Міржақып Дулатов

(1885-1935)
XX ғасырдың басындағы қазақтың ағартушылық, демократтық бағыттағы оқыған азаматтарының бipi — талантты қаламгер, қоғам қайраткері Міржақып Дулатов еді. Аумалы-төкпелі заманда елдің болашағы үшін атқарған күреске толы кызметімен де, шығармашылық мұрасымен де ол халқына аяулы, еліне құрметті. Міржақып қоғамда да, әдебиетте де халқының тәуелсіздігін бірінші кезекке қойды. Өз шығармаларында туған елін оятуға ұмтылды. Алаш қозғалысының белсенді қайраткері болды. Сол себепті де М. Дулатовтың есімі мен әдеби мұрасы туралы кеңес өкіметі тұсында айтуға да, жазуға да тыйым салынды. Тек Қазақстан өз тәуелсіздігін алған тұста ғана Міржақып халқына қайтьш оралды. Eciмі де, шығармашылық мұрасы да толық ақталды. 1991 жылы шығармалары жеке кітап болып оқырманға жетті.
Өмір жолы. Міржақып Дулатов 1885 жылы 25 қарашада қaзipri Қостанай облысының Жанкелдин ауданына қарасты "Қызбел" ауылында дүниеге келеді. Әкесі Дулат өзіне жетерлік дәулеті, ескіше сауаты бар адам болады. Балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897-1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақьштыц білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің тулегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді.
Екі жасында анасынан, он екі жасында әкесінен айырылып, жетім қалған Міржақып бұдан кейін Асқар деген ағасының тәрбиесінде болады. 1902 жылы, уездік мектепті бітірген соң, еңбекке араласады. Біраз жыл ауыл мектептерінде бала оқытады.
Бұл кезең патша өкіметінің отаршылдықты қазақ даласында күрт күшейтіп, қалың елге тізесін қатты батырып тұрған шағы болатын. Бұл жағдай сол кездегі қазақтың көзі ашық, оқыған, зиялы азаматтарына қозғау салды. Наразылық туды. Күресудің жолдары қарастырылып жатты. Оның негізгі жолы ретінде оқуға, білім алуға ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси құбылысқа айналып, ел ішінде отаршыл саясатқа қарсы
        
        (1885-1935) 
XX ғасырдың басындағы қазақтың ағартушылық, демократтық бағыттағы оқыған азаматтарының бipi -- талантты қаламгер, қоғам ... ... ... еді. ... заманда елдің болашағы үшін атқарған күреске толы кызметімен де, шығармашылық мұрасымен де ол халқына аяулы, еліне құрметті. Міржақып қоғамда да, ... де ... ... бірінші кезекке қойды. Өз шығармаларында туған елін оятуға ұмтылды. Алаш қозғалысының белсенді қайраткері болды. Сол себепті де М. Дулатовтың ... мен ... ... ... ... ... тұсында айтуға да, жазуға да тыйым салынды. Тек Қазақстан өз тәуелсіздігін алған тұста ғана Міржақып халқына ... ... Eciмі де, ... ... да ... ... 1991 жылы шығармалары жеке кітап болып оқырманға жетті. ... ... ... Дулатов 1885 жылы 25 қарашада қaзipri Қостанай облысының Жанкелдин ... ... ... ауылында дүниеге келеді. Әкесі Дулат өзіне жетерлік дәулеті, ескіше сауаты бар адам болады. ... ... ... ... ... бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897-1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен ... ... Бұл ... Міржақьштыц білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ... ... ... ... ұлы ... Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, ... ... ... ... мектебінің тулегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім ... ... ... ... он екі ... әкесінен айырылып, жетім қалған Міржақып бұдан кейін Асқар ... ... ... ... 1902 ... ... ... бітірген соң, еңбекке араласады. Біраз жыл ауыл мектептерінде бала оқытады.
Бұл кезең патша өкіметінің отаршылдықты ... ... күрт ... ... елге ... қатты батырып тұрған шағы болатын. Бұл жағдай сол ... ... көзі ... оқыған, зиялы азаматтарына қозғау салды. Наразылық туды. Күресудің ... ... ... Оның ... жолы ... оқуға, білім алуға ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси құбылысқа айналып, ел ішінде отаршыл саясатқа ... ... ... ... ... ... де бірінші буржуазиялық-демократиялық дүмпудің қарсаңында ... ... ... ... ... 1904 жылы ... Омбы қаласына келеді. Осында ұлт зиялыларының ұстазы Ахмет Байтұрсыновпен кездеседі. ... ... ... біpi -- ... бipi -- ізбасары ретінде жұптарын жазбайды. 1905 жылы Міржақып А. Байтұрсыновпен бipre Қарқаралыдағы саяси-бұқаралық жұмыстарға қатысады. 1905 жылы ... ... ... халкының атынан петиция жазушылардың қатарында болады.
1906 жылы Петербургке барып қайтады. Бұл сапарынан ол саяси ... ғана ... ... ақын ... ... 1907 жылы Петербургте шыққан "Серке" газетіне "Жастарға" деген өлеңін, бүркенпік ... ... ... ... мақала жариялайды. Мақалада Міржақьш қазақ халқының басындағы қиын жағдайдың анық себептерін саралап, отарлық саясатты әшкерелейді. Патша өкіметі мақала ... ... ... ... ... ... таба алмайды. 1909 жылы Петербургте М. Дулатовтың "Оян, қазақ!" атты ... ... ... ... Бұл кітап та патша әкімшілігінің қуғындауына ұшырайды.
1913 жылы ол ... ... бipre ... ... ... ... ... кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы "Ақ жол" газетінде қызмет ... 1922 жылы ... ... ... Түрмеден шыққан соң, 1922-1926 жылы Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ ... ... бipre ... ... да, он ... сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады.
Шығармашылық мұрасы. ... ... -- ... әр түрлі жанрына қалам тартқан қаламгер. Алғашқы кітабы -- "Оян, қазақ!" деген атпен ... ... ... ... өлең ... Одан ... 1913 жылы ... "Азамат", ал 1915 жылы "Терме" атты өлеңдер кітаптары басыльш шығады. Ақын өлеңдерінің басты такырыбы -- ел ... ... ... ... "Оян, ... ... арасында ауыздан-ауызға, қолдан-қолға тез тарап кетеді. Қайта басылады. ... ... ... ... ... ... ... шақырған өлеңдер құрады. Сол себепті де кітап тұтқындалып, авторы құғынға ұшырайды.
Өзінің шығармашылық жолын ә дегеннен өлеңнен бастаған Міржақып ... ... да ... ... 1910 жылы оның осы жанрдағы туындысы "Бақытсыз Жамал" романы Қазан қаласында басыльш ... Бұл - ... ... таза ... ... ... туған тұңгыш роман еді. Кітап 1914 жылы екінші peт басылды. ... ... ... ... ... мен фельетондар жазады. 1922 жылы Ташкентте екі ... ... ... ... ... бастырады. "Балқия" пьесасын жазады.
М. Дулатовтың шығармалары қазақ елінің тәуелсіздік алған кезінен бастап кеңінен ... ... 1991 жылы ... бip ... ал ... ... екі ... жинақтары жарык көрді. М. Дулатов шығармашылығы жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізіліп, бірқатар ... мен ... ... ... ... ... өлеңдерінен бастап туған халқының тағдырындағы қиындықтар мен ауыртпалықтардың сырына ... оның ... ... әшкерелеуді мақсат еткен ақын Міржақьш "Оян, қазақ!" атты тұңғыш өлеңдер жинағьн мынандай өлең жолдарымен бастайды:
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер ... ... ... ... ... ... кeттi, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, енді жату жарамас- ты. ... ... ... ... ... жұртының хал-жағдайы, өнер-білімнің аздығы, басқа да түрлі ... осы төрт ... ... ... секілді. Онын үстіне бұл жолдарды Міржақып шығармашылығының өне бойына тартылған темірқазық, идеяның басты бағдардың көрінісі деуге де болады. Ақын үшін ... ... ... ... ... ... жоқ. Көп өлеңдерінде ол қазақ елінің ауыртпалықтағы, отарлық езгідегі жағдайын ... ... ... ... ... ету -- әpбip азаматтың парызы деген тұжырым жасайды. Атап ... ... ... ... һәм ... ... "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат", "Сайлаулар хақында", "Жастарға", "Қазақтың ру басшыларына", "Атқамінер ... ... ... ... ... ... ондағы адамдар психологиясы, соларды көрген ақынның өкінішті күйі анық бейнеленген. Ақынның сол тақырыптағы шығармаларының бipi -- ... ... ... ... ... ... ақынның аз ғана сәттік көңіл күйінен туған ... ... де ... жеке ... ... гөpi ... ой ... жатыр. Ел ішіндегі білімсіздік, бойкүйездік, жалқаулық, енжарлық, алауыздық тәрізді тольш жатқан кеселдерді көре тұрып, ақын мұңаяды. Тығырыққа ... ... ... ... ... ... оқ,
Жандырған жанды нахақ сөнер ме шоқ?
Қажыған қам ... бip ... ... жан ... адам да жоқ, -- ... ... өзі айтқандай, халқының тұрмысындағы әлгіндей керітартпа кемшіліктер оның ... оқ ... ... ... ... ... ... серік болатын, тірек болатын адам іздейді. Таппай көңілі құлазиды. Дегенмен ақынның мұңы терең қайғыға ұласьш ... ... ... ... аста ... еш күні жоқ", -- деп, ... түбінде әділдіктің жеңетініне сенеді. Сол жолда өзінің бар күшін, өмірін аямайтынын былайша жеткізеді:
Мен біткен ойпаң жерге ... ... ... ... көп ... ағаш
Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі --
Пайдалан шаруаңа ... ... ... өлең ... ... ... қойған мақсатын қаншалықты айқын түсінетінін байқатады. Ақынның мақсаты -- халқының тағдырына ара түсу, елі үшін еңбек етуге, бел буу. Сол ... де ... ... ел ... ... ... әшкерелейді, олардан арылудың жолын іздейді. Мәселен, "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат" өлеңінде қазақ ауылының көpiнісі суреттелш, ондағы ішкен-жегенге мәз, ... ... беті ... Ел ... ... ... пен ... жоқтығын айта отырып, ақын ел билеу жүйесіндегі жүгенсіздік пен әділетсіздікті сынға алады. ... осы ... ... ... ... ... тақырыбы да, айтар ойы да, кұрылысы да, айтылу ... де әр ... Ақын ... ... ... ... мен келешегін толғаса, бірде жастарды оқу-білімге шақырған насихат айтады немесе күнделікті ... ... ... адамгершілік мәселесін қозғайды, ал енді бірде патша өкіметінің озбыр саясатын, ел билеушілердің әділетсіздігін сынайды.
Міржақьш қаламынан туған көркем де ... ... -- ... ... Ақын ... қарата сөйлеп, оның өткендегі өмірін есіне түсіріп, жақсы мен жаманды, ... мен ... ... ... ... ... шындықтың бетін ашады.
Ақын алдымен күні кеше төскейі төрт түлік малға толған бетегелі ... онда ... ... ... сәнін әсем суреттейді, ел баскарған ақылды хандар мен ... еске ... ... ... кұрған қазақ,
Толықсып жүрген кеше күнің қайда? --
деп ... ел ... ... ... ... ... мен ... жерін қорғайтын ерлер, ақылдың кені іспетті дана қарияларын іздейді. Солар бар жерде елдің берекесі де артык ... ... өмір ... ... ... Би -- парашыл, қарттары -- қарау. Бірлік жоқ, алауыздық үстем. Ақын ... ... ... ... ... без ...
Еш нәрсе тәуіп бермес, білгенге ермес.
Қой бағьш қасқыр қашан опа қылған, ... бер өз ... ... өлмес, -- деп, туған халқын ойлануға шақырады. Қойды қасқырға бақтырғандай ... ... ... ... Ел ... ... сенбей, өз күшімен күн көру қажеттігін айтады.
Мiржақып ел ... ... ... ... ... одан ... ... көрсетеді. Өзінің "Шәкірт", "Насихат ғумумия" тәрізді бірқатар өлеңдерінде өнер мен білім жинаудың пайдасын ... ... ... ... ... өзі білімнен, оқудан басталады деген ой айтады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
МІРЖАҚЫП ДУЛАТОВ6 бет
Қоғам қайраткері Міржақып Дулатовтың өмірі мен қызметі58 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Алаш қозғалысының бастау көздері26 бет
М. Дулатов - зерделі сөз зергері42 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
Міржақып Дулатұлы24 бет
Міржақып Дулатұлының педагогикалық негіздері11 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь