Селекция туралы жалпы түсінік

Ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін арттыруда селекция және тұқым шаруашылығының маңызы өте зор. Жергілікті жағдайда бейімделген жоғары өнімді сорттар мен будандарды өсірудің нәтижесінде өндіретін дақылдардың өнімділігі 40-50 және одан да жоғары пайызға көтеруге болады.
Селекция(латын тілінен аударғанда selection- сұрыптау немесе іріктеу) – жаңа сорттар мен будандарды шығарумен айналысатын ғылым.
Алғашқы кезде жаңа сорттар шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар, будандастыру, полиплодия, мутагенез, биотехнология сияқты басқада әдістер кеңінен қолданылуда. Селекционерлердің жоғары мамандануын қажет ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқты әдістерді пайдалану қазіргі күні басты бағытқа айналуда.
Сондықтан селекционерлер жасушаның ішкі құрлысын, тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті, өсімдікте болатын ішкі құбылыстарды, аурулар мен зиянкестерді, өнімді сақта, өңдеу технологиясын жақсы білумен қатар, математиканы, химияны, өндіріс экономикасы мен ұйымдастыру негіздерін білулері қажет.
Селекция жұмысының ғылыми–теориялық негізгі тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым генетика болғанымен, селекция өз алдына дербес ғылым. Ол жаңа ағзалар шығаруға негіз болатын ерекше әдістерге сүйенеді.

2.Селекция ғылымының даму кезеңдері
Өсімдіктер селекциясы егін шаруашылығымен бір мезгілде пайда болып, онымен бірге дамып келеді. Н.И.Вавилов атап көрсеткендей, егіншілік пен өсімдіктер мәдениеті жалпы адамзат мәдениетімен қатар дамыды.
Мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару әдісінің тарихында 4 кезеңді бөліп көрсетуге болады: қарапайым, халықтық, өнеркәсіптік және ғылыми селекция.
        
        1.  Селекция туралы жалпы түсінік
Ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін арттыруда селекция және тұқым шаруашылығының маңызы өте зор. ... ... ... ... ... сорттар мен будандарды өсірудің нәтижесінде өндіретін дақылдардың өнімділігі 40-50 және одан да ... ... ... ... тілінен аударғанда selection- сұрыптау немесе іріктеу) - жаңа ... мен ... ... ... ... кезде жаңа сорттар шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар, ... ... ... ... ... басқада әдістер кеңінен қолданылуда. Селекционерлердің жоғары мамандануын қажет ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқты әдістерді пайдалану қазіргі күні ... ... ... селекционерлер жасушаның ішкі құрлысын, тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті, өсімдікте болатын ішкі құбылыстарды, аурулар мен ... ... ... ... ... ... білумен қатар, математиканы, химияны, өндіріс экономикасы мен ұйымдастыру негіздерін білулері қажет.
Селекция ... ... - ... ... тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым генетика болғанымен, селекция өз алдына дербес ... Ол жаңа ... ... негіз болатын ерекше әдістерге сүйенеді. ... ... даму ... селекциясы егін шаруашылығымен бір мезгілде пайда болып, онымен бірге ... ... ... атап көрсеткендей, егіншілік пен өсімдіктер мәдениеті жалпы адамзат мәдениетімен қатар дамыды.
Мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару әдісінің тарихында 4 кезеңді ... ... ... ... ... ... және ғылыми селекция.
Байырғы халықтардың қарапайым селекциясы. Ертеи замандарда адамдар өсімдіктерді егіп, өсіруді үйренгеннен кейін, оларды сұрыптап, тұқымын ... ... ... ... ... ... пайда болған алғашқы кезде-ақ жұпыны, қарапайым селекция түрлерін пайдаланған. Оның тарихы мыңдаған жылдармен есептеледі.
Қолдан сұрыптауды бірте-бірте ... ... осы ... ... ... ... жасалды. Ертедегі адамдардың тұрғын жайларын қазу кезіндебайқалғандай, өсімдіктердің көпшілігі тас ғасыры дәуірінде өсірілген ... ... ... ... 10 мың жыл ... ... ... жылдары Мысырда жүргізілген қазба жұмысы кезінде жер астында 17 мың жыл сақталған арпа ... ... ... Егіншіліктің дамуы мен мәдениеттің өркендеуіне байланысты қолдан сұрыптау бірте-бірте жетілдіре түсті. Сорттардың көпшілігі қолдан және жасанды сұрыптау ... ... ауа ... ... ... ... бейімделген.
Жергілікті сорттар өзінің маңыздылығы және бағалылығы жағынан біздің еліміздегі селекциялық сорттармен теңесе алады. Олар ... ... қоры ... ... ... Селекцияның даму кезеңдері қоғамдағы өндірістік күштердің дамуымен тікелей байланысты.
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында капитализмнің даму кезеңінің ... ... ... тәжірибе үлкен қарқын алды. Еуропа мен Америкада ... ... ... және ірі ... ... ... бастады.
Ғылыми селекция. Селекцияның ғылым ретіндегі дамуына XVIII- XIX ғасыр аралығындағы ғалымдар: Найт, Бербанк, Мендель,Римпау және ... ... ... еңбектерінің маңызы зор болды. Ч.Дарвиннің ілімі ғылыми селекцияның дамуында шешуші рөл атқарды, ол ұсынған
органикалықдүниенің эволюциясы туралы ілім селекцияның ... ... және оның ... ... ... ... ... туралы ғылым эволюциялық ілімге негізделген. Н. И. ... ... ... ... ... - өсімдіктер мен жануарлардың қалыптастыруға адамның араласуы болып табылады.
Селекциялық ... ... ... ... деп - барлық селекциялық жұмыс процесінде алынған белгілер мен сорттарды айтады.
Әрбір алынған және өндіріске ... жаңа ... жыл ... ... өнім ... сапасы жақсы болу үшін, селекциялық материалдарды мынадай негізгі көрсеткіштері бойынша бағалайды:
1.өнімділігі;
2.қолайсыз климат ... ... ... ... жұмыстарында техниканы пайдалануға бейімділігі;
5.сапасы;
Селекциялық материалдарды сынаған кезде жан - жақты, дәлдік және бағаны тез уақыттың ішінде беру ... ... ... ... ... әр ... ... және қолайсыз жағдайларға төзімділік дәрежесі бойынша бағалағанда, әдетте бес баллдық көрсеткішті қолданады. Соңғы кездері селекционерлер тоғыз баллдық жүйені де ... Бұл жүйе ... жүйе ... ... ... - бұл бір ... алынған орташа өнім. Белгілі бір көлемдегі егістіктің ... екі ... ... ... анықталады. Олар: өнімділігі және өсімдіктің орташа саны.
Қысқа төзімділігін бағалау.
Күздік дақылдардың қысқа төзімділігі көп жағдайда сорттың ... және ... ... ... ... ... төзімділігін бағалаудың егістік тәсілі. Селекциялық жұмыста қысқа төзімділікті бағалауда әр түрлі егістік тәсілдер қолданылады.
Қыстап шығуды көз жобасымен анықтау.
Ол үшін ... яғни ... өсіп ... әр ... ... ... бес ... жағдайда бағалайды. Күздік бидайдың қысқа төзімділігін 9 баллмен бағалайды.
Құрғақшылыққа төзімділігін бағалау:
Құрғақшылық біздің елімізде жиі ... ... ... ... олар үлкен жер көлемін алып, барлық ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін төмендетеді. Құрғақшылықпен күресудің бірден - бір жолы - ... ... ... егу ... ... ... құрғақшылыққа төзімділігі дегеніміз - олардың жоғары ... ... ... ... топырақта ылғалдылықтың жетіспеу кезінде өз бойындағы суды дұрыс пайдалану арқылы сапасы жақсы, жоғары өнім беру мүмкіндігі.
Ауруға төзімділігін бағалау.
Ауруға ... ... ... және ... ... ... төзімді сорттар шығарудың маңызы өте зор. Селекциялық материалдардың ауруға төзімділігін зерттегенде, көбіне оларға қолдан ауру егу тәсілі қолданылады.
Тат ауруына ... ... бір ... жағдайда тат ауруы жиі өте қатты байқалса, сорттың төзімділігін оның шалдығу дәрәжесі бойынша егі алқабында анықтауға болады.
Зиянкес ... ... ... зиянкестерге төзімділігі дегеніміз - оның жәндіктермен ... ... мен ... ... ... мүмкіндігі немесе зақымданбау қасиеті.
Ауыл шаруашылық дақылдарының әр түрлі сорттарының зақымдану ... ... ... ... Анатомиялық - морфологиялық ерекшеліктері. 2. Өсіп-жетілу ерекшелігі. 3. Сорттардың зақымдалған ... мен ... ... ... ... 4. ... тканьдері мен мүшелерінің биохимиялық құрамы жөніндегі ерекшелігі. Жатып қалуға төзімділігін бағалау. Дәнді дақылдың жатып ... оны ... ... ... ... ... ... шығынға ұшыратады. Интенсивті сорттар үшін бұл көрсеткіш міндетті ... ... ... Дәнді - дақылдардың жатып қалуын екіге бөледі: 1. Дақылдардың сабақтан ... ... 2. ... ... ... ... ... техникасы және оны ұйымдастыру
Жаңа сорттар шығару процесі ерекше селекциялық ... ... және ... ету, ... ... ... бір сыпыра техникалық тәсілдерді пайдаланумен байланысты мәселелердің үлкен жиынтығын қамтиды. Бұған сондай-ақ учаскені таңдау және оны ... ... ... ... мен ... нөмірлерді сынау және оларды көбейту, алынған мәлметтерді жөнлеу т.б. жұмыстарды белгіленген схема бойынша ұйымдастыру мен іске ... ... ... ... ... сорт ... аяқталады.
Сорттар мен селекциялық материалдарды сынау кезінде олар үшін ... ... ... ... ... тиіс.
Мөлдектердің көлемі мен мүсіні туралы көп айтылып та, жазылып та жүр. Бірақ мөлдектің көлемі кішігірім болып қайталымы көп болған дұрыс. ... ... ... ... де аз ... Егер ... ұзартылған және ені тарлау болса солғұрлым салыстыру қажеттері азайып, нақтылығы артады.
Селекция ғылымы
Селекция
Селекция ... асыл ... ... ... ... штампыларын шығарудың, жаңартудың әдістерін және биологиялық негізін зерттейтін ғылым. "Селекция" -- сұрыптау деген мағынаны білдіреді. Генетика ... ... ... ... есептелінеді. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі заңдылықтары барлық ... тән ... ... ... жаңа ... мен сорттарын шығаруда осы заңдылықтарды білудің маңызы зор. Себебі, ол тұқым қуалайтын ... ... H. ... ... ... негізін қалады.
Жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің тұқымдық, сорттық, түрлік және туыстық ерекшеліктерін зерттеуді көрсетті.
Тұқым қуалайтын өзгергіштік белгілер мен ... ... ... орта факторларының әсер ететіндігін анықтады.
Организмдердің пайдалы белгілері мен қасиеттерінің тұрақтандырылуына жағдай жасайтын қолдан сұрыптау жүйесін жасады.
Селекцияның басты мақсаты мен ... -- адам ... ... мол өнім ... ... ауруға төзімді өсімдік сорттарын, мал тұқымдарын және микроорганизмдердің штампыларын қысқа мерзімде шығару және жақсарту. Сорт ... ... ... не? ... асыл ... ... есімдіктердің сорттары деп тұқым қуалайтын морфологиялық, биологиялық және шаруашылық белгілері мен қасиеттері ұқсас, сұрыптаудың ... ... бір ... ... ... жиынтығы. Н.И.Вавиловтың айтуы бойынша: "Селекция үшін қажетті бастапқы материалды білмей, олардың шығу тегі мен эволюциясын зерттемей тұрып, ... ... ... ... ... ... жақсарту мүмкін емес". Сонымен қатар жануарлардың, өсімдіктердің жабайы арғы тегі формаларының, мәдени ... ... бай ... ... ... ... жаңа сорттарын, малдардың асыл тұқымын шығаруда олардың ата тегінің бағалы белгілері бар түрлерін будандастыруға пайдалану қажет екендігін анықтап ... Ол ... ... ата ... шығу ... ... ... және олардың генофондысын сақтау мақсатында дүние жүзінің әр түкпірінде 180-нен астам экспедиция ұйымдастырды. Осы ... ... 1700 ... ... 250 ... асатын ауыл шаруашылығы есімдіктері үлгілерінің коллекциясын жасады. ... сол ... ... ... осы күнге дейін мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығаруға пайдаланылады. Н.И.Вавилов барлық географиялық аймақтарда мәдени өсімдіктердің алуантүрлілігі бірдей емес екендігін анықтай ... аса ... ... ... Ол мәдени өсімдіктер шығуының жеті орталығын белгіледі. Әрбір орталық белгілі бір ... ... ... ... болып есептелінеді. Бұл орталықтар, негізінен, жазық жер емес, таулы аудандар. Көптеген орталықтар ертедегі егін шаруашылығы ... ... ... Н.И. Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын анықтау барысында жалпы бір заңдылықты байқаған. Өсімдіктер өзінің түр ретінде түзілген орталықтарынан алыстаған ... ... ... ... ... ... ... Мексикада өсетін жүгері сабағының боялған қара түсі, Тынық және Атлант мұхиттарына жақын аудандарда ағаратынын көрген. Ал ... ... ... ... қара ... ақ масақтары Африкадағыдан өзгеше болып келеді. Мәдени өсімдіктер шығу орталықтарынан басқа аудандарға тараған сайын олардың ... ... ... ... төмендеп, рецессивті формалары арта бастайды. Бұлай болу себебі, таулы, аралды және ... ... ... гені бар ... ... ... ... жағдай туғызады. Мысалы, бір жағын Арал теңізі, екінші жағын Қарақұм алқабы қоршаған Хиуа (Өзбекстан) жерінде Н.И.Вавилов бастаған экспедиция ... ... ... ... ... белгілері бар және дөні ақ түрлерін анықтаған. Сонымен шығу орталықтарынан алыстаған сайын ... ... ... әсерінің төмендеуін, ал керісінше, рецессивті формаларының арту заңдылығын "Вавилов әсері" деп атады.
[өңдеу]
Селекцияның ... ... ... будандастыру және мутациялық селекция.
Адамның қатысуымен жүретін сұрыптауды қолдан аррыптау деп атайды. Чарлз Дарвин өзінің қолдан сұрыптау туралы ілімінде оның екі ... ... ... және ... сұрыптау. Адамдар жануарларды үй жағдайына қолға үйретудің алғашқы кезеңінде ... ... ... Олар ... ыңғайлы, жуас ұрпақ өрбітетін малдар мен мол өнім беретін өсімдіктердің ... ... ... ... қиын, мінез-құлқы шәлкес малдарды жойып немесе күштеп үйретуге тырысты. Сонымен адам санасыз сұрыптаудың арқасында малдарды мінез- құлқына қарап, ... үй ... ... бастады. Мысалы, қазіргі иттердің арғы тегі қасқыр екені анықталды. Жануарлармен қатар өсімдіктерді де ... ... ... ... ... өсімдіктердің жабайы түрінің орта жағдайына бейімделуіне байланысты масағы сынғыш келеді. Олардың масағынан ... ... ... Адам ... ... жинау барысында масағы мықты өсімдіктерді сұрыптау арқылы оның осы уақыттағы мәдени түрін ... ... ... ... біртіндеп малдардың тұқымы мен өсімдіктердің түрлері жаңара түсті. Әйтсе де, осы санасыз сұрыптау, барлық мәдени өсімдіктердің, үй ... ... ... ... ... тигізді.
[өңдеу]
Саналы сұрыптау.
Үй жағдайында жануарлар мен өсімдіктерді өсіру кезінде, адамдар бағалы, пайдалы белгілері бар ата-аналық даралар өздеріне ұқсас, жетілген ұрпақ ... ... ... ... ... бойы қадағалап, көбейтіп, өсіріп отырған. Адам саналы сұрыптау ... ... бір ... ... қандай нәтиже шығатынын да болжай алады. Осы сұрыптаудың нәтижесінде жануарлардың белгілері өзгеріп, адам қажетіне ... ... ата ... ... жаңа түрлері пайда болады. Сұрыптаудың шығармашылық маңызы осында. Қолдан сұрыптаудың екі түрі бар. Ол -- ... және жеке ... ... сұрыптау деп фенотипі (сыртқы белгілері, қасиеттері) бойынша сұрыптауды айтады. Мұнда генотип есепке алынбайды, фенотип жағынан бірдей даралардың тобын ... Жеке ... ... ... ... ... ... біреуін іріктеп, оның ұрпақтарының генотипін зерттейді. Ұрпақтарына бағалы, қажетті қасиеттер мен белгілерін тұрақты беретін дараларды ... Жеке ... ... генотипі жағынан бағалы бір дарадан көп ұрпақ алуға ... ... ... ... ... ... ... бір бұқадан, қошқардан ондаған, жүздеген ұрпақ алуға болады. Жеке сұрыптаудың жаппай сұрыптаумен салыстырғанда маңыздылығы жоғары. ... жеке ... ... ... Кез ... өсімдікті оның ұрпағы бойынша бағалау жүргізу үшін жеке-жеке ... таза ... ... ... Таза ... ... -- бір жұп ... тараған белгілері бойынша гомозиготалы ұрпақтар. Адам қолдан сұрыптаудың әдістері арқылы популяцияда ... ... ... бар ... ... ... сорттарын, жануарлардың жаңа тұқымын шығару үшін будандастыру ... ... Олар ... будандастыру (инбридинг) және туыстық емес будандастыру (аутбридинг) болып ... ... ... немесе инбридинг будандастыруда туылған ұрпақта гендердің гомозиготалы күйге ауысуына байланысты гомозиготалы даралардың үлесі арта түседі. Мал ... бір ... ... ... ... не ... өз ... шағылыстырады. Бұл өсімдіктердің өздігінен тозаңдануына ұқсайды және гомозигота санын кебейтуге әкеледі. Осымен қатар ұрпақта пайда болған ... ... ... ... ... ... тіршілік қабілетіне кері әсер етеді. Жақын туыстарды бір-бірімен будандастырудың ... жағы да бар. ... ... белгілер беки түседі және бұл қасиет ата-анасында бірдей болса, болашақ ұрпақтарына ... ... ... будандастыру жануарлар мен өсімдіктердің селекциясы үшін қажетті сорттармақтар алу үшін кеңінен қолданылады. Туыс емес ... ... ... деп ... Аутбридинг: түр ішіндегі будандастыру және әріден будандастыру болып бөлінеді.
[өңдеу]
Гетерозис.
Гетерозис кезінде ата-анасымен салыстырғанда буданның тіршілік қабілеті артып, мол өнім ... ... бұл ... ... ... біртіндеп төмендеп өше бастайды. Гетерозис құбылысын өсімдіктер және жануарлар селекциясында жиі қолданады. Бұл ... ең ... 1914 жылы ... ... В. Шелл жүгері өсімдігінен байқайды. В. Шеллдің тәжірибесі бойынша, жүгері өсімдігі гетерозисті буданының бірінші ұрпағының өнімі екінші ұрпағының өніміне ... -- ... ... ... 50%-ға ... көрсеткен. Гетерозистің швед ғалымы А. Густафсон анықтағандай, өсімдіктерде бірнеше түрі бар. Олар жыныстық гетерозис -- ... ... ... ... ... ... мен ... өнімі артады. Денелік гетерозис -- вегетативті органдарының іріленуі. Бейімделгіш ... -- ... ... ... бейімделіп тіршілік қабілетінің артуынан туады. Гетерозис ірі қара малдарда жиі ... ... ірі қара ... ... және ... тұқымдарын будандастырғанда, будандардың еті мол және өте жоғары сапалы болған. Ал қазақтың Ақ бас сиырын ... ... ... ... ... етті ... Бір ... түйені (нарды) екі өркешті түйемен будандастырғанда, сондай-ақ жылқы мен есекті будандастырғанда, ұрпақтарында гетерозис құбылысы ... ... -- екі ... жататын жылқы мен есекті шағылыстыру нәтижесінде алынған ұрпақ, бермейтін будан. Күші жағынан ата- анасынан бірнеше есе артық болады. Гетерозигота құбылысының ... оның ... сыры әлі ... ... жоқ. ... ... Әр түрге және туысқа жататын организмдердің будандасуын әріден будандастыру дейді. Мұндай шағылыстырудың мақсаты -- бір ... ... ... ... ... алмайтын белгілер мен қасиеттердің тұқым қуалауын зерттеу. Өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... будан алуға болады. Мысалы, қарабидай мен бидайдың бидай мен эгилопс деп атайтын жабайы астың тұқымдастың будандары бар. ... ... ... ... И.Г. ... болды. Ол 1760 жылы темекі мен махорканың арасынан алғаш рет будан алды. Әріден будандастырумен Г. ... И.В. ... Н.В. ... т.б. ... ... ... туысаралық будандардың саны аз, тіршілік қасиеті төмен, ұрпақ бермейді. Ұрпағының болмау себебі, бір ... -- ... ... ... ... пісіп жетілмеуінен болады. Өсімдіктерде тозаңның толық пісіп жетілмеуінен тозаңқап толық ашылмайды. Екінші жағдайда -- ... ... ... ... санының және жұптарының өзгеруінен туады. Мысалы, будандастыруға алынған А ... ... ... 14 ... Б ... ... 28 ... бар делік. Бірінші ұрпақ буданында 21 хромосома болады. Сонда Б түрге жататын дараның 7 хромосомасымен конъюгацияға түсетін жұп ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ретсіз бөлінуіне және тіршілігі жоқ гаметалардың пайда болуына әсерін тигізеді. Кейбір будандардың ұрпақ, бермейтін кемшілігін, оларды полиплоидті түрге ауыстыру арқылы ... ... ... рет ... 1924 жылы Г.Д. Карпеченко қырыққабат пен шомырды ... ... мол ... ... ... ... ... Бұл жағдайда будан өсімдіктердің хромосома санын екі есе көбейтеді. Хромосомалар ... екі ... ... ... ... ... ... шомыр мен қырыққабат хромосомалары өз жұптарын тауып, конъюгацияланады. ... ... ... Н.В. ... ... ... будандастыру арқылы дәнді дақылдардың құнды сорттарын алды. И.В. Мичурин жұмыстарында әріден будандастыруды пайдаланып, сиырбүлдірген мен таңқурайдың, алхоры мен шомырттың, ... мен ... ... ... ... ... ... жолмен көбейтті. Мутациялық селекция. Өсімдіктердің сорттарын микроорганизмдердің жаңа ... ... ... ... қатар мутацияларды да пайдаланады. Мутацияны шығу табиғатына қарай: ... ... және ... тудырған мутациялар деп бөледі. Табиғи мутациялар ғалымдардың пікірі бойынша, зат алмасу кезінде ДНҚ ретінің рекомбинациясы, екі еселенуі, репарация және ... ... ... ... ... бар. ... ... гендік, хромосомалық, соматикалық, генеративтік мутациялар болып бөлінеді. XX ғасырдың 20 -- 30-жылдарында рентген сәулелері және химиялық қосылыстардың кейбір түрлері тірі ... ... ... мутациялар тудыратыны анықталды. Селекция үшін генетиктер мутацияны қолдан тудыратын әдістерді жасай бастады. Сонымен мутациялық селекция пайда болды. Мутация ... ... ... деп ... ... ... болу процесін мутагенез дейді. Көпшілік жағдайда организмде пайда болған мутациялар ... ... ... оның ... ... ... Сонымен қатар селекция үшін маңызы бар мутациялар да кездеседі. Әсіресе олар микроорганизмдер селекциясында кеңінен қолданылады. Мысалы, ультракүлгін сәулемен әсер ету ... ... ... жаңа ... ... Олар бастапқы түрлеріне қарағанда пенициллинді мың есе көп түзеді. Сол сияқты рентген және басқа да сәулелермен әсер етіп, практикада ... ... ... ... жаңа ... ие жаңа түрлері алынды. Осы мәселеге байланысты Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының микробиология және вирусология институтында сүт қышқылы бактерияларынан жемшөпті ... ... ... ... ... ... көмегімен мыңдаған тонна сүрлем дайындалды. Институт ғалымдары пропион қышқылы бактерияларынан жаңа ... ... ... оларды сынақтан өткізді. Жүгеріні пропион қышқылы бактериялары мен ашытқы саңырауқұлақтарды қосып сүрлегенде, азықтың сапасы жақсарып, ... "В" ... ... ... ... ... сиыр сүтінің майлылығы, тауықтың, үйректердің жұмыртқалағыштығы артатындығы байқалды. Әр ... ... ... ... өсімдіктердің де жаңа сорттары алынды. Дүние жүзінде осы әдістің көмегімен 500-ден астам өсімдіктердің жаңа ... ... ... Мысал ретінде Новосібір қаласындағы Цитология және генетика институтының ғалымдары шығарған жаздық бидайдың ... ... ... ... Бұл сорт ... ... ... рентген сәулелерімен өңдеу арқылы, сұрыпталу нәтижесінде алынған. Қазақстанда Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институтында химиялық және ... ... ... ... ... және ... бидайдың және басқа дақылдардың мол өнім беретін, жоғары сапалы мутантты түрлері алынды. ... ... -- ... ... ... өзгеруінен туындайтын геномды мутацияларға жатады. Егер эукариотты организмдер жасушасының хромосома жиынтығы екіден артық рет еселенсе, ондай организмдерді ... ... ... ... кең ... құбылыс. Бұл әсіресе гүлді есімдіктерде жиі кездеседі. ... ... ... ... бөліну фазаларына ішкі-сыртқы орта факторларының әсер етуінен және будандастырудан да пайда болуы мүмкін. Бұл құбылыс ... ... ... ... Б.А. ... ... ... жұмыртқаларына әр түрлі температурамен әсер ету арқылы партеногенез жолымен полиплоидті түрін алды. Өсімдікте полиплоидия ... ... ... ... олардың өнімділігін арттыруға болады. Мысалы, ғалымдар қызылша өсімдігінің тұқымын ... ... ... өңдеу арқылы полиплоидті түрін алып, Оңтүстік Қазақстан облысының шаруашылықтарына енгізді. Өсімдіктердің ішінде маңызды полиплоидтік топқа астық тұқымдастарын жатқызады. Дүние ... кең ... ... түрі -- ... ... Оның ... 2п = 42 хромосома бар. Жұмсақ бидай осыдан 8000 жыл бұрын орталық Еуропада өсірілген 2п=28 хромосомасы бар бидайдың ... 2п=14 ... бар ... ... ... ... ... будандасу нәтижесінде пайда болған. Ертеде олардың қажетті қасиеттерін байқаған диқандар егіп, өсіріп, ұрпақтан-ұрпақка қалдырып отырған. Ал жұмсақ бидайдың арғы ... бірі -- 28 ... ... Таяу ... ... (2п х 14) ... ... бидайдың екі түрінің будандасуынан шыққан. Қазір 28 хромосомалы бидайдың түрлерін, 42 хромосомалы бидайлармен қатар егіп жүр. Қазақстанда 28 ... ... ... ... ... "Меляно-пус-40", "Харьковская-46" "Саратовская-40" Солтүстік және Орталық аумақтарда егіліп, сапасы ... ... ... жасауда қолданылады. Табиғатта өсімдіктердің полиплоидті түрлерін, адамның қатысуынсыз қоршаған орта жағдайлары іріктейді. Сондықтан өсімдіктер дүниесін жартысынан артығы -- ... Ауыл ... ... ішінде бидайдан басқа, полиплоидті мақта, балқурай, банан, картоп және басқа ... ... ... ... ... ... cultae) - ... өздерінің әр түрлі қажеттілігін (азықтық, талшықты, дәрілік, ... эфир ... ... т.б.) ... ... ... ... Мәдени өсімдіктердің пайда болуы адамзат мәдениетінің қалыптасуымен тығыз ... ... мен ... күріш, қонақ тары, қытай капустасы, бұршақ түрлері, ... ... ... шай, т.б. ... ... ... мен ... нан ағашы, манго, лимон, банан, қант пальмасы, эвкалипт, темекі, мақта; Австралиядан қант қамысы, қияр, кенеп, ... ... ... 2 ... қара бұрыш; Орталық Үндістаннан қара бидайдың 2 түрі, бұршақтың 5 түрі, зығыр, мақсары, ... ... ... алмұрт, өрік, шие, бадан, жеміс ағашы; Орта Азиядан бидай, қара ... ... ... ... жоңышқа, қант қызылшасы, алма, жүзім, анар; Алдыңғы ... ... ... ... ... т.б.; ... мақтаның 4 түрі, қарбыз, кофе; Америкадан жүгері, картоп, қызанақ, асқабақтың бірнеше түрі, какао, арахис, топинамбур, т.б. мәдени өсімдіктер таралған. ... үшін ... ... маңызы зор. Бау-бақшадағы, егін алқабындағы өсіп тұрған өсімдіктер ... ... мал ... ... көзі ... ... Қазақстанда мәдени өсімдіктердің түрі көп және олар әр ... Олар - ... ... жүгері, күріш, тары, арпа, түйебұршақ, соя, асбұршақ, жержаңғақ, жасымық, картоп, күнбағыс, мақта, қызылша, ... ... ... т.б. ... ... жаңа ... ... селекционер ғалымдар айналысады.
Мәдени өсімдіктердің 50 тұқымдасқа жататын 25 мыңнан астам түрі белгілі (барлық жоғары сатыдағы өсімдіктердің 10%-ын құрайды). ... ... ... алынатын қоректік заттардың негізін мәдени өсімдіктердің 20 шақты түрі ғана ... ... ... ... ... мекендейтін халықтың 2/3-сінің қоректік азығы болып саналады). Өсімдіктерді мәдени жағдайда өсіру тас ғасырында басталды және олар ... ... ... ... ... ... үй маңында (ең бастысы мәдени өсімдіктердің ортасында) өсіріле бастады. Халықтардың қоныс аударуы, ... ... алыс ... шығу және сауда-саттық өсімдіктердің бір жерден екінші жерге алмасуын қамтамасыз етті. Жаңа жағдайға өсімдіктер тез бейімделіп, соның нәтижесінде мәдени ... жаңа ... ... ... Қола дәуірінде егіншіліктің қарапайым түрі дамыды. Кейінірек өсімдіктердің алуан түрін шығару үшін жасанды будандастыру қолға алынды. ... ... ... ... ... ... көпшілігі мыңдаған жылдар бойына қолдан өсірілді. Олардың ішінде ең ежелгі өсімдік түрлеріне - жүгері, банан, ... ... ... ... ... ... жуа, темекі, картоп, күріш, қант қамысы, т.б.; тек аз ғана ... - қант ... ... ... ... ... ... мәдени өсімдікке айналған.
[өңдеу]
Түрлері
Әдетте өте көп түрден тұратын туыстардың мәдени өсімдіктерке ... ... аса көп ... ... 200 түрден тұратын зығыр туысының 1 түрі ғана, 70 түрден тұратын күнбағыс туысының 2 түрі ғана мәдени ... ... ... Осы ... ... ... шығу тегі әр ... Олардың кейбіреуі жабайы өсімдіктерден шықса (бірақ өздері жабайы түрде өспейді), екіншілері будандастыру жолымен алынған (мысалы, рапс - ... ... мен ... ... т.б.), ал ... өсімдіктердің көбі әлі күнге дейін жабайы түрде өседі. мәдени өсімдіктер - ... ... ... Сондықтан мәдени өсімдіктердің жаңа түрлерін (әсіресе малазықтық, дәрілік, тех.) алу жылдан-жылға жалғасуда, жаңа түрлерді алу - ... ... ... ... ... ... жабайы өсімдіктерден өте көп ерекшеліктерімен ажыратылады. Олар өздерінің табиғи ареалдары болмағандықтан, шыққан ... ... ... ... алмайды. мәдени өсімдіктердің физиол. ерекшеліктерін, биохим. құрамын және тіршілік ортасын зерттеу, олардың жаңа сорттарын алуда маңызы зор. Жер ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру үшін (жыл сайын 1,2 млрд. т астық дақылы керек), мәдени өсімдіктер егілетін алқаптардың көлемін ұлғайтып, шөл және шөлейтті жерлерді, биік тау ... ... ... ... ... ... ... (экстремалды) жағдайларға төзімді мәдени өсімдіктердің жаңа түрлерін алу маңызды мәселенің бірі ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Авторлық құқық12 бет
Геметалар мен эмбриондарды бағалау16 бет
Мал шаруашылығы. Жылқы6 бет
Мақта дақылының халық шаруашылығындағы маңызы, пайдалану ерекшелігі28 бет
Микроспоралардың даму сатысы28 бет
Сұлының тәжтәріздес тат ауруына қарсы төзімділік генетикасы42 бет
Қарақұмық селекциясы13 бет
Қой шаруашылығы және Қазақстандағы жағдайы8 бет
Қостанай тұқымының қысқаша шығу тарихы10 бет
Өсімдіктердің биотехнологиясы6 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь