай есептеп шығаруға ... ... ... шеңбердің ұзындығын сызықтық жылдамдыққа бөлгенге тең болады:
Шар шеңбер бойымен қозғалатындықтан оған ... ... күш ... ... . ... тартқыш күшті геометриялық тұрғыдан
табуға ... ОВС және BDE ... ... ... ... ... . ... тартқыш күштің мәнін
сызықтық жылдамдықтың формуласына қойсақ, ... ... ... ... ... формуласына қойсақ:
Сонымен, математикалық маятниктің тербеліс периоды тек ... ... және g ... түсу үдеуіне тәуелді болады.
Еріксіз тербелістер
Еріксіз тербеліс деп периодты түрде өзгеріп тұратын сыртқы күштің
әсерінен тербелмелі жүйеде ... ... ... ... ... ауыр жүк ... жүріп өткенде терезе әйнектерінің
шылдырын талай естігендерің бар. Шынылардың тербелісі еріксіз тербелістер
болады. Ол тербелістерді жүк ... ... ауа мен ... ... ... ... ... ауа қозғалысының әсерінен
тербеледі, ал ауа дауыс жарғақшасының тербелісі ... ... ... ... мен ауаның тербелістері еріксіз ... ... ... ... ... ... мен ... корпустары да
еріксіз тербелістер шығарады. Қатты сөйлегіштің диффузоры да ... ... ... ... тербелістердің бізді қоршаған ортада жиі
кездесетінін көрсетеді. Олай болса, олардың негізгі қасиеттерін білген жөн.
Егер серіппелі маятниктің сол ... ... аз ... ... онда ... жүгі де аз ... ... бастайды. Егер мәжбүр
етуші тербелістердің жиілігін арттыра түссек, онда еріксіз ... де арта ... ... етуші тербелістердің жиілігі неғұрлым көп
болса, еріксіз тербелістің жиілігі де солғұрлым көп ... Осы ... ... ... да ... ... тербелістердің жиілігі мәжбүр етуші
тербелістердің жиілігіне тең екеніне көз жеткізеді.
Еріксіз тербелістердің ... ... ... ... ... осіне негізделген дискінің центріне маятниктің сол жақ
серіппесінің ұшын жалғайық (10, а-сурет). ... іске ... аз ... ... ... ... ұшын дискінің шетіне жалғап (10, б - ... ... ... маяниктің үлкен амплитудамен тербелгенін
байқаймыз.
Дискіге бұралған ... ... ... ... ... табылады.
Демек, тәжірибе көрсеткендей, тербелістердің жиіліктері бірдей болғанда
еріксіз ... ... ... ... ... ... ... етуші тербелістердің амплитудасы неғұрлым көп
болса, еріксіз тербелістердің амплитудасы солғұрлым көп болады.
а-сурет
б-сурет
2. Резонанс
Еріксіз тербелістерді зерттеуді әрі қарай жалғастыра түселік. ... ... ... ... ... ... ... ме
дегенді анықтайық. Ол үшін 10 - суреттегі ... ... ... іске ... ... ... ... байқаймыз.
Мәжбүр етуші тербелістердің жиілігін жайлап арттыра отырып, маятниктің
еріксіз ... ... арта ... ... ... ... ... байқаймыз. Алайда, мәжбүр етуші тербелістердің жиілігін ары қарай
арттыра түскенде маятниктің еріксіз трбелістерінің амплитудасы азаяды.
11- суретте біз ... ... ... ... нәтижесін
бейнелейтін график келтірілген.
Тәжірибе барысында көргенімізді түсіну үшін еріксіз тербелістердің
амплитудасының ең үлкен ... ие ... ... ... ... ... ... маятникті тоқтатып, ... ... ... ... ... ... ... жайға тап боласыңдар:
маятниктің еркін тербелістерінің жиілігі мен ... ... ең ... ... ие болған кездегі жиілігі шамамен алғанда,
бірдей екен. ... ... ... ... еркін тербелістердің
жиілігіне жақындаған мезетте еріксіз тербелістердің амплитудасының кенеттен
өсіп ... ... деп ... ... ... ... тербелiстер деп контурдағы ток кушiнiң периодты түрде
өзгеру процесiн айтамыз. Ток күшi осы ... ... және ... ... С ... және ... Е ... тұратын
электр тiзбегiн тербелмелi контур деп атайды.
Контурдың R ... ... тең деп ... ... Егер
конденсаторды потенциалдар ... U-га ... ... онда ... ... ... ... I тогы
пайда болады, сөйтiп, катушканың ұштарында потенциалдар айырымына тең өздiк
индукция э.қ.к-i пайда болады:
мұндағы ... ... ... ... ... ... қарсы бағьггта болатынын көрсетедi. Сөйтiп, катушкадағы өздiк
индукцияның электр өрiсi ... ... ... ... қарама-қарсы болады. Осының әсерiнен өткiзгiштегi токтың өсуi
бiрте-бiрте азая бастайды да, ... ... ... ... ток ... ... ең ... мәнiне жетедi. Ендi өткiзгiштегi
зарядтар қозғала отырып конденсатор астарларында қарсы ... ... ... оның өрiс ... ... да, ... токтың
түзiлуiне мумкiндiк жасайды. Осы ... ... ток ... ... да, ... қарсы бағытталған өздiк индукция э.қ.к-i пайда
болады. Ал оның өрiс ... ... ... ... ... ... бағытта болып тiзбектегi токты тудырып
отырады. Сөйтiп, конденсатордағы тұрақты ... өрiсi ... ... ... ... ... алма-кезек ауысып отыратын периодты
процеске айналады.
Бiрақ өткiзгiштегi электр тогының ағуы үздiксiз емес, өйткенi ... 1) шын ... ... ... R нөлге тең емес, демек
жылулық шығынға; 2) конденсатор ... ... 3) ... ... шығынға; 4) сәулелену шығындарына жане т. 6.
жұмсалады.
Сондыктан q зарядтар конденсатордан катушкаға ... бiр ... ... ... олар ... iшiнде көптеген кедергiлерге
соқтығысып өтедi. Олай болса, тiзбектегi тоқтың мәнi ... ... ... ... ... ... ... потенциалдар айырымы U
катушканың ұштарына да кешiгiп жетуi мумкiн және катушкадағы өздiк индукция
э.қ.к-i керiсiнше қарсы ... ... ... ... ... ... ... осы жағдайға қолдана отырып (әрине ток
тұрақты болғандағы мәнi үшiн), мына теңдеулердi жазайық;
немесе
.
Бұл жағдайда бiз ... яғни ... ... және ... кеңiстiкте электромагниттiк энергияның сулелену
шығындары ... ... ... яғни , ... онда ... ... ... жазылады:
Осы өрнек электромагниттік еркін тербелістің дифференциялдық ... ... ... теңдеуді q заряд арқылы шешетін болсақ, онда
,
Мұндағы - циклдік (дөңгелектік) жиілігі, ол , ... ... ... ... ... деп ... ... кедергiсi R=0 және ешқандай энергия шығыны болмаса,
онда контурдағы электромагниттiк тербелiс гармоникалық заңдылықпен өзгередi
де, ... ... ... С жане L ... тәуелдi болады.
Олай болса, контурдың тербелiс энергиясы ... ... ... ... ... ... тең ... яғни:
,
Бұдан конденсатордың электр өрiсiнiң энергиясы катушкадағы магнит
өрiсiнiң энергиясына айналатынын көремiз.
Егер ... ... ... онда ... басқа түрде
шешемiз
.
Бұл теңдiктiң шешуi
,
мұндағы . — тербелiстiң өшу ... деп ... Олай ... ... ... ... тербелiстiң дифференциалдьқ
теңдеуi болады. Шын мәнiнде жоғарыда ... ... ... ... ең ... ... болады. Ендi осындай тербелiс ... ... ... мен ... ... мынадай болады:
, .
Сөйтiп, контурдағы R кедергiнiң ... ... ... ... ... Бұдан практикалық маңызы бар мынадай қорытынды шығады ... ... мен ... ... ... ... жабық контурда сығылған тәрізді өте аз ... ... ... ... мол ... ... ... үшін біз қарастырған контурдағы конденсатор ... ... ең ... бір ... ... ... ... жермен қосылған
сым болып шығады (13-сурет). Ал мұндай антенналар қазіргі ... ... ... және т.б. ... ... техника саласында
қолданылады.
Ерксіз электр тербелістері. Резонанс.
Егер қарастырған тербелмелі контурға ток ... ... ... ... периодты түрде әсер ететін э.қ.к-і Е туындайды. Яғни контурда
еріксіз электромагниттік тербеліс пайда болады (14 ... ... ... ... сыртқы э.қ.к-ті әр түрлі әдістермен қосуға болады. Сөйтіп,
сыртқы ... ... ... ... ... ... өзгерісін,
яғни
.
Енді еріксіз тербелістің дифференциялдық теңдеуін табу үшін, тұйық
тізбекке арналған Кирхгофтың екінші ... мына ... ... q ... ток арқылы өрнектеп және теңдіктің екі жағын -ге
бөлсек, онда бұл формула мына ... ... ... ... электромагниттiк тербелiстiң дифференциалдьқ теңдеуi
деп аталады.
Бұл теңдеудiң шешуi
.
Тербелiстiң ток амплитудасы және ток пет ... ... ... ... ... ... болса, ток амплитудасы өзiнiң максимал ... ... ... ... ... яғни ... э.қ.к-i жиiлiгi мен
контурдың меншiктi тербелiс жиiлiгi өзара тең ... онда ... ... ... деп ... ... ток күшi үшiн тербелiс жиiлiгiмен
байланысты резонанстық қисықтар кескiнделген.
2.2. МЕХАНИКАЛЫҚ ТЕРБЕЛІСТЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЕСЕПТЕРДІ ШЫҒАРУ ӘДІСТЕМЕСІ
Тербелістер бөлімі бойынша әсіресе электромагниттік ... ... есеп ... ... оқушылары үшін басқа бөлім есептерін шығаруға
қарағанда қиын ... ... ... өзі ... айтылғандай
математика алгебра пәндерінің тригонометриялық функциялар туралы білімді
меңгермейінше оқушы «Тербелістер» бөлімінің ... жете ... ... өздігінен есеп шығаруда қиындықтарға кезігеді.
1. Сол себептен біз ... ... ... ... ... (cos, sin заңдылықтарын) ... ... ... деп ... ... бөлімі бойынша теориялық білімдерді қалыптасыру керек.
Мұнда механикалық тербілістер және электромагниттік ... ... ... ... ... назарын аударып олар
арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды ашып түсіндіру керек.
3. Тербелістер бөліміне қатысты ... ... ... ... заңдылықтарын оқып үйренуге байланысты
есептер;
ә) тербеліс теңдігін берілген шамалар көмегімен ... ... ... ... ... графигі көмегімен тербеліс теңдеуді жазу немесе
немесе т.б. есептеп табуға ... ... ... деп ... ... ... деп ... Және оқушыларға осылайша жіктеп
түсіндіру тиімді деп ойлаймыз.
4. Бөлім бойынша түрлі есептерді шығару ... ... ... есеп ... дағдыларын қалыптастыруда төмендегі есеп шығару
алгоритміне негізделуге болады деп санаймыз.
Есеп шығарудың алгоритмін лок схема түрінде ... ... ... есеп ... ... ... шартын оқу, текістегі ... ... ... ... физикалық шамаларды стандарт бойынша ... ... ХБЖ ... ... ... ... мағынасына сай физикалық ... ... ... ... ... ... жиілігін,
тербеліс фазасын анықтау ( есептің шарты ... ... ... ... ... анықтап алу керек).
5. Тербеліс теңдеуін жазу үшін қажетті шамалар берілмеген ... ... ... келтіріп шығару.
6. Берілген шартқа байланысты тербеліс теңдeуін жазу.
7. Қажет болса тербелістің графигін салу.
8. ... ... ... жалпы формуладағы ... ... ... қойып, математикалық есептеулер
жүргізу.
11.Шешуге анализ ... ... ... ... ... ... ... бағалау. Өлшемдерін тексеру.
Шығаратын есептің мазмұнын, күрделігіне ... ... ... пункттері артық болуы, яғни қолданылмауы
мүмкін.
1-есеп. Маятникті ... ... ... ... ... ... қалай өзгереді?
Берілгені: Шешуі:
Алдымен сағаттың жүрісі қалай өзгеретінін анықтап алайық
полюсте тартылу әлсідеу, ... ... ... Онда:
- сағат жүрісі арасындағы айырмашылықа
- бір секундтағы сағат жүрісінің айырмашылығы
Онда:
Енді төмендегіні табамыз:
есептің жауабы t = 3 мин 45 ... ... ... суы бар ... ... тұр. Шелектің түбіндегі
тесіктен су біртіндеп ағып түр деп есептеп, жүйені математикалық мятник ... оның ... ... өзгереме жоқ па деген сұраққа жауап беру
керек.
Бір қарағанда период өзгермейтіндей көрінуі мүмкін, бірақ:
Мұндағы L – ... ... ... ... ... ауырлық центріне дейінгі
қашықтық ауырлық центрі су ағуына байланысты ығысады. Демек ... ... да ... Бір ... ... бір ... ... 50, ал екіншісі 30
тербеліс жасайдыОлардың бірінің ұзындығы екіншісінен 32см қысқа ... деп ... ... табу ... ... ... қай ... ұзындау екенін анықтайық.
Әрине ол аз тербеліс жасап отырған маятник демек ол екінщшісі
Онда: ... ... t1= ... ... отырып:
мынадай нәтиже аламыз.
4-есеп. Бірдей уақыт ішінде математикалық маятниктердің біреуі 10, ал
екіншісі 30 ... ... ... олардың ұзындықтарының қатынасы
қандай?
|Берілгені: ... |
| | |
| ... ... үшін тербеліс |
| ... ... ... ... |
| | ... к-к: | |
| | ... ... үшін ... және (2) теңдіктердің қатынасын алсақ
5-есеп. Маятник ұзындығы 98 см, жеңіл жіпке ... ... 4 ... ... ... Егер ... ... периоды 2 с болса, оның
еркін түсу ... ... ... ... Есепті шығару үшін маятниктің тербеліс периодының
формуласын пайдаланамыз. Бізге маятниктің ... ... Ал ... ... ... ... D/2-ге ... орналасқандықтан,
маятник ұзындығы l=100 см болады.
Шешуі: Маятниктің тербеліс периодының формуласынан .
Есептеу.
Т=2 с
l = 100 см
g = ? ... ... ... ... шнур ... 15 м/с жылдамдықпен таралады. Шнурдың
нүктелерінің тербеліс ... 1,2 с., ... ... 2 см . 4 ... ... ... және толқын ұзындығын анықтау керек.
Берілгені: Шешуі:
Анықтама бойынша толқын ұзындығы:
Кез келген нүктенің ығысуын толқынның ... ... ... тең ... таңба тербелістің таңдап алынған оң бағытқа қарама-қарсы
бағытта болатыны ... ... (см) және ... ( сек) ... ... ... 1) болатын екі гармониялық ... ... құру ... ... |
| |1) |
| | |
| |2) |
| | |
| |3) |
| | ... ... құру керек | ... ... 5 см, ... 0,50 с ... ... тербелістің
теңдеуін құрыңдар.
Берілгені: A = 5 см = 0,05 м
Т = 0,50 с
х-?
Ш е ш у і. Гармониялық тербеліс мына ... ... 1 мин ... ... 150 ... ... және тербелістің
бастапқы фазасы 450, амплитудасы 5 см гармониялық тербелмелі қозғалыстың
теңдеуін жазу керек.
|Берілгені: ... |
| мин – 60 сек | |
| ... ... теңдігі: |
| | см; ... см м | |
| | ... ... ... ...
9-есеп. Бастапқы фазасы нольге тең периоды 4 см, ал амплитудасы 0,1 ... ... ... ... жазу ... ... |
| | ... = 4 сек | ... = 0,1 м | |
| | ... ... ... ... ... 50 мм, оның периоды 4 сек,
ал бастапқы фазасы
1. Осы тербелістің теңдеуін жазу керек.
2. және сек ... ... ... ... қаншалық ығысатындығын табу керек.
|Берілгені: ... ... м | ... = 4 сек ... ... ... |
| |мм; |
| | с ... |
| | мм; |
| | сек ... |
| | |
| ... | |
| ... | ... - ? ... табу | ... | ... ... ... болады.
11-есеп. Гармониялық тербелістің амплитудасы 5 см, ал периоды 4 сек.
Тербелетін ( )-нің максимал жылдамдығы мен оның ... ... ... ... ... = 5 см м | ... 4 сек ... ... ... |
| | |
| ... ... табу үшін |
| | |
| | |
| | ... ... ... циклдық жиіліктің өзі:
м/с
м/с2;
Өз бетінше шығаруға есептер
1. Маятниктін тербеліс периоды 3,6 с. ... ... үшін ... ... ... ... нүкте гармониялық тербеліс жасап тұр Оның амплитудасы
20 см, периоды 4 с. 0,30 с өткеннен кейінгі материалдық ... ... жэне ... ... ... жүктің әсерінен 10 см созылды делік. Осы ... ... ... ... ... ... болады?
4.Ұзындығы 76 см маятниктің Алматыдағы тербеліс периодын табыңдар.
5.Серіппеге ілінген жүктің массасы 4 кг. Ол жоғары-төмен (вертикаль)
тербеліп тұр. Серіппенің серпінділігі 450 Н/м ... оның ... неге ... Бір ... ... периоды 5 С ... 6 с. ... осы екі ... ... тең маятниктің периоды
неге тең?
2.3. ЭЛЕКТРОМАГНИТТІК ТЕРБЕЛІСТЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЕСЕПТЕРДІ ШЫҒАРУДЫҢ ӘДІС-
ТӘСІЛДЕРІ.
1-есеп. Ауданы см2 раманың ... бар және ол ... ... ... ... ... ... максимал ЭҚК-і
В. Бір ... ... табу ... Бір ... ... ... амплитудасы мынаған тең: .
Раманың жеке орамдарында пайда ... ... ... ... бар ... ЭҚК-інің амплитудасы мынаған тең
болады:
Бұдан:
Раманың бір айналымының уақытын былай табуға болады:
2-есеп. Индуктивтік кедергісі Ом катушка жиілігі Гц ... ... ... ... ... мәні В. Тізбектегі
ток күшінің амплитудасын және катушканың индуктивтігін табу ... ... ... ... ... ... ... мына формуламен өрнектеледі:
Бұдан
Гн.
Кернеудің амплитудасы оның әсерлік мәнімен қатысымен байланысты
болғандықтан, ток күшінің амплитудасы үшін былай болады:
А.
3-есеп. Жиілігі Гц ... ток ... ... ... ... ... басталу үшін бұл тізбекке ... ... қосу ... Есеп ... ... электр тізбегі тербелмелі контур болып
саналады. Айнымалы ... ... ... контурдың меншікті жиілігіне
тең болғанда () бұл тізбекте резонанс болады.
Бірақ
болғандықтан,
Бұдан
.
4-есеп. Тербелмелі контурдағы катушканың индуктивтігі 250 мГн ... ... 500 Гц болу үшін ... ... сыйымдылығы қандай
болуы керек?
Берілгені: =0,25 Гн
Гц
С - ?
Шешуі. Томсон формуласы бойынша ... ал ... олай ... ... ... индуктивтігі 10-6 Гн катушкадан және
пластинкасының ауданы 100 см2 конденсатордан ... Осы ... ... онда ... ... ара қашықтығы қандай болады?
Берілгені: Гн
см2=10-2м
Ф/м
Шешуі. Ара қашықтықты Томсон формуласы мен ... ... ... Айнымалы токтың ЭҚК-і 120В, ал фазасы 30. Кернеудің ең ... ... және ... мәнін табыңдар.
Берілгені: В
Шешуі. Біз ... ... ... ... Тербелмелі контур
конденсаторының пластиналарындағы заряд ... ... ... ... ... Ток күшінің уақытқа тәуелділігін жазыңдар.
Контурдағы тербелістің ... мен ... ... ... және ток ... ... амплитудасын табыңдар.
|Берілгені: ... |
| |Ток ... ... ... табу үшін |
| ... ... ... уақыт бойынша |
| ... ... ... алу ... |
| | ... | |
| | ... ... ... ... ... мәнін береді. Яғни:
Тербеліс теңдігінен көрініп тұрғандай циклдық жиілік мынаған тең:
Ал тербеліс периоды:
мс
Тербеліс жиілігі:
Ток күшінің максимал мәнін анықтаған ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы 1 мкФ конденсатордан және
индуктивтілігі 4 Гн ... ... ... ... ... 100 мк Кл , теңдеулерін жазыңдар. Ток күшінің
амплитудасын және кернеуді ... ... |
| ... ... ... ... |
|Гн ... ... ... : |
| | |
| ... ... үшін ... ... |
| ... ... пайдаланамыз: |
| | |
| ... ... ... өзгерісі: |
| | ... | |
| | ... ... өзгерісі:
Кернеудің уақыт бойынша өзгерісі:
8-есеп. Тербелмелі контурдың конденсаторының астарларындағы максимал
заряд Кл. ... ток ... ... мәні ... Т ... анықтау керек. Өткізгіштердің қызуына кеткен ... ... ... ... ... ... ... максимал мәні катушканың магнит өрісі энергиясының максимал
мәніне тең:
Бұдан
немесе .
Ендеше
В. Ал эффективтік мәні ... ... ... ... ... сым ... ... жиілігі 3
есе арттырылды. ЭҚК-тің индукциясы мен рамадағыайнымалы токтың жиілігі неше
есе өзгереді?
|Берілгені: ... ... ток үшін ... ... ... |
| ... ... төмендегі өрнек арқылы берілген: |
| | |
| ... ток үшін ЭҚК: |
| | |
| | |
| | ... ... ... ... ... ... және ЭҚК үш есе |
| ... ... Неон ... ... ... дәл ... бір ... ол жарық шығара бастайды. Шамды, әсер етіп тұрған кернеуінің ... ... тең ... ... ... шам периодтың қандай бөлігіндей
уақыт жарық шығарады? Шамның өшкен кездегі кернеуін шамның ... ... тең деп ... ... |
| ... ... мәні ... бойынша |
| ... ... ... |
| | |
| ... шарт ... ... ... мынаған|
| |тең: |
| | ... ... ... ... ... ... өте аз ... ... 50 Гц ... ток
тізбегіне қосылған. Кернеу 125В болғанда, ток күші 2,5 А-ге тең ... ... ... ... ... ... ... актив кедергі үшін мынадай |
| В, ... ... одан ... ... |
| А ... ... |
| | |
| ... катушканың индуктивтілігі: |
| | ... ... ... Гн. ... ... 400Гц ... ток тізбегіне индуктивтілігі 0,1 Гн
катушка қосылған. Осы тізбекте резонанс болу үшін оған ... ... ... ... ... |
| Гц, ... ... болуы үшін анықтама бойынша жиілігі |
| Гн ... ... тең ... сыртқа кедергі қосу керек. |
| ... |
| | ... ... С ... мкФ ... ... ... есептер
1. Төмендеткіш трансформатор айнымалы токтың кернеуін 1000 В-тан 220 В-
қа дейін төмендетеді. Бірінші ... 2,50А ток өтіп ... ... ... ток өтеді. Трансформатордың ПӘК-ін 90% деп алыңдар:
2. Тербелмелі контурдың индуктивтігі Гн, ал сыйымдылығы Ф.
Контурдың периоды неге тең?
3. ... 35 Гц ... ... ... кедергісін табыңдар.
4. Сыйымдылығы 250 мкФ конденсатор айнымалы ток көзіне ... 200 Гц деп ... оның ... ... ... Тербелмелі контурдың конденсаторына Кл заряд ... ... ... ... ... ... Контурдағы тербеліс әбден өшкенге
шейін ... ... жылу ... бөлініп шығады? ... ... ... ... ... Гн ... және ... болатын жазық конденсатордан ... ... ... ... ... Егер ... астарларының
арасындағы кеңістікті диэлектрлік өтімділігі ... ... онда оның ... ... ... еді?
7. Тербеліс жиілігін 400 ден 500 Гц-ке өзгерту үшін тербелмелі
контурдағы ... ... ... ... ... ... 10 ... Біртекті магнит өрісінде айналып тұрған рамада пайда болатын электр
қозғаушы күштің ... ... оның ... 100 см2, ... жиілігі
50 айн/с және магнит индукциясы 0,2 Тл.
9. Ауданы см2 сым рамада амплитудасы В ... ... ... күші ... ... орам саны . ...
Тл біртекті магнит өрісінде рама тұрақты бұрыштық жылдамдықпен айналады.
Бастапқы мезетте рама жазықтығы ... ... ... Рама
қозғала бастағаннан уақыт өткендегі ондағы Е индукция электр қозғаушы
күшін анықтаңдар.
10. Индуктивтігі Гн ... ... Гц ... ... ... ... мәні В. ... токтың
амплитудасын анықтаңдар.
Оқушыларды тербелістер бөлімі бойынша есеп ... ... ... ... ... жүзеге асыру педагогикалық практика барысында
сынақтан өткізіліп. Басқа сыныптарға қарағанда ... ... ... ... ... ... дамыған елу елдің қаратына қосылу үшін мемлекетімізде білім
саласына жоғары талаптар қойып отырған тұста, келешек ... ... ... ... ... ... ... сын болып отыр. ... ... ... атқару үшін ұстаздар қауымы үнемі өз
үстінде жұмыс жасап өзін жетілдіруде ... ... ... пәндері
оның ішінде физика және математика пәндері ... ... ... ... қиын ... Сол ... физика пәні оқытушысы пәндік
білімімен бірге, әдістемелік дайындығыда жоғары болғанда жақсы нәтижеге
жететін ... ... ... ... есеп шығару әдістемесін
жасау үшін . ... ... ... орта ... ... ... ... стандарты негізге ала отырып барлық мүмкіндіктер
қолданылды.
Дипломдық жұмыс нәтижесі:
1. Тербелістер бөлімі ... ... ... ... ... ... ... бойынша оқушыларды есеп шығаруға дайындау жүйесі
жасалды.
3. Бөлім бойынша есептер шығарудың алгоритмі жасалды.
4. Оқушыларды тербелістер бөлімі бойынша есеп ... ... ... ... негізінде жүзеге асыру педагогикалық практика барысында
тәжірибелік сынақтан өтіп, оң нәтиже берді
Жұмыс нәтижесінде ... ... ... ... ие ... есеп
шығарудың жолдары, әдіс-тәсілдерін зерттеліп, есеп шығаруға байланысты
ескертулер жасалып, «Тербелістер» ... ... ... ... ... осы бөлімнің есептерінің ерекшеліктерін анықтап,
бөлімге байланысты ... ... ... ... ашып көрсетуге
тырыстық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің ... ... ... ... ... ... 2002ж. ... Абдулаев Ж. Физика курсы:Оқу құралы.-Ал:Білім,1994
3. Абдулгафаров Қ.Қ. «Орта мектепте физика есептерін ... ... ... ... көмекші құрал.» Алматы-Мектеп.- 1986ж.186
бет
4. Абдулаев Ж. «Жалпы физика курсы» Алматы – ... ... ... ... ... «Алгорифм». №1, 2002жыл. 7-бет.
6. Ажетова Г. «Физикалық есептерді шығару дағдыларын қалыптастыру» ... ... ... ... Қ. ... есептерді шығаруға жалпы ескертулер. Физика-
математика.-№4.-2003.-34 ... ... З.Ж., Ш.Б. ... ... Физиканы оқыту әдістемесі.
–А., “Қазақ әдістемесі”. 2002ж. –119 бет.
9. Ильясов Н. Оқушыларды физикалық ... ... ... ... ... 15-18 ... Кенжебаев Т. «Физика есептерін шығаруда ... ... №4.- 2006ж.- 11-14 ... ... М., ... Қ. Орта ... ... оқыту әдістемесі.
Мұғалімдер мен студенттерге арналған құрал. –А., “Рауан”, 1998ж. –310
бетколе. –М., ... ... ... А.П. ... ... ... –А., «Рауан», 1992ж.
13. Физика есептерінің шешу маңызын арттыру ... ... ... 23 ... ... ... алынған физикалық шаманың сандық мәнінің дұрыс
екенін бағалау. Өлшемдерін тексеру
Алынған теңдеулерге шамалардың сан ... ... ... ... шығарудың аналитикалық және синтездік әдістерінен пайдаланып белгісіз
шаманы анықтау
Берілген шамаларды ХБЖ-де өрнектеу
Қажет болған жағдайда тербеліс графигін сызу
Берілген ... ... ... ... ... амплитудасы, тербеліс жиілігі және тербеліс фазасын анықтап алу,
берілмеген жағдайда берілген шамалар арқылы келтіріп шығару
Берілген шамаларды ХБЖ-не келтіріп өрнектеп жазу
Тербеліс ... ... ... ... жасау
Есепті оқып мазмұнын түсіну
Тербеліс теңдеуін жазу
Графикте берілмеген шамаларды берілген шамалар арқылы келтіріп шығару
График негізінде тербеліс теңдеуін жазу үшін ... ... ... ХБЖ -не ... ... негізінде тербеліс теңдеуін жазу

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Компьютер ұғымы10 бет
Автомобиль ісі сабақтарын оқыту,200875 бет
3DS Max3 бет
9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі73 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«ЖОҒАРЫ МЕКТЕПТЕ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСТАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ БАҒЫТТАРЫ МЕН ТӘРБИЕ ЖҰМЫСТАРЫН ЖОСПАРЛАУ13 бет
«Молекулалық физика курсы бойынша электрондық қабықша34 бет
«Мұнайдың химиялық анализі» бағдарлы элективті курсын оқыту әдістемесі61 бет
«Тұздар» тақырыбын оқытуда тәрбиелей оқыту әдісін қолдану42 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь