Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әр қаламгерді оның әдеби ортасынан жеке-дара алып қарау, тану біржақты болмақ. Ақын, немесе жазушы өз ортасында өсіп, содан сусындап, шыңдалып қана қоймай, біте қайнасып, сол қауымның өкілі ретінде ғұмыр кешеді. Рухани дүниесі толысқан шақтан бастап айналасына ықпалды болған тұлғалар өз әдеби ортасын қалыптастырады. Демек, белгілі бір әдебиет өкілінің шығармашылық өсуіне ықпал ететін үрдістер және сол тұлғаның кемеліне келгеннен кейін өз айналасына, кейінгі буынға әсері деген мәселелер әдеби орта ұғымын тудырады.
Абайдың әдеби ортасы дегенде белгілі бір тұлғаның ақындық жолына өз әсерін тигізген, рухани жетілуіне темірқазық бағдар бола білген ақын-жырауларды, би-шешендерді, кейіннен нағыз ақындық кемеліне жеткен сөз зергерінің әдебиеттегі дәстүрін жалғастырған ақын шәкірттерін, оның мұрасын халыққа насихаттаған өнерпаз буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын мейілінше кең тұрғыда алу да бар. Ол өлшемге салсақ, ақынға әсер еткен рухани қайнар көздерге ұласатын алғышарттарды яғни, абайтанушы ғалымдар атап көрсететін ақынға әсер еткен шығыс, батыс және қазақтың төл әдебиеті сияқты рухани қайнар көздерді есепке аламыз. Осылайша әдеби ортаның құлашын кеңейтіп, ақын сусындаған әдеби дереккөздерге қатыстылығын ескерсек, Абайдың кітапханасы деген тақырыптың да әдеби ортамен бөлінбес бірлікте екенін аңғару қиын емес. Әдеби орта тек өзіне ықпал еткен ілгерідегі әдебиетпен ғана шектелмейді, енді ақынның өзгеге берген нәрі деген тұста қазақ әдебиетіндегі үлкен арна – Абайдың әдебиеттегі дәстүрі мәселесін қоса қамтиды. Шартты түрде осындай кең ауқымды қамтитын Абайдың әдеби ортасын біз ғылыми жұмыста нақтылап, ақынның айналасы, яғни Абаймен тікелей қарым-қатынаста, әдеби байланыста болған аға буын, замандас сөз зергерлері – ақын-жыраулар, би-шешендер және кейінгі ақынның тікелей тәрбиесін көрген ақын шәкірттерімен шектеп, шеңберлеп қарастыруды мақсат еттік. Әуезовтің сөзімен айтқанда «бергілер және дәл айналасы» зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны болып табылмақ.
Ақынға тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен замандас аға буын ақындар, би-шешендер мен сол Абайдан үлгі алған ішінде ақыны бар, әншісі мен күйшісі бар өнерлі жастардан тұратын әдеби қауымды негізге ала отырып, М.Әуезов Абайдың айналасын, ақындық ортасын ақынның өзі алған нәрі және өзгеге берген нәрі деп екі салаға жіктейді [1, 19-б.]. Өзі алған нәрі дегенде, сөз иелерінің ішінде ақындардың орны айрықша. Атап айтқанда, Абай жасынан Бұхар жырау, Шортанбай жырларына қанып өссе, өзі жүзбе-жүз кездескен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Шөже, Балта, Байкөкше, Қуандық қыз, Бодау жырау, Мұрынбай жырау, Біржан сал сынды әдебиет өкілдерінің қай-қайсысынан да оның ақындық өсу жолын бөліп қарауға болмайды. Осы орайда академик С.Қирабаевтың пікірі орынды айтылған: «Абайдың ақындық жолы, ортасы күрделі болғаны белгілі, оның ақындылығы да сол ортада, өз дәуірінің шындығына орай қалыптасты. Сондықтан, ақынның өзі туып өскен ортаның
        
        ӘОЖ                           ... ... ... ... әдеби ортасы және ақындық мектебі
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының докторы ғылыми ... үшін ... ... ... ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым
комитеті М.О.Әуезов ... ... және өнер ... ... ... ... бөлімінде орындалды.
Ғылыми кеңесші: ... ... ... оппоненттер: ҚР ҰҒА ... ... ... ... ... ... ... докторы,
профессор
Д.Ысқақұлы
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... ... 2008 ... 12 ... сағат 15.00-де Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым ... ... ... ... ... және өнер институты жанындағы филология ғылымдарының
докторы дәрежесін беру жөніндегі Д 53.34.01 ... ... ... (050010, ... ... Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен Қазақстан Республикасы ... ... ... ... кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы қаласы,
Шевченко көшесі, 28).
Автореферат 2008 жылы «___» ... ... ... ... ... ... ... ... ... Әр қаламгерді оның әдеби ортасынан жеке-
дара алып қарау, тану ... ... ... ... жазушы өз ортасында
өсіп, содан сусындап, шыңдалып қана ... біте ... сол ... ... ... ... Рухани дүниесі толысқан шақтан ... ... ... ... өз әдеби ортасын қалыптастырады. Демек,
белгілі бір әдебиет өкілінің шығармашылық өсуіне ... ... ... ... ... кемеліне келгеннен кейін өз айналасына, кейінгі буынға әсері
деген мәселелер әдеби орта ұғымын тудырады.
Абайдың әдеби ортасы дегенде ... бір ... ... ... ... ... рухани жетілуіне темірқазық бағдар бола білген ақын-
жырауларды, би-шешендерді, ... ... ... кемеліне жеткен сөз
зергерінің әдебиеттегі дәстүрін жалғастырған ақын шәкірттерін, оның ... ... ... буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын мейілінше кең тұрғыда алу да бар. Ол ... ... әсер ... ... ... ... ұласатын алғышарттарды яғни,
абайтанушы ғалымдар атап көрсететін ақынға әсер еткен шығыс, батыс және
қазақтың төл ... ... ... ... ... ... аламыз. Осылайша
әдеби ортаның құлашын кеңейтіп, ақын сусындаған әдеби дереккөздерге
қатыстылығын ... ... ... ... ... да ... бөлінбес бірлікте екенін аңғару қиын емес. Әдеби орта тек ... ... ... ... ғана ... енді ... өзгеге
берген нәрі деген тұста ... ... ... арна – ... ... ... қоса қамтиды. Шартты түрде осындай кең
ауқымды қамтитын Абайдың әдеби ортасын біз ғылыми жұмыста ... ... яғни ... ... ... ... байланыста болған аға
буын, замандас сөз зергерлері – ақын-жыраулар, би-шешендер және ... ... ... ... ақын ... ... шеңберлеп
қарастыруды мақсат еттік. Әуезовтің сөзімен айтқанда «бергілер және ... ... ... ... ... ... ... тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен замандас аға буын ақындар,
би-шешендер мен сол Абайдан үлгі алған ішінде ... бар, ... мен ... ... ... ... әдеби қауымды негізге ала отырып, М.Әуезов
Абайдың айналасын, ақындық ортасын ақынның өзі ... нәрі және ... нәрі деп екі ... ... [1, 19-б.]. Өзі ... нәрі дегенде, сөз
иелерінің ішінде ақындардың орны айрықша. Атап айтқанда, Абай ... ... ... жырларына қанып өссе, өзі жүзбе-жүз кездескен Дулат,
Сабырбай, Жанақ, Шөже, Балта, Байкөкше, Қуандық қыз, ... ... ... ... сал ... әдебиет өкілдерінің қай-қайсысынан да оның ақындық
өсу жолын бөліп қарауға болмайды. Осы орайда академик С.Қирабаевтың пікірі
орынды айтылған: ... ... ... ... күрделі болғаны белгілі,
оның ақындылығы да сол ... өз ... ... орай ... ... өзі туып өскен ортаның әдебиеттік үлгілерінен, қазақтың
шешендік өнерінен (атақты би болғанын еске алыңыз!), аты ... ... ... ... Шортанбай) ақындар өнегесінен тыс тууы мүмкін емес.
Қайта Абай ... ... ... ... ... азық ... ... рухани
байлығын бойына сіңіре отырып, кейін шығыс, батыс үлгілерін еркін ... ... ... ... ... ой-пікір деңгейіне көтерілді.
Халықтық әдебиет сарындарын ... ... ... ... (обобщение) ұластырды. Мұның өзі қазақ әдебиетінің Абай
арқылы адамзат мәдениетінің көркемдік биігіне ... ... [2, ... ... - ... ... берген нәрі турасында. Бұл – Абайдың
ақындық мектебі деген тақырыпқа жетелейді. Абайдың ақындық мектебі – ... ... ... ... ... мен сол ... ... дамытушы ізбасар ақындардың әдебиеттегі орнын айқындайтын, сол
арқылы ... ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетіндегі ерекше құбылыс. Бұл мәселені ақынның күнделікті қасында
жүріп, ... ... ... оның ... алуан тақырыпта
шығармалар жазған айналасындағы шәкірттерді ғана бөліп ... ... ... деп ... бар. ... «Тегінде әдебиеттік мектеп
мағынасы тарихтық басы ашық, ... ... ... алу да бар. Онда
«шәкірт» деп белгілі ақынның қасында, қатарында жүріп күнделік ... ... ... ... ... алып ... ақындар тобын даусыз
«мектеп» деп айтуға болады» [3, 118-б.] ,- деген ... ... ... ... өткен ғасырдың елуінші жылдары Қ.Мұхамедханұлы
Абайдың ақын ... ... ... ... ... бұл ... ... айналымға енгізді [4].
Ал, Абай дәстүрі – біз сөз етіп отырған ақындық ... де ... ... кең ұғым. Абай дәстүрі оның қасында жүрген шәкірттерімен
шектелмейді. Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... дәстүр жалғастырушылар ... ... ... М.Дулатов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин сынды әдебиет
қайраткерлері осы лектің алдыңғы толқыны ғана. Демек, кең мағынада алғанда
дәстүр ... бәрі ... ... ... мектебінің өкілдері
болып табылады. Алайда, Абайдың ақындық мектебі деген ... ... ... ақын ... ... алып ... ... де басқа, ұстаз бен шәкірт арасындағы күнделікті ... ... ... бой ... ... Абай поэзиясының
кейінгіге әсер-ықпалы деген ... ... ... ... ... ұлағаты, тіпті оның маңайындағы ізбасар ... өлең ... ... ... айқындалады.
Тақырыптың өзектілігі. Жеке ақынның әдеби ортасын, тікелей әсер еткен
рухани айналасын танып, біліп болмай, сол тұлға туралы ... ... ... емес ... пікірді басшылыққа алсақ, Абайдың әдеби ортасы тақырыбы ... ... ... ... кенжелеп жатқан сала. Көп жылғы
бодандық құрсауындағы Абай ... енді ғана өз ... ... ... бой ... абайтануға тың міндеттер артқанына да аз ... жоқ. ... те, ... ... ... тұрғысынан бағалап, оның
кемеңгерлігіне толымды баға беру ондаған жылдардың еншісіне сыя қоймайды.
Әсіресе, кеңестік кезеңде өз ... ... ... ... ... ... Абай есімі қайта, ... ... ... ... Академик З.Ахметов айтқандай: «Абай творчествосының өз
заманымен, сол кездегі қоғамдық өмірімен ... сол ... ... ... тәрбиелік міндет атқарғанын, сөз өнеріне не жаңалық әкелгенін
толық түсінсек, сонда ғана біз оның ... ... ... заманда
қоғамдық ой-сананың, әдебиеттің өркендеуіне қандай ықпал жасап келе
жатқанын ... ... ... [5, ... ... салдарынан абайтану ғылымында еріксіз назардан
тыс қалып, тіпті күшпен ... ... ... ... ... ... ... десек, «социалистік» қоғамда ақынды өз ортасынан, әдеби
айналасынан ажыратып алу мақсатты түрде іске асырылды. ... ... ... ... ... төс» ... ... болғаны үшін ғана кеңестік жүйге
құрылған әдебиетке жақпады. Абай поэзиясының қуатына солақай ... ... ... ... ... өз басы емес, оның айналасы,
әдеби ортасы сын тезіне алынды. Ақынның өмір ... ...... – бай-шонжар, маңайындағы ақын-жыраулар мұрасы «социалистік
талаптардан ада» ... ... Абай ... түрде әдеби ортасынан
жырақталып, оқшаулана берді. Ақынның әдеби ... ... ... ... ... ... керек десеңіз «большевик» Абай өз
ортасына қарсы қойыла зерттелді. Абайға ... ... ... ... ... аса аз ... ... «шығысым батыс боп кетті» деген сөзі желеу
етіліп, «Абайды поэзия шыңына көтерген орыстың зиялылары» ... ... ... Орыс зиялылары, оның ішінде Е.Михаэлис, ... ... ... оның орыс әдебиетін меңгеруге тигізген
қолғабысын жоққа шығаруға болмайды. Сол сияқты орыс ... ... ... де ... ... өте мол. ... де, ... әсер еткен
қорды санамалағанда төл әдебиет, оның ішінде ... ... ... ... ... әсер ... ортаның рөлін екінші қатарға ысыра
беруге келмес. Абайдың заманынан асып туған кемелдігі ең ... ... ... ... ... ... құт, ... топырақтың қасиетінен.
Екінші, тал бесіктен әженің әлдиімен, атаның әлқиссасымен жадыға жатталған
қазақтың асыл сөзі, домбыраның күйі, ... ... ... ... ... «қазақта қара сөзге дес бермеген» Абайды ақын етіп ... ... атап ... Абайдың алған қорының ішіндегі ең молы –
қазақтың халық әдебиеті екендігін ескерсек, осы бір сала ... ... ... ең бір осал ... ... тұсы боп ... ... әдебиет өкілдерімен қатар ақынның маңайына үйірілген
әдеби қауымға да кеңестік жылы қарамады. Әлем әдебиетінде ... ... ... ... ... ... бір ғана ... қатысты
айтылуы кеңестік қазақ әдебиеттануында үлкен дау ... ... ... ... ... ... сияқты алуан өнерді ... ... ... ... баулыған ұстаз Абайдың ... ... ... ақын ... ... ... деп ... әдебиеттен аластатылды, көзі тірілері «халық жауы»
болып қуғындалды.
Көп уақыт қапаста жатқан шәкірттер ... ... ... ... шайқалған Абай мектебі енді ғана еңсесін ... ... ... ... ... өкілдері туралы біраз зерттеулер жазылды,
ақын шәкірттердің шығармалары жинақ болып шықты десек, ендігі міндет – сол
мұралардан әдеби орта ... ... ... ... ... ақтап
алу аз, енді оның Абайға ықпалын, әке мен бала ... ... ... аршу міндеті тұр. Сол сияқты Абайдың алдындағы ... ... ... ... жас Абайға көрсеткен өнегесі
турасында толайым пікір айту да – бүгінгі зерттеулердің міндеті. Бұл арада
Абай ... өз ... ... аспаған ба?- деген сауалдың
көлденеңдейтіні заңды.
Абайдан кейін қазақ әдебиетінде оның дәстүрі ... ... ... ... аясында ұлан-ғайыр дүние қылаң береді. Абайтанушы ғалым
Ж.Ысмағұловтың сөзімен айтсақ: «Абай дәстүрі ... ... сан ... ... ... ... Өзгені былай қоя тұрып, Абайдың реалистік дәстүрін
ғана ауызға алсақ та, оның әр жағында том-том зерттеу ... ... ... ... еді» [6, 32-б.]. Абай ... ... зор арнаның мәнді
саласы – Абай мектебін сөз еткенде, ұстаз бен оның ... ... тек ... ... сабақтастығымен шектеп қою аз. Бұл
мәселеде тұрмыстық қатынастардан бастап, өлең ... ... ... ... ... ... ... ортада сыннан өткізу сияқты
қарекеттермен жалғасып, одан туындайтын ұжымдық ... ... ... ... үңілгенде ғана әдеби мектептің мәні айқындала түспек.
Ақындық мектеп дегенде, ең алдымен, сол мектепті ... ... ... қарекетін айқындап көрсету шарт. Оның ... ... ақын ... ... ... үңіле отырып, әр қырынан
танып, олардың Абай дәстүрін жалғастырушы ғана ... сол ... ... ... даралық сипаттарын саралағанда барып Абай ... ... орны ... ... зерттелу деңгейі. Абайдың әдеби ортасы туралы алғаш рет
Абай шәкірттері Кәкітай, Көкбай, Тұрағұл, ... ... сөз ... ... ... ... бұл ... салынған алғашқы соқпақ
деп білуіміз керек. М.Әуезовтің жетекшілігімен Қ.Мұхамедханұлы Абайдың ақын
шәкірттерінің мұраларын зерттеу ісін қолға ... ... өз ... ... ... ... жайында сөз қозғады. Қ.Жұбанов Абайдың алдындағы
әдебиет және ... ... ... ... ... ашып ... қазақ поэзиясы мен Абай шығармаларының тілін салыстыра зерттеді.
1960 жылдары А.Нұрқатов, М.Бөжеевтер тарапынан Абайдың дәстүрі, ... ... Абай ... – Ақылбай мен Мағауия мұраларын, Б.Кенжебаев
Ә.Тәңірбергенұлы мұрасын зерттесе, сексенінші жылдары М.Мырзахметұлы Әуезов
зерттеуіндегі Абайдың ... ... ... ... ... ден ... әдеби ортасы тақырыбы Абайға қатысты, ХІХ ғасырдың соңы мен ... ... ... ... қатысты ... ... ... ... ... ... сөз болып отырғандығы белгілі.
Атап айтатын болсақ, ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайлов, Б.Кенжебаев,
Қ.Өміралиев, З.Ахметов, М.Мырзахметұлы, ... ... ... ... ... Қ.Мұхамедханұлы, Т.Жұртбай, М.Мағауин,
Б.Әбдіғазиұлы, Б.Байғалиев, Б.Сапаралы тағы басқа ғалымдар мен ... ... ... ... өзіндік үлестерін қосты.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты –
ақын ... ... ... ... ... Аға буын әдебиет
өкілдерінің Абайға әсері және ... ... ... ... Абай ... ... ақын ... шығармаларының қазақ
әдебиетіндегі жаңашылдық сипатын көрсету.
Осы мақсатты ... ... үшін ... ... төмендегідей
міндеттер алға қойылды:
- Абайдың әдеби ортасы тақырыбының зерттелу ... ... ... осы тақырып аясында қарастырылған «Абайдың ақындық айналасы»,
«ақын шәкірттері», «Абай ... ... ... ... өнер иелері» деген сияқты өзара бауырлас ұғымдардарға түсінік
беру;
- Алдыңғы буын әдебиет өкілдері – Дулат, ... ... Шөже ... ... оның ... жолының қалыптасуына тигізген әсерін
дәлелдеу;
- Абай мен шәкірттер арасындағы байланыс көздерін саралағанда ақындық
өнерге, ақындарға ... ... ... ... ... Абай ... ... поэзиясындағы орны деген мәселелерді айқындау;
- Ақын шәкірттердің көлемді туындыларына тақырыптық-көркемдік тұрғыдан
талдау жасап, Абайдың ұстаздық қарекетінің нәтижесінде дамыған айтыс ... ... ... ... мен ... Әріп пен ... мысал
айтысын арқау еткен өлеңдеріндегі, сондай-ақ, Ә.Тәңірбергенұлының «Тәуке
мен Ұрқия», У.Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» ... ... ... ... ... ... әсер-ықпалын көрсету;
- Тарихи тақырып пен нәзиралық дәстүр, аударма өнері сияқты сан-салалы
үлгілердің қазақ әдебиетіндегі орны айқындау. Осы ... ... ... ... ... ... ... жаза», «Қалқаман –
Мамыр», Мағауияның «Еңлік – ... ... ... ... туралы тарихи
жырларын, Уәйістің «Жошы – Алаша хан» сияқты шығармаларын зерттеу нысанына
алу. Сонымен қатар Абайдың отаршылдыққа ... ... ... ... ... ... ... Мағауияның «Медғат – Қасым», Ақылбайдың
«Зұлыс», ... ... ... ... ... ... ... жырлаған идеялық бірлікті дәлелдеу;
- Абайдың әдеби ортасын ... ... ... ... ... ... ... жолын зерттеу нысанына алып, ақын айналасындағы
әншілік өнердің өзіндік сыр-сипатын ашу;
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Абайдың әдеби ... ... ... ... ... орта ... ... арадағы рухани
байланыс көздері алғаш рет жаңаша пайымдаулар тұрғысынан зерттеу ... ... ... ... және ақындық мектебі мәселесіне қатысты ғылыми
зерттеулердің нәтижелері мен жаңалықтары айқындалды. Абайтану, ... ... ... ... ... ... ... айтқан М.Әуезов,
Қ.Мұхамедханұлы, М.Мырзахметұлы тағы басқа ... ... ... баға ... ... әдеби ортасы, ақындық мектебі мәселесіне
қатысты келешекте назарға ... ... ... ... ... әсер еткен әдеби ортаның ықпалы айқындалды. Бұл тұрғыда Абай
әулетінің, атап айтатын ... Зере әже, ... ... ... ... дейін
үзілмей жеткен шешендік, Құнанбай тәрбиесінің ақынға әсері, сол заманындағы
би-шешендер ортасындағы жас ақынның ... Абай мен аға буын ... ... ... ... ... ... мектеп аясындағы поэзия көздерінің сабақтастығына мән
беріле отырып, Абай ... ... ... ... ... Ақылбай
сынды шәкірттеріне қаратыла айтылған сын табиғатына ... ... ... ... ұстаз Абайдың тұлғасы жан-жақты ашылды;
- Ақын шәкірттердің әдеби дәстүрді ұстану жолындағы ... ... Абай ... ... тақырыптық бірлігі аясында
қарастырылып, ақындардың айтыс жанрын ... ... ... пен ... ... ... ерекшеліктері, аударма өнерін
дамытудағы шеберліктері талданып, мектеп ... Абай ... ... анықталды. Бұл тұрғыда, айтыс жанрын көркем шығармаларына арқау
еткен Шәкәрім, Әріп, Тұрағұл, ... ... ... ... ... ... жататын өлеңдермен қоса, Ә.Тәңірбергенұлының «Тәуке ... ... ... мен ... ... ... ... көлемді поэмаларына әдеби талдау ... Абай ... ... болған Еңлік пен Кебек тақырыбының интерпретациялық
сипатына әдеби сараптаулар ... Абай ... ... «Қалқаман-Мамыр», К.Жанатайұлының «Сабалақ», «Қандыжап»,
У.Шондыбайұлының «Жошы –Алаша хан» ... ... ... ... ... Абай ұсынған тақырыптардың табиғаты анықталды.
Шәкәрімнің «Ләйлі –Мәжнүн», Уәйіс ... «Бір ... ... ... барысында Абай нәзирасының жаңашылдық сипаты
айқындалды. Шет ... ... ... ... ... мен ... құлдар тақырыбы, отаршылдық идеялары Абай көзқарастарымен
байланыстырыла байыпталды. Абай айналасындағы аударма үлгісінің ... ... ... ... ... деңгейге дейін өскен
эволюциялық даму ... ... ... ... ... ... өнерлі адамдардың шығармашылық
мұрасы зерттеу нысанына алынып, ақын маңына шоғырланған ән ... ... ... ... ... ... ойнаушы өнер иелерінің Абай
айналасындағы рөлі бағамдалды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу ... ... ... ... ... әдеби ортасын ақынға әсер еткен рухани көздердің аясында ... және ... ... ... ... ... ... мағынада алуға болады;
- Жалпы ақын ортасы туралы ғылыми ой-пікірлер төңкеріске ... ... бұл ... ... ... ... байланыстырып, ақынның
өзгеден алған нәрі мен өзгеге берген нәрі деп екі ... ... ... ... ... ... ортаның екінші саласы бойынша Абайдың ... ақын ... ... ... әдебиетінде «Абайдың ақындық
мектебі» деген концепцияны ұсынды;
- Кеңестік кезеңде Абай мектебі концепциясы ақындық ... ... ... ... бұл ... ақынның айналасындағы
шәкірттерімен шектеп, яғни тікелей ұстаз бен шәкірт арасындағы ... ... тану ... ... ... ... ... ықпал еткен рухани көздерді санамалағанда, ең алдымен Абай өз
айналасынан нәр ... ... ... ... өз ... ... ... ақындар мен би-шешендер оның ақындық өнер жолына
белгілі бір дәрежеде бағыт-бағдар, үлгі-өнеге болды;
- Ұстаз мен ақын шәкірттер арасындағы рухани шығармашылық ... ... ... ... жолын дамытты. Абайдың ... ... ... ... болмыс пен өлең өнеріне қойылған қатаң талап,
ақындықтың биік межесі болса, хәкім Абайдың ... ... ... ... ... ... әдебиетінде алғаш жырлаушылар – ақынның
шәкірттері;
- Ізбасар ақындар Абайдың ... ... ... ғана ... ... ... ... Абай шәкірттерінің шығармашылығында айтыс
жанры өзіндік оқшау сипат алса, ... ... мен ... ... ... ... дамып, тың әдеби-көркемдік ізденістерімен құнды
болды;
- Абай айналасы тек ... ... ... ... ... ... ... – күйші, ертегіші мен дойбышы, балуан мен құсбегі ... ... бас ... өнер ... ... ... ... теориялық, әдістемелік негіздері.
Диссертацияда ... ... ... негізделуі мен шешімін
табуында осы тақырыпқа қатысты тікелей еңбек ... ... ... ... ... ... ... С.Қирабаев,
С.Қасқабасов, Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, ... ... ... ... ... ... Б.Мамраев,
М.Жармұхамедұлы, Б.Абылқасымұлы, Д.Ысқақұлы, ... ... ... ... ... Д.Қамзабекұлы, Қ.Мәдібай,
Т.Шапай тағы басқа ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылды.
Зерттеу нысаны. Абайдың әдеби ортасын айқындауда ақынның өзі ... яғни аға буын ... ... ... ... сондай-ақ,
Абайдың өзгеге берген нәрі – ақын шәкірттерімен әдеби байланысы деген
мәселелердің біртұтас жүйеде ... ... ... ... анықтап,
әдеби ортаның шығармашылық құндылықтары сабақтастырыла қарастырылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық ... ... аса ... ... ... бір ...... әдеби айналасына
бүгінгі күн талабына сай, жаңаша көзқарастар тұрғысынан баға берілді.
Абайдың шын ... ... ақын ... ... ... ... ... буынның әдебиет өкілдерімен арақатынасы әдеби-теориялық ... ... ... құрамдас бір бөлігі ретінде қарастырылған әдеби
мектеп ұғымы Абай таным-қарекетінің биік бір өлшемі ретінде ұсынылды.
Зерттеудің нәтижелері абайтану, мұхтартану, шәкәрімтану сияқты ... ... енді ... ... ХІХ ... ХХ ғасырдың
басындағы қазақ әдебиетіне ... ... ... мен ... ой ... Сол сияқты Ш.Құдайбердіұлы, К.Жанатайұлы,
Ә.Тәңірбергенұлы, Ә.Найманбайұлы, У.Шондыбайұлы, Абайдың ақын балалары ... ... ... шығармашылығына қатысты ізденістерде, арнаулы кустар мен
семинарларда пайдалануға болады.
Зерттеудің әдісі. ... ... ... әдіс ... ... ... сарапталуы. Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... «ХХІ ... ... ... ... қазіргі ғылым» халықаралық ... ... 2002), ... ... ... ... конференцияда (Семей, 2002), Әуезов оқулары: «Әуезовтің рухани
және ... ... ... ... ... ... ғылыми-
практикалық конференцияда (Семей, 2004), «Мәдени мұра ... ... атты ... ... конференцияда (Семей,
2005), «Қазақ әдебиетінің тарихы: методология және теория» атты ... ... ... 2005), ... Құдайбердіұлының
шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері» атты ... ... ... ... 2006), ... ... ... ену
жағдайында қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың ... ... ... ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Семей, 2006), ... мен ... ... және методологиялық мәселелері»
атты екінші халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2007), «Жас
ғалым – 2007» атты ІІ ... ... ... ... «Воспитание читателя: теоретический и методический аспекты» деп
аталатын Ресейдің Барнаул қаласында ... ... ... ... 2007), ... ... және қазіргі әдебиеттану
мен өнертану мәселелері» атты халықаралық ... ... 2007) және тағы ... ... семинарларда баяндама түрінде
ұсынылды.
Сондай-ақ, зерттеудің негізгі нәтижелері шет ... ... мен ... және ... ... ... арнайы
ғылыми еңбектерде жарияланды. Диссертация мазмұнын баяндайтын ... ... оқу ... ... ... ... атындағы Әдебиет және өнер институтының Абайтану және
жаңа дәуір мен ... ... ... біріккен мәжілісінде, аталған
институттың Ғылыми ... ... ... ... ... ... кіріспеден, іштей тарауларға жіктелген
төрт бөлімнен, қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... ... көкейкестілігі, зерттелу деңгейі, мақсаты ... ... ... ... ... ... зерттеу
жұмысының нысаны мен дерек көздері, теориялық-тәжірибелік маңызы, жұмыстың
сарапталуы мен құрылымы ... ... ... берілген.
«Абайтану ғылымы және әдеби орта мәселесі» деген бірінші бөлім екі
тараудан тұрады. ... ... ... ... бірінші тарауда абайтану
ғылымында кеңестік идеологияның қысымынан өз дәрежесінде зерттелмей келген
Абайдың әдеби ... ... ... ой, ... ... ... ... шолу жасалып, бүгінгі көзқарастар тұрғысынан пайымдалды.
Абайтану мен Абайдың ортасы деген мәселелер тек ... ... ... ... ғана ... ... тану ең ... осы әдеби
ортаның, нақтырақ айтсақ сол ортаны құрайтын әдеби топ – ... ... ... Ең ... Абай ... елге таратушы, жинап,
кітап етіп бастырушы, ақын туралы ... ... ... ... көзі ашық ... мен өнерлі жастардың абайтану ғылымының
іргетасын қалауға қосқан үлесі орасан.
Абай ортасы туралы ой ... ақын ... ... ... ... ... жөн. Абай айналасы туралы ой-пікір ұшқындарын
Ә.Бөкейханов [7], М.Дулатұлы [8], ... [9], ... ... ... ... пен мәдениет қайраткерлерінің мақалаларында ... бұл ... ... ... ... сөз бола ... 1918 ... өмірі һәм қызметі» деген мақалада (мақала авторлары Жүсіпбек
Аймауытов пен Мұхтар ... Абай ... оның ... ... сөз ... ... ... соңғы ақындар» деген екінші
мақаласы – шын ... ... ... Абай ... тақырыбына арналған
тырнақалды ғылыми дүние болуымен құнды [11]. ... ... ... айтсақ: ««Абайда» жарияланған материалдардың ішінде «Абайдан соңғы
ақындар» атты мақала ұстанған бағытының дұрыстығымен, көтерген ... ... ... ... ерекшеленеді» [12, 57-
б.].
Ақын өлеңдерінің ішкі идеялық ... ден қоя ... оның ... ... жүргізген татар зерттеушісі А.Сағди Абайдың өскен ортасы,
оның ақынға әсері туралы 1923 жылы ... ... ... ой ... һәм ... қазақ халқының отырған орны, қонып жүрген шеті ... ... ... ... ... болғандығы белгілі. Абай, міне, сол
заманда, сол елдің ішінде сондай ... ... ... ... орындары
ортасында туған, сонда өскен, бар өмірін сонда жасап, сонда өлген бір ... сол ел, сол ... ... әсер, қандай ғибрат бере алса, Абай да сол
бізге өзі арқылы өлеңдерімен соны ... Сол ... ... ... шығарады» [13, 6-б.] ,- деген пікірінде ақынға өз ... ... баса ... бар.
Төңкерістен кейін Абай ортасы тақырыбының бір саласын құрайтын ақынның
өзгеге берген нәрі, яғни, ұстаз – ... ... ... ... ... тақырыпқа баса назар аударылып, бұл мәселе ақынның өмірі мен
шығармашылығына байланысты еңбектерде бөлініп атала ... ... ... ... ... Абайдың әдеби айналасы деген мәселеге
социалистік идеология сынды күшейтті. Осы жылдары сол кездегі жаттанды ... ... ... ... ада, Абай мен оның ... қарастырып, көкейкесті пікір түзген М.Әуезов пен Қ.Жұбановтың
мақалалары болды. М.Әуезовтің 1933 жылы жазған Абайдың ... ... ... ... ... рет кең көлемде сөз болса, Қ.Жұбановтың «Абай –
қазақ әдебиетінің классигі» атты ... ... ... оқшау күйде
алмай, Шағатай әдебиетімен, ... төл ауыз ... ... ... ... басында Абай мектебі тақырыбын зерттеуді Әуезовтің
кеңесімен Қ.Мұхамедханұлы ... ... ... жетекшілік жасаған тақырыптың
іргетасы қаланып, алғашқы қадамдар жасалды. ... ... ... ... ізденістері жинақталып, жүйеленіп 1951 жылы
кандидаттық диссертация ретінде қорғалды. Бірақ бұл ... тек ... ... ... ... ... үлкен дау туғызып, Абай тақырыбына
айтарлықтай «зор ... ... ... ... ... ... ... шәкірттерінен» бас тартпады. «Абай мектебі» деген атау кеңестік
әдебиеттің қалыбына сыймағандықтан, 1959 жылы алғашқы тақырыбын ауыстырып
«Абай ... ... ... ... ... ... атпен
диссертациясын қайта қорғауға мәжбүр болды. Тек тәуелсіздік алғаннан кейін
ғана Қ.Мұхамедханұлының Абай ... ... ... ... [15] ... төрт ... тұратын, сондай-ақ, «Абай мұрагерлері»
[16] атты ғылыми еңбектері жарыққа шықты. Негізінен, осы тақырыпты қазақ
әдебиетінің тарихында мәселе етіп ... ... ... әсіресе, Абайдың
өзгеден алған нәрі жайын тек ғылымда емес «Абай жолы» эпопеясында ... ... ... ... ... 40-80 ... ... Абай
ортасы, айналасына қатысты мәселелер негізінен ... ... ... ... ... бұл тақырып төңірегінде Ә.Жиреншин
[17], Б.Кенжебаев [18], Қ.Жұмалиев [19], А.Нұрқатов [20], М.Бөжеев ... [22] ... ... ... білдіріп, ғылыми еңбектерінде сөз
етті. Бұл ғалымдар өз еңбектерінде негізінен сол кездегі ... аман ... ... ... Мағауия, сондай-ақ, Ә.Тәңірбергенұлы,
Т.Жомартбайұлы, ... ... ... ... ... ... ... ғана зерттеуге мүмкіндік алды. Осы арада ескеретін бір
мәселе, саяси қысымға ... тиым ... ... қалам сілтеп,
өткір ой айтқан, ғылыми ... ... ... ... ... ... қараған абзал. Абайдың ақын шәкірттеріне араша түсіп, ... ... ... пен ... ғана ... ... ... «социалистік» қоғамға ерекше үрей ... ... ... ... деректі алға тартсақ, С.Сейфуллин, Б.Кенжебаев,
М.Базарбаев, Ы.Дүйсенбаев, С.Қирабаев сынды әр ... ... ... ... ... ... жөн. Мәселен, кезінде Абай
шәкірттерін ... ... ... ... ... есім ... ... 1935 жылы Шәкәрімнің «Ләйлі-Мәжнүн» дастанын жарыққа шығарса,
дәл осы жылы ... алғы сөз ... ... ... ... ... ... Шәкәрім аударған
«Дубровскидің» енуі – батыл қадам болатын. Арада отыз жыл ... әлі ... ... ... ... ... ... туғызып тұрған шақта, яғни 1961
жылы С.Қирабаев Қ.Бейсембиевтің еңбегіне тоқтала келіп, Шәкәрімнің қоғамдық
көзқарастарына сол ... ... ... баға ... ... ... ... Шәкәрімнің діни мистикасы өзімен бірге кеткен шығар да, ... ... ... қалған болар. Ақын-жазушылардың әдеби мұрасын жалаң
тұрпайылықпен емес, сүйе ... ... ... ... емес пе? ... сіз ... болса, оны оқудың, зерттеудің керегі не? Жоқ,
Шәкәрімді біз олай деп ұқпаймыз: оның қоғамдық ... ... ... ... ... ... да сөз ... керек дейміз»
[23] ,- деген пікірінің қажының құр құдықтағы сүйегін ұлы Ахат жападан-
жалғыз жасырынып ... ... ... ... ... ... ... шығармаған жөн.
Абайдың әдеби ортасы тақырыбын арнайы зерттеу нысанына алған ғалым
М.Мырзахметұлы «М.Әуезов және ... ... ... зерттеу
еңбегінің төртінші тарауын «М.Әуезов және Абайдың әдеби ортасы» деп атап,
Әуезов зерттеулеріндегі Абай ортасы тақырыбын зерттеу ... ... ... тақырыпқа қатысты Әуезовтің тезистік тұрғыда ... ... ... ... ... отырып, Абай ортасы тақырыбы «Абай ақындығының
айналасы немесе «өзі алған нәрлері» және Абайдың ақындық дәстүрі ... ... ... ... екі ... салаға бөлініп, жан-жақты зерттелді.
Абайға әсер еткен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Біржан сал т.б. ақындар, би-
шешендермен кемеңгер ақынның ... ... ... ... ... ... ... мақалалары, көзі қарақты қарттардың,
журналистердің естелік-әңгіме, ел аузынан жиған мұралары бұл ... ... ... жол бермеді. Бұл орайда Абайды тәрбиелеп өсірген
әкесі Құнанбай Өскенбайұлы ... ... [25], ... ... атап ... ... ... сынды ақындар мұрасының тек кеңестік
саясатқа жаққан беті ғана сөз болса, ... ... ... есімдері тек
сексенінші жылдардың соңына қарай ақталып, шығармалары елдің тәуелсіздігі
орнаған күннен бастап қана шын ... ... ... ... зерттеу
еңбектердің, мақалалардың ғылыми мәнділігінде, абайтануға қосылған қомақты
үлес ... дау жоқ. ... де, бұл ... көп ... ... ... ... тың жатқан тақырыпқа енді салынған сүрлеу-жол
іспетті. Қаншама жыл Абай ... ... сөз ... ... ісі көсіліп кете алмай, тек кейінгі ... ғана ... ... ... болады бұл олқылықты.
«Абай мектебі концепциясына қатысты ғылыми тұжырымдар мен түйінді
мәселелер» деген ... ... Абай ... ... ... анықталып, түйінді деген мәселелерге назар аударылды.
Әдебиеттану ғылымында әдеби мектеп ұғымы жалпы мағынада ... ... ... ... ... топ, бірлестік категориялары да қарастырылады.
Абайдың ... ... ... табиғаты жағынан әдеби топ, үйірмелерге
жақын. ... ... ... дамыған Абай заманындағы ақын ... ... ... ... бір ... ... ... болды деп
нақты айту қиын. Бұл тұрғыда М.Әуезов былай деген: «Әрине, қазақ әдебиеті
сол күнде ... ... ... сол ... оқушы тауып отырарлық жайға жетсе,
Абай айналасынан, Абай ... ... ... ... ... ... ... үлкен әдебиет ағымын көрсеткен болар еді» [27, Б.155-156].
Кеңестік заманда қалыптасқан евроцентристік көзқарастардың ... ... ... ... «Абайдың ақындық мектебі» деген
концепцияны ... ... ... әлем ... ... ... кездескенмен, дәл Абай сияқты ... ... ... ... ... өлең ... ... ортаға салып талдап,
түзеп дегендей шын мәнінде осындай әдеби іс ... ... ... ... ... Осы ... ғалым Т.Кәкішевтің төмендегі
ойы өте орынды айтылған: «Еуропа мен орыс әдебиеттеріндегі ... ... ... ... ... ... жүруі шарт емес, тіпті
қажет те емес. Бірақ көркемдіктің жалпыға ... ... ... шын
кәсіби жолға түсуге міндетті. Өрелі ... бой ... ... ... еш ... өз ... көз ... [28, 55-б.].
Қасына шәкірт ертіп, көркем дүниені ... жазу ... ... шын ... ... өзінің дәстүрін әкелетіні ақиқат.
Орыс әдебиетіндегі Пушкин де, қара сөзінен қаймақ ағызатын ... ... ... Абай да ... ... ... Орыс ... ғылымында
«Гогольдік бағыт» (Гогольевское направление) деген термин қалыптасқан
десек, бұл ... ... ... ... ... сонау ХІХ
ғасырдың 50-жылдарында дүниеге келген. Орыс жазушысы өзінің журналистік
ағымдағы шығармалармен ұлттық ... ... бір ... ... Абай ... ... қаламгер тәрбиелеп, тақырып беріп, жазғанын
сынап отырмағаны белгілі. Гогольдікі дәстүр, бағыт болады да, ... бен ... ... ... ... ... ... мағынасындағы мектеп болады. 1951 жылы Әуезовтің: «...Можно ли
сомневаться в том, что у Абая была ... им ... за 60 лет ... По-моему, нельзя сомневаться. И вопрос о школе его сейчас ставиться
лишь, как о ... в ... ... а не ... ... о ... его на
всех последующих поэтов и на всю ... ... ... ... ... очень широкое понятие ясное и простое. Речь идет ... ... ... его, были ... него непосредственно и в той или
иной мере были ... ... Но, одно дело ... ... ... ... они не стали талантливы, как Абай (так было на самом деле).
Пусть ими созданы ... ... ... ... чем ... ... они ... [3, 119-б.] ,- деген пікірін ескеріп, Абайдың
ақындық мектебі деген ұғымды осы тура мағынада алып қарасақ, оның ... ... ... ... «Абайдың әдеби мектебі» концепциясының зиянды деп
танылып, әдебиет тарихынан аластатылуының бір себебі «мектеп» деген ұғымның
өзі ... ... ... ... да жатыр. 1950
жылдардың аяғында «Абай мектебі» деген атаудың орнына Абай ... ... ұғым ... Дәл осы 1950-60 ... Абай ... ... «мектеп» ұғымы қолданылмай, Абайдың өз айналасы туралы
сөз жабық тақырыптардың қатарында қала берді. Абай ... ... ... ... құдіретін паш етіп, ақын ... ... ... ... ... аға» романы да аяусыз сынға
ұшырады.
Өткен ғасырдың 40-50 жылдары Абай ... ... ұғым ... оны кең ... ... ... ... қабылдау және тар
мағынасында ақынның айналасындағы күнделікті тәрбиесін көрген ... ... ... ... ... ... Екі түрлі айтылған пікірлерді
сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... Методологиялық жағынан дұрыс бекімеген ақындық мектеп
концепциясының төңірегіндегі ... Абай ... ... ... ... ... кедергі болды. Жалпы қазақ әдебиетіндегі Абай
дәстүрін жалғастырушылар мен ... ... ... ... ... соң, мектеп өкілдерінің саны әр зерттеушінің өз пайымы ... ... ... бірде кеміп отырды. Абай мектебін сынға ... ... 1934 жылы ... ... төрт ... ғана
құралатын «Абай шәкірттерінің» тізіміндегі адам саны 1951 жылы жиырма бес-
отызға жетеді» [29, 59-б.] ,- ... ... ... ... ... Абай ... мәселесін маңайындағы шәкірттерімен байланыста
қарайтын зерттеушілер пікірінің өзі бір тоқтамға келе ... ... ақын ... ретінде Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Шәкәрім, Әріп,
Әсеттерді атайды. Қ.Мұхамедханұлы ... ... ... Ақылбай,
Мағауия, Тұрағұл, Кәкітай, Көкбай, Уәйіс, Әсет, ... ... ... Тайыр
Жомартбаев, Баймағамбет, Иманбазар, Әрхам сынды ақындарды кіргізеді. Абай
шәкірттеріне Е.Ысмайлов Ақылбай, ... ... ... ... ... ... Абайдың тура шәкірттері деп, ал Абайдан үйренген
деп Сұлтанмахмұт, ... ... ... он бір ... ... 8-б.]. Абай ... ... ғалым Ә.Жиреншиннің өзі Абай шәкірттерін
көрсетуде бір тоқтамға келе алмайды. Зерттеуші «Абай и его русские друзья»
деген орыс ... ... он ... өнерпазды атап, соның алтауына
тоқталса [31, Б.100-123], бір жылдан кейін жарық көрген ... ... ... Абай ... саны 21-ге жетіп, оның жетеуін
кеңірек сөз қылған. 1951 жылғы Абай ... ... ... ... Абай ... ... күрт азайтып, «Абай және орыстың
революционер-демократтары» кітабында: «Абай тұсында ... ... ... де ... ұлы дариясынан нәр алған өз балалары – Мағауия,
Ақылбай, Әубәкір, ...... ... Әріп тағы сол ... Абай ... ... ғана ... бес ақын болған» [32, 240-б.] ,- деген
долбар айтады. Ғалымның Абайдың ақын ... үш ... ... ... ... ... ... Қиясбай, Көрпебай, Ырсалды
сияқтыларды атауы Абай шәкірттеріне нақты меже қоймаудан барып туған ... ... ақын ғана емес ... ... ... ... өнер
иелерінің барлығын бірдей Абайдың ақын шәкіртіне тели салуға жол берілген.
Абай маңындағы өнерлі ... кей ... ... және ақын ... бөлді. Кейінгілерді Абайға шәкірт болған, бірақ артына ақындық мұра
қалдырмағандар деп қарастырды. Абайдың ... ... ... әнші - Мұқа,
Әмір, Мұхамеджан, күйші – Біткенбай, ертегіші – ... ... ... ... Ағашаяқтай циркші, Қиясбайдай
күлдіргі, балуан тағы басқа өнерпаз топ жиналғаны аян. ... ... деп ... гөрі Абай айналасындағы өнерпаздар деген сыйымды.
Өйткені, Абай ... ... тек өлең ... ... қана ... ... ... ақын өнердің қай түрін де жүрегімен құлай сүйіп, соған ебі
бар жастарды жебеп, үйретуге қолқабыс еткен.
Абай ... ... ... ... ақын емес ... өнердің иесі деп
екі топқа жіктеу айтқанға оңай ... әр ... ... ... ... ... өнер ... Ал, Абайдың шәкірттері, оның
ақыны қайсы, өнерпазы қайсы соны анықтау керек ... ол өте ... Тек ... ... ... ... ақын шәкіртке қоса аламыз
ба? Сондай-ақ, шайқы Қиясбай да өзінше ақын немесе Мұқа әнші де ... ... ... ақындығымен қоса әншілік өнері тағы бар, оған ... ... ... мен ... ... да ... ... болады.
Бұларды шәкірттің ақынына жатқызасыз ба, әлде әнші шәкірттерге ме? ... ... ... қалыпқа сыя бермейтін мәселелерді ескере отырып
Абайдың айналасын шартты түрде екі топқа бөлеміз. Біріншісі – ... ... ... – Абай айналасындағы өнерпаздар. Ақын шәкірттері
дегенде Абайдың қасында ... ... ... ұштап, қазақ әдебиетінің
тарихында өзіндік орны бар әдебиет ... ... Олар ... ...... ... Тұрағұл, немере інісі – Шәкәрім, ақынның
қасында жиырма бес жыл ... ... ... ... жас та ... ... болып, тәрбиесін көріп рухани ықпалында болған ... мен ... ... ... зерттеушілер «екінші топтағы» деп атап
жүрген Уәйіс, Әріп, Әсет, Мұқа, Иманбазар, Баймағамбет Айтқожаұлы сынды
ақындар да – ... ... ... ... шәкірттер. Бәлкім бұл тізімге
біреу қосар, я кемітер, мәселе онда ... біз тек ... ... ... болып, көбі ұстазының тапсырмасымен өлең-жыр жазған үлкенді-
кішілі ақындарды атадық. «Екінші ... ... ... ... ... ... ... қарай емес, ұстаз Абаймен арасындағы байланысқа
қатысты айтылған-тын. Бұл арада руға ... бөлу деп те ... ... ... мен ... ... заманы емес, Абай заманында
ұстазбен күнделікті қарым-қатынаста болатын ақындар, сөз жоқ, өз ауылының
Тобықты ... ... ... ... ... жақын-жұрағаттары.
Өткен ғасырдың ... «өз ... ... жинап, мектеп
қалыптастыруға бола ма?» деген күдіктің, күмәннің мәні ... ... ... ... ... де Абай өз ... ақындық мектеп қалыптастырды. Ал,
Әріп, ... ... ... басқа елдің ақындары Абай ауылына ... ... ... ... ... Абай мектебінің өкілі атанды. Әрине, Абай
қасында үнемі болғандардың ақындық дарыны артық болды деу әбестік. Өйткені,
кемеңгер ақынның поэзиясына ... ... өлең ... ... үлгісін
көрсете алған Мағжан, Сұлтанмахмұттар – Абай дәстүрін дамытушылардың оқ
бойы озықтары. Сол ... де ... ... ... екінші қатардың
ақындары деп жіктеу орынсыз.
Қорыта айтсақ, ақын шәкірттер деген ұғымға ... ... ... ақын мен ... ... шек қоймау, сондай-ақ, кейбір
зерттеушілердің Абай айналасымен ... ... ... Абайдың ақын
шәкірттерін атауда біршама ауытқуларға жол беріп алды.
«Әдеби ортаның ақынға рухани ықпалы» деген екінші бөлім екі ... ... ... ... деген бірінші тарауында ақын ... жас ... ... ... ... ... деген мәселелерге
назар аударылды. Жас Абайдың рухани жетіліп өсуіне өз ......... Зере әже, ... оқыған Халиолланың ықпалы, Абай
сөздеріндегі ... мен ... ... ... ... байланыс көздері
сөз болады. Есейіп, ақылы толысқан шағына дейін Абай өз ауылының, көршілес
елдердің ең танымал ... ... мен ... биі мен ... ... ... халықтың бай ауыз әдебиетін бойына ... ... ... ... ... ақын ... ... замандастарының Абайға рухани
үлгі-өнегесі ізсіз қалған жоқ.
Мәселен, басқа немерелерін бір төбе, Абайын бір төбе ... ... ... (бір ... келтірілгендей тілі келмей ... ... ... ... ... тіл ... ертегі-аңыздардан бастап
қазақтың бай ауыз әдебиетімен таныстырған осы – құймақұлақ Зере әжесі. ... тек ... ... ... ... елдің салт-дәстүрін, қазақы ырым,
жөн-жоралғыларды жетелеп жүріп таныстыру да Зере әжесінің ... ... ... көп ... ... ... ауып, тас емшегін
жібіткен Абайын көп кейін жер-жаһан ... әз әже ... ... ... ... ақындық қуатқа дем беріп, өлең-сөзге
деген ықыласының ... ... ... жан Зере ... ... ... ... бөлінді.
Абайдың әдеби ортасы деген тақырыптың әліппесі, әрине, ақынның өскен
ортасы, тәрбие алған ... ... ... ... ... бұл арада
Ұлжан ананың есімін бөліп айтамыз. Өйткені, Ұлжан – Абайды ақ сүт ... ... оның ... ... ақын ... тікелей әсер еткен жан.
Ұлжан туралы, оның Абайға, Абайдың ақындығына ... ... ... ... нағашы жұртынан бастасақ, ол әулеттің тілінің өткірлігі
сондай «Шаншардың қулары келе ... - десе жұрт ... ... болған.
Ұлжанның өзі қалжың сөзге ұшқыр болғанымен, салмақтылыққа бағып көп әжуаға
бара ... Бұл ... өз ... ... тән ұстамдылықпен
байланысты болса, екіншіден, Құнанбайдай ел басқарған аузы ... ... ... жөн деп ... ... Әуезовтің: «Абайдың сөзіндегі
салқын ақыл әкеден, ащы ... ... шеше ... деуге де бола ма дейміз»
[27, 113-б.] ,- деген пікірі ... ... ... ... ... сөзі ... қадалар нағашы жұртының бұл қасиеті, сөз жоқ
Абайға дарыды, ананың сүтімен ... ... ... оның ... өнерінде
бұлқына бой көрсетіп, айрықша ізін қалдырды. Нағашы жұртынан жұққан, ... ... ... ащы ... ... Абай ... ... домнасында
қорытып, классикалық сатира деңгейіне көтерді.
Парасатты әз әже мен ... үлгі ... ... ... ... ендігі өмірдегі ұстазы әке – Құнанбай болды. Құнанбай мен Абай
арасындағы рухани байланыс – ... ... яки ... ... ... әсері
деген түйінді мәселеге баса назар аударылды. ... ... ... ... ... ... қатысты зерттеу еңбектерге ден
қойылып, әке мен бала арасындағы рухани дәнекерліктің басты ... ... ... ... әке ... ... шешендік өнерге
ысылған жас Абайдың Шорманның Мұсасымен, «Абай жолынан» таныс Тобықтының
белгілі шешені ... ... ... сөз ... ... ... еткен ақындық орта» деп аталатын екінші тарауда Абайға
ықпал етіп, оның ақындық өсу ... игі ... ... ... ... ... Өйткені, Абайдың нағыз ақын болып қалыптасуына сол
заманның ... ұста биі мен ... ... ... ... ... демеу
болды дегенімізбен, негізгі нәр, ... ... ... ... ... ... ... келетіні дау тудырмаса керек. ... ... ... ... дәнін еккен өз ауылының ақыны Байкөкше,
көрші елден Дулат, Сабырбайлар, кейіннен замандасы Қуандық сынды ... ... ... ... ... ... азық болды. Мәселен,
Құнанбаймен үзеңгі қағыстыра дос ... ... бірі ... ... ... ...... – Абай арасындағы рухани ... ... ... пен ... ... тұрған заманы болса, сол заманға деген
көзқарастан туған ортақ сарындар бір ... ... ... ... ... қайыр, қарадан шайыр кетті»,- деп үзілген ... Абай ... ... ... ... ұласқан. «Алдыңда күткен
күннің түсі суық»,- деп ... ... ... ... ... қайғы ойладық, ұйқы сергек», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды
арман», «Қалың елім, қазағым, ... ... тағы ... ... ... ... жеткен. Десек те, Жанақ ... осы ... ... ... жаңа ... ... сол ... қазақтың келбет-кеспірі
мейілінше шынайы, бүге-шүге нақтылығымен өз тыңдаушысын ... ... ... ... жетімдігіне, есіл өнердің қор болуына ашынса,
Абайда бұл тақырып неше тарам. Біріншіден, ... сөз ... ... ... налу болса (...осы елде бозбала жоқ сөзді ұғарлық, ...тыңдаушымды
ұғымсыз, қылып тәңірім бергенді, ...қайран тіл, ... сөз, ... т.б), ... ... – Абай сол өлеңші қауымға сын артады. Бұл
арада бұрынғы ескі биден бастап, алдындағы ... ... ... сын ... ... Осы ... бір мәселеге назар аударған жөн.
Өзінен ілгерідегі ақындарды сынаудағы Абай сынын тек ... ... ... ... қою ... емес. Олардың атын атағанда сол заманның
бүкіл поэзиясы сынға алынды десек, бұл сыннан біз сөз етіп ... ... ... қалмағаны белгілі. Оның:
Ауылым алыс, мен келем өзім
азып,
Қой мен шай бер ... ... ... шай, қос ... асып ... ... ... болсын
азық [33, 61-б.] ,-
дегені сыншыл Абайға жақпағаны анық. Дәл осы ... ... ... ... Шөже ақынның өлеңдерінен де кездестіруге болады. Қазығұрт елінің
ауқаттысы Дәукейге:
Бергенің ... ... ... ... ... [34, 98-б.] ... өкпелі сөздер сол уақыттың тезіне салса еш сөкеттігі жоқ ... да. ... ... пен Шөжелер заманында ақын атаулы ел үстінен
күн көрді. Оған сол заманның ... ... де ... ... де, ... шын ... білген Абайға қасиетті сөздің қадірін кетіріп, дүние-
малмен саудалауы жақпағаны ... ... ... ... ғана ... деніне біткен дертке Абайдың айтар жауабы да біреу ғана:
Қобыз бен домбыра алып
топта ... өлең ... ... ... ... қайыр
тілеп
Кетірген сөз кәдірін жұртты
шарлап [35, 90-б.].
Қалай десек те қабырғаны қайыстырып жанға батыра айтылған сөз - ... ... ... әлгі өлеңдеріне дөп тиген жауап. Шындық қашанда – ащы. ... сыны ... ... ... ... ащы ... бірін болмаса
екіншісін тіліп түсері хақ. Жанақ жырларының жақсысына ... тек ... ғана ... қалса ол Абайға, оның ақындық, ... ... етер ... пен Абай арасын табыстырып жатқан келесі бір мәселе «Қозы Көрпеш-
Баян сұлу» жырының ең көркем нұсқасы Жанақтікі ... сол ... ... ... айналасындағы ақындар жырлауында жаңарып, түлеп ... ... ... Абай өз ... Байкөкше ақыннан естігені туралы
дерек Н.Абрамовтың «Каменная пирамида намогильный памятник Кузу Курпеч ... Сулу в ... ... ... мақаласында он екі жасар Абай, яғни
1857 жылы жас ақын ... ... ... – Баян сұлу» деген ұзақ жырды
естігенін келтіреді [36]. ... ... ... Абай бала ... ... ... Жанақ – Байкөкше – Абай, одан маңындағы жас ақындар
біліп, соның ішінде Бейсенбай арқылы, ... ... ... ... көне ... ... ... түлеп, түрленіп бүгінгі ұрпаққа
жетті. Жанақ пен Абай арасын ... ... ... жыр ... ... сөз ... бұл жырдың бір тармағы Жанақ, Байкөкше, Шөже сынды
Абайдың өзі нәр ... ... мен ... ... ... ... кейінгі Абай дәстүрін жалғастырушы Шәкір Әбеновтей ... ... ... ... ... ... өкілдерінің шығармашылық бірлігін
айғақтайтын рухани желі болып табылады деген қорытынды жасалды.
Абайға ықпал еткен ақындардың ішінде Шөже Қаржаубайұлының есімін ... ... ... айтар турашылдығы Абайдың санасына тұрақтап, кейіннен
поэзиялық сапарына айтарлықтай әсер етті. Жас Абайдың ел ... ... ... Шөже ақын:
Ер шықты тобықтыдан талай-талай,
Байлығы, адамдығы бәрі де ... ... ... ... ... келе жатыр ақын Абай [34, 110-б.] ,-
деп тегіннен-тегін өлеңге қоспаса ... ... ... ... табыстыратын екі ақынның кеудесіне ұялаған ақындық дарын, сөз
құдіреті Шөже мен Абай арасын жалғап, екеуін ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде Шөженің өткірлігінің өрісі бар десек,
бұл үрдісті жас кезінде айтқан «Шәріпке», ... ... ... өлеңдеріндегі жанындағы жақынының мінін бетіне басып
тура айтқан ащы сындарынан анық байқаймыз.
Абайдың ақындық ... ... сөз ... аты аталатын ақынның бірі
– Шортанбай. Ш.Қанайұлы – Абай сынында аты аталған үш ақынның бірі, ... ... ... ... Абай баспадан шыққан Шортанбайдың
өлеңдерін оқып өскенін ескерсек, ауызша жеткен Жанақ, Шөжелердің өлеңдеріне
қарағанда Шортанбай өлеңдерінің ... оның ... аса ... ... ... ... ... әдебиеттің өкілі болуы – екі ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетіне
Шортанбай арқылы келген зар заман сарыны Абайдың ... ... ... ... ... ғана тән әуенмен жалғасын тапты.
Еңбекте екі ақын поэзиясындағы сабақтастық ... ... ... сөз ... әсер еткен ақындардың ішінде Дулат Бабатайұлының орны ерекше.
Дулаттың Абайға ... екі ақын ... ... ... жайында
жалпы пікір айтушылардан басқа арнайы тоқталған Қ.Өміралиев [37], ... ... [39], ... [40], ... [41], Б.Омарұлы [42] ... ... ... тұжырымдарын атап өткен орынды. Осы арада айта
кететін дүние Абайды бір ақынның немесе бір жыраудың ... ... ... ... ... жөн. Абай – тек ... ... ғана емес,
жалпы әлемдік поэзияның көш ... ... ... Ол ... дейінгі әдебиет
үлгілерін қорытып, ақындық талғамына салып ... ... жаңа ... ... Төл ... көне ... бастап, әр дәуірдегі
сөз зергерлерінің поэзиясына қанып өсті. Белгілі бір дәрежеде үлгі ... ... да бір ... ... жырау жеке-дара Абайға ұстаз болды, өлең
жазуды үйретті деу – біржақты ... ... ... пен Абайдың арасындағы
рухани жақындық туралы айтқанда, екі ақын ... ... ... ... ... ... ең ... осы мәселені естен
шығармағанымыз жөн.
Дулат – өз заманының күшті ақыны. ... ... көш ... ... ... оның өлеңдеріндегі ақынның ойы жалпылықтан
жалқылыққа, жазба әдебиетке тән ... ... пен ... суретке ауысты.
Жырымды менің сұрасаң,
Сары алтынның буынан.
Сырымды менің сұрасаң,
Тұманың тұнық суынан.
Кеудеме қайғы тоған соң,
Тұнық жырмен жуынам [43, 22-б.] ,-
деп ақындықтың мақсат-мұратын ... ... ... тілмен төгілте айтқан
ақын кемде-кем. Ғалым Қ.Өміралиевтің: « ... – ақын ... ақын ... ... ... ... ... өлең-жырға зор талап қойған, сол
талабы тұғырынан өзі де табылып, шығармаларын да осы талап тұғырына ... ... ... [39, 199-б.] ,- деген пікірі орынды айтылған.
Дәлелге жүгінейік:
Қамқа ... бола ... мата ... алтын қорымас
Мырыш пен мыс, жезбенен.
Меруерттей сөзбен шашайын –
Бойыма біткен асылым
Ақындық әсер ... ... осы ... ... ... «Жыр ...... дегенде ақын, я
лирикалық қаһарман тасқынды өлеңге, ақындық шабытқа ... ... ол ... ақындық ұстанымын баршаға жария етеді. Дулаттың бұл
шығармасы, сөз жоқ, Абайдың «Адамның кейбір кездері» ... еске ... ... долы ... сия, ащы ... ... ... жайы сол,
Жек көрсеңдер, өзің біл
[35, 257-б.].
Бұл – Абайдың ұстанымы. Осы ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезов атап көрсетсе [44, 162-б], З.Ахметов
М.Лермонтовтың «Журналист, читатель и писатель» шығармасымен сарындас, кей
тұстары әбден сәйкес ... ... ... [45, 61-б.]. Абайтанушы
ғалымдардың пікіріне толық келісе отырып дәл осы өлеңнің тек орыс ... ... ... ... да алыс ... ... ... отырған тақырып, өлеңдегі ақын ойы ғана емес, сөз ... ... ... ... ... болмайды. Дулаттағы «Кеудеме қайғы толған
соң, тұнық жырмен жуынамы» Абайда «Кірлеген жүрек өз ішін, тұра ... ... ... ... ... ... көрініп ойға сөз салар». ... ... ... ... ... кірлетер дүниенің кірі ол – адам
бойын құрсаулап алған мың сан адамсыздық. Осы ... ... ... ... төс, ... ... ... торай бермейтін тұлпар аттай»
дүбірлесе, Абайдың ақындық қуат-күші қырымға қараған ... ... ... ... ... ... ... есер жарлыңды,
Халыққа емес сыйымды –
Парақор баспақ биіңді,
Ел бүлдіргіш бегіңді,
Әперіп ... ... ... ... [43, ... ... Дулат, Абай:
Қыранша қарап қырымға,
Мұң мен зарды қолға алар.
Кектеніп надан зұлымға,
Шиыршық атар, толғанар
[35, 256-б.] ... сөз ... ... ... Сөз ... қару ... ... бір араға тоғысқан екі ақынның әдеби мұрасын ... ... ... ой ... өлең құрылымдарындағы сәйкестік деген
мәселелер мейілінше айқын, анық ... ... ... Әрине, екі ақын
арасындағы ұқсас ойды, сәйкес келіп қалған ... пен ... ... әр тармақты таразылап сабақтастықты «дәлелдеу» Абай мен ... ... ... ... ... анық. Осыған қоса, екі ақынның
әлеуметтік тұрғыда тақырыпты алып шығуы, сол процестегі олардың ... ... яғни ... ... мәселесі таразыға тартылу керек
сияқты. Бұл арада, әрине, Абайдың ақындық қуатын, поэзиядағы ... ... ... болмас. Ал, жалпы рухани жалғастық, тақырып
бірлігі мәселесіне келсек, бірі аға ... ... ... ... ... қоғамының ащы шындығын еш боямасыз нағыз реалистік үлгіде
жырлады. Дәл осы тақырыптың қай ... ... да екі ... ... ... ... ... Ел ішіндегі атқамінердің шынайы бейнесін, жалқы
тұрпатын алғаш өз мәнінде сомдаған ... ... сол ... Абай ... ... салып, нағыз типтік бейнеге айналдырды. Дулаттың
Абайға жақындығы – бар болмыс-бітімімен, ... тірі ... ... ... алса ... қысып құйрығын,
Ел пысығы жортады-ай
[43, 2-б.] ,-
немесе,
Ұлық қысса ұлықты,
Ұласып мидай былықты...
Атқамінер ауылда
Итше ілініп ылықты.
Орыстың көрсе ұлығын,
Қыздан дағы ... етсе ... ... ... ... ... иіп ... жүр,
Місе қылып тұлыпты [43,
33-б.].
Бұл – қазақ әдебиетінде Дулатқа дейін айтылмаған сөздер. Адамдық қалыптан
айрылып, итше ... ауыл ... ... ... атқамінердің шайтани
әрекеттері ақынды мезі еткен. Образды ойнату, адам ... ... ... Дулаттың «Біреуге», «Екінші біреуге», «Үшінші біреуге»,
«Төртінші біреуге» деген циклді өлеңдерінде шебер берілген. ... ... ... ... ... ... ... ... күліп жыртыңдап, ...
самайы терлеп мыңқылдап» тұрған ... ... Абай ... ... тоғытып жібере аласыз. Ел билеушіні шынайы, әрі дәл берудің құралы
– таптырмас деталь десек, екі ақын да бұл қисынды ... ... ... ... ... бағынған

«Би» деп атау бердік-ау
Үйінді тас молаға ... ... ... - биді итке ... ... ғана ... ... бостандықтан айрылудың деталі. Кейіннен Абайдың шәкірті ақын
Әріп айтқандай ... ... знак қып ... ... қалайша аяқ-
қолы байланып, орыстың ойыншығына айналып шыға келгенін сезбей де қалды. Би
қарекетсіз қалған меңіреу тас ... ... Абай ... биі ... ... ... желге ұшты.
Ал, енді Дулат пен Абай арасындағы тұрмыстық байланыстар туралы сөз
етер болсақ, ... ... өмір ... ортасы, заманы жалғас,
жақын, сол дәуірдегі қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... де ұқсастық, сабақтастық бар»
[46] ,- ... ... аса ... ... жөн. ... ... пен
Абайдың өмір сүрген заманы, ортасы сияқты әлеуметтік нышандарға ... ... Абай ... мен ... ... Сыбан елінің
арасындағы рухани жақындық мәселелеріне назар аударылды. Осы орайда Абаймен
рухани байланыста болған ... ... ... оның қызы Қуандық пен Абай
арасындағы рухани желілердің жігі ашылды. Мәселен, ... ... ... ... ... жан. Сөзі қайратты, жаны сұлу қайсар қыз жарқ етіп
ақын жүрегіне ғашықтықтың отын ... сол ... ... екі ... ... ... ұласып, өмірлерінің соңына дейін өшпей
сақталды.
Жалпы біз Абайды айтқанда, оның өлең ... сөз ... ... бөліп қарап, артық біткен ... ... ... ... ... жүрген басқа ақындарды назардан тыс қалдырмағанымыз жөн.
Мәселен, Абайдың айналасын сөз еткенде Байкөкше ... ... ... оның ... басқан шағынан қасында болып ерекше сыйласқан
адамы. Байкөкшенің Абаймен ... ... ... ғана ... ... ... ... ден қойып, қолына қалам алған Абай әуелі өз
еліндегі Байкөкшеге ... бой ... ... ... ... ... деп ... атаған. Диссертацияда Абай мен ... ... ... ... ден ... бүгінге дейін әдеби
айналымға түспеген Байкөкшенің «Тобышақ торы» дастанына әдеби ... ... ... ... ... ... тағы бір ... топ
өкілдері – шайқы мінезді, ел ішіндегі күлдіргі, сөзі қисық, қисық та болса
түзу Қиясбай, Мұқамораз, Қарасақау сияқты ел ... ... ... ... ... ... етіп ... орта өкілдерінің Абаймен
арасындағы рухани жақындықтың көріністеріне назар аударылды. Жалпы қазақ
даласында Қиясбай, Мұқамораз, ... ... ... ... ... аз ... ... Бірақ, солардың бәрі тарихта қалған жоқ.
Олардың Қиясбайлардан әлгіндей тосын өнері артық ... да ... ... ... бағы – ... қасында болуында десек, еңбекте осы
мәселеге баса көңіл бөлінді.
«Абайдың ақындық мектебі: поэзиядағы рухани байланыс ... ... ... бөлімнің «Ақындық өнер және ұстаз сыны» деген ... ... ... ... ... ... мән ... Абай арнауларындағы шәкірттерге қаратыла айтылған сын табиғатына
талдау жүргізілді. Ақын шәкірттер поэзиясындағы ұстаз Абайдың ... ... ... Абай арнаулары кеңірек сөз болып, ащы сынға құрылған
өлеңдердің шығу тарихы, кейіпкер ... ... ... позициясы деген
мәселелер қамтыла келіп, ... өз ... ... ... ... ... айтқан сыны, сол сынды ақындардың қабылдауы деген сияқты
ұстаз бен шәкірт арасындағы әдеби қарым-қатынастардың сипаты ... ... өнер ... ... туралы өлеңдері әдебиетке, оны
жасаушыларға үлкен жаңашылдықпен бірге биік ... ала ... ... ... биік Абайдың сынына жарағаны – Бұхар, Дулат, Шортанбайлар
десек, ... ... «Сөз ... тыңдаушы, сен де түзел» деген қағиданы ту
еткен ақын қасындағы шәкірттеріне талабын мейілінше күшейте түседі. ... ... ... ... деп басталатын өлеңінде «сөзімді тасыр ұқпас»
деп талапты жас ақындарға салмақты ескерту ... үш ... ... ... ... үш шәкіртінің өлеңдерін сынаған. Шәкәрім, Көкбай, Әріп – ... де ... ... ... қабылдады, қандай нәтиже шығарды деген
мәселелер диссертацияда егжей-тегжейлі сөз ... ... ... ғана ... ... ... мін, ... оғаш қылық көрсе, өлеңге қосып екіншілей қайталамастай етіп ұялтып,
тыйып тастап отырған. Абайдың «Бұралып ... деп ... ... ... бәрі ... тағы басқа өлеңдерінің шығу тарихы
дисертацияда кеңірек ... Абай мен ... ... ... ... ... ... Көңіліне қаяу түсірген Ақылбай деген
баласының ... ... ... ... ... көз ... деп
басталатын өлеңіне, Әбдірахманды жоқтап шығарған ... ... ... Сондай-ақ, Әсетке, Баймағамбетке арналған ... ... шығу ... ... ... қарастырылды.
Ақынның арнаулары қазақ әдебиетінде бұрын-соңды болмаған ... ... ... Оның ... ... ... пен шыншылдық деп
білсек, ақын «толық адам» биігінен қарай ... өз ... ... ... ... аса биік көркемдік шеберлікпен
содап, типтік бейнелер жасады.
Абайдың эстетикалық талғамының бір көрсеткіші болып табылатын ... ... ... ақын арнауларымен, дәлірек айтқанда ақын
шәкірттерге, олардың туындыларына қарата ... ... ... Абай сыны – оның ... ... ... емес, өмірлік ұстанымдары
мен күнделікті қарекетінің ... ... ... Әріп ... ... сынға алғанда Абай тек шәкірттерін үйретуші,
түзеуші деңгейінде ғана емес, қазақ өлеңіне биік меже ... ... ... жаңа, классикалық поэзияның ... ... ... ... ... оның иесін сынаған Абай ... ... ... қазақ ақындарына қойылған талап деп ұғынсақ ... ... бар ... ... қарата айтқан сын-ескертпесі оның ұстаздық
қарекетін айқын аңғартып тұр. ... ... биік ... ... ... ... өлеңге әуес жастарды құдіретті сөз патшасымен ширықтыра сынап,
ширата сілкіп жарата түсуінде Абайға ғана тән ... ... ... ... ... ой-түйіндеріне келсек, Абайдың ұстаздық қарекеті деген
мәселе Абай мен оның ... ... ... ... ... ... шығу тарихына тереңдеп барған адам, ақынның көп ... ... оның ... ... ... байланыста екенін аңғарады.
Абайдың шәкірттерін сынауы, жеке бас мінездерін әшкерелеуі, ... ... ... үлгі ... қып өзі шығарып көрсетуі сияқты
құбылыстар Абайдың ақындық құдіретімен қоса ақындық өнерге баулу, ... ... ... де ... Абай мен оның ... арасындағы
поэзиялық байланыс, тек Абайдың біралуан өлеңдерінің шығуына түрткі болып
қана қойған жоқ, ақын ... ... ... ... нағыз ақындық
жолға түсу процесін анықтайтын дәлді дерек көзі де бола алды.
«Поэзиядағы Абай тұлғасы» деген екінші тарауда Абайдың ... ақын ... ... ұстаз бейнесінің болмыс-бітімін
жан-жақты ашып көрсетуді, сол арқылы Абай есімінің шәкірттер ... ... ... жолдағы мән-маңызын, орнын айқындап беруді мақсат еттік.
Әдебиетке Абай бейнесін алғаш ... оның ... ... ... ... жиырма бес жыл жолдас болған Көкбай ақынның,
Шәкәрімнің өлеңдерінде ұстаз-Абай ... ... ... ... Абай ... ... ... әдебиетінде жырлануы одан кейін ... ... ... ... ... ... әдебиетке дейін өрісі
кеңге жайылған мейілінше үлкен тақырыпты қамтиды. Ал, біздің нысан ақынның
қасында ... ... ... ... ... қарым-қатынасын
тереңірек аша түсу мақсатында олардың поэзиясындағы Абайдың орнын айқындап,
ұстаздық болмысын аша түсу. Абай бейнесінің ақын ... ... ... ... Абай тақырыбы, оның ұстаздық тұлға-тұрпаты деген
мәселелердің шәкірт ақындар шығармаларында алатын орны бүгінге дейін ... жоқ. ... ... ... ... ... бөлсек:
«Следует особо отметить, что тема Абая как высокий и постояный орентир
проходит ... все ... ... ... ... и в том ... когда поэт, напоминая читателю художественную
концепцию Абая, синхронно выражает свою собственную» [47, 202-б.] ,- ... ... ... ғана емес, Абайдың маңындағы өзге де ... тән ... ... ... Осы ... Абай ... өз
өлеңдерінде сомдап, оның ұстаздық құдіреті, өз ортасындағы орны туралы сөз
айтқан Ш.Құдайбердіұлы, К.Жанатайұлы, Ә.Тәңірбергенұлы, ... ... ... ... ақындардың поэзиядағы
дәстүр жалғастығы, ұстазбен арадағы рухани үндестік қырларына диссертацияда
тиісінше көңіл бөлінді.
«Абай мектебіндегі әдеби дәстүр және ... ... ... ... төрт тараудан тұрады. «Абай мектебіндегі айтыс жанрының
өзіндік даму ерекшеліктері» ... ... ақын ... ... ... жолындағы шығармашылық-көркемдік ізденістері Абай мектебінің
біртұтас тақырыптық бірлігі аясында қарастырылып, ... ... ... жетістіктері, тарихи тақырып пен ... ... ... ... өнерін дамытудағы шеберліктері талданып,
мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму жолдары ... Бұл ... ... көркем шығармаларына арқау еткен Шәкәрім ... ... ... Абайұлының, Әубәкір Ақылбайұлының жанрлық
жағынан мысал айтысқа жататын өлеңдермен қоса, Әріп ... ... ... Уәйіс Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» сияқты айтыс негізінде
жазылған көлемді поэмаларына әдеби талдау ... ... ... өнерінің дамуына, айтыс жанрының өркендеп
қанат жаюына Абайдың өзі ... ... ... ... ... ... шебер меңгеруіне ықпал етті. Айтыс өнеріне тән ... ... өнер ... ... жас ... ... - нағыз
суырып салып айтқан дүниелер. Жазба поэзиясының асқан шебері болуымен қатар
Абай ... ... тән хас өнер – ... ... тауып өлең ұйқастыру
өнері ерекше дарыған-ды. Қазақтың суырыпсалмалығын жасынан бойына сіңірген
ақын өмір бойы бұл машықтан қол ... ... Тек өзі ғана ... ... ақын ... ... сөз табуға, табан астында «айналасы теп-
тегіс, жұмыр келетін» өлең ... ... ... ... ... ... ... айтты.
Айтыс өнеріне етене жақын құбылыс бір өлеңді бірнеше ақынның жарыса
құрауы Абай айналасында кеңінен тарап, Абай шәкірттері ... ... ... ... осы бір ... өз ... жиі ... отырды. Айтыс
өнерінің қыр-сырына осылайша терең бойлап, шебер игерген Абай ... екі ... ... ... ... ... ... Кәдімгі
айтысты көз алдыңа әкелер Абайдың «Жігіт сөзі» мен «Қыз ... ... ... ... мен Тұрағұлдың, Әріп пен ... ... ... еткен өлеңдерінде жалғастық ... ... Ал, ... ... мен ... Уәйіс Шондыбайұлының «Тәуке мен
Жікібай» сияқты айтыс ... ... ... ... да ... – ақындардың айтыс табиғатын терең ... соны ... ... болып, ел арасында жұрнағы ғана қалған айтыс, сөз
қағыстарын өңдеп, көркем ... ... ... ... туындылар
жазған Әріптің «Біржан – Сарасын», Әсет ақынның Ырысжанмен айтысын өңделген
айтысқа жатқызуымыздың себебі – өңдеуші ақындардың авторлық ... ... ... те, ... өнерін жетік меңгерген Абай шәкірттерінің ... ... ... ... етті. Бірі болған айтысты өңдесе, екіншілері
қолдан жаңа ... ... ауыз ... озық ... ... аса шеберлікпен пайдалана білді.
«Тарихи тақырып және нәзиралық сипаттың соны үлгілері» деп ... Абай ... ... ... ... ... идеялық-
көркемдік табиғаты Абай дәстүрлерінің аясында қарастырылса, ақын шәкірттер
шығармашылығында кеңінен орын алған нәзиралық ... Абай ... ... ... ... ... ... ден қойдық. Абай
шәкірттерінің шығармашылығына арқау ... ... пен ... ... сипатына әдеби сараптаулар жүргізілді. Абай тапсырмасымен
жазылған Ш.Құдайбердіұлының «Қалқаман – ... ... ... ... ...... хан» дастандары әдеби мектеп
аясында өзара сабақтастырыла қарастырылып, Абайдың түпқазық идеяларының
табиғаты анықталды. ... ...... ... ... «Бір ... ... талдау барысында Абай нәзирасының жаңашылдық сипаты
айқындалды. Абай тапсырмасымен шет ... ... ... ... мен ... ... құлдар тақырыбы, отаршылдық идеялары
Абай көзқарастарымен байланыстырыла байыпталды.
Абай мектебіндегі тарихи тақырыптардың бастау көздерін Абайдың ... ... сөз ... түбі ... ... туралы», Орта жүз
қазақтарының рулары туралы» еңбектерінен іздесек, ... ... ... ... ... ғана ... жазылу мақсаты бір, ұстаз ... ... деп ... ... ... Шәкәрімнің діни-
философиялық «Мұсылмандық шарты» еңбегі де Абай тапсырмасымен ... ... ... ... ... Абайдың бұл мәселедегі назары
ақын шәкірттеріне тапсырма беруімен ерекшеленді. Шәкәрімнің ... ...... ... ...... ... ақынның Абылай
тақырыбындағы тарихи жырлары, Уәйістің ...... ... ... ... Абай ... ... болды. Мәселен, Еңлік пен
Кебек оқиғасы туралы бірнеше интерпретациялық үлгідегі ... ... Абай тұр. ... әдеби тапсырмасымен бұл оқиғаны Мағауия адал
махаббат иелерін өлімге ... ... ... ... сынап,
лирикалық бояуы қанық ғашықтық поэма етіп берсе, Шәкәрім екі ... ... жеке ... ... ... қоймай, ел ішіндегі
әлеуметтік-қоғамдық қайшылықтар аясына апарады. Сөйтіп, ... кең ... ... ... ұсынады. «Қазақтардың естерінен кетпей
жүрген бір сөзінде» әңгіме болатын Қалқаман мен Мамыр оқиғасының Шәкәрімнің
көркем шығармасына арқау ... ... ... ... ... поэманың идеясындағы ортақ белгілерді жеке автордың қолтаңбасына тән
құбылыс деп тану ... ... ... ...... ... ... бір арнаға тоғыстырып тұрған идеялық бірлік бар. Ол – ... ... ... ең ауыр жазаның ... ... жаза ... мен жапа ... ақ-қарасын анықтап, кейінгі
ұрпаққа жеткізу.
Абайдың көңіл ... ... ... тарихи тақырыптарының бірі –
Абылай хан тақырыбы. Көкбай Жанатайұлы Абайдың тапсырмасымен Абылай және
оның ... ... ... ... жазып, Абай «Сабалақ» ... ... ғана ... ... ... да аса ден ... сынап,
түзеген. Көкбай ақын өмірінің соңғы жылдарында Абылай тақырыбына ... ... ... ... ... Алғашқыдағы Абылай бейнесі
кейінгі шығармасында айқындала түсіп, жаңа қырынан көрініп, мейілінше ... ... ... «Жошы-Алаша хан» поэмасы – Абай ықпалымен
жазылған тарихи ... ... ... келе ... ... ... алған Уәйіс Абай еңбегіндегі Алаша хан туралы аңызды поэмасына
арқау ете ... ... ... ... ... ... білген.
Қазақ әдебиетіндегі нәзира үлгісін еркін меңгерген Абай мектебінің
өкілдері бұл үрдіске де өзіндік тың үлгі ... ... Ақын ... ... ... ... ... Шәкәрімнің «Ләйлі-Мәжнүні»,
Уәйістің «Бір қыздың ... ... ... сан ... ... болғанымен, туындының жаңашылдық қырын сипаттайтын авторлық идея
айқынырақ ... ... шет ... өмірінен шығармалар жазуы Абайдың
отаршылдыққа қарсы ... ... ... Осы тұста ғалым
Ш.Елеукеновтің: «Біз ... ... ... ... қарсылық ойлаған
күрескер ретінде зерттемедік» [48, 90-б.] ,- деген пікірін басшылыққа ... Абай ... ... ... ... ... Мағауияның «Медғат – Қасым», Ақылбайдың «Зұлыс», ... ... ... ... ... ғана ... отаршылдыққа,
үстемдікке қарсы күресті жырлаған идеялық бірлік бар. Қысқасы, қай ... ... ... ... ... Абай ... әуелден көздеген
мақсаты адам бойындағы ізгілік пен зұлымдық, қатыгездік пен мейірбандық,
махаббат пен ... ... ... ... ... ... сөйтіп соры қалың қазақтың көзін ашу сияқты хәкім
Абайдың ұлы идеяларын жалғастыру.
Көлемді шығармалар жазуды Абай әуел ... ... ... артынан бұл
түрден тез суынып кетті дегенімізбен, өз шәкірттерін поэма жазудың соны
үлгілеріне ... Ақын ... ... ... игеріп, сол салада
қандай да бір тақырыпты жырламасын оның ... Абай ... Абай ... ... ... ... айналасындағы аударма дәстүрі» деген тарауда Абайдан ... ... ... ... ... Абай шәкірттерінің туындылары
тұтас бір шығармашылық бірлік аясында ... ... Абай мен ... арасындағы аударма жанрының қалыптасып, дамуын көрсету ... ... ... ... ... орнын белгілеуді мақсат
еттік. Абай айналасындағы аударма үлгісінің қарапайым, ... ... ... ... деңгейге дейін өскен эволюциялық даму ... ... ... ... ... ... ... оның қасындағы шәкірттерін бірден елітті. Қазақ поэзиясына келген
жаңа құбылысқа дені орыс тіліне жетік Абай мектебі ... ... бас қоюы ... ... бағыт-бағдарымен, тікелей қолдауымен
Европа, орыс ақын-жазушыларының түрлі деңгейдегі әдеби туындылары қазақша
сөйлей бастады. ... ... ... ... «Боран»,
Л.Толстойдан «Алты әңгіме» әңгімелер циклы, американ жазушысы Г.Бичер
Стоудың «Том ағайдың ... Әсет ... ... Онегин», Уәйіс
Шондыбайұлының «Иванушке-дурачок», Тұрағұл Абайұлының М.Горкийден аударған
«Челкаш», А.Неверовтен «Мен өмірге жерікпін», «Ортақшыл Мария» ... ... ... ... ... ... жетпеген Д.Лондоннан
«Матин Иден» романы сияқты кейбірі ... ... ... ... ... ... алыс кете қоймаған түрлі жанрдағы көркем
шығармалардың дүниеге келуінің басында Абай тұр.
Абайдың аударма дәстүрі ... ... ... ... мен
шеберлік үлгісін ала келді және ақын көздеген тағылымдық, ... ... Әр ... өз ... қарай, аударманың түрлі
үлгісін игере отырып ұстаз қойған биік ... ... ... ... орыс тілін білу дәрежесіне, ақындық шеберлігіне,
түпнұсқа авторының айтар ойын қаншалықты дәл тауып, ... дөп ... ... ... және қилы ... ... ... Мәселен,
Әсеттің «Евгений Онегині» мен ... ... ... аудармаларымен бір үлгіге, бір деңгейге қоюға ... ... ... ... ... ... нәзира үлгісіне жақын
дегенімізбен, алдыңғысының көркемдік деңгейі көш ілгері. Ал, ... ... екі ақын ... рухани туыстықтан іздеген
жөн. Сондай-ақ, Тұрағұлдың прозалық ... ... ... ... ... ... «Мен ... жерікпіні»
сәтсіздеу шыққан. Диссертацияда әр ақынның аударма жолындағы ізденістері
мен жетістіктерін ғана ... ... ... ... ... ... ... жеке-дара қарамай Абайдың өнеге-ықпалының аясында
қарастырып, Абай мектебіндегі аударма дәстүрінің ... ... ... ... Абай ... ... ісімен айналысқан шәкірттердің
көбі орыс ... ... ... көргендерінің өзі ... ары ... ... сауатын Абай алдында ашқандар. Арнайы ... ... ... ... үлгісін ұсына білген Шәкәрім, Тұрағұл
сынды шәкірттердің таң-тамаша етер ... мен қоса ... ... ... тіл ... қабілетіне тәнті боласың.
Демек, Абайдың қазақ әдебиетіне қосқан кезекті бір ... ... ... ... жанрын әкелуі десек, ол – аударма саласын
қалыптастырып қана қоймай, бірден үлкен биікке шырқатқан ... ... ... ... ескере отырып, ... ең ... ... ... ... ... ... құдіреті
соңындағы шәкірттердің аңсарын өзіне аударып, бұл жанрдың сол ортада тез
қанаттануына себепкер болды. Абай және оның ... ... ... ... ... ... жеткен туындылар Абай
айналасында қалыптасып, қанат жайған қазақ әдебиетіндегі алғашқы аудармалар
болуымен құнды. Абай ... ... ... бір қыры ... байланысып жатса, идеялық-тақырыптық жағынан алғанда тағлымдық,
тәрбиелік сипаттарға құрылды. ... орыс ... ... ... ... ... ... ұстазы Абай болып, әр ақын шәкірт өз
ақындық ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... отырып, әр-қилы көркемдік деңгейде өз туындыларын ... ... ... Әсеттің «Евгений Онегині», Уәйістің «Иванушке-
дурачогі» аудармадан гөрі, мазмұнын қазақшалап жырлап шыққан төл ... ... ... ... мен ... шығармалары – нағыз
классикалық аударманың ... ... ... ретінде қазақ
әдебиетінде өзіндік ... ... ... өнер ... ... ... ... жұмысқа арқау
етуіміздің басты себебі Абай айналасына ақындар ғана ... ... ... ... ... ... музыкант пен ертегіші, дойбышы мен
тоғызқұмалақшы, құсбегі мен балуан сияқты түрлі ... ... бас ... ішінде ақындықтан бөле-жаруға келмейтін әншілік өнер туралы, әнші-
ақындар туралы осы тарауда кеңірек сөз ... ... Абай ... пен әншілік бөліп жаруға келмейтін егіз ұғым ... ... ... ... ... ... мұрасы ақындық өнермен біте
қайнасып, тонның ішкі бауындай жымдасып жатыр. Сол уақыттағы ән мен өлеңнің
біртұтас өнер ... ... әрі ақын ... әнге ... насихаттық қуатының артатыны Абай айналасындағы ақындардың бәрін
дерлік әншілікке итермеледі. Абай мектебінің нағыз ... ... ... әрі әнші және музыкалық аспаптарда шебер ойнаушы болған
Абай маңындағы ... топ өз ... ән ... ... ... ... ... әншілік өнердің өкілдері кімдер дегенде оның нағыз
әншісі қайсысы, композиторы қайсысы, жай ... ... қай ... ... ... ... ... дисертацияда жауап ізделді.
Қазақ музыкасы, ән-күй өнеріне деген жақындық ... ... ... Біржан әндеріне деген ерекше ықыластан бастау алғанын айта
кетуіміз керек. Абай мен ән өнерінің ақтангері Біржан ... ... ... сөз ... ... пен өлең ... екі ... өркешті өкілінің
кездесуі – Абайға да Біржанға да ... ... ... ... Абай және ... ... ... тақырыптың бір ғана бөлігі боп саналатын Абай мен Біржан
байланысы – үлкен тақырыптың басы болса, осынау тақырыптың ... ... ... – Абай ... ән ... ... Әрине, Абайдың ақындық
мектебі дегеннің аясында һәм бір ... ... ... мектебінің де
сұлбасы менмұндалайтыны заңды. Ақын шәкірттерінің бәрі дерлік әнге ... ... ... ... композитор, берісі әнші екенін де естен
шығармау керек. Дәл осы топ Абай ... ... ... таратты.
Ұстаздарының әнге бет қойғанын байқап өздері де ән ... бел ... Абай ... тек ... ғана емес, үлкен әншіліктің ... ... Бұл ... ... әнші ... Абай ... ... ғана емес, ортаға салып артық-кемін түзеп, нағыз әншінің дауысына
салып жетілдіріп те отырды. Абай айналасындағы мұндай ... ... ... көбінде болған жоқ. А.Жұбановтың Абай әншілерінің тобын
орыстың «Могучая кучкасымен» ұқсататыны содан.
Абайдың ... ... ... шын ... ән мектебін
қалыптастырды. Осы ортада Абай жанындағы Көкбай, Шәкәрім, Ақылбай, Тұрағұл,
«Қозы Көрпеш» жырының бір ... он жеті ... ... ... ... ... жолынан» жақсы таныс Майбасардың Мұхамеджаны, Құдайбердінің ұлы
Әмір, Ақылбайдың ұлы Әубәкір, Кәкітайдың ұлы ... әнші ... ... ... ... ... ішінде ән өнерінің қыр-сырын
жетік меңгерген Шәкәрім, Уәйіс, Әсет, Мұқа, Ақылбай, ... ...... де ән ... ... ... көтерілген
әншілер. Әсіресе, Әсет ақынның әншілік атағы ... ... ... Біз музыка маманы болмағандықтан, Абай шәкірттері әндерінің
құрылысы, музыка ... ... ... ... деген сияқты әннің ішкі табиғатына еркіндеп баруға дәрменсізбіз.
Сол себепті ... ... Абай ... ән өнерінің дамуы,
даралық сипаты деген мәселелерді анықтай отырып, ондағы ұстаз Абайдың орны,
Абай әндерін өз ... ... ... ... жеткізуші әнші
шәкірттердің рөлі, олардың ән өнеріне ... ... ... ... ... ден ... мектебіндегі ән, музыка өнерінің дамуы туралы ... ... ... өзі ... болды. Маңына өз заманының ең айтулы деген
әнші, күйшілерді жинаған Абай шын ... ән ... ... ... болады. Ән өнері ақындықпен қатар жүріп, ақын ... ... ... ... Абайдың ақын шәкірттерінің бәрі дерлік жақсы
әнші бола білді. Абай ... ... ... ... ... ... әнші және музыкалық аспаптарда шебер ойнаушы болған Абай ... топ өз ... ән ... жаңашылдық сипаттарын айқындай алды.
Мұқа, Әлмағамбет, Мұхамеджан сынды әншілердің ақындық өнері ... ... Абай ... ... ... білді. Көкбай
ақындық пен әншілікті қатар ұстаса, Ақылбай, Тұрағұлдар бірнеше аспапта
ойнай ... ... ... ... ... Ал, ... пен Әсет айтулы
әнші ғана ... ... ән ... дамуына өз үлестерін қосқан
композиторлар еді. Абай ... ... ... ән ... ... бір
белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн ... ... ақын ... ... Абайдың жанындағы ақын, әнші, сазгер, музыкант жастар бұл өнерді әр
қырынан дамытты. ... әр ... ... ... ... ... із ... алған Абайдың әншілік мектебі – кемеңгер ақын тұлғасын
айқындай түсер тағы бір ... ... ... диссертацияның негізгі нәтижелері тұжырымдалды.
Абайдың әдеби ортасын анықтау Абайды, оның ақындық болмысын тани ... ... да бір ... ... заманы, қоғамдағы ортасы
десек, сол ортаның өкілдері Абайдың ақын болып қалыптасуына игі ... ... ... ... оның ... көтерілуіне баспалдақ іспетті.
Демек, Абайдың әдеби ортасы – ақын өмір сүрген уақытта ақынға өз әсерін
тигізген, үлгі ... аға буын ... ... және сол Абайдан
үлгі алған ... ... бар, ... мен ... бар ... ... ... қоршаған айналасы.
Абайдың әдеби ортасы туралы ғылыми ойлардың алғашқы көріністері ... ... ... да, ал осы тақырыпқа арнайы көңіл бөлген М.Әуезов
Абайдың әдеби ортасын «ақынның өзі алған нәрлері», «өзгеге берген ... ... ... ... ... ... әдебиет өкілдерін қамтитын екінші сала
бойынша ғалым қазақ әдебиеттану ғылымында «Абайдың ақындық ... ... ... бұл тақырыптың кең түрде зерттелуіне жол ашты. Абайдың
ақындық мектебі тақырыбы зерттеу нысанына алынғанда екі ... баса ... ... ... ... ... тағылымдық қарекетіне,
екіншісі – ақынның айналасындағы шәкірттер, олардың шығармашылығындағы
дәстүр ... ... Осы екі ... басы біріктіріле
қарастырылып, Абай айналасындағы ақын ... ... ... орны ... ақын боп қалыптасуына әдеби ортаның әсері дегенде ақынның өз
әулетінің ықпалына екпін берілді. Бесіктен ... ... ... рухани
тәрбие Абайдың болашақта үлкен ... иесі ... жол ... ... толы ... анасының тауып айтқыштығы, әкеден келген суық ақыл
мен ... ... ... ... ... ... алғашқы алғышарттары
еді. Есейіп, ақылы толысқан шағына дейін Абай ауыл-аймағының ең танымал
деген ақыны мен ... биі мен ... сөз ... ... бай ауыз әдебиетін бойына сіңірді. Абайдың әдеби ортасын сөз
еткенде ақынға ықпал еткен аға ... ... орны дара тұр. ... ... ... нәр ... Дулат, Шөже, Жанақ, Сабырбай,
Байкөкше сынды ақындардың сөз өрнегі, үлгі-өнегесі оған мол азық ... өлең ... ... қара ... Абай ... құндылықтарды
жасаушы аға буын өкілдерін, ... мол ... ... пайдаланып,
ақындық жолында мәнді баспалдақ ете білді. Бойына сіңірген рухани нәрлерді
өз домнасында қорытып, қазақтың ... мен ... ... ... тың, жаңа ... құйылған кесек дүниелерді ұсынды.
Абай ұсынған жаңалық атаулыға тәнті жас буын әдебиет өкілдері ақын
маңына ... ... зор ... ... ... ... ... ұстаздық қарекеті айқындалды. Ұстаз – Абай мен ... ... ... ... көздерін сөз еткенде, ең алдымен
Абайдың эстетикалық талғамының бір көрсеткіші ... ... ... ... ... соның ішінде әсіресе, ақын шәкірттерге, ... ... ... ... ... ... Абай сыны – оның
ақындық ... ... ... ... ... мен ... ... Шәкәрім, Көкбай, Әріп сынды шәкірттерінің шығармаларын
сынға алғанда Абай тек шәкірттерін үйретуші, түзеуші деңгейінде ғана емес,
қазақ өлеңіне биік меже ... ... ... ... ... классикалық
поэзияның үлгісін ұсынушы, Ұстаз-ақын ретінде көрінді. Абайдың шәкірттерін
сынауы, жеке бас ... ... ... ... қайта жазғызып,
үлгі боларлық қып өзі шығарып көрсетуі сияқты ...... қоса осы ... баулу, тәрбиелеу сияқты ұстаздық қарекетінің
айқын көрінісі. Абай мен оның шәкірттері арасындағы поэзиялық ... ... ... ... ... түрткі болып қана қойған жоқ, ақын
шәкірттердің ұстаз алдында ысылып, нағыз ақындық жолға ... жол ... ... ... айтыс жанрын игеруі ... ... ... әкелді. Табан астында өлең құрап, суырыпсалама өнердің
не бір түріне аса мән берген Абайдың өзі де ... ... ... ... ... қызбен сөз қағысы Абайдың айтысқа ... ... ... ... сөз ... ... ... шәкірттерін Абай
күнделікті сынап отырды десе де ... ... ... ...... ... Абайдың баулуымен, айтыс өнерін шебер
меңгерді. Ал, ... ... ... ... – Абай ... ... көркемдік тәсіл десек, Шәкәрімнің, Тұрағұлдың, Әубәкірдің жанрлық
жағынан қыз бен жігіт, ... ... ... өлеңдермен қоса, Әріп
Тәңірбергенұлының «Тәуке мен Ұрқия», ... ... ... ... сияқты айтыс үлгісі бар көлемді поэмалардың жазылуы – айтыс
жанрының мүлде өзгерген көркемдік ... ... ... ... ...... Әсетке байланысты «Әсет пен Ырысжан» ... ...... өнерін жетік меңгерген ... ел ... ... ... ... ... арқау етті.
Абай мектебіндегі тарихи шығармалардың бастауын Абайдың тарихқа
қатысты ... ... ... жөн. Абайдың тапсырмасымен
дүниеге келген ... ... ... – Кебек» пен «Қалқаман
–Мамыры», Көкбайдың Абылай туралы ... ... ...... ... ... ... қана қоймай, Абайдың тарихи шығармаларымен
байланысып, сабақтасып жатыр.
Абай көлемді тақырыптарды игертуде шығыстан ... ... соны ... ... Басқаны қайталамайтын жаңаша идеялармен
жазылған Абай поэмалары шәкірттер ізденісін тың ... ... ... ... ақынның жарыса жырлауы Абай мектебіндегі шәкірттердің
шабытын қамшылап, көркемдік биіктерге жетеледі. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... бір ... ең алдымен қасында жүрген шәкірттері
қабылдап, дамытты. Оның ...... ... ... ... ... ... поэмалар» табиғатына жақын романтикалық
туындылары. Абай шәкірттері тарихи тақырып пен ... ... ... ұстанған идеялық позициясынан ауытқымайды. Ақындардың ұстанған
мақсаты – адам бойындағы ... пен ... ... пен ... пен ... ... ... арқылы қоғамдағы
әділетсіздікті әшкерелеу, сөйтіп соры қалың қазақтың көзін ашу сияқты хәкім
Абайдың ұлы идеяларын жалғастыру.
Абайдың ... ... ... ... бір ...
профессионалдық үлгідегі көркем аударма жанрын тудыруы десек, ол - аударма
саласын қалыптастырып қана ... ... ... ... ... ... ... Төл әдебиеттің ерекшеліктерін ескере отырып, орыстың ең таңдаулы
туындыларын кереметтей ... ... ... ақынның құдіреті
соңындағы шәкірттердің аңсарын өзіне аударып, бұл жанрдың сол ... ... ... ... Абай және оның айналасындағы аудама жанрының
қалыптасып, келе-келе классикалық деңгейге ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі алғашқы аудармалар
болуымен құнды.
Абай мектебіндегі ән, музыка өнерінің дамуы туралы айтқанда, алдымен
музыкада Абайдың өзі жаңашыл ... Ән ... ... ... жүріп, ақын
сөзінің насихат күшіне қызмет еткендіктен, Абайдың ақын ... ... ... әнші бола ... Абай ... ... ... сипатын
ескерсек, ақын әрі әнші және музыкалық аспаптарда шебер ойнаушы болған Абай
маңындағы өнерпаз топ өз ... ән ... ... ... ... ... Әлмағамбет, Мұхамеджан сынды әншілердің ақындық өнері
аса байқалмағанмен, бұлар Абай әндерін насихаттаумен ерекшелене ... ... пен ... ... ... ... ... бірнеше
аспапта ойнай білген шебер музыканттығымен көзге түсті. Ал, Уәйіс пен Әсет
айтулы әнші ғана ... ... ән ... ... өз үлестерін қосқан
композиторлар еді. Абай шәкірттерінің ішінде ... ән ... ... бір
белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн әкеле ... ақын ... ... әр қырынан дамып, қазақтың музыка өнерінде өзіндік із ... ... ... ...... ақын тұлғасын айқындай түсер тағы
бір керемет көрсеткіш.
Қашанда басқалардан оқ бойы озық ... ... ... ... өскен
ортасына, ақындық жолда өзіне рухани азық, жолсерік ... ... ... мән ... ... ...... бір дәрежеде өз ортасынан,
айналасынан рухани нәр алып жетілген, кейіннен кемерінен ... ... ... әлем ... ... ... ақын Абаймен қатар айналасына
көзі ашық, көкірегі ояу өнерлі жастарды жиып әдеби мектеп ... ... ... ... тани түсу болып табылмақ.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Әуезов М. ... елу ... ... Т.10. ... ... -456 ... Қирабаев С. Абайтанудың кезекті міндеттері туралы. / ... ... ... ... ... ... –Алматы: Ғылым, 1994. -336 б.
3. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. –Алматы: Санат, 1997. ... ... ... Ғ. ... ақындық мектебі. Канд. диссерт. –Алматы, 1950.
5. Ахметов З. Абайтану және ғылыми зерттеу әдіс-тәсілдері. / ... ... ... мәселелері. –Алматы: Ғылым, 2002. -274 б.
6. Ысмағұлов Ж. Абай ... және оның ХХ ... ... ... / ... Қазақтың бас ақыны: Халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. –Алматы: Дәуір, 2004. -120 б.
7. ... А. Абай ... ... // ... ... ... ... Императорского русского
географического Общества, 1907, Вып. 3. С. 1-8., Қыр ... ... ... һәм ... шежіресі. // Қазақ, -1913, -28 сәуір, -№12.,
Қалқаман-Мамыр (Шәкәрім). Сын. // Қазақ, -1915, -22 ... ... ... // ... -1915, -18 ақпан, -№105.
8. Дулатұлы М. Абай. // Қазақ, -1914, -23 маусым, -№67.
9. ... А. ... бас ... // ... -1913, -23 ... -№39;
-30 қараша, -№40; -22 желтоқсан, -№43.
10. Ғаббасов С. Тарих қазақ жайынан. // Айқап, 1915, №9, ... ... ... ... ... // ... 1918, №5. Б. 1-6.
12. Ысқақұлы Д. Сын талқы. –Алматы: ... 2005. -416 ... ... А. ... ... 1993, №6. Б.4-14.
14. Жұбанов Қ. Абай – қазақ ... ... / ... ... ... Жазушы, 1986. -432 б.
15. Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. –Алматы: Дәуір, 1993, -224
б.
16. Мұхамедханов Қ. Абай ... ... ... 1995, 208 ... ... Ә. Абай ...... халқының ұлы ақыны және ойшысы.
–Алматы: ... 1950. -222 ... ... Б. ... ... ХХ ... ... демократ-жазушылары.
–Алматы: Қазақстан, 1958. -308 б.
19. Жұмалиев Қ. ... ... ... ... және Абай поэзиясының
тілі. –Алматы: ҚМКӘБ, 1960. -364 б.
20. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. ... ... 1966. -345 ... ... М. Абайдың ақындық айналасы. –Алматы: Жазушы, 1971. -112 б.
22. Сәтбаева Ш. ... ... ... ... 1974. -216 ... ... С. ... ой-пікірінің тарихын мұқият зерттейік. // ... 8 ... ... М. ... ... және абайтану проблемалары. –Алматы:
Ғылым, 1982, -296 б.
25. Сапаралы Б. Құнанбай ... ... ... 1995. -288 ... ... Т. ... ... Алаш, 2004. -400 б.
27. Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. -Алматы: Санат, 1997. -416
б.
28. Кәкішев Т. ХХ ... ... ... ... / ... ... ... 1997. -216 б.
29. Мұқанов С. Абайдың шәкірттері ... // ... 1992, №4, Б. ... ... Е. Кемеңгер Абай. // Әдебиет және искусство, 1940, №9, ... ... А. Абай и его ... друзья. –Алма-Ата: Казгосиздат, 1949.
127 с.
32. ... Ә. Абай және ... ұлы ... ... ... 1959. -266 б.
33. Жанақ ақынның өлеңдері. / Кітапта: Тәбәрікұлы С. Жанақ ақын. ... 1997. -161 ... ХІХ ... ... ... ... ... 1985, -320 б.
35. Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының екі ... ... ... ... ... 1977. -454 ... ... Н. Каменная пирамида на могильный памятник Кузу Курпеч и Баян
Сулу в Киргизской степи. // ... ... ... -1859,
-№40.
37. Өміралиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры және стилі. –Алматы: Ғылым, 1983,
-240 б.
38. ... З. ... ... ... жаршысы. // Қазақ әдебиеті,
-2002, -19 шілде.
39. Сыздықова Р. Дулат Бабатайұлы. / Кітапта: Абай. Энциклопедия. –Алматы:
Қазақ эциклопедиясы, 1995. -720 ... ... Т. Шын ... ... –Алматы: Жазушы, 1999. -256 б.
41. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. –Алматы: Білім, 2000. ... ... Б. Зар ... ... ... типология, поэтика. –Алматы:
Білім, 2000. -368 б.
43. Бабатайұлы Д. Шығармалары. –Алматы: Раритет, 2003. -288 б.
44. ... М. Абай ... ... ... 1995. -320 ... Ахметов З. Адамның кейбір кездері. / Кітапта: ... ... ... ... 1995. -720 ... Ахметов З. Елдіктің жыршысы, еркіндіктің жаршысы. // ... ... -19 ... ... Б. ... ... развития казахской литературы первой
четверти ХХ века. –Алматы: Ғылым, 1998. -268 с.
48. Елеукенов Ш. Абай мен ... / ... Абай және ... ... ... 1994. -336 б.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРЫҚ КӨРГЕН ЕҢБЕКТЕР
Монография, жинақ және оқу құралдары:
1 Әріп ақын. –Алматы: Информ-Арна, 2001. -192 ... ... ... ... ... курс ... –Семей:
2003. - 41 б.
3. Қазақ әдебиетінің тарихы. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ... ... пәні ... ... ... (Оқу-әдістемелік
нұсқау). –Семей, 2004. - 40 б.
4. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті (Оқу ... ... ... ... 130 ... Тәңірбергенұлы Ә. Шығармалары (Өлеңдер, айтыстар, ... ... ... Информ-Арна, 2006, -520 б.
6. Ә.Тәңірбергенұлының әдеби мұрасы. (Оқу құралы). –Семей: Үш биік, 2007.
-104 б.
7. Абайдың әдеби ортасы. ... ... 2008, -440 ... Әріп ... / ... ... әдебиеті. Энциклопедия. –Алматы:
Білім, 1999. Б.128-129.
2. Әріп Тәңірбергенұлының айтыстары мен сөз қағыстары. // ҚР ҰҒА ... ... ... 2001, №4, ... Әріп ақын мен ... ... // ҚР ҰҒА ... Тіл, әдебиет
сериясы, 2001, №5, Б.77-81.
4. ... ... арши ... ... – Сара айтысы хақында). //
Оқытушылардың ЖОО аралық ғылыми конференция ... ... ... ... ... бағалы сөзді іздейік. // Семей таңы, 2001, 27 сәуір.
6. Әріп ақынның арнау өлеңдері. // «ХХІ ... ... ... ... ... ғылым» халықаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. Семей, 2002, Б.224-231.
7. Әріптің «Зияда – Шаһмұрат» және «Баһрам» дастаны. // Абай, 2002, ... ... ... ... және және Шәкәрім. //«Шәкәрім дәрістері». ... ... ... ... ... ... Ертіс бойы ақындарының айтыс мәдениеті (Иса, Нұрлыбек, Сапарғали,
Тәңірберген, Қалиқан). // Көкейкесті әдебиеттану. Қазіргі айтыс: Дәстүрі,
келешегі. ... ... 2003, ... «Абай жолы» эпопеясындағы Абайдың ақын шәкірттері бейнесі. // ... ... ... және ... мұрасы әлемдік мәдениет
кеңістігінде». Республикалық ... ... ... 2003, ... Әріп Тәңірбергенов. / Кітапта: Ақтайлақ би. Алматы: Елорда, 2003. -208
б. Б.122-124.
12. Абайдың ақын шәкірттері Б.Кенжебаев зерттеуінде. // ... ... және ... ... ... ... Б.К.Кенжебаевтың
туғанына 100 жыл ... ... ... ... ... Семей, 2004, Б.21-24.
13. М.О.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы образ жасау шеберлігі. ... ... ... ... және ғылыми мұрасы әлемдік мәдениет
кеңістігінде». Халықаралық ғылыми-практикалық ... ... 2004, ... «Бұл өлең ... екен ... // Мәдени мұра қазіргі ғылым
контексінде» атты ... ... ... ... 2005, ... Абай ... және Шәкәрім. // Әуезов оқулары: «М.О.Әуезов және ХХІ
ғасырдағы білім беру ... ... ... ... ... 2005, ... Абай және ... мектеп мәселесі. // Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... және Бейсенбай Кенжебаев. //Көкейкесті
әдебиеттану. 5-кітап. Профессор ... ... 100 жыл ... ... ... ... ... және теория» атты
Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. –Астана, 2005,
Б.135-138.
18. Абай және ... // ... ... ... ... ... Республикалық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. Семей, 2006, ... ...... ақындық мектебінің көрнекті шәкірті. // ҚР ҰҒА
хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2006, №1, Б.58-60.
20. ... ... және Әріп ақын ... ... ... // ҚР
ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2006, №4, Б.15-17.
21. Ат шығарудың жолы жер өртеу емес ... Абай ... ... байлығы
ма?). // Қазақ әдебиеті, 2006, 6-12 қазан.
22. Әріп Тәңірбергенұлы өмірінің беймәлім ... // ... ... ... ... ... эпопеясындағы Абайдың ақын шәкірттері. // Қазақ тілі ... 2006, №6, ... Ақын ... сөз. // ... оқулары: «М.О.Әуезов шығармашылығы ... мұра ... ... ... ... ... 2006, ... Әріп Тәңірбергенұлы және жиырма бірінші ғасыр. // М.О.Әуезов атындағы
Семей университетінің ... 2006, №1, ... ... және Абайдың ақындық айналасы. // М.О.Әуезов ... ... ... 2006, №2, ... ... ... білейік. // Қазақ әдебиеті,2006, 9 маусым.
28. Абайдың ... ... және ... ... // ... ... ... хабаршысы, 2006, №2, Б.18-20.
29.Әріп Тәңірбергенұлы. / Кітапта: Қазақ ... ... Он ... 5-
том. Алматы: ҚАЗақпарат, 2006. -555 б.,Б. 440-463.
30. Қ.Мұхамедханұлы және Абайдың ақындық мектебі. // Қазақстан ... №7-8, Б.3-4., №9, ... Әріп ақын ... ... ... // Жұлдыз, 2006, №6, Б.166-172.
32. Ақынға құрмет – ұрпаққа тағзым. //Дидар, 2006, 24 маусым.
33. Бір ... ... // ... 2006, №2, ... Абайдың ізін басқан данышпаным. // СМПИ «Әлемдік ... ... ... ... тілі мен әдебиетін оқытудың көкейкесті мәселелері» атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. 1-том. Семей,
2006, ... Әріп ... // ... ... 2006, №11, ... Зере әже және ... // ... атындағы Семей университетінің
хабаршысы, 2007, №1(3), ... ... ... ... ... қыз. // ХХІ ... және Шәкәрімнің рухани
мұрасы» республикалық ғылыми-теориялық ... ... 2007, ... Абай мен Әсет ... // Семей таңы, 2007, 11 қазан.
39. Абай ... ... // ... әдебиеттану мен
фольклористиканың теориялық және методологиялық ... ... ... ... ... ... Қазақ
университеті, 2007, Б.238-243.
40. Ұлжан ана және Абай. // Тараз мемлекеттік педагогикалық ... 40 жыл ... ... «Жас ... – 2007» атты ІІ ... конференцияның 12 томдық еңбектері. 7-том. –Тараз, 2007,
Б.280-283.
41. Байкөкше ақын. // Абай, 2007, №2, Б.82-86.
42. Абай және ... // ... ... ... университетінің
хабаршысы, 2007, №2(4), Б.9-12.
43. Абай және Біржан сал. // Ұлт тағылымы, 2007, №2(2), Б.273-276.
44. Абайдың ақындық ортасы: Дулат және ... // ... 2007, №3(1), ... ... ... және ... // Қаз ҰУ ... Филология сериясы,
2007, №4, Б.19-23.
46. Пушкин – Абай - ... // ... тілі мен ... 2007, №7, ... К ... о ... окружении и круге чтения Абая. // ... ... ... ... ... и методический аспекты». Барнаул. 14-16 марта ... ... 2007. ... 1. -322 с. ... ... ... ... туындылар. // ПМУ Хабаршысы. Филология сериясы,
2007, №3, Б.114-121.
49. Абай мектебі. // ... 2007, №10, Б. ... Абай ... кейінгі жылдарда зерттелуі. // Ұлт тағылымы, ... Б. ... Абай ... «қаралы кезеңі» және Әуезов пен Қ.Мұхамедханұлының
жанкештілігі. // ... ... 2007, №3, ... Абай мен ... – рухани туыстық. // Шәкәрімтану ... Т. ... ... 2007. -304 б. Б. ... Абай и ...... поэтического окружения Абая). // Современный
научный вестник. Серия: Педагогика, психология, филология. –Белгород, 2007,
№16(24), С.85-90.
54. Айтыстың көркем ... ... // ... шығармашылығы және
мәдениеттер диалогы» халықаралық ... ... Т.1. ... 2007, ... ... ... ... тақырыбының зерттелу аясы. // Шәкәрім әлемі, 2007,
№3, Б.83-89.
56. Құнанбай, Абай және ... ... // ... ... және ... мен ... ... атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары, зерттеулер, мақалалар. –Алматы: Unigue ... -410 б. ... Абай ... ... ... // ... 2008, №1(1), Б.100-114.
58. Kunanbay Hacı Hakkında Bir Söz. // Yüce Erek, Türk ... ... Dergisi, ... 2008, №45, (ISSN: ... ... «Абайдан сабақ алдым бала жастан». // Абай, 2008, №1, Б. ... Роль ... ... в ... ... сознания Абая. //
Голоса Сибири: ... ... ... 7. –Кемерово:
Кузбассвузиздат, 2008. -1168 с. С.903-910.
61. «Жүрісім, тұрысымның бәрі ... ... мен ... ... // ... №1(2), Б.78-83.
62. «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін». // Ұлт ... 2008, №1, ... ... ... ... Сабырбай ақын, Қуандық қыз. // ... ... 2008, №5, ... «Сүрген өмір жайымды түгел ұқсаң, ... анық ... ... // ... ... 2008, 20 ... «Мен боламын демеңдер...». // Ұлт тағылымы, 2008, №1(1), Б.290-297.
66. Абайдың әдеби ортасы тақырыбының төңкерістен кейінгі ... ... ... ... // Қаз ҰУ ... ... сериясы, 2008, №1,
Б.31-36.
Жарияланған еңбектер туралы пікірлер
1. Редакциядан. Жаңа ғасыр ... // Үш ... 1999, ... ... Ж. Әріп ... ... әріптес. // Семей таңы, 2000, ... ... Г. Ақын ... ... ... // ... ... 2001, 19
қазан.
4. Болатұлы Т. Әріп мұрасы хақында. // Семей таңы, 2006, 12 қазан.
5. Қабышев Т. Ақын ... және ХХІ ... // ... 2006, 10 ... ... А. ... оқу құралы. // Ертіс өңірі, 2007, 17 қазан.
7. Қабышев Т. Абайды тануға қосылған үлес. // ... ... 2008, ... ... Ж. Абай ...... өзегі. // Семей таңы, 2008, ... ЕЗ Ю М ... ... на ... ученой степени
доктора филологических наук по специальности
10.01.02 – ... ... ... ... и поэтическая школа Абая
Диссертация посвящена малоисследованным проблемам ...... ... ... ... и окружения Абая, а
также вопросам становления и формирования поэтической школы поэта. В работе
впервые на ... ... фоне ... ... ранее не
изученные произведения учеников поэта, выявляется место их творчества в
казахской литературе, рассматриваются ... ... ... ... ... обусловлена всевозрастающим
усилением интереса к проблеме «Литературная среда, окружение и поэтическая
школа Абая», которая в ... ... как ... ... ... ... время в литературоведении господствовало мнение о том, что Абай,
будучи сыном крупного ... и ... ... от ... ... – жырау, не мог стать главой литературной школы. Более
того, ... ... ... был и ... о том, кого называть учениками
поэта, ведь рядом с ... кто ... ... у Абая поэтическому
искусству, находились певцы, музыканты, сказители, просто ... ... ... тех лет ... ... что
многих, кто находился в ... ... ... ... ... ... ... и поэтому заявленная проблема долгие годы считалась
закрытой. ... ... ... в силу ... и ... диссертационной работы является обозначение места поэтической
школы Абая в ... ... ... роли ... в ... и ... ... почерка Абая,
выявление особенностей творческого наследия поэтов, окружавших ... ... ... роли ... ... в ... поэтической системы
Абая, влияние их творчества на художественное сознание поэта;
- идейно-тематический анализ произведений как предшественников, так ... ... ... ... особенностей творческого наследия поэтов-
учеников Абая; в частности, в разработке ... ... ... ... нәзира и формирование переводческой традиции;
- установление круга имен последователей поэтических традиций Абая;
- раскрытие роли Абая в ... ... ... ... ... ... исследования
Впервые в отечественном литературоведении:
- исследована проблема литературной среды и поэтической школы Абая;
- выявлены истоки художественного сознания поэта;
- ... ... ... пути и подходы для дальнейшего
углубленного изучения произведений ... ... ... ... и последователей Абая, с которыми поэта связывали не только
литературные, но и ... ... ... ... ... ... ... Кокбая, Арипа, Асета, Уаиса, Акылбая, Магавьи, Турагула)
позволил автору диссертации обозначить проблемы ... и ... ... а ... ... ... ... в аспекте не только тематического, но и ... ... пути к ... теоретических и эстетических проблем
перевода, дан аналитический обзор творческой деятельности не ... ... и ... сказителей, музыкантов, композиторов, мастеров по изготовлению
музыкальных инструментов, находившихся в постоянном окружении Абая.
Положения, ... на ... ... ... ... Абая и его ... исключительно важным источником накопления, ... ... ... по ... ... ... ... проблемы «Литературная школа Абая», впервые выдвинутой М.О.
Ауэзовым и ... ... как ... ... ... ... ... концептуальный характер и требует
всестороннего дальнейшего исследования;
- ... ... ... Абая в лице ... ... его ... ... биев - ораторов, мастеров красноречия, позволил ... его ... ... ... ... ... рассмотрение критических оценок Абаем произведений его учеников
раскрыло поэта как вдумчивого, чуткого к ... и ... ... ... ... устойчивые художественно-эстетические принципы и
требования;
- скрупулезное исследование поэтического наследия учеников Абая
позволило ... ... ... к обновлению художественных форм
уже известных и широко популярных в ... ... ... и произведений,
созданных в жанре «нәзира»;
- ... ... ... ... и ... ... ... большое значение группы певцов, куйши, композиторов, сказителей,
представителей других ... ... ... в ... Абая ... ... роль в ... развитии духовности и культуры
казахского народа.
Структура работы.
Диссертация состоит из ... ... ... заключения и списка
используемых источников.
Первый раздел «Абаеведение и проблемы литературного окружения» состоит
из двух ... В ... ... «К ... ... излагается
история вопроса, обозначена новизна ... ... ... ... в ее изучении. Во ... ... ... и концептуальные проблемы школы Абая» дано ... ... ... ... акцентировано внимание на актуальных
направлениях художественных поисков поэтов-учеников Абая.
Второй раздел «Духовное влияние ... ... на ... также
состоит из двух подразделов. В первом подразделе «К вопросу о роли семьи ... ... ... ... ... ... отца поэта – Кунанбая,
матери Улжан, бабушки Зере и других, способствовавших ... ... ... Во втором подразделе «Влияние поэтического окружения Абая»
автор диссертации рассматривает ... ... ... ... ... ... - ... и мастеров импровизаторского
искусства как Дулат, Сабырбай, Куандык, ... ... ... ... ... ... раздел «Поэтическая школа Абая: истоки духовности» состоит из
двух подразделов. В первом подразделе «Поэтическое ... и ... ... ... Абая как ... ... его последователей, а
также ... ... ... и принципов критики. Во втором
подразделе ... Абая в ... ... стихотворения Ш.
Кудайбердиева, К. ... А. ... А. ... Б.
Айткожина, У. Шондыбаева и других, воссоздавших в своих произведениях облик
Учителя.
Четвертый раздел «Литературные традиции и идейно-тематические ... ... ... из ... ... В ... ... жанра айтыс в литературной школе Абая» поднята проблема ... ... ... в казахской литературе. В подразделе «Образцы
жанра «нәзира» и историческая ... ... ... ... ... и ... вольного переложения уже известных сюжетов. В подразделе
«Традиции перевода и ... ... ... ... ... деятельности поэта и ее влияние на творчество его учеников. ... ... как ... ... ... дан анализ деятельности
певцов, композиторов, музыкантов, сказителей, ... ... ... ... искусства в дальнейшем развитии культуры ... ... ... основные результаты исследования, формулируются
выводы, наблюдения, констатируются научные результаты по ... ... ... ... ... и результаты работы
отражены в 19 публикациях, ... были ... в ... Комитетом по контролю в сфере образования и науки РК, в ... на ... и ... ... the synopsis of thesis of the dissertation for competition for a
doctor’s Philology degree on ... 10. 01. 02 – Kazakh ... ... is devoted to a scantily explored problems of modern
Abai study course – the study of peculiarities of literary ... ... of Abai, and the ... of ... of this ... In the ... for the first time, formely not-studied works
of Abai’s disciples have been analyzed against a wide ... the place of their creative work in Kazakh ... has ... up, the specific features of artistic ... have been
considered.
The urgency of the dissertation research is caused by growing ... the problem ... ... encirclement and poetic school of
Abai” which was ... ... by the ideologu in soviet ... a long tome there ... the opinion in the history ... that Abai, being a son of a large feudal and surrounded by poets
– zhirau, who fell behind modern ... ... become the head ... literary school. Moreover it had been ... for a long time ... be called a disciple of the poet, because among those who tried ... poetic art from Abai, there were singers, ... folk-tale
narrators and just talented youth. Because of universal sociologization of
these years many people in Abai’s ... were ... as ... ... and subjected to repressions. So the investigation of the ... is rather ... aim of the ... is to ... the place of the ... school in Kazakh history of ... to ... the role of
preceding literature in formation of poetic ... of Abai, ... ... of creative heritage of poets who ... ... artist.
The problems of research:
- to define the role of former poets in the ... of poetic ... Abai, the ... of their work on artistic ... of ... To make an idea – thematic analysis of works both of ... and ... To reveal artistic peculiarities of creative heritage of poets –
Abai’s disciples; particularly in development of such literary ... aitys, nazira, ... of ... tradition
- To establish the names of followers of Abai’s poetic traditions
- To show the role of Abai in ... of talented youth – ... novelty of the ... the first time in home history of ... The problem of literary ... and poetic school of Abai ... ... The sources of artistic consciousness of the poet have been shown
- More perspective ways and ... for further profound study ... of Abai’s ... and ... with whom he was ... literary and ... ties have been ... The comparative analysis of works of Abai’s disciples allowed ... of the ... to ... problems of ... and
innovation, literary succession.
The creative work of the literary surroundings of the poet has ... in the aspect of thematic and artistic ... The ways of study ... and ... problems of ... been ... the creative activity not only of poets, ... of singers, ... ... ... masters in ... ... who were Abai’s constant surroundings have been
analyzed.
Theses to defend:
- investigation of creative activity of poets – ... of ... his ... is an ... source of ... and extention of one’s knowledge in the history of
Kazakh ... ... of the problem “The literary school of Abai” advanced ... Auezov as one, being of special ... in home histiry ... has a conceptual character and demands ... The analysis of ... sources at Abai, ... by famous
members of his kin, orators, masters of speech made it possible ... the ... of his artistic ... ... ... his poetic ... The ... of Abai’s critical estimation his ... ... been revealed the poet as a ... delicate to the word
artist, who is at the same time has his own stable ... and ... ... ... of poetic heritage of Abai’s ... ... of artistic forms of of ... and popular with people
examples of aityses and works written in the genre of “nazira”
- Consideration of the problem “Literary ... and poetic ... Abai” showed up a great ... of singers, kuyshy, ... and ... of other arts who were with Abai ... greatly in the further development of ... ... life of Kazakh ... ... of the ... dissertation consist of introduction, for sections, conclusion and
a list of used sources.
The first section “Abai’s course study and problems of a ... consist of two ... “To research of the theme” ... of the question is stated, the novelty of the ... problem ... the further ... in its study have been planned. In ... section “Scientific point and conceptual problems of Abai’s school”
the theoretical substantiation of the concept ... of Abai” has ... ... on urgent ... of art searches of the poets ... of Abai has been ... second section “Spiritual influence of the literary environment on
the poet” also consist of two sections.
In the first ... “To the question of the role of the family ... of the poet” a special ... is given to the ... of
the father of the poet – Kunanbai, his mother Ulzhan, grandmother Zere and
others, who promoted to the growth of poetic talent of Abai. In the ... “The ... of poetic ... of Abai” the author of ... ... the problem of creative ... of such poets ... and masters of improvised art as Dulat, Sabirbai, Kuandik, Zhanak,
Shozhe, ... on poetic system of ... third section ... school of Abai: the sources of ... of two ... In the first ... ... art and
criticism” the analysis of Abai’s activity as a literary critic of works ... ... is given. The problem of a nature and ... of ... also solved ... the second ... “The image of Abai in ... the poems of
Sh. Kudaibergenov, K. ... A. ... A. ... Y. ... and others, who ... the image of ... in their works have been considered.
The fourth section ... ... and ... ... of school of Abai” consists of four subsection. In the subsection
“The peculiarities of development of the genre aitys in literary school ... the problem of ... of this specific genre in the ... has been raised. In the ... ... of the ... and ... subject” the problems of development of the genre
“nazira” and questions of free ... of known plots have ... the ... ... of translation and literary environment of
Abai” the role of translational activity of the poet and its ... ... ... of his ... has been ... the ... “Abai as the founder of the centre of arts” ... of activity of singers, ... ... folk – ... and ... of other kinds of art in the further
development of culture of that time has been ... the ... basic results of the research have been ... have been ... the ... results on the researched
problem have been stated.
The degree of embedment
The main content of the dissertation and its results are ... ... ... ... in the editions ... by the ... in the sphere of ... and science of the republic of
Kazakhstan, in 19 reports at the international and republic ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев9 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет
Визуалды тілдерде графиканы программалау. Нұсқаулық54 бет
Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмыстарын ұйымдастыру54 бет
Қазіргі кезеңдегі жалпы білім беру орта мектептердегі экономика негіздерін оқытуың мазмұны мен ерекшеліктері96 бет
Абайдың ақындық мектебі16 бет
1917-1941 ж.ж.кеңес мектебі мен педагогикасы15 бет
1941-1970 жж. кеңес мектебі мен педагогикасы20 бет
1980-1991 ж.ж. кеңес мектебі мен педагогикасы9 бет
Borland Delphі ортасының интерфейсі28 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь