МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

ЖОСПАР
Кіріспе.
1.  ғасырдың 20 – 30 жылдарындығы тарихи әлеуметтік жағдай.
2. 20 – 30 жылдардағы қазақ әдебиеті және оның бағыттары мен өкілдері.

Негізгі бөлім.
1 .М.Жұмабаевтың өмірі.
1.1. Мағжанның өскен ортасы және олрадың тағдыры (әке – шеше, ата- баба, туыс т.б.)
1.2. Мағжанның білім алған мектептері мен тағлым алған ұстаздары.
1.3. Мағжан Жұмабаев отбасы тарихы және Зылиха ана тағдыры.
1.4. Мағжан басынан кешкен айыптаулар мен айдаулар, ақталулар.
2. Мағжан Жұмабаев шығармашылығы.
2.1. Мағжанның алғашқы өлеңдері және олардың тақырыптық – идеялық, көркемдік еркешеліктері.
2.2. Мағжанның 20 жылдардағы қазақ лиркасының қазақ поэзиясындағы әдеби – эстетикалық орны.
2.3. Мағжан поэмаларының ерекшеліктері
a) «Батыр Баян»
ә) «Оқжетпестің қиясында»
б) «Ертегі»
2. 4. Мағжанның әдебиет сыншылдығы «Ақан сері» туралы зерттеуі.
Қорытынды.
Мағжан поэзиясының қазақ әдебиетіндегі орны.
Пайдаланылған әдебиеттер.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.О.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖ
ТАҚЫРЫБЫ: «МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ ... МЕН ... : ... ... ... Сайлаубаева
Б.С.
Семей қаласы – 2007 жыл
ЖОСПАР
Кіріспе.
1. (( ғасырдың 20 – 30 ... ... ... ... 20 – 30 ... ... ... және оның бағыттары мен өкілдері.
Негізгі бөлім.
1 .М.Жұмабаевтың өмірі.
1.1. Мағжанның ... ... және ... ... (әке – ... ата-
баба, туыс т.б.)
1.2. Мағжанның білім алған мектептері мен тағлым алған ұстаздары.
1.3. Мағжан ... ... ... және Зылиха ана тағдыры.
1.4. Мағжан басынан кешкен айыптаулар мен айдаулар, ақталулар.
2. Мағжан Жұмабаев шығармашылығы.
2.1. Мағжанның алғашқы өлеңдері және ... ... ... ... еркешеліктері.
2.2. Мағжанның 20 жылдардағы қазақ лиркасының қазақ ...... ... Мағжан поэмаларының ерекшеліктері
a) «Батыр Баян»
ә) «Оқжетпестің қиясында»
б) «Ертегі»
2. 4. Мағжанның ... ... ... ... туралы
зерттеуі.
Қорытынды.
Мағжан поэзиясының қазақ әдебиетіндегі орны.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. (( ғасырдың 20 – 30 жылдарындағы тарихи әлеуметтік жағдай.
(( ғасырдың басы – ... ... ... ... қоғамдық ой –
пікірін өрлеуіне мүмкіндік туып, Ресей патшалығы әдейі тұмшеланған ой ... ояну ... жол ... ... ... ұлттық сананың ең өнімді
саласы - ... ... ... ... ... бұл кезеңде
күрт алға басуы – заңды нәрсе. Бұл ... ... ... ... ... шығармашылығы - өзінің кемел шағына ... ... ... ... Міржақып, Мақыш, Ғұмар, Сұлтанмахмұт, Мағжан, Бернияз
т.б. тәрізді ... ... ... бой ... биік көркемдік
сипаттағы дүниелерін сипаттай бастады.
((( ... ... ... ... ... мен ақын ... аңсаған ілім – білімді үйренуге үндеу (( ғасырдың басы кезінде
біршама нәтижесін беріп, алдыңғы қатардағы ... ... елді ... ... ... ... ... зиялылар арасында ел бағытын
айқындар сара ... ... ... ... ... алып ... жаңа тұлғалар шоғыры таныла бастады. Сол көш ... ... ... ақын – ... ... ... шындық.
Патшалық Ресейдің отарлық езгісінде қиын да күрделі өмір ... ... ... тұрмысы (( ғасырдың басында тіптен ... ... ... ... ... Ресей билеушілері обыр құлқынның қамы үшін
тізгінді неғұрлым қыса ұстап, ... ... ... ... ... ... ... күшейте түсті. Қазақ өмірінің барлық қоғамдық -
әлеуметтік саласында тізе ... мен ... ... ... ... әрбір нәрсенің екі жағы болатыны секілді өмір өз заңдылығымен алға
дамып, Россияға ... ... да екі ... ... ... Оны ... ... алмаймыз. Бірі зорлық – зомбылық, езіп, қанау болса, екінші жағы
Қазақстанға көз алартушылар сиреді, мардымсыз ... да ... ... ... ... батысты ілімінің жарығы шашырап, оқу – ағарту,
баспасөз ісі жандана бастады. Тарихи ... сол бір ... ... ... ба ... Себебі замана ағысын аңдаған, жеткілікті дәрежеде білімі бар
азаматтарел арасында көптеп кездесетін.
Бұл тұстағы, яғни (( ... бас ... ... - ... бір ... қазақша кітаптардың көптеп шығып, ел арасына кеңінен
таралуы аңғартса ... ... ... даму ... ... (( ... бас кезінде қазақ кітаптарының сапалық жағынан да,
сандық жағынан да күрт өсуі ... ... ... ... ... ... 400 кіта атауымен, 180 басылым ... ... Д. ... 480 ... 720 ... көрсетеді. Ал
татар ғалымы А.Каримуллин 1917 жылды қоса есептегенде қазақ тілінде 509
басылым 2 млн. 201 мың 105 дана ... ... ... ... ... ... және ... дамудың айнасы баспасөз десек,
атылмыш кезеңде оянған сананы алға жетелеген көрнекті ... ... ... Отаршыл әкімшіліутің «Түркістан уалаяты», ... ... ... тілінде шығарған ресми газеттерімен бірге жаңа ... ... ... ... «Серке» (1907), “Қазақстан” (1911-1913),
“Ешім ... (1913) ... ... ... ... және ... ... – саяси һәм көп тиражбен тараған “Қазақ” (1913 - ... ... ... саяси - әлеуметтік ой – ... ... ... ... ... ... Отарлық саясаттың езгісінде отырған
қазақ халқының бостандығы мен азаттығын аңсап, елі – ... ... ... ... халықтар санатында көруді қалады.
Қазақ зиялыларының ағартушы - демократиялық ... ... ... ... 1905 – 1907 ... орыс ... да әсері
болмай қойған жоқ. Патша ... ... ... кейін
шарасыздықтан кейбір еркіндіктерге жол беруі ... ... ... ... үшін де үгіт – ... ... – шығармашылық
қызметтеріне кеңінен мүмкіндік туды. Бұл ең алдымен, қазақ даласындағы
европалық ... ... бар ... сан ... ... ... ... халықтар ішінде біршама жоғары тұрғандығынан еді. ... ... ... ... және аяқтамаған жоғары білімдері 100 –
ден астам (А.Бөкейханов, Ж.Досмұхамбетов, Б.Қаратаев т.б.) ал мектептерді,
училищелерді, ... ... ... ... ... ... К.Тоғысов, т.б.) 100-ға таяу болды
дегенді айтады. Тарихи шындыққа ... ... ... көп ... қолда толық дерек жоқтықтан әзірше осы шамада білімді
жандардың болуы отаршылдық бұғауындағы ... ... үшін ... ... Және олардың әрқайсысы 10 адамның атқарар іргеді істарін атқарып
кетсе, саннан сапасының жоғары ... ... ... ... қатарды ой сана әдеби – ... ... ... ... ... аты ... ... өздерінің шұрайлы ойларына қаламгерлікті серік етті. Олар әртүрлі
аударма шығармалар, төл ... ... ... ... ой ... көп ... жауапты әдеби шығармалар арқылы берді.
Олар замана рухына сай дүниелері ... өз ... ...... ... даңғыл жолын көрсетуге тырысты. (( ғасырдың басындағы жазба әдебиет
- (I( ғасырдағы ... ... ... ... бірге өзіндік
өрнегінде тапқан әдебиет. Мұнда, әсіресе, өмір шындығын, замана өзгерісін,
әлеуметтік тұрмысты нақты да шынайы бейнелеуге ... ... ... ... де бұл ... әдебиетте қоғамдық - әлеуметтік құбылыстарды
суреттеуде, өмір шындығын тануда, өз ... - ... ... дарын – талантына, білік – танымына орай әркелкілік болды. ...... ... да заңды еді.
1. 20 – 30 жылдардағы қазақ әдебиеті және оның бағыттары мен өкілдері.
Ақын – жазушылардың ... ... ... ... білім дәрежесіне
орай әртүрлі бағыт – бағдарлар, ағымдар қалыптасып, олар өз ... ... ... халыққа жеткізуге тырысты.
Осы тұрғыдан алғанда діни – ағартушы, ағатрушы - демократтық, ұлт ... ... ... (( ... яғни ояну ... ... идеясына
айналған халықты «оятуға» әр қырынан ... ... ... деп таныған
мақсат тұрғысынан келгені белгілі. Жаңа ғасыр басындағы қоғамдық – саяси
өзгерістер алға ... көп ... ... ... бағдар ұстанғанымен,
олар халықтың өзіне ғана тән ішікі ... оқу – ... әйел ... ... – құлықтарды сынауға, түзеуге ұмтылуда бірлік таныта білді.
Ал азаттық, бостандық тәрізді ... ... ... ... көркемдік дәрежесі биік деңгейдегі туындылар жасауға ұмтылдырды.
Соны соқпақтарға жетеледі.
Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... – кем ... ... болдғанын жасыра алмаймыз. (( ғасырдың басындағы әдебиет
тарихына байланысты бұрынырақта жазылған еңбектерде көбіне бір ... да ... ... ... ... ағартушы – демократтық
бағыт өкілдерінің шығармашылығына тоқталып, қалған екі ... ... ...... ... ... ... кейде тіптен
назардан тыс қалып жатты. Бұл туралы ... ... ... көп ... ... да. Оладың өмірі мен шығармашылығы туралы ... ... ... ... ақын ... ... жарық көрді. Бұл
ретте ... ... ... З.Ахметовтың,
Ж.Ысмайловтың, М. Елеукеновтің, Х.Сүйіншәлиевтің т.б. соңғы кездегі
еңбектерін атауға болады.
Бұл ... ... да ... ... ... ... тұлғалардың
әдебиетімізщ бен мәдениетіміздің алар орнын айқындауға басты назар аударып,
көбіне архивтік, өмірбаяндық материалдарға сүйене ... ... ... ... ... дейінгі шығармалыр арқылы әдебиеттің бүкіл
бағыт – бағдарын, көркемдік ізденістерін ... ... әлі ... ... қасы. Дегенмен кейбір еңбектерде біршама ізденіс белгісі
байқалады. Мәселен, (( ... бас ... сын ... ... ... ... ... сынының тарихы», 1994), сол кезеңде өмір сүріп,
әдебиетке үлес қосқан ақын – жазушылар ... ... ... («(( ... бас кезіндегі қазақ ... ... ... ... ... назар аударған (С.Қирабаев
«Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері», 1995), ... ... ... ... ... және ... 1997), ... жарық көруі
осының айғағы.
Жалпы осы кезге дейін (( ғасырдың басындағы әдебиет жеке шығарма ... ... ... ... ... бару ... көбірек
зерттеліп келгені шындық. Әрине, әдебиеттегі зарттеу жалпыдан жалқыға
немесе керісінше жүретін ... ... де ... ... ... ... осы ... бөлік кенгже қалып жатқан сияқты. Қандай да бір
ізденіске жол ашар ... ... әсте ... ... ... ... даму ... қарастыру ең алдымен сол әдебиет оятқан
ұлттық сананың бүкіл болмысын бағдарлауды шарт тұтады. Ол үшін сол ... ... ... ... сала ... орынды.
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтар бастағын қазақ зиялылары орыс
буржуазияшыл – демократтық партияларын үлгі етіп ... ... ... ... ... ... ... сақтап қалуға тырысса,
М.Сералин, Ж,Сейдалиндер бүкіл түркі ... ... ... ... блок ... ... ... буржуазиялық партияларынан үлгі
алды. Олар отырықшыландыру, оқу – ... ... ... ... ... да қайшылықтарға келіп отырды.
Алғашында қазақ зиялылары өз көзқарастарын танытатын ұлттық басылымдары
жоқ ... ой – ... ... ... ... «Уақыт», «Шора»,
т.б. татар журналдарында, «Смена», «Омич», «Голос степи», тәрізді ... ... ... Одан кейін «Айқап» беттерінде кең өріс алды.
Олар 1911 жылы 11 қаңтарды талай қиындықтар мен ... жеңе ... ... жарықө көруіне қол жеткізгенді. Ал «Айқаптың» шығуы ... бас ... ... ... ... оқиға еді.
«... Ол қазақтың тұңғыш қоғамдық – саяси және ... ... ... - өзінің сипаты жөнінен жалпы демократиялық болғанымен іс ... ... ... ... Абай ... ағартушылық
идеялары негізінде дамып келе жатқан қазақтың қоғамдық ой – ... ... ... және ... ... ілгері дамытқан журнал болды».
«Айқап» журналын ұйымдастырушы және редакторы ...... ... өз ... ... ... қазақ зиялыларының
үлкен тобын – Бақытжан Қаратаев, Әкірам Ғалымов, Сұлтанмахмұт Торайғыров,
Жанша ... ... ... бұл тобы ... ... түркі халқының бір
тудың астына жиналуын, қазақты отырықшылдандыруды ... ... ... ... ... ... ... И.Гаспринскийді
ұстаз тұтты.
М.Сералин, С.Торайғыров, Ғ.Қарашаев творчестволарына, ой – пікірлеріне
XIX ғасырдың соңы мен (( ... ... ... ... тарай бастаған
пантюркизм, панисламизм ағымдарының зор ықпалы тиді.
Осы күнге дейін біржақты бұрмаланып, дұрыс байыптау ... ... ... ... бұл ағымдар отарлық езгіде қалып, діні, тілі, рухани
қазынасы іске ... ... ... ... халықтарды азаттық жалындағы
күресте бір тудың астына жинау идеясын уағыздаған еді.
Жер ... ... ... ... ... да
(батысшылар) қатты ойландырды. Алғашында өз пікірлерін «Айқап» бетінде
білдіріп ... бұл топ ... енді өз ... ... ұмтылды.
Бұл зиялылар тобының мақсаттары «Қазақ» газетінің 4- санындағы бас
мақалада айқын жазылған: ... мәні ... – ақ ... ... күн ... өз ... күн көре ... өзге жұрттың есігенде жүріп, малайлықта
тамақ асырап, ... ... өтер ғлой ... өз ... ... ұлт ... Ертіске, Оралдан Ауғанға шейін тұтас тұрған халық ... ... ... ... ... ... ... жоғалмай қазақ ұлты болып тұра аламыз
ба? Осы біздің төсекте ... ... ... ... (( ... ... зиялылырымыздың қоғамдық саяси пікірлері
әдебиетімізді пайда болған әр ... ... ... табу негізінді
көрнекті шығармалардың тақырып, ... ... ... әсер ... Ал жеке ... ... ... идеялық – көркемдік ізденістер
белгілі бір әдеби бағыттарды қалыптастырды.
Қазақтың Абай негізін қалаған жазба әдебиетінің ең ... ... ... ... ... алады. Бұл кезеңде Шығыс пен ... ... нәр ... Абай ... ... ... Шәкәрім, Мәшһүр,
Ахмет, Міржақып, Мағжан, Спандияр, Сұлтанмахмұт сынды талай таланттар мен
дарындар өз ... өзге ... ... ... ... ... ойлырымен ел тілегінен шығып, әдебиеттің ұлттық рухын шырқау ... ... ... ... ... ... мақсаттарды әрқайсысы әл –
қадырынша, ой ... ... ... тани ... ... ... ретінде
қоя білді.
Мәшһүр – Жүсіп Көпеевтің
Байланып қорыққандықтан жүрді тілім,
Қазағым, қайран жұртым, халқым елім.
Мұжық кеп, қара шекпен крестьян,
Жеріңді ... ма ...... деп, ... жағдайына жүрегі қарс айырылса, Сұтанмахмұт Торайғыров:
Сұмдар салған ... ба ... ... ... боп жүдеп барамыз
- деп Абай, бастаған «қалың елім қазағым, қайран жұртым» деген ой –
идеяны өзіндік ... ... ... Бұл ... нақ ... ... ... елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр таянып,
Талауда малың,
Қамауда жының,
Аш көзіңді, оянып
- деп, халықтың мүшкіл халіне себеп болған ... ... түп ... ... көре біліп, «ояту» идеясын алға тартады.
Міне, осы тұрғыдан алғагда (( ғасырдың басындығы ... ... ең ... ... ... соған «ояту» әдебиеті боглғандығында
деп тануымыз керек.
1. М. Жұмабаевтың өмірі.
1.1. ... ... ... және ... тағдыры (әке – шеше, ата – баба,
туыс т.б.)
Қазақтың Абайдан кейінгі өлеңінің ... мен сыры ... мен ... қат – ... келіп жататын, поэзия өлкесінде
өшпес мұра қалдырған ұлы ақыны – Мағжан Жұмабаев. Ақын 1893 жылы ... ... ... ... келген, Үлкен атасы қажы атанған
Жұсмабай болса, өз әкесі Бекен де елге беделді, ... ... ... ... ... жан. ... жас ... ақындыққа әуестеніп, серілік құрған,
айтыстарға түскен өжет те пысық, өнерпаз ... ... ... ақындығының
ұшқыны әкеден ауысқан болуы керек. Ақынның ... ... ... ... қызы. Жаны таза, адамға мейірімді қарапайым қазақ әйелі болса
керек.
1917 жылдан бастап «Алаш» ... ... ... ... ... қаңтар – мамыр айларының аралығында Көлбай Тоғысовтың «Үш ... ... де ... ... Ақ пен ... ... ... 1921 жылы Қызылжарды «Бостандық туы» газетіне редакторда болады.
1922 жылы Ташкент қаласына ... ... ... «Шолпан» журналында
қызметтер атқарады. 1923 - 26 жылдары Москвада болып, күншығыс баспасында
қызмет істеп, әдебиет институтында оқиды. 1927 жылы елге ... ... ... ...... мектебінде әдебиет пәніне сабақ
береді. Сол жылдары әйгілі «Тоқсанның тобы» толғауы ... ... ... ... ... ақынның, өзінің шығармашылық еркіндігіне
жол таппақ боп, таза ақындықпен айналысуына ... ... бір тұс еді ... ... желтоқсанында Қызылжар қаласында Міржақып Дулатов ұсталып,
содан бастап қазақтың зиялы қауымының басына шығырмақ бұлт ... ... ... ... Мағжандар ұсталды. 1929 жылы ұсталған Мағжан Бутырқа
түрмесіне қамалып, 10жылға сотталып, ... ... ... Сонда жүріп
Горькийге хат жазып, оның қызыл кресте істейтін әйелі Екатерина Пешкованың
өтініш хатымен 1936 жылы ... ... бұл ... ұсталуына оның 1925
жылдан бастап «Алқа» атты әдеби үйірме құрмақ болып, оның бағдарламасын
жасап, ... ... ақын – ... ... ... ... болса
керек. Әдеби үйірме жарғысы мен бағдарламасы сол кездегі НКВД қызметкерлері
үшін саяси күрестің бұлтартпас дәлелі ретінда бағалы ... жылы ол ... ... ... қаласындағы мектепте орыс тілі мен
әдебиетінен сабақ береді. 1937 жылдың 18 наурызында Сәкен Сейфуллин, ... ... ... ... ... Мажанның әдеби өмірге
араласуынан мүмкіндігі де, уақыты да тым қысқа болады. Өйткені 1937 ... ... күні ... ... алынды. Осы тұтылғаннан қайтып
құтылмай, Сталиндік ... ... ... Арда ақын ... 1938 жылы 18 ... ... ... Мағжанның білім алған мектептері мен тағылым алған ұстаздары.
Мағжан алғаш сауатын Кәрім деген молдадан сауат ашып, өзінің
білімге, ... ... ... ... мен әкесінің үміт еткен
құптауымен білім ... нәр ... ... Оның ... ... ... Бекен салдырған мектепке мұғалым болып келіп, Мағжанды төрт
жылдай оқытқан Ахиетжин Аханов деген азаматты айтамыз. Ол ... ... ... ... ... жүйрік, өз ісіне шын берілген жыан болса
керек. Осылайша мұсылманша сауатын ашып, ... ... ... Мағжан
Қызылжардығы медресеге түсіп, онда Қасен, Мұхаметжан ... ... ... ... ... ... ... оқуға біржола ден қойды.
Сөйтіп, 1911 – 12 жылдары Уфадағы атақты «Ғалия» ... ... ... тек ... ... ... ғана ... әдебиетке деген құштарлығына да жол
ашады. Ақындық өнерге көзқарасы қалыптаса бастайды. ... ... ... ... ... ... ... көкейіндегі көп сұраққа жауап
тауып, біржола ақындық өнер жолына бет бұрды. Мағжан шынайы ақынға ... ... ... ... ... үйренуге талаптанады, өз бетінше
орысшаға даярлық жасап, Омбыдығы Семинарияға ... ... (1910) оның ... үлкен өзгеріс әкелген оқиғаның бірі
қазақтың ардақты азаматы, бұл тұста күрескер ретінде де, ақын ... ... ... ... ... ... ... – Мағжанның орысша
сауатын ашып ғана қоймай, Мағжан ақынның ... ... ... ... ... ... ұлты үшін жан аянбай, азаттық жолындағы күреске
шығуына жол сілтеп, негіз салған бірден – бір тұлға.
Мағжан орсы семинариясын 1917 жылы ... ... ... Мұнда
қазақтың тағы бір ақиық ақыны Сәкен Сейфуллинмен бірге оқиды. Семинарияда
екі ақын бірге жүріп ... атты ұйым ... ... атты ... ... ... ... заманда екі айрық жолға түскенмен, ол
кезде екі жас ақынның тілегі бір, халқының ... ... ... ... ... өлеңін 12 жасында жазды деген дерек бар. Бұл 1905 жыл.
Яғни, болашақ тасқында өзгерістерге әкелер ... ... ... ... ... өзі ... ... дәуірімен тұстас туған ғажайып тұлға
екендігінің бір нышанын танытса керек. Жеті жылдан кейін ... ... ... ... ... ... жүзін көрсе, көп ұзамай «Шолпан» атты
өлеңдер жинағы өлеңге сусап ... ... ... ... ... Содан бастап Мағжан Жұмабаев қазақ әдебиетінің поэзия көгінде
мәңгіоікке жарқыраған жарық жұлдызы болып қала берді. ... тек ... ... озып туған ұланының ақындық ғұмыры 45 жылмен біршама ...... ... ... ... алып ... поэзиясының көркі мен сұлулығы, сыршылдығы мен жыршылдығы,
суреткерлігі мен ойшылдығы талай рет ... ... ... ... ... иелендіріп, бәрін зіне тәнті еткен. Атын атауға
жасқанып, бұқпантайлаған заманда да ... ... тас ... ... нәрлі
поэзия жаырып оқыған талай жүректі өзіне ... ... ... ... ... поэиясының осынау құдірет күшін өз замандастары толық
мойындап, кейі ашық, кейі жұмбақтап болса да ... та, ... та ... ... алғаш ілінері – ... ... ... ... ... ... пікірлері. Ғаббас Тоғжановтың сыни
оймен айтқан «Мағжанның ақындығы, Жүсіпбектің сыны» ... ... ... ... бұл ... ... пен сыншылдықтың үлгісіндей қалыптасып
кеткен, қанатты сөзге ... ... ... туралы орнықты йлары
сонау 1925 жылы айтылған еді. Жүсіпбек Ташкент ... ... ... ... Мағжан шығармашылығын кең көлемде талдап,
Мағжанды солақой сыншылдардың зорлығынан арашалауға бар күшін ... ... ... ашып ... Ол ... ақындық өнері туралы: «Суретті,
кестелі, көркем сөз Мағжаннан табылады, Мағжанды ... ... ... ... болады. Суретшілік жағынан Мағжанды сөзсіз Пушкинге теңеуге ауыз
барады» деп анық та ашық жар салды. Және де Мағжанның ... ... ... ... ол ... «ұлт ақыны» яғни лтын сүйген ақын деп білді. Оны
Пушкинге теңеуінде де осы негіз ... ... ... өзі ұлылардың ең алдымен
ұлтына қызмет етерінің, ұлтына ... ... ... ... де ... ... ... керек.
1.3. Мағжан Жұмабаев отбасы тарихы және Зылиха ана тағдыры.
Адам өмірінде болатын аумалы – төкпелі ... ... ... де ... ... ... керек. Тағдыр толқындарынан, қайғы
– қасірет ... тар жол ... ... ... Мағжан 51 жылдан
кейін ортамызға оралды. Ол арамфызға өз халқына деген ... ... Оның ... сонау алыстан көгілдір толқындарда бірде көрініп, бірде
көрінбейтін ақ ... ... да ... 50 жыл бойы ... ... еске ... ... губеринясы, Ақмола уезіне қарасты Паудан ... ... ... айнадай жарқыраған «Сасықкөл» атанған көгілдір көл бойында
Мағжан Бекнұлы Жұмабаев өмірге келген ... Бұл 1893 ... 25 ... ... Ал ... «Сасықкөл» жергілікті ел аппақ мәрмардай ұсақ
тастарына көз тимесін ... ... ... деп жорамалдайды. Көл,
арасында, айдың ... ... көз ... Сұду да ... көлдің
ақынды тандандырғанына кәміл сенесіз.
Мағжан Жұмабаев ұрпақтарымен, тусытарымен әңгімелескенімізде, бір
үрейлі оқиғаға тап ... ... Ұды ... ... атын алған – ақын
фамилиясында қалған тек Мағжан екен. Уақыт зобалаңыны ... ... ...... ... ... ел асып шұбырып кетіпті. Сондықтан
да болар, олардың фамилиясы әр ... ... ... азан ... ... аты ... ... Мағжан деп
ата – анасы еркелетіп қойса керек. Жұмабай ... ... ... ел – ... ... деп ... 1929 жылы Мағжан ұсталғанды,
Сәлтай да «халық жауы» ретінде тұтқынға алынады. Бір таңданарлығы ... ... ... түрмесінде отырғанда, Сәлтай ағасын іздеп екі –
үш рет барып, елдің сәлем сауқатын апарып кездесіп ... Бұл ... апай да ... ... ... ... соң, Бекен мен Гүлсім қайғы
жұтып, жалғыз келіні Бибізәйіптің қолында қалуға мәжбүр болады. Көз ... ... ... ... ... ... қарт 66 ... 1943 жылы
мәңгілік көз жұмады. Жұмабай ... ... ... ұшырауына ауылдағы
және қаладағы шолақ белсенділер кінәлы еді.
Тағдыр ... ерте ... ... екі інісі Қалижан мен Сабыржан
көрмегенді көріп, Қырғызстанға ... ... да, ... ... ... ... ... (Жұмабаевпын десе), бұл екеуінің де саудасы біткен
болар еді. ... ... ... көре ... олар да өмірден өтті.
Күләндәм мен Гүлбарам 1930 жылдың ... ... ... Үш ... қамалған Сәлтайдың өмірі де аянышты. XX съеден кейін ... ... ... ... ... ... ... қуанышы
көпке бармады. Алматылық белсенділер «бұл ақталу саяси емес, азаматтық
ақталу» деп ... ... ... Сәлтай да өмірден өтіп кетті.
Жұмабаевтар әулетінің қара шаңырағында қалған Бибізәйіп апай ... ... ... ... ... ... ақталғандығын өз көзімен көру
бақытына ие болды. Бұл күндері Мағжан туралы көп естелік, ... ... осы ... апай екенін де атай кеткеніміз жөн. Рахымшылық көрсетудің
асқан үлгісі Бибізәйіп апайға арналса керек.
1.4. Мағжан басынан кешкен айыптаулар мен айдаулар, ... ... ... ... мына бір ... айта ... 1910
жылы мағжан Жұмабаев ... әрі ... ... ... ... (Ермек Серкебаетың әкесі) Уфа қаласына келіп, медресе –
«Ғалияға» оқуға түседі. Бұлармен бірге бұл ... ... ... Оразаев, Майлин, Ешкеев сияқты қазақ ... ... ... жылға жуық оқиды да, оқуын Қызылжар қаласына келіп жалғастырады.
Мағжанның орыс ... ... ... ... ... көп септігін
тигізеді. Бұл семинарияда Мағжан жақсы оқитын қазақ балаларына арналған
«Потанин фондысынан» ... алып ... Бұл ... ... ... ... ... бітіреді. Бұл кезде Мағжан Қызылжар қаласында тұратын
Шоқан Тастеміровтың Зейнеп деген қызына үйленеді. Зейнептің шешесі - ... ... ... ... ... Қадиша есімді қызы. 1919 жылы Зейнеп
баладан қайтыс болады. Бекен ақсақал немересіне осы кезеңде ... ... ... ... ... деп ат ат қояды. Екі жасқа келгенде
Бекен ақсақалдың немересі ауырып, көз жұмады.
Ендігі ... ... ... ... ... ... ... Зылиқа еді. Әлденеше барып әңгімелесудің реті келмеген болатын.
Мағжан Жұмабаев есіміне ... оның ... ... ... ... ... ... болғандай. «Өткен күн – көрген түспен тең» деген
рас –ау, ... ... ... ... өмірін саралай отырып, келісіті
әңгімесін бастады. Тумысы бөлек, ескінің көзі, ... ... ... ... апай әңгімесін тыңдап отырмыз.
- Мағжанды 1929 жылы 6 ... ... үйде ... Біздер
үрпиісіп, қорқып қалдық. Келген «қонақтар» өте қатулы. Келесі күні ... ... алып ... ... да көп ... Москвадағы
Бутырь түрмесіне жіберген екен. Бұл хабарды естісімен ... ... ... Ол ... жол жүру өте қиын ... ... рұқсат күтіп Москвада біраз уақыт аялдауыма тура
келді. Амал не, рұқста бермей қойды. Көп ... ... ... хабар
алуға мүмкіндік туды. Мағжан мұнда Абдрахмен Байгелдин ... ... ... ... ... ... Мағжанды 1923 жылы Луначарский
Мағжанды Москваға шақырып қызмет береді. 1937жылы Мағжанды март ... ... ... ... болсам «Қызылжардан бекер келдік,» - деп өкінішімді білдірдім. Ол:
«Салынатын құрық- жал таңдамайды», - деп, сөзін ... ... Мен ... ... ... ... ала ... үйге екі НКВД жігіті
кіріп келді.
- ... ... сіз ... - деді де ала ... ... рет
бұрылып қарағаны қандай қиын еді! Маған «Хош, Зылиқа , хош, хош!» ... ... ... - ... ... ... Сол ... мұң – мұқтажын, қайғы –
мұңын жырлап жұртының жүрегіне шұғылалы сәулесін шашыпты. Мұңлықтар ... ... ... ... ... ... ... оқып, жеке
дара ойға қалады екен. Қысқасы, халқының өмір – ғұмырын, тұрмыс – ...... ... ... ... ... ... екен. Айыбы
осы екен – ау!
Шындықты жырлағаны ма кінәсы... Ол алдамен ақын еді ғой. Бір емес екі
рет әділдіктің ... ... ... ... ... ... ... ауыр еді.
2. Мағжан Жұмабаев шығармашылығы.
1. Мағжанның алғашқы өлеңдері және олардың тақырыптық – ... ... ... азаматтықпен ұштастыра білген, халыққа жеткізер
ойдың ұшын анықта айқын көре ... ... өз ... еш айныған
емес. Құбылмалы өмір күйінен қашанда өз әуезін таба білген ақын,әрдайым
тек ... ... ... ... ... мұңы мен зарын
жоқтауға, қуанышын көркейтуге, жеңісін тойлауға ... ... ... жырлауға берік түйінген.«Мақсаты тіл ... , ... ұлы ... ... бар мақсаты ұлтының азаттық пен бостандыққа
қол жеткізуі болған.
Мағжанның алғаш жарық көрген өлеңінің өзінен-ақ ақынның ... ... ... ... ... ... ... 1911жылғы 2санында
жарияланған «Жатыр» атты өлеңінің соңғы шумағында ақын былай дейді:
Кешегі шешек жарған гүлі
Сарғайып,бір су ... ... ... солай бітіп жатыр,
Күн сайын артқа қарай кетіп жатыр.
Сезінбей өзінікін өзгенікін,
Аты өшкір оқығандар нетіп жатыр?
Бұл өлең Мағжанның ... ... Ұлы ... жаны гүлденген ақын
ұлты үшін күреске нық сеніммен қадам жасайды. «Жарыма» атты ... ... ... туған.
Жол алыс, жақын үшін жаннан кештім,
Бауырдың халін көріп бейнет құштым.
Құшақта,сүй,күл, жыла қайраттандыр,
Жан жарым, ұзақ, ауыр жолға түстім.
Көріп отырғанымыздай ақынның қандай бір ... ... ол қай ... өлң ... күрескерлік рух, азаматтық сарын есіп тұрады.
«Жұмбақ» атты ... адам мен ... ... ... астарлы ой,
шешушіз жұмбақ жатыр.
Сап-сары бел,
Еседі жел,
Еседі,
Еседі жел,
Көшеді ел,
Көшеді
Дала ... ... ... ... ... куа ... сар дала үнсіз, бұйық. Сардаланың жылсым сырын
ұқпақ болған балада тұнық.Ол сардаланың тылсым сырын сыбырлай ... ... ... ... ... ... жұмбақтың шешімін табу үшін «Мың жылғы
өткен ойға» беріледі.Мағжан мұңды дала ... ... ... ... бала ... ... ... поэзиясының тақырыбы әр алуан. Өзі өмір сүрген жаңа ғасыр басында
мағжан бармаған, ол жырламаған тақырып жоқ ... ... Оның әр ... ... ... жату ... ... емес. Бірақ кейбірін атай кеткен
орынды. 1909жылы қаззақ оқырмандарының қолына біріндегі ойды ... ... ... толықтырған, қазақ поэзиясының бүкіл болмыс
бітімінің бүтіндігін танытқан үш ... ... Олар ... өлеңдер
жинағы,Ахметтің ... ... ... ... ... сол кездегі қазақ ұлтының әлеумттік өміріне, тағдыр-талайына,
күйініші мен сүйінішіне тән бар мәселе қамтылды ... ... ... ... ұлтын сүйген ұланның, өнерді құдірет деп білген
ақынның айтар ойын, бара бағытын айқындап берді. Олардың асыл ... ... ... еліктей отыра, жас ақын өз ... ... ... ... ... «Шолпанға» (1912) енген өлеңдері міне осындай ізденістер
нәтижесі еді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... өлең өрімдері
жастықтың уыз сезімдерін жырласын, табиғатты тылсым ... ... өзек ... ... ... қиын ... сөз ... отаршылдық
озбырлығын әшкерелесін тақырыптың сан – алуандылығына қарамай, ортақ желі
біеу ғана ... ол ... ... ... ... ... ... таң», «Зарлы сұлу», «Туған ... ... ... ... ... т.б. жас ... ... жарларынан тұнба тұнық ойларды ұғып,
бірсәтке де елін ұмытпайтын ақын ... ... ... ... ... ... түйініне назар салайық:
Жұрттың қамын көп ойла,
Уайым қайғы жеп ойла!
Артта қалған сорлы жұрт
Алға бассын деп ойла!
Аты ... ... да, заты ... ... биік терге қанат қаққан
бала қыранның шаңқылы ... ... жоқ па?! ...... ... үні
ширыға түсіп, дауылпаздың үніне ұласты.
1922 жылы Бернияз Кулеев Қазан баспасынан шығарған «Мағжан Жұмабаев
өлеңдері» атты кітабы мен 1923 жылы ... ... ... ... шыққан өлеңдер жинағына енген өлеңдері қазақ поэзиясына «ешкімге
ұқсамайтын бір тума ... ... ғана ... ... жыры ... »
(С.Құдаш.) ақын келгенін паш ... ... ... ... ғасырлар
тоғыснда орын алған тарихи оқиғалардың, аласапыран күрделі ... мен ... ... жарып шыққан жырлар еді.
Бұл кездегі ақын шағармаларынан жан – жақты ізденіс көзге шалынады. Ол
тек алдыңғы атылған ұстаздар шығармашылығынан ... қана ... ... ақындық мектептерінен өзіне қажетті өлең өнерін бойына жұқтырып,
қазақ поэзиясына жаңаша бір леп ... ... ... ... ... ... ... «Толқын»,
«Көкшетау»және т.б. Ақын «Жел» деген өлеңінде:
Мазасы жоқ жел ерке,
Оянып ап тым ерте,
Жорғалай басып ... ... түс ... ... ... әуре етеді,
-дей отырып, желдің «еркелігін», ешкімге мойынсұнбас еркіндігін баса
жырлайды. ... ақын жаны сол ... ... Ал ... ... толқын туады,
Толқынды толқын қуады,
Толқынмен толқын жарысады.
Күңіренісіп кеңеспен,
Бітпейтін бір егеспен,
Жарысып жарға барысад...
Сылдыр, сылдыр,сылдырлап,
Бірінің сырын бірі ұрлап,
Толқынды толқын қуады.
Жарына бал ... де ... ... ... ... сурет жасап, толқынға жан бітіреді. Мұнда толқынныңда
өмірі мәңгі емес ... ... жоқ, ол ... ... ... қай ... алсааңда белгілі бір ырғақпен, әдемі ... ... ... ... ... ... Сондықтанда Мағжанның «суретті,
кестелі көркем сөзі»-ешкімге ұқсамас ... ... ... 20 ... лирикасының қазақ поэзиясындағы әдеби -
эстетикалық орны.
Мағжан қазақ әдебиетінің қалыптасуында ежелгі сақ, ғұн, түрік, ... ... ... ауыз ... ... ерекше ден ... аса ... ... ... деп бағалап, оны сақтауға айрықша мән
берген. Бұл ... ... мына ... де ... ... : ... ... тұңғиық әдебиетіміздің бізге бұл күнде адасқан
ұшқындары, ... ... ғана ... ... Көбі, көбі болғанда ең
сұлулары ұмытылған, желдей ескен жыраулармен ... ... ... отыз күн, отыз түн ... ... ... ... ғана қалған. Талай күндерге созылған ертегілердің басы қайырылып,
аяғына жетіп, шоп –шолақ болып қалған. Талай жүйріктердің ... ...... ... сарт – ... ... араласып, балдыр –
батпаққа айналған...
Бірақ, талайлар ұмтылып қалды деп қанша өкінгенмен, әлде болса ... аман ... ... ... ... ауыз ... бай. Әлі де
болса ауыз әдебиетіміз, бір ... ... ... ... ... жарарлық.
Өзінің ауыз әдебиетін негіз қылмай ешбір елдің ... ... ... Біздің де жазба әдебиетіміз ауыз әдебиетін негіз қылуға міндетті.
Алдымен ... ... ... ... ... ... Негізі берік өз
еліміздің әдебиеті боламын десе, өзіміздің ауыз ... ... ... ... ауыз ... өз шығармаларынада пайдалану
себебі айқындалады. М.Жұмабаев фольклорлық мұраны ... өзі ... ... ... ...... ... оқып жүрген
кезінде, батырлар жырының көп томдығын құрастырып, кіндік баспаға ұсынады.
Бірақ әлдебір себептермен баспа бетін ... ... Ол ... оқырмандарына
Мағжан қолымен әлі жеткен жоқ.
Сонымен қатар Мағжан балаларға арнап - ... мен ... ... қу бір қаз» ... екі ертегі, тоғыз жаңылтпаш, 12 жұмбақ жазған.
Мағжанның бұл еңбектері 1927 жылы ... ... атты ... ... 1989, 1995 ... ... екі ... кірмей қалды.
Мағжанның көзі тірі кезінде жарық көрген бұл еңбектері, сол кезде – ақ
халық арасына ... ... ... де, ... Мағжан ұсталып, атылып
кеткенннен кейін, жаңылтпаштары мен жұмбақтары «халықтікі» ... ... ... ... ... Тайқарбай,
Қойынды Майқараға жәй, Тайқарбай
деп басталатын жаңылтпаш.
Басса ізі жоқ,
Бауыздаса қаны жоқ
деп ... ... ... Бұл ... күні бүгінге дейін атадан балаға,
немереден шөбереге мұра ... ...... көшіп айтылып келеді. Рас,
уақыт жұмбақтың айтылуына, жауабына, өзгерістер кіргізбеі қойған жоқ. ... ... ... ... кім ... ... белгілі орындарға
айтып қояр деп қорықса, енді біреулері жұмбақтың айтылуына жауабын ыңғайлап
өзгертуі де ғажап емес. Бұл ... ... ...... ізі ... қаны жоқ» деп берілген. Бірақ келе – келе ел ... ... ... ... да, жауабы - «қайық » деп те, ... те ... ... ... ... ... ... гөрі, соңғы,
өзгеріске түскен мазмұны да, жауабы да оралымдыболып ... Олай ... қара ... ... ... де, ... ... қан шығатындығына
көбіміз куәміз. Ендеше жауабының ... » ... ... ... – ақ. ... ... жеңешем,
Көлбең – көлбең етеді.
Жер түбіне жетеді.
(Түтін)
Деп келетін жұмбағы да халық ... күні ... ... ... келеді.
Неге екендігі белгісіз тек оның соңғы жолы ... Бұл да ... ... ... нұсқасының ұмытыла бастағандығынан балса керек.
Сондай – ақ Мағжан халық арасындағы ақын ... ... ... оны ... таныстырумен де айналысқан. Оны – «Базар ... ... ... ... ... ... ... мақалаларынан да
байқаймыз. Базар жырау туралы мақала жазу себебін ... ... ... бара жатқан ақындардың біреуі - менің бір – екі ... деп ... ... ... деп айта ... оны не үшін ... ... төмендегіше білдіреді: «Шерлі елдің шын баласы ғой Базар.
Өз шерін толғап отырып, елдің шеріне түсіп кетеді. ... ... ... ... ... ... деп жортып жүріп, Шөмекей ішіне барса керек. Сонда Сыздық
бастаса гәуірден құтыламыз деп жалпақ елмен ... ... ... да ... », - ... ауыз ... жинап, оны орыс тіліне аударып, баспасөз
беттеріне жариялап, сіңірген ... үшін ... ... ... ... ... оны қазақ оқырмандарымен былай таныстырады: «Әубәкір ақсақал
қырық жыл бойына қырғыз - қазақ елінің ауыз ... жол – ... ... ... ... - ... тарихы, жол – жарасы, Қазақ –
қырғыз елінің ел болуын тілеген Әубәкірдің ... жол – жора ... ... мәнісі де осы. Әубәкір ақсақалдың қазақ – қырғызға қымбаттылығы
өткен ... ұшан ... ... ... ... ашып жұтып жатқан
патша өкіметі, қазақ – қырғыз елінің жақсы ... ... ... сұлу
сөзімен Әубәкір бастырған әдебиет арқылы танысқан», - деп ... ... ... ... ... ... баспасынан шыққан;
«Қобыланды батыр», «Нәрікұлы Шора», «Бекет ... ... ... ... ... батыр», «Мырза Едіге батыр» кітпшаларының жарық көруіне
байланысты, оны оқырмандармен таныстырып, 1923 жылы, «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің енбір үлгілерін жинап бастыруда ұлан –
ғайыр еңбек сіңірген, ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылы, 21 – 28 шілдеде Орынборда өткен ... ...... ... ... Семей облысынан депутат
болып қатысады.
Ал Мағжанның фольклорға баруына тағы бір себеп ретінде, М.Әуезовтың
мына ... ... жөн ... ... бір ... тұрмыстан
екінші бір тұрмысқа көшкен соң, ... ... әдет – ... ... тотыға бастайды. Бұрынғы сауықшыл кездегі ауыздан ауызға көшіп
жүрген өлең, жыр тақпақ, мақал, айтыс өлеңдер ... ... ... ... ... бөгде отырған халықтамен кәсіптеры бір, қатынасы мол
болған соң, олардың ... да зор әсер ... ... тұрмысты үсті -
үстіне толықтырады. Кейінгі жас буынның жастары көршілес халықтың салтын
әуес ... ... ... ... көрші отырған халықтың рәсімдері, өлең
– жырлары тарала бастайды. Осы ретпен ... ... ... ... ... ... ... айырылады».
Фольклорды пайдалануының үшінші себебі – халықауыз әдебиетін халықтың
санасын оятып, сол арқылы әлеуметтік орта мен ... орын алып ... ... ... ... деп ... Яғни оның ... ой
айтудажаңа үлгі іздеуінің мнәтижесінде, мағжан ... мен ... ... ... ... жаңа ... орнау кезінде ерекше
күш алған, әрі әдеби үлгі іздеген. Оны біз ақын шығармаларының әр қырынан
байқаймыз. Оған бір ғана ... - ... жан» ... жоқтаудың ырғағын
қоғамдағы жіберіліп отырған кемшілікті ашып көрсетіп, оны ... ... ... Ал ... 20 – 30 ... ... ... «Батыр Баян», «Оқжетпестің ... ... ... ... ... ... поэмалары арқылы, қазақ әдебиетінің
генетикалық нәрі ұлттық ... ... ... Осы ... ... ... бай ... жасалса, мұның өзі, ауыз
әдебиетінің беделін көтеруде пайдалану ... ... ... ... екі ... бөлуге болады. Бірінші кезең – 1920 –
шы жылға дейінгі, екінші кезең – 1920 жылдан ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... Ақынның 20 – шы жылдарға
дейінгі өлеңдерінде халық ауыз әдебиетінің кіші жанрлары мен ... ... ... ... ... ... теңеулері басым келеді.
Екінші кезеңінде төл әдебиетімізбен бірге өзге елдердің әдебиетінің
озық жақтарынан үлгі ала отырып, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері.
А) «Батыр Баян»
Мағжан поэзиясының дамуы мен қалыптасуындағы екінші кезең, фольклорлық
сюжеттерге құрылған поэмалар. Сол ... ... ...... өзгерістердің болуы ақын жан дүниесінде де эволюциялы өзгерістер
тудырады. Ақпан революциясы ақын ... ... ... төңкерісінен
кейінгі елдегі ел еңсесін басқан нәубәт ақынның жігерін ... Сол ... ... елді мына ... алып шығатын Абылайхандай ел басшысы,
Баян, Кенесары, Наурызбай, Сыздық ... ... ... ... ... ... үңілді, жақсылықтың бәрі артта қалды деп ... ... ... ... ... ел ... ... Сооған апарар жол
іздеді. Сондай бір ... 1923 жылы ... ... ... Баян»
поэмасы жазылды. Тарихи мағлұматтарға қарағанда поэма бір ... ... ... ... айтылып жүрген аңыздардың негізінде туған. Поэманың
кейіпкері болып отырған Абылай хан да, ... ... да ... ... ... Абылайханның сүйікті батыры болғаны рас. Баян – сыбызғыда
ғаламат ойнаған адам.
Қазақ жеріне қалмақтардың жасаған ... ... ел ... ... Осы бір қанды тарихтың бетінен орын алған ... бірі ... ... ... Баян ... ... ... Бөгенбай, Қаздауысты
Қазыбек, Қарабалуан Жәнібек, Қарауылдан шыққан Қанай би мен әрі батыр, ... ... ... «ақтабан шұбырындының» алғашқы есейіп, ер ... ... ... емес, керісінше, «қас дұшпандарды жерімізден
түбегейлі аластаған ерлердің» екінші ... ... ... ... ... қолынан өлмеген, керісінше өзі 100 қазақты
басқарып, 1000 қалмақпен қытай шекарасына дейін қуып, соғыса отырып, ... ... келе ... ... ... ... денесі тасталған бір
көлден су ішіп, сол судың зәрлі зардабынан өлген. ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов та өзінің «Историческое придания о батырах
XVIII века» деген ... ... ... ... ... «Батыр Баян» дастанын Бурабай даласының тамаша сұлу табиғатын
суреттеумен ... келе ... да, ... бір ... ... ... ... Бірнеше күннен бергі ханның қаың әскері ... ... ... ... ... ... ... тосып, дел – сал
болуда. Осы дағдарыстың «сырын» ашу үшін батырлар Қанай биді ... ... бөрі ... ... ізгі ... бұғаудағы арсытандай,
Абылай тұңғиық бір терең ойда.
Бәрі де ел қорғаны – батыр, билер,
Аттанбай тек ... ... ... жау ... - ... сөзбен,
Салады Қанай биді Абылайға.
Би Қанай: «Бұ қалай?» деп бастағанда,
Абылай сұрайды одан: «Баян қайда?».
Бірнеше күннен бері «бұғаудағы арсытандай батырларды» ... ... ... ... жатқан себебі – батыр Баянның келмей жатқандығы.
Дастанда ... ... ... ... ... ... Бұл Шоқан
шығармасында былай келтірілген: «хан стоял на сборносм месте, не ... ... ... батыра Баяна, не смотря на ропот, других ... ... с 450 ... и он предстал перед ханом: «Куда, что
прикажешь, я исполняю»: Хан обратился к народу и ... «Вот ... я ... ждал ... Ақан ... жазбаларымен жақсылап танысып, ондағы
аңыздарды сұрыптаған. Одан Баян мен Абылайға ... ... ... ие болғандарын ғана алған. ... ... ... ... ... Сюжетте Баянның: «қайда жұмсасаңыз ... ... - ... ... ... риза ... айтылса, Мағжан
ханның Баянды күту себебін былай түсіндіреді:
... Баянның аруақты құр атынан,
Көп қалмақ болмаушы ма ед қорқақ қоян?
Наркескен, ... ... ... ... ... ... жаям?!
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
Келмеске қандыбалақ батыр Баян!
Сюжеттегі хан сөзіне қарағанда Абылайдың ... ... ... ... ... ... ... Бас кейіпкердің фольклордың қай жанрында
болмасын маңызды композициялық рөл атқаратынын еске алар болсақ, ... ...... Баян ... ... ... ... құрал.
Тіпті хан Абылайдың өзі де Баянды күтеді, яғни Баянға табыналы. Баян келмей
жорыққа шықпай отырғандары ... ... Баян ... ... ... ойы да, ... да ... тұлға. Ал әрбір кесек тұлғаның ... ...... да ... іс - әрекеттері де басқалардан ... ... ... ... осы бір ... біз ... қызы ... қарым –қатынастар арқылы, сондай – ақ ... Ноян ... ... ... арқылы көреміз.
Ә) «Оқжетпестің қиясында»
Мағжанның «Оқжетпестің қиясында» поэмасының тууына Көкшетаудығ
«Кенесары үңгірі» деп аталатын жер ... ... ... ... ... ұрпақтарымен қоян – қолтық араласқан даам. 1917 жылдың 21 – ... мен 5 – 13 ... ... ... ... ... ... съезіне, Сырдария облысынан келген Қасымхан
Кенесарин мен Әзімхан Кенесариндермен ... ... ... ... 5 – 13 ... съезде төрағалық еткен Бақтыгерей
Құлмановтың көмекшілерінің бірі болады. ... ... ... ... әр ... ... бар. ... бірі былай айтылады:
«Кенесарының әскерінен басқа, Көкшенің биік басына жан баласы оқ атып,
оғын жеткізбеген. ... ... ... ат жүгіртіп, құс салып, аң аулап
жүргенінде бір биік ... ... ... ... екен. Сонан сол үңгір –
«Кенесары үңгірі» деп аталып кетіпіт. Сол үңгірдің ішінде кенесары киіктің
етін асып ... ... От ... жері әлі сол ... тұр. ... ... үңгірді 1840 – 43 жылдары көтерілістің алғаш дәуірлеп тұрған ... ... ... ... орсытардың қолында, бекініске ... ... ... алу үшін, Көкшетаудан Қасымхан күшпен көшірілгенен
кейін мекендеген дегенді аңғартады. Көкшетау, Қарқаралы бекіністерінің 1824
жылы бір ... ... еске ... ... мен оның ... соғыс жоспарын құрып ,талқылайтын әскери құпия орын болғаны
байқалады. Бірақ ... - ... ... ... дуан мен ... ... болып соның жспарын құратын” деп Кенесарының үңгірді мекендеуін тар
мағынада қарастырса, Мағжан Кене халқын ... ... ... ... ... ойлағандықтан, қар жамылып, мұз төсенді дегенді
аңғартады.
Мағжан – Кенесары – ... ... тек ... дуаны мен
халықты шауып алуды мақсат етпеген, одан да үлкен, ... та, ... үшін ... ... ... соң ... ... бекінісін,
Қолымен Кене кетке шегінісіп.
Мүлде енді шөлге кеткен алын шауып,
Қасымның екі ағасын, екі ... ... ... пікірімен тағы да келісуімізге болмайды. Өйткені Кенесары –
Наурызбай қолының шегіну себебі, орыс ... ... ... ... ... ... ... беруінен болған. Бұл жерде
С.Сейфуллин Кенесары «ел талаушы» болған деген ... ... ... Бұл ... – Наурызбай көтерілісінің мәнін түсінбегендік емес,
керісінше, шығармасының идеясын сол қоғамның ...... ... ... ... ... 1920 жылы жазылған «Оқжетпестің қиясында» атты
поэмасының заңды жалғасы десе де ... ... ... ... ... Наурызбай» көтерілісінің мәнін Мағжан ... ... ... ұлы – ... әке ісін ... ... ... шыққан
әрекетін ертегі – хикаят түрінде жазған.
Сыздық төре Кенесарының кіші ... ... ... ... ... ... оны «Садық» деп те атаған. Сыздыұ – 1837 жылы туып, 1910 жылы
қайтыс болған. ... ... ... ... ... Орта ... ... ұйымдастырған батыр Смирновтың өңдеуімен шыққан
А.Кенесариннің «Кенесары - ... ... ... ... ... ... ... өте әдемікөзді, қимылы шапшаң, 55 жастардығы адам.
Бір қарағагнда осы бір ойлы, сабырлы ... бір ... ... ... ... деп ... Бет ... нәзіктігі, әйелдердікіндей
кішкентай нәзік саусақтары, қайсыбір әңгімелерде өзін - өзі ұстап, салқын
қандылық танытатын сабырлылығы, хан ... ... таза ... ... ... ... аңғартады. 1870 жылдары Түркістандағы
біздің алғы шебімізге ойламаған жерден батыл, өжет те, ... ... Сол ... ... ... әңгіме қозғалғанда, көздері от шашып,
жүзі жайнап сала бергенде алдыңызда дарында қолбасшы, ... ... ... пайда болады ».
Садық Кенесарыұлының қозғалысы 1864 – 1876 жылдарды ... ... Орта ... түрік тектес халықтардың бостандығы үшін күресуші.
Садық – Кенесардыан кейінгі аса ... ... деп ... Осы ... ... көтерілісінің Кенесары көтерілісінен қандай
айырмашылығы бар деген заңды сұрақ туады. Кенесары көтерілісі де, ... де ... ... орыс ... азат ету үшін ... күрес.
Солай бола тұрса да, Кенесары көтерілісіне байланысты күні бүгінге ... ... келе ... мәселе – Кенесарының қаталдығы. Ол өзіне ... бас ... өзін ... ... ... ... ... сол - әке даңқының төңірегіндегі көлеңкелі жақтарды естіп – біліп
өскендігінен болар, әке кемшілігін ... ... ... ... ... арық тартып, 30 батман жерег бидай еккен, ... ... ... ... ... келеді.
Садық көтерілісі - Кенесары көтерілісіндей қазақтық көлемде қалмай,
Орта Азия халықтарының ұлт – азаттық қозғалысымен ... ... ...... ... бүкіл Орта Азияны жаулап алуға жорықтар жасаған
еді. Сондықтан, Азия ... ... ... ... қоя ... ... жауы Ресей патшалығына қарсы күш ... ... ... Сыр ... ... ... ... қыоғыз, қарақалпақ,
түрікпен елдерімен күш біріктіреді де, Ресейдің басқыншылық жорығына қарсы
шығады. 1877 жылы ... ... ... ... жасағанда
«Қашқарияны қорғаймын» деп жүріп, Сыздық оқ тиіп ауыр ... Бұл ... Азия ... ... бағынып қалғандықтан, Сыздық күресін тоқтатып
еліне қайтып оарылп, 1910 жылы 73 жасында қайтыс болады. ... ... аса ... ... ... ... Тінәлі еліне,
Ақмола,Қызылжар,көкшетау, Атбасар, Қарсақбай, Баян, Көкшетау, Торғай, Орал
жерлеріндегі бар лық елді аралап, ... ... ... ... ... ақылды, турашыл, ардагер адамның бірі еді. Оның соғыстағы ... ел ... ... өз алдына бір сүре болып кете береді деп
айтылады, ол туралы аңыздардың бірі. Омар ... ... ... ... ... ... Ол туралы «Сыздық сұлтанға» деген өлең де
жазған.
2.4. Мағжанның ... ... ... сері» туралы зерттеуі.
Әдеби мұраралар мен жеке ақын-жыраулардың өмірі мен өнердегі тарихи
мәліметтерді ғылыми тұрғыдан жүйелеп, бір ізге ... ... ... ... ... әсіресе, ақын жыраулардың өлеңдері мен қара
сөздерінің көркем мәтіндеріне, ондағы сөздік қор мен тілдік қолданыстарына
ерекше мән ... ... ... ... ... ... мәселесін
күн тәртібіне қойды,өзі зерттеген Ақан сері, Базар жырау, Бернияз Күлеев,
т.б. шығармаларының толық мәтінін ... ... зор үлес ... ... ... жанрлық түрлері, стилдік ерекшеліктері, жеке
ақындардың шығармашылық зертханасы, ... ... ... ... тілдің тазалығы т.б. сияқты әдебиеттану ... ... ... ... ... мұралары
жиналмағанАқан серінің жырларын ел арасына барып,жинап, оның өмір дерегінен
бастап, ... ... шығу ... сол ... ... ... хал
жағдайы, өмір кезеңдері, жалпы шығармашылық- ... ... ... ... ... ... ... аталатын ғылыми зерттеуі негізгі үш бөлімнен
тұрады.Бірінші бөлімде жалпы ақынның өмір ... ... ... ... ... ел ... аңыз ... жайына зерттеуші тарапынан шолу
жасалады. Мақалаға кіріспес ... ... Ақан ... көзін көріп ,сөзін
естіген, жырын жаттап,соны жазып берген тірі ... ... яғни ... ... алғысын жеткізеді.Мырзалыұлы Баялы,Шыңғысұлы
Қоқыш,Бозайұлы Ысмағұл,Самыратұлы Қазы т.б. сынды қариялардың ... алып , сол ... ой ... ... ... ... ... деген бөлімшеде »оның оқып , сауат ашуынан бастап,серілік
құрып ән шығарып,жыр жаза бастағанын ... ... ... ... ... жер толғауы жайында толық ғылыми деректер келтіріледі . Ал
«Сөздері»(шығармашылығы деген ... ... ... ақынның қолда бар
жырларына талдау жасалады.Біздіңше,автор Ақан серінің «...сөздерінің
мінезін білдіріп, түрлерін көрсетуді» ... ... ... ... ... түгел жиналмағандықтан, үш-төрт жүз жыл жол өлеңімен шектеліп, сол
бойынша оның ақындығын шолуға тура ... ... ... ... Ақан сері ... ... бірден байқайды, әсіресе
ол тіл тазалығының сын көтермейтінін,өзге елден енген сөздердің көптігін
қатты сынға алады.Алайда ... ... ақын ... сол ... тіл ... ... орыс, араб, парсы сөздерінің көп енгендігінің ... ... ... ... ... ... ... халфелердің шаңырақтай сәлделеріне,
күпілерінің күйектей етектеріне жабысып ... ... ... ... знак, мөрлеріне,тілмаш, учительдердің қақиған
картоздарына,сымпиған ... ... ... орыс ... ... екі албастының кесірінен елдің өмірі іріп-шіріп, тілінің тарғылданған
дәуірі»,- деп сол ... ... ... ... ... ... ... сынға алады.
Негізгі адамзат тарихында әр халық өздерінің рухани қазынасын
қалыптастырып, жетілдіру жолдарында өзге ... ... ... өмір
сүре алмасы хақ. Оның олқылығы-тілді шұбарлауда көрінсе, жетістігі- жалпы
дүниетанымды кеңейтеді.
Мысалы, ол дәуір халфелердің:
Фараухун уә райханун әнфісак ... ... уәе абиз ... ... сексен теңге серо-бурый,
Дамбалың московскй, материя,-
деп, учительдердің: Милая, тебя вижу, ... ... все ... ... қыздарға хат жазатын дәуірлері- деп заманның ақын ақын ... ... ... өз мәтіндері арқылы нақтылайды:
Көптен-көп поклон айттым,скажия,
Сырымды кімге айтамын, сізден зия.
Именной, ... ... ... ... Мынау шұбар тіл үшін, әрине,Ақанға рахмет айтарлық ... ... ... мың сол ... ... өлеңдерін адам ұғып оқыса ,тегінде
суреттеуге шебер, -деп талаттың даралығын, сол ... ... өзін ... ... ... өлшеммен , ақындық шеберлікпен бере
білгендігін атап көрсетеді. Бұл жерде ... Ақан ... ... ... кеңінен орын алған адамгершілік, ... ... ... шығармаларға таза еліктеуден туындаған, ақынның ... ... ... ... пендешіліктен жоғары тұратын
қастерлі сезім ретінде жырлауды ... ... ... мән ... автор ақынның өлеңдерін талдағанда өзінің пікірін жалпы
шолып қана атап өтпейді. Әрбір ой пікіріне ... ... ... ... ... ... ... сөздің қолданысы, оның мағыналық
мәні, ондағы әрбір буын, ырғақ, ұйқастың қолдану тәжірибесі ... ... ... қазақ поэзиясы , өлең қисыны хақында сол ... ... ... ... мәселесі ретінде қарастырылмаған-ды. Енді
зерттеушінің зерделі ойына құлақ ... : ... соң, ... ... да ... шарапаты тимей қалған емес ,сол жолда Ақанға
,әсіресе, әсер қылған ... шулы ... ... Мұсылманша оқығандар
біледі,Мұхаммадияның өлеңдері ылғи ұйқас қуып кетеді. Мысалы, бір өлең ... ... сол өлең бір- екі ... ... ... ... да ... Ақан өлең ұйқастарында көбінесе осы Мұхаммадияның
жолына түскен. Бұлай ұзақ ... ... сырт ... ... ... сөз табылмай қалып,мағынасы аз сөздер әжептәуір орын
алады. Бірақ өлең ... ... ... көзінен қарағанда Ақанның бұл
тәжірибесін онша мінеуге болмайды ».
Автор мұндағы ұйқас қуушылық ,аллитерацияға деген ... ... ... ана ... ... ... тілмен шұбарлау сияқты келеңсіз ,көзсіз
еліктеудің жақсылыққа апармайтынын ... ... ... ... ... ... ... ақаулардың атын атап, түсін
түстеп тізіп айта отырып, ... ... ... шұқымайды дегендей, іштей
бір жанашырлықпен қарап,қадам аттаған сайын өзі ақтап алып отырады. Және
кемшілікпен ... ол ... да ... әдебиетіне, оның ішінде өлең
сөздің ... ... ... ... ... әсері болғандығын
айтады. Сонша тарғыл тілде шын таланқа тұсау бола алмайтын ын, ішкі рухани
қуаттан, білімнен, ана ... ... ... ... ... тұншықтыра
алмайтынын, оның бір кезеңдік еліктеуден ... ... ... ... бұл ... бір ... жазылған
А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқыш» атты зерттеуіндегі мына ... жөн. Тіл ... ... «... Біз ... ... жаңа аузы ... жұрт өз ... жоқ деп мәдени жұрттардың
тіліндегі даяр ... ... , ана тілі мен жат ... ... ... ... ... анва тілінің қайда кеткенін
білмей айрылып қалуы ықтимал »,- деген сөзін күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... етсе ... Өйткені бүгінгі мерзімді баспасөз беттерінде ... ... т.б. ... ... өзге ... пән ... , ұғым түсініктерден көз сүрінеді.
Сондай-ақ, осы еңбекте ... ... ... ... бес түрге бөліп қарстырады: 1.Сықақ 2. Ғашықтық 3.Айтыс хәм мақтау
4. Сопылық 5.Қазақ қайғысы туралы ... Осы ... ... ... келе автор басқа өлең түрлеріне қарағанда ғашықтық өлеңдерінде
шың шеберліктің шыңы ... ... тіл мен ... ... ерекше
бөліп айтады. Ақынның махаббат лирикаларының теңдесі жоқ талантты ... ... ... екендігін , бұл өлеңдердегі ... , ... ... бейнелегіштік қасиеттердің
құндылығын ерекше атап ... ... ... ... сөзіне
ақындық исі аңқып тұрғандай, ұсатусыз, суретсіз сөз жоқ деуге болғандай:
... ... мен ақ иық сыр ... ... қызыл түлкі қыраңдағы.
Қия тас қиынына кетсең-дағы,
Қамшылап қанатымды бұрам-дағы,
-десе, ғашықтық өлеңдерінің ішіндегі ең құнарлы өлеңі деп бағаланған
«Ақ көйлектен» үзінді ... ақ ... ... ... ... ... шаш, ... ерін, асыл қалқа,
Іш- бауырым ғашық ... өлең ... ... ... осы ... дейін Ақан туралы
айтылып келген жеңіл пікірге жаңа ой ... ... ... ... ... анықтап береді. Тағдыры күрделі ақынның даралы сипатын жоғары
бағалап, ғылыми құнды пікірлер айтады. Және ... ... ... жыршысы болғандықтанда Ақан серінің ғашықтық жырларын тереңінен
түсініп ,шынайы шабытпен өрнекті өлең ... ... ... осы ... ... ... ақын ... былай
бағалайды: «...Мағжан зерттемесінен ... өз ... ... ... бұлтартпас факты. Авторлары кезінде аузы барып атамасада,
атай алмаса да, Ақан сері ... ... ... ... ... повесть, роман, трагедияның - ... түп ... ... ... толғанып, терең саралап, төгілтіп ... ... ... айту ... ... Жұмабаев поэзиясының ауыз әдебиетімен байланысын зерттей
келе, ... ... ... ... тығыз байланысты
екендігін анықтадым.Өлеңдерінен халық әндерінің әуенін: ... ... ... ... ізін ... ... наным-сенімдерді, жоқтау, мақал-
мәтел, салт-дәстүр шешендік сөз үлгілерін байқадық. Ақын ... ... ... ... ... ... ... көзқарасына,
түсінік-талғамына ыңғайлап пайдаланған. Мағжанның «Кенесары-Наурызбай»,
«Оқжетпестің ... ... ... ... ... ... сол
кездегі проблемаларды қамтудан қашқандық, иә кейін шегңнгендік деп ... ... ... ... үшін ... ... батыр
бабаларымыздың рухын көкке ... ... ... ... ... пиғылдағы саясатқа қарсы философиялық үн қату. Ақын осы ойға
алған мақсатын іске асыруда, халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... халықпен екі ортадағы дәнекер ретінде
пайдаланған.
Қазақ халқының тәуелсіздігі, ... ... үшін ... ... ... Кенесары-Наурызбай, Сыздық сұлтан сынды ерлерінің ел
назарынан тыс қалып, ұмытыла бастауы бір ... ... ... ... ... соғарын Мағжан түсінді.
Мағжанның басты ерекшілігі сол –С.Сейфуллин. С.Мұқанов тәрізді халық
ауыз ... ... азат ... ... ... ... ... көтерілсе ғана ортақ мақсатқа жетуге болады, жеке адамның бостандық
үшін ... мерт ... ... дегенді аңғартады. Оны «Ертегі»
поэмасындағы Сыздық образы арқылы білеміз. Бұл ... мына ... ... елге жалғыз Сыздық не қыла алсын? Жалғыз өзі «ретті»
қалай ... ... ... Сыздық ойдан-қырға жортумен өмірі озады.
Сондықтан ... ... ... қолдайды, халық ауыз әдебиетінің
арасынан бостандық үшін жеке ... ... ... Жазып отырған
шығармасын сол ортаға ыңғайламайды. Керісінше балаларға ... ... ... ... ... ... ... философиялық терең
мәнде болуын қалаған.
Зерттеу барысында Мағжан фольклорды жазба әдебиетінде пайдалануда,
алдына екі түрлі ... ... ... Бірінші, ол қазақ халқының
асыл қазынасын келешек ұрпақ үшін, тарих үшін ... ... деп ... ... өткен тарихын жазба әдебиетте жырлап беруді, азаматтық
борышым деп манаған. Батыс,Шығыс, орыс ... үлгі ала ... өзін ... ... бөле алмаған. «Бағыты бір бола ... өз ... ... ... ... ... ... жан-
жағымызға тарамасына еш мүмкін емес »,-деген пікірін дәлелдеген. ... ... ... ... ... ... сақтандырған.
Сондықтан да, біз, Мағжанды, Абайдан кейінгі ірі тұлғалардың бірі деп,
бас июіміз керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.М.Жұмабаев Шығармалары, А. 1989, ... ... ... А. 17 т. ... ... ... туралы. 135-б
4. М.Ғабдуллин, Б.Ысқақов «Халық ауыз әдебиеті» 1974,20-б
5.А.Байтұрсынов «Ақ жол» А. 1993, ... ... ... А, 1987, ... «Бес ... ... 2006, №6
9.Е.Асқаров «Батыр Баян» туралы бірер дерек, «Жұлдыз», 1989, №8,125-б
10.Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.2. А, 1961,556-б
11.Е.Бекмаханов «Қазақ халқының Кенесары бастаған ... ... ... ... ... ... «Мұрагер» журналы 1992,№2, 23-б
13.Ә.Қоңыратбаев «Қазақ эпосы және ... ... ... эстетикалық көзқарастары», «Жұлдыз»
журналы.1992, №6, 187-б
15.С.Сейфуллин. Шығармалары т.6. А. 1964, 170-171-б
16.Р.Бердібаев «Сарқылмас ... А. 1983, ... ... ... ... ... тарихының мәселелері және Абай
поэзиясының тілі», А. 1960,307-б
19.М.Жұмабаев. Шығармалары. Т.1. А, ... «Ақ жол» 405-б

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан жұмабаевтың өмірбаяны, шығармалары15 бет
Көкшетау поэмасы13 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Мағжан Жұмабаевтың педагогика туралы ой-пікірлеріндегі тәрбиелік идесының тәжірибеде қолдану маңызы25 бет
Оқушыларды тәрбиелеуде М.Жұмабаевтың педагогикалық мұрасын (педагогика оқулығы) пайдалану22 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
І. жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет
А. Байтұрсыновтың өмірі14 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь