Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі [ 30 бет ]

М А З М Ұ Н Ы
Реферат.......................................................................................3
Кіріспе ........................................................................................4

1 тарау Көркем аударманың лингвомәдени мәселелері.............6
1.1 Көркем аударма – дербес шығармашылық туынды...................6
1.2 Көркем аударманың мәдени-танымдық қызметі.......................9

2 тарау Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі
2.1 Баламасыз лексика және лакуналар ұлттық мәдениеттің көрінісі .......................................................................................15
2.2 Баламасыз лексиканы аудару амал-тәсілдері .........................23

Қорытынды ...............................................................................38
Пайдаланған әдебиеттер тізімі................................................. 39
Пайдаланған дереккөздер тізімі................................................41
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
филология факультеті
жалпы тіл білімі ... ... ... ... ... ... А З М Ұ Н ... тарау Көркем аударманың лингвомәдени мәселелері.............6
1.1 Көркем аударма – ... ... ... Көркем аударманың мәдени-танымдық қызметі.......................9
2 тарау Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі
2.1 Баламасыз лексика және лакуналар ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... амал-тәсілдері .........................23
Қорытынды
............................................................................
...38
Пайдаланған ... ... ... ... ... – 41 ... әдебиеттер саны – 35
Пайдаланған дереккөздер саны – 18.
Тірек сөздер: ... ... ... ... ... ... ... (ақпарат, мәлімет) коннотация, ұлттық
мәдениет, тіл және ... ... ... ... гипоним, гипероним, сипаттама аударма, сөз таңдау, аудармашының
лингвоэтникалық құзыреті,
Зерттеу нысаны – қазақ тілінен орыс тіліне және орыс ... ... ... ... ... туындылары.
Жұмыстың мақсаты – көркем аудармадағы баламасыз лексиканы белгілеп, оны
аудару әдіс-тәсілдерін сипаттау.
Зерттеу әдістері. ... ... ... ... ... іріктеп жинақтау әдіс-тәсілдері қолданылды. Сонымен
қатар бақылау, баяндау, жүйелеу, ... және ... ... ... ... ... көркем шығармалардан 200 ден астам лексикалық
бірліктер ... ... ... ... ... топтастырылды және
олардың қазақ және орыс тілдерінде (аударманұсқаларда) берілу ... ... ... және орыс ... ... қарастырылды.
Бітіру жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспе, екі тарау, ... ... және ... ... ... – әрбір мемлекеттің, әрбір халықтың рухани мәдениетінің
ажырамас бөлігі. ... ... ... ... қалыптасып,
дамуы негізінен ел мен елдің ... ... ... саладағы
байналысына бағытталатыны айқын.
Аударма міндеті мен мақсаты – үлкен, кең ... ... ... ... тілдің байлығы мен сұлулығын қорғау, әлемдік әдебиеттің
ұлы жауһарларындағы ... ... ... білу және оны сол рухта,
биік деңгейде өз ұлтына жеткізе білу ... ... ... ... ... тек қана ... ... лингвист ғалымдарды қызықтырған. Себебі ол ... ... ... ... ... етуінің дәнекері.
Жалпы көркем аударманың қай жанры, қай түрі ... әлем ... ... меңгеру болып табылады. Бір ... ... ... оның ... ... ұлттық әдет-ғұрып, салтымен, тарихымен,
болмыс-бітімімен, табиғатымен, басқа да өзіндік ... ... ... мәдени-тарихи үрдісінің диалектикасын үйрену басталады.
Көркем аудармадағы ең күрделі және қызықты мәселе – ол сөз ... ... ... ... ... ... Жұмыста баламасыз лексика, оның
түрлері, басқа тілге аудару тәсілдері ... ... ... ұлттық (материалдық және рухани) мәдениетімен байланысты, сол
себетен аударылатын тілде ... ... ... Бұл ... лингвомәдени мәселесінің бірі. Осы ... ... ... зерттеу – бітіру жұмысының өзектілігін құрайды.
Зерттеу нысаны – қазақ тілінен орыс тіліне және орыс ... ... ... ... ... туындылары.
Жұмыстың мақсаты – көркем аудармадағы баламасыз лексиканы белгілеп, оны
аудару әдіс-тәсілдерін сипаттау.
Бітіру ... ... ... ... ... ... танысу;
- баламасыз лексиканың түрлерін айқындау, осы лексиканы белгілеуде
ғалымдардың пікірлерін тұжырымдау;
- ... ... ... ... бірліктерді жүйелеу және
топтастыру;
- қазақ және орыс ... ... ... мен ... ... ерекшеліктерінің сақталуын талдау және
лакуналарды белгілеу;
-аудармашының лингвоэтникалық құзыретінің белгілерін қарастыру;
- ... ... ... әдіс-тәсілдерін сипаттау;
- екі тілдегі туыстық атауларының жүйесін салыстыру және оларды аудару амал-
тәсілдерін талдау.
Дереккөздер: ... ... ... ... ... ... ... І., Мұқанов С., Нүрпейісов Ә., Мүсірепов Ғ., ... Қ. ) ... орыс ... ... ... орыс ... ... көркем
шығармалар (А.Пушкин, Л.Н.Толстой, А.Толстой, А.Чехов, И.Тургенев, А.Бунин,
Н.Погодин ) және ... ... ... ... ... Сонымен қатар
халық ауыз әдебиетінің үлгілері (эпостар) пайдаланды.
Зерттеу ... ... ... салғастырмалы, контрастивті,
материалдарды жаппай іріктеп жинақтау әдіс-тәсілдері қолданылды. Сонымен
қатар бақылау, баянлдау, ... ... және ... талдау
әдістері басшылыққа алынды.
Бітіру жұмысының материалдары ретінде қазақ және орыс тілінде жазылған
көркем шығармалардан ... ... ... ... ... 200 ден ... жинақтап алынды. Жоғарыда аталған ... мен ... ... ... ... лексика және олардың
аудармада ... ... ... ... ... 200 ден ... ... жинақтап алынды, баламасыз лексика жүйеленіп топтастырылды және
олардың қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... және орыс ... ұлттық-мәдени
ерекшеліктері қарастырылды.
1 ТАРАУ. КӨРКЕМ АУДАРМАНЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Көркем ... ... ... ...... және ... мәдени үрдістернің баситапқы нышандарының
бірі. Бұл арқылы ол ... бір ... және ... ... да ... әр ... ... тарихи және ұлттық ерекшеліктері
саналады. Адамзат тарихында бір-бірінен тілінің бөлектігіне қарай топтасқан
адамдар қауымдастығы қалыптасқаннан-ақ әртүрлі тілді қауымның, ... ... ... дәнекер болатын «қостілді» адамдар-тілмаштар пайда
болған. Жазба аудару қалыптасқан тұстан бастап-ақ тәржіма ... ... ... ... ... ... ... біте қайнасып жататын
күрделі құбылысқа айналды.
Көркем әдебиет – ... ... ... Оның ... қисынынан
туындайтын жазушылық шеберлік, әр зазушының қаламгерлік даралығы (ситлі)
мен таланты, эстетикалық ... ... мен ... ... ... қабілет-деңгейі сияқты сан ... бар. ... ... ... де өзге функционалдық стильдерге
қарағанда иірімі мол, ол оның негізгі ...... ... ... Бұл – ... ақпаратты әдебиеттен басты айырмасы. Көркем
әдебиеттің екінші және маңызыды белгісі – оның ... ... ... элементтерді пайдалану мүмкіндігінің болуы. Белгілі ғалым
Е.Жанпеисовтың пікірінше, бұл - «көркем шығарма тілінің өзіндік ... сөз ... ... ... ... (1, 24).
Көркем әдебиет стилінің әдебиеттік, тілдік ерекшеліктері аударма
әдебиетке де тән. ... бір ... ... ... ... ... – сол халықтың ұлттық көркемөнері; туындының эстетикалық функциясы,
прагматикалық сипаты – баршасы тілді иеленуші халықтың рухани-мәдени ұлттық
танымының ... ... ... ... аударманың тілі де сол мақсатқа
бағындырылады.
Көркемөнер ретінде аударма әдебиет жеке адамға ақиқат өмірдің сырлы
суретін ... ... ... ... ... ақиқат дүниенің
бейнесін жасап шығаратын құрал – тіл. Тәржімашының алдында екі ... ... ... ... де ... тең қос ... тұрады:
- тұпнұсқаның мазмұнын, сюжетін, тұпнұсқа а вторының негізгі идеясын
мүмкіндігінше толық сақтау;
- аударылатын тілдің табиғи заңдылықтарын, нормаларын қадағалау.
А.М.Алдашева ... ... ... ... ... көркем аударма – ойлаудың образдылық типінің жемісі: ... ... ... ... ... бар; ... ізденістің шеңберіне шек қойылады, өйткені аудармашының алдында жатқан
мазмұны-құрылымы дайын мәтін шығармашылық еркіндікке жібермейді;
б) көркем аударма да төл ... ... ... ... атқаруы керек;
в) көркем аударма да төл әдебиет сияқты ... ... ... ... ... ... ... табиғи күйі, сөз қолдану, емлелік
нормалары ... тиіс (2, ... ... ... ең ... ... –ол аударма мәтінінің сапасы,
демек аудару үрдісінің нәтижесі, аударманың түпнұсқаға мағыналық жақындығы.
Сондықтан аудармашының әрекетінің нәтижесі – ... ... ... ... болуы. Бірақ қазақ әдебиетінің классиктері жасаған
аудармаларда қаламгерлік алшақтықтар-айырмашылықтар бірден ... ... ... шығарманың өз белгісі, өз сыпаты болуы – шығармашылық ізденістің жемісі.
Әрбір жазушының өз тілі, стилі бар; ... ... ... ... ... ... өзгеше ұжымдасады, өзгеше дәнекерлеседі. ... ... ... ... ... ... ... қатарында,
мәселен, бірнеше синонимдерді ілестіре, қатар қолдану, ... ... ... ... ... үшін ... ... контекстуалды
синонимдер жасау амалы көп. «Абай жолындағы» Барлық ... сай ... ... ... сұлу ... да ... сүйкімді; Жігітек ішіндегі
намыскер, отты, пысық жігіттердің ... ... ... ... тұр; Әнінде ашық, айқын бір келісті сарыннан ... ... ... ... саз, бір ... лебіз толқын бар деген суреттеулер
М.Әуезов аудармаларында жоқ. Осы мәселе аударманың негізгі проблемасы – ... ... ... ... ... ... ... екіжақты
межесі – түпнұсқаның коммуникативті-функционалдық белгілерін (мазмұнын,
идеясын, автордың стилін) ... және ... ... ... ... ескеру. Алайда, М.Әуезов өзі қазақшалаған проза мен
драмаларда сирек қолданыстағы сөздерді ... ... ... ... ... тың ... жасайды (тастай тылсымдай, тілі суырылған
жыландай, күнгірт жүзді); ... ... ... ... бола ... ... ... сөздердің және сөз тіркестерінің сөзбе-сөз
баламасын жасауды да ... ... ... ...... ... ... – айнымалы тәрбие; человеческое чувство – адамдық ... ... ... ты ... на небо – оно ведь ... ... Жаным-ау, аспанға қарасаңшы, тастай тылсыдай ғой (ауд.М.Әуезов).
- Недобрую шутку сыграл англоман со ... ... ... ... свои ... ... «Дворянское гнездо»).
- Ағылшын құмар әке ұлын мазақ еткендей із қалдырды; айнымалы тәрбие
өзінің жемісін ... ... жоқ ... ... эстетикалық-көркемдік құндылығын сақтау және қазақ
тілінің нормаларын қадағалау міндеттеріне сәйкес ... ... ... ... шығармашылық ізденістеріне ... ... ... ... жаңа сөз, фразалар үлгілерін қалыптастырады; түпнұсқадағы
тұлға-бітімі тосын реалий атауларының ... ... ... ... ... - ... ... эмотивтік қалдар жасауға қатысты: көркем
аудармадағы жалпыхалықтық образдылық элементтері, яғни пайымдау мен ұлттық
бітімнің, ... ... ... ... халықтық образды
стереотиптер, тұрақты тіркестер қолданылады;
- үшіншіден, аудармашы түпнұсқадағы ... ... ... ... ... аудармадығы сөз таңдау лексика мен фразеология жүйесін байытуға
ықпал етеді. Мысалы, аударылып жасалып, ... ... ... ... сіңіскен немесе потенциалды элемент ретінде тіл айналымына
түсуі әбден мүмкін «тың сөз ... өте көп (3, 6). ... ... ... туындылары – қазақшаға аударылған жеке ... ... ...... ... ...... сыбыршы – суфлер, құлақша
қағаз – этиткетка, бірсүйер – ... ... ... ... пида – ... (Ә.Кекілбаев); қалтқы – перегородка, тері жақы ... ... мапа ...... ... ... жаңа қолданыстар
аударма үлгісінде жасалғандар.
Көркем аударманы талдау мәселесі - әдебиет ғылымы мен тіл ... ... ... тиіс, терең стильдік талдауды қажет ететін
күрделі сала. Мазмұны, идеясы, ... ... ... ... тілдік
құралдардың еркін қолданылуы; аудармашы-қаламгердің жалпыхалықтық қордағы
сөздерді, фразаларды пайдалануы, өз тарапынан жаңа сөз ... мен ... ...... ... ... образдылық типінің нәтижесі.
1.2 Көркем аударманың мәдени-танымдық қызметі
Мәдениет-ұлт-тіл үштігі бір-бірімен тығыз байланыстағы ұғымдар. Ұлт
мәдениеті мен ұлт тілі – ұлт ... ... ... ... ... тарихи даму бойында жинақтаған ... ... ...... ... ... жай, сырт көзбен бақылау
немесе қоршаған ортаны ... ... жеке ... халықтың өз ұлттық-
этникалық ерекшеліктері арқылы айнала ... ... ... оны өз ... ... шұғылданатын кәсібі арқылытанып-білуі, алған таным-
пайымдауын бағалауы. Әрбір ұлттың өзіне тән таным-пайымы, ... ... тіл ... ... Тіл – ... ... жаратылысы, ол
мәдениетпен тығыз байланысты: тіл мәдениеттің дамуын, қалыптасуын, деңгейін
көрсететін, мәдениеттің ажырамас ... Тіл – ойды ... ... ... ... тіл – материалдық-рухани мәдениетті танып-білудің,
ұлт мәдениеті көрінісінің, ұлт мәдениеті өмір ... ... ... бір ... ... ақпаратты жинақтау және сақтау
(аккумуляция) қызметін ... ... ... ... тіл ... ... ... және материалдық мәдениеттің барлық белгілері тіл
арқылы ... ... ... ... ... ... ғаламдану үрдісі көптеген ғылымдарда,
соның ішінде лингвистика ғылымынындада антропологиялық ... ... ... ... да ... ынтымақтастықтың
дамуына мәдениетаралық байланыстың белсене ... ... ... Лингвомәдениеттанудың негізгі мәселелері көптеген ғалымдардың
еңбектерінде қарастырылған: ... ... ... В.А.Маслова және т.б. Олардың еңбектерінде ... ... ... өнімі ретінде ... ... ... тіл бірліктерінің (сөз,
фразеология, мәтін т.б.) ұлттық ... ... ... ... ... оның ... ... көңіл бөлуіне әкелді. ... ... адам мен оның ... көңіл бөлінетін лингвомәдениеттануды
алдынғы қатарға қояды. Бұны В.Н.Телия өз ... ... ... на ... точнее – на культурный
фактор в ... и на ... ... в человеке. Это значит, ...... ... антропологической парадигмы
науки о человеке, центром притяжения которой ... ... ... ... ... пән ... лингвомәдениеттанудың теориялық негізі
В.В.Воробьев еңбектерінде іргетасы қарастырылған. Оның ... ... адам ... ... және ... ... болады, яғни «тілдік әлем көрінісін» ... ... ... (5, ... ... ... теориялық мәселелеріне
тоқтала келіп, А.М.Алдашева ... ... ... ...... де, ... де ортақтасқан ғылым;
лингвомәдениеттанудың әрбір ... ... ... бір ... ... ... тілімен жасасып келе жатқан өз сөзі; өзгелерден ауыс-түйіс
емес, өз меншігіндегі сөз, сөз тіркесі, ... ... ... ... ... ұлттық «бет-пішін» бар деп есептелінген сөз
ұлттық, әлеуметтік, этникалық, саяси адамгершілік, ... ... ... жеткізе алады дегенді зерттеуге назар аударады» (2, 122-
123).
В.А.Маслова лингвомәдениеттанудың ... ... ... ... ... лексика және лакуналар (лингвоелтану нысаны);
2. мифологиялық тіл бірліктері: тілде ... ... ... ... аңыз, ғұрып сенім;
3. тілдің паремиологиялық қоры;
4. тілдің фрезеологиялық қоры;
5. эталондар, стереотиптер, символдар;
6. тілдік метафора мен бейнелер;
7. тілдің стилистикалық ... ... ... сөйлеу этикеті саласы (6, 37).
Көркем мәтін оқырман әрқашан тани білмейтін ақиқатты өмір ... ... ... ... Әсіресе , бұл өзге тілдік ... ... ... ... ... ... мәдениетіне тән ақпаратқа
қанық болады.
Мәдениетаралық байланыстың танымал формасының біріне көркем аударма
жатады. Дарынды автор ... ... ... сол жазылған тілдің фонетикасы,
лексика мен грамматикалық құрылысы ерекшелігімен ғана емес, ... ... ... ... ... жүйесін көрсетіп, тілдің
жарқын «кескінін» салады. Сонымен бірге әрбір көркем ... ... ... де ... мәтінде жасалған ақпараттың барлық қажетті жақтарынсақтау үшін
аудармашы грамматика, лексика мен стилистиканы жақсы білуімен қатар, тарихи-
мәдени әрі лингвомәдениеттанулық сипат ... ... ... болуы қажет.
Сонымен қатар тіл мен ... ... ... тарихи-этникалық
сабақтастықты, тұтастықты бірнеше тілдегі жазба нұсқаларды жетік ... ... мен ... ... ... адам жітірек байқайды.
Мәдениеттегі айырмашылықтар әртүрлі ... ... ... ... да, ... ... ... эмоционалды бояуы) әртүрлі
болуына ықпал етеді. Мысалы, өзбек жазушысы Т.Пулатов өзбек ... ... ... ... ... ... мен ... сөздерін салыстыру
арқылы әр халықтың ұлттық ерекшеліктерінің тілде белгіленуіне тоқталады.
Оның пікірінше, жылдың көп ... ... ... ... ... ... ... ешуақытта күнді образды түрде солнышко деп айтпайды, ал
өзбек, түрікмен халықтарының сұлулықты айға теңеуі орыс ... үшін ... ... дәл, ұтымды белгісі емес («Литературное
обозрение». 1976.№8. -109б.). Ал В.А.Маслова ... ... ... ... ... ... ... мүлдем жоқ деуге болады.
Сондықтан жапон ... ... ... ... ... деп аталатын шығармаларының аттарын өз тілдерінде беруде ... (6, 5). ... ... ... ... ... беру үшін ... сердце сөзі арқау болатын тіркестер көп қолданысқа түссе, қазақ
ұғымында осындай қасиет-сапаларды ... ... ... ... өрісі
жұмсалады. Әр халықтың тіліндегі бұндай айырмашылықтар ұлттық бітім мен
мәдениеттің ... ... ... ... ... «Қан мен ... қызыл қарын жас
немере дегеннің орыс, неміс тілдеріне внук; даңғұр-дұңғыр болды да қалды
дегеннің грохот, ... ... ... (7, 265). Ал ... ... ... перевода» атты мақаласында ол көркем аудармада кездесетін көп
қиындықтарға тоқтала ... ... ... ... ... из ... слова
культ. В этом можно убедится, постигнув мудрость и ... ... ... ... ... ... в поэзию акынов-жырау... Переводил ... три ... ... ... познавательную книжку Дильды Матайқызы.
Наткнулся на главку «Жеті ... где ... семь ... ... күннің тоқырауы, айдың тоғамы, мұздың қатуы, киіктің матауы, үркерлің
батуы, қарашаның қайтуы, тоқсанның кіруі. После долгих распросов, поисков и
толкований я ... эти семь ... ... так: ... ... ... гон, уход ... улет казарок, смена Плеяд и ... (8, 11-12). Осы ... ... ... ... ... (ресми қағаздар, жарнама мәтіндері, ғылыми мәтіндер т.б)
қарағанда эквивалентті ... ... ... ... жасау үшін
тәржімашының энциклопедиялық білімі, қаламгерлік ... сол ... ... ... ... ... ... және
аударма жасалатын тілдің стилистикалық ... ... ... ... ... ... тек қана ... ақпарат берілмейді, сонымен
қатар эмоционалды, ... және ... ... ... ... ... ... көрінісін, тіл мен сол тілді иеленуші адамның
(тұтас бір халықтың) ойлау-пайымдау қабілетінің арасындағы ... ... ұлт ... ... ... ... ... көп көмек
жасайды. Аударма әдебиетті түпнұсқамен салыстыру бірнеше тілдерде ... бір ... ... ... үшін ... тілдік
единицалардың ұлттық – мәдени құндылығын дәлірек танытуға мүмкіндік береді.
Ұлттық-этникалық мәдениеттің ерекшеліктері, ұлттық бітімнің және рухани
құндылықтардың ... ... адам ... ... символдық, образды-
метафоралық, ойды көркемдеп ... ... ... тілдік
единицалардың семантикасынан, ішкі нысанынан ... ... ... әсіресе коммуникативтік актіге қатысушылардың сөз әдебінен, адам
келбетінің, психологиясының суреттелуінен, уақыт пен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың
баршасынан да белгі береді. Айталық, кез келген көркем туындының баяндау
тәсілінің басты тіні – ... ... ... ... әрекетінде
бейвербалды амалдар көп кездеседі. Сөйлесудің ... ... ... дауыс мәнері, диалогтін мазмұнына қарай қол, көз, ... ... дене ... ... ымдау сияқты паралингвистикалық
амалдар. Паралингвистикалық ерекшеліктер халықтардың ... тән ...... ... бір көрінісі. А.А.Сейсенованың ... ... ... ең көп тарағаны – дене қимылдары.
Кинемалардың арасында бастың қимылдары да ... ... ... ... бас иді, бас иіп ... ... әрекетті білдіретін сөз
тізбектерді сәлемдесу рәсімі мен ... ... ... үстейді. Ал иіліп сәлем беру және иіліп ... ... ... қыз-келіншектерінің үлкендерге ізет пен ... ... ... (9, 25). ... ... ... ... (лат. соматизмдер) арқылы жасалады, сондықтан да кез келген тілде
соматикалық фразеологизмдер бар, бірақ олар көп жағдайда сәйкес ... ... ... ... фразеологизмі тек қазақ мәдениетіне тән,
себебі қазақ елінің тарихы мен ... ... ... ... ... салыстырғанда дәрежесі биік. Осындай фразеологизмдерді аудару
қиындықтар туғызады:
Түпнұсқа:
Ауыл ұйқыда. Ай сүттей жарық. Айнала жым-жырт. Аманның жүрегі ... ... ... ... ... спал. В залитой лунным светом степи стояла такая тишина, что Аману
казалось будто стук его собственнного ... ... как ... копыт.
Аудармашы сипаттама тәсілін қолданып, фразеологизмнің мәнін тұра берді ... ... ... ... ұлттық мәдениеттің нышаны басым
тілдік единицалар орыс классик ... ... жиі ... ... ... ... элементтерді қазақшалау екі
ыңғайда ... бірі – ... ... аудру: всплеснуть руками –
алақандарын (қолын) соғу; вскрикнуть – шаңк ету (айғайлап ... ... ... ... ... ... бере алатын қазақ
тіліндегі тілдік құралдарды ... ... ...... ... ... вскрикнуть – дауысы қатты шығып кету.
Түпнұсқа:
- Ах, Петр ...... она, ... руками. Какой денек!
Какие страсти! (А.Пушкин «Капитанская дочка»)
Аударманұсқа:
Ах, Петр Андрееич! – деді ол алақандарын соғып қап, - ... ... ... ... ... ... дрогнула на седле и тронула лошадь галопом (Л.Толстой
«Анна Каренина»).
Аударманұсқа:
Анна шаңк етіп, ер үстінде дір ете ... атын ... ... ... ... ... тұтастығы мәдениеттің стереотиптерін –
қабылдау мен ойлаудың, түсінудің, мінез-құлықтың, әрекеттің стереотиптерін
қалыптастырады, ал ... тіл ... ... ... ... ... ... тұтас контекст бойында шығарманың тақырыбына орай
өткен ғасырлардағы орыс ... тән ... ... ... ... баяндау үшін автор диалогке ... сөз ... өзге ... тән ... ... (форма
обращения) қосады, бұл - тікелей калька (голубушка – ... ... ашып ... -Андрей Иванович, төрлет,
көгершінім, - ... ... ... тән емес ... ... ... ... ықпал етеді. Көркем
аудармаларда кездесетін, өзге мәдениетке тән қаратпа нысандарды ... ... ... ... ... ... ұлттық колориті
қанық айналайын, қалқам, шырағым, қарындас, ... апай ... ... ... бояуы бейтарап элементтерді алады немесе
калька-баламалар жасайды.
Аударма әдебиет рухани мәдениеттің бір бөлігі – ... де ... ... ... ақпаратты әдебиеттің аударылуы қазақ әдеби тілінің сөздік
құрамына жаңа номинацияларды, терминдерді ... ... ... жандандырды, грамматикалық тұлғалар қызметіне қозғалыс ... ... ... өміріне жаңа ұғым, түсінік әкелді, ұғым-
түсініктің аталу, тілдік единицамен белгілену қажеттілігі туды.
Қазақ қаламгерлерінің ... ... ... көркем
әдебиеттің аудармасының да ықпалы болды. Алайда бұл жайт – жеке жазушының
шығармасына әдеби-тілдік, ... ... ... тұтас контекстің
ерекшеліктерін салыстырғанда объективті дәлелденетін құбылыс.
2 ТАРАУ. КӨРКЕМ АУДАРМАДАҒЫ БАЛАМАСЫЗ ЛЕКСИКАНЫҢ БЕРІЛУІ
2.1 Баламасыз лексика және ... ... ... ... ... және практикалық мәселелері талданатын
еңбектердің барлығында да екінші тілде ... ... ... ... сол себепті аударылуы қиындық келтіретін, болмаса
тәржімалағанда ... ... ... ... ... ... тобы ... олар «баламасыз лексика» деген терминмен белгіленеді.
Баламасыз лексика – халықтың ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... көптеген авторлардың еңбектерінде
кездеседі және оған әртүрлі түсініктеме беріледі: «реалийдің» ... ... одан да кең ... мәдениетте, өзге тілде жоқ ... ... және ... ... и ... атты кітабында
баламасыз лекска – «слова, служащие для выражения понятий, ... ... ... и в ином ... ... ... к ... культурным
элементам, характерным только для культуры А и отсутствующим в культуре Б,
а также слова, не имеющие перевода на ... язык ... ... не имеющие
эквивалентов за пределами языка, к которому они принадлежат» (10, 53).
Лингвистикалық ... ... ... ... баламасыз
лексиканың қатарына ғылыми-техникалық терминдерді де жатқызады (11, 135).
С.Влахов пен С.Флорин ол басқа ... ... ... «БЭЛ
(безэквивалентная лексика) – лексические и фразеологические единицы,
которые не ... ... ... более четко
разграничить БЭЛ от ... ... ... по своему содержанию является
понятие БЭЛ. Реалии входят, как самостоятельный круг слов, в ... ... 43). ... ... ... ... ... екенін дәлелдеп, өзге тілге кірме сөз болып ... ... ... деп атайды. «Экзотизмы и этнографизмы не
столько раскрывают или ... ... ... ... ... ее.
Так слова эсквайр, спикер, крикет, шиллинг прочно ассоциируются с ... ... ... дехканин – это знаки ... ... ... ... сакэ – ... ... японской культуры; баз,
курень, майдан, привада – знаки донского казачьего быта и т.д.» (13, ... ... ... ... тек қана ... ... ... көрініс таппайды, сонымен қатар имплицитті түрде ... ... ... білімінде (кейбір еңбектерде «фондық ақпарат»,
«фондық мәлімет» деп те аталады). Бұл ұғым ... ... ... что ... ... фон, на ... развивается картина жизни
другой страны, другого народа» (11, 146) деген ... ... ... ... білу (фоновая информация), ... ... ... ... ... ... деңгейімен байланысты. Мәдени
ынтымақтастық неғұрлым тығыз болған сайын, өзге ... ұлт ... ... ... де ... ... ... ақпарат сонымен қатар белгілі бір ... ... ... ... лингвомәдени ой-өрісін аңғаруды да қажет етеді.
Баламасыз лексика – көркем шығарманың тақырыбына, мазмұнына байланысты
бір ... ... ... ... мен ... ... ... арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастар мен
діни, саяси көзқарастарға қатысты терминдер, стандартты қалыптар. Бұндай
лексикалық ... ... мен сөз ... сөздіктерге тіркелмейді,
тіркелген жағдайда да суреттеу, шамаластыра ... ... ... ... ... өзге тілдегі мәдени-ұлттық
ерекшеліктерге тән атауларды аудару мүмкін емес ... ... ... тұрақты лексикалық сәйкестігі көрсетілмегенмен де, аударма мәтіндерге
жүргізілген талдау көркем ... ... ... ... ... ... дәрежеде қазақшалауға болатынын
дәлелдейді.
Белгілі бір халыққа, ... ... ... арналғандықтан,
классикалық көркем әдебиетте реалийлер тобы мол және олар тақырыптық,
мәдени ерекшеліктері ... да сан ... Осы ... баламасыз сөздер,
әсіресе көркем аудармада, жан-жақты зерттелген. Ғалымдар ... ... ... ... ... ... және
еліктеуіш сөздер, аббревиатуралар, туыстық атаулар, сөз ... ... ... ... ... фразеологизмдер мен ... діни ... ... ... ... ... ... бояуы бар сөздер, ... ... ... фондық
айырмашылықтарға байланысты сөздердің көбісі аударылмайды. С.С.Аверинцевтің
айтуы бойынша, «тілдегі ең жақсы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық бітім) толық
меңгермегенше, басқаша айтқанда фондық білімі болмаса, сапалы ... ... ... тұжырым шығаруға болады. Мысалы, қазақ көркем шығармаларында
кездескен төмендегідей лингвомәдениетанулық бірліктерге көз жүгіртейік.
Түпнұсқа:
Ертеңінде түске жақын, Ли-хұң, Жағыпар, Нұрбектер ... ... ... ... ... болды. Аттанар алдында оғаша үйде ... ... ... қонақтардан бұйымтай сұраған (Қ.Жұмаділов. «Соңғы көш»).
Аударманұсқа:
К обеду следующего дня Ли-хун, ... и ... ... из ... ... ... ... гостей кумысом, Жасыбай еще раз спросил, по какому
делу они посетили его (ауд. А.Самойленко).
Қазақ дәстүрінде бұйымтай ... ... әдет бар. ... ... ... ... ... соң, отағасы қонағынан бұйымтай сұраған. Бұйымтай
қонақтар осы ауылға қандай мақсатпен немесе қандай нәрсе ... ... үшін ... Үй иесі ... ... ... ... «бұйымтай» сөзінің жалпы беретін мағынасы бойынша аударған,
ал әдет-ғұрыптық мағынасына көңіл бөлінбеген.
Көркем әдебиетте жиі ... бір тобы – ... ... ... ... ... ... адъютант). Сонымен қатар
көркем әдебиеттегі кейбір реалийлердің атаулары қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... статусын
ажырататын нысандардың, бұрын архаизмдер қатарында болғандардың бір қатары
(ханым, ... ... ... ... қолданысқа түсіп отыр.
«Қазақ тілі еркелету, ізет мағынасын білдіретін амал-тәсілдерге ... ... ... ... бай» - деп ... ... ... тілімізде осы тұжырымның айғағы ретінде балалрға
қатысты айтылатын еркелету ... бар ... ... ... ... қошақаным, балапаным,
шырағым т.б) атауға болады.
Белгілі бір тарихи ... ... ... ... ... ... ... отырған ситуацияға лайық топтық-иерархиялық
атаулар қолданылады. Талданған көркем туындылардың ішінде «Жанталас» ... ... атты ... ... хан, ... ... хан ием, ... хакім, сұлтан, алдияр т.б. вокативтер кездеседі, олардың көбісі арааб
тілінен енген ... орыс ... ... ... ... ... отырған тарихи кезеңді еш өзгеріссіз жеткізу үшін калька ... - А как же, ... если ... тайком собираетесь
(Д.Досжанов); - Знай, мой ... что ... не ... тебя ... ... из ... ... Гумбольдт тілдердің құрамындағы айырмашылықтарды түсіндіру
кезінде халықтың рухани болмысын тілден бөлек қарастыру ... емес ... ... ... де ... ... аудармадағы сөз таңдау мәселесіне қатысы бар топтың
бірі. Ал аудармада, әсіресе көркем аудармада, екінші тілден сөз ... ... бар, ... ... ... екі ... лексикалық-грамматикалық құрылымы әр басқа;
2) белгілі бір ұғым, зат, ... ... ... ... ол ... де ... қоршаған ортадағы әрбір ұғымының, түсініктің, зат пен құбылыстың
атауы екі тілде де бар, алаайда олардың ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар бар;
5) шығарма авторының стилі мен тілі де функционалды сәйкестіктер
жасауға ... ... ... ... ... климаттың, халық айналысатын
кәсіп пен шаруашылықтың ерекшеліктеріне орай бір халық тіліндегі дербес
атау, ... ... ... беретін лексеманың екінші тілде болмауы ... ... ... – тіл ... бос ... – лакуналар, «тілдің
семантикалық картасындағы ақтаңдақтар» (15, 120). Айталық, Азия мен Африка
құрылықтарын ... ... ... ... қар – снег сөзі жоқ,
мұның себебі халық өмір ... ... ... ... ... – жаз
бен қыстың ауысуы тән емес. Ал жылдың ... бір ... қыс ... ... ... ... қар – снег әрқилы ассоциацияға ,
ұқсастыруға, ойды ... ... ... ... ... ... әр ... тұрмыс-тіршілігіне, кәсібі мен шаруашылығына,
тарихи қалыптасқан әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... де ... ... ... құрамында болмайды.
Лакуна да баламасыз лексика да тілдерді салыстырғанда байқадлады.
Лакунаның пайда болу ... ... ... негізінен мәдениеттердің
ерекшеліктеріне байланысты. Мысалы, ағылшын тілінде lawer – «адвокат» ... ... ... да атаулары бар: attorney barrister solicitor
counsellor, ал орыс ... ... ... ... бір-ақ сөз сәйкес келеді,
керісінше, орыс тіліндегі девочка және девушка сөздерге ағылшын ... сөзі ... ... ... ... орыс ... ... барысында көркем мәтінді
қабылдауда лакуналар қиындықтар туғызтатына ... ... об ... или ... ... ... общности относительно другой. Все, что при ... ... ... не ... не ... или неадекватно
интерпретируют, свидетельствуе о наличиии лакун. ... ... ... ... ... что ... лакуны при восприятии
русского художественного текста вызывают следующие факторы: непонимание
лингвокультурной ... ... ... ... ... ... отсутствие фоновых знаний и т.д» (16, 204-
205).
Контрастивтік зерттеулерде, аударма теориясы мен ... ... ... ... ... өз ... Ол ... лингвистикалық, этнографиялық деп бөледі және
оларға ... ... ... те ... ... и устойчивые сочетания,
которые выражают понятия, не закрепленные в языковой норме данного языка, и
для ... ... в ... ... ... более или менее простанные
перифразы – ... ... ... на ... ... (17, 15).
Баламасыз лексиканың және лакунаның екінші тілде дәл баламасы, сөздіктегі
сәйкестігі болмайды, олар – бір ... ... ... бір ... ғана нақты тілдік единицамен белгіленген, өзге ... ... ... ... бірдей сәйкестігі жоқ тілдік
единицалар дегенді білдіреді және олар ... ... ... ... көркем шығармалардың аударылуын талдау кезінде түпнұсқа
бойындағы лингвомәдени бірлік ұлттық колорит, реалий, баламасыз лексика,
лакунаға көп ... ... ... ел ... ... Естайлар «Алтыбақанға» баруға
жиналды (Қ.Жұмаділов «Соңғы көш»).
Аударманұсқа:
Вечером, когда скот был загнан в ... и люди ... по ... ... начали собираться на качели в аул ... ... Осы ... алтыбақан сөзінің мән-мағынасы кең. ... ... ... ... мен ... кешкі мезгілде ойын-сауық
құратын. Алты бақан ... ... оған ... ... ... Осындай қасиетті алтыбақан теуіп, ... ... ... ... ... ... мен сал-серілер жиналатын.
Аударманұсқада качели сөзімен аударылып, алтыбақан сөзіне балама ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша,
көркем мәтінді аударғанда, ең алдымен ... ... ... ... ... ... лингомәдени бірлік, реалии, лакуна сияқты
элементтерді басты назарға ... ... ... ... ... тән ... айырымдарды атайтын
сөздерді аудару аудармашының лингвоэтникалық құзыретінің жан-жақты болуын
талап етеді. Ұлттық мәдениетті ... ... ... ... ... ... элементтер: олардың контекстегі функционалдық-
коммуникативтік ... ... ... ... түсіріп тастау түпнұсқаның
мазмұнын сақтау ... ... ... ... ... ... – ол ... қолданылған, мәдени-танымдық
сипаты, ұғымдық-мағыналық көлемі жағынан сәйкестіктері жоқ атаулардың түпкі
мағынасына, ... ... ... ... контекстідегі
стильдік жүгінің ауқымына назар аударуға тиіс. Мысалы, І.Есенберлиннің
«Көшпенділер» романында Жәнібек хан ... ... ... үшін өз ... өз ойын іске асыруға осы кездің дәл екенін еске алып қыз беріп,
қыз алысайық – деп Жұнысқа кісі салды.
Аударманұсқа:
Пусть ... мне усы ... если не ... вещественную помощь от
Жунус-хана! – решил Джанибек.
Аудармашы түпнұсқадағы сөйлемнің ... ... ... ... бар бейнелі сөйлемшені бөгде, ұлттық колоритты қанықтырмайтын
пусть сбреют мне усы ... ... ... ... ал қыз беріп, қыз
алысайық дегеніміз ол қазақтың ата заманнан келе жатқан дәстүрі – туыстасу
және ... ... ... ... басқа тілге аударудың негізгі
мақсаты – сол ... ... ... ... ... ... ... беру.
Қазақ ұлттық бітіміндегі бата беру және бата алу дәстүрі үлкен мағынаға
ие – бата алған кісінің әрқашанда жолы ... ... тоқ ... ... ... Ал батаны үлкен кісілер – ақсақалды қариялар, ақжаулықты
аналар береді. Ақибатасын балаға әке-шешесі береді, ... ... ... ... бола ... ... бара жатқанда жер бауырлап жатып: Құлыным менің, ақ
батамды алмай ерге шықпа деп ... ... ... она ... ... которая билась на прибрежном песке,
протягивала к ней руки и причитала: «Дочь моя, не дай ... себя ... ... пока не ... меня и я по ... не ... тебя в
лоб».
Ұлттық мәні зор ақ бата беру ... ... тебя в лоб ... ... ... ... десе болады, орыс тіліне мое
материнское благословление деп аударса мағынасы сақталады деп ойламыз.
Талданған мысалдар аудармашының фондық ... ... ... ... ... ... аудармашылар түпнұсқа авторының өзге де
шығармаларын оқиды, оның жазушылық ... тән ... ... ... ... ... аңғарады; шығарма оқиғасына, желісіне
негіз етілген тарихи мерзімінің ... ... өзге ... ... ... ... ... тәржіма үшін қажетті тарих,
этномәдениет, әлеуметтік мәдениет, ұлттық ... ... ... жалпы
білім-тәжірибесін жинақтайды. Демек, аударманың сапасын бағалаудың екіжақты
межесі аудармашыға талап-міндеттер ... ... ... ... талаптардың үдесінен шығуы аудармашының ойлау-психикалық
қабілітіне тікелей байланысты. ... ... ойды ... ... ... ... іздестіру барысында аудармашы негізгі
материалды анализдеу және синтездеу процестерін ... ... ... ... ... үшін ... ... «Тіларалық коммуникация
процесіндегі аудармашының лингвоэтникалық құзыреті» 1 Суретте ... ... ... және орыс ... жетік меңгеруді талап
етеді, яғни аудармашы осы ұлттардың сөз, сөйленіс модельдерін кешенді түрде
жинақтау, ... ... ... ұғынуы, ойлау-психикалық қызметі және
негізгі ана тілі ... ... ... орай ... ... ... ... айтқанда, тәржімашы екінші тілді иеленуші халықтың
тілін ... ... ... ғана тәржіма туынды эстетикалық сапасы,
оқырманға әсер етуі ... ... ... бола ... Лингвоэтникалық
құзыретке ие адам өзге тілдегі туындыға қатысты жалпы фондық білімге иек
арта ... ... ... ... бір тәсілін таңдап алады (баламасыз
лексиканы ... ... 2.2 ... ... ... ие адам ... және орыс тілдерінің жалпы
тілдік қорындағы барша ... ... ... қатарлардың мағыналық реңктерін ұтымды игеріп, түпнұсқа мен
аударма мәтін арасындағы сәйкестікті қалыптастырады, өз ... ... ... төл ... ... ... мағынада ауыстыра жұмсайды
және осындай трансформациялаудың түрлі әдіс-жолдарын ұдайы ... ... ... лексиканы аудару амал-тәсілдері
Көркем әдебиетте баламасыз лексиканың негізгі түрі – ұлттық реалийлер
жиі кездеседі, себебі олар сол ... ... ... ... өмірімен
тығыз байланысты. Сондықтан да осы сөздердің басқа тілге аудару жолдары ... ... ... реалийлердің өздері аударылмағанмен (реалий –
этнолингвистикалық түсінік, сондықтан да ол басқа тілде лакуна ғана ... ... ... ... ... Бірақ бірнеше еңбектерде
«реалийлердің аударылуы» деген тұжырым кездестіруге ... ... ... аударылуы» мен «реалийлердің атаулары» ... ... ... С.Влахов пен С.Флориннің «Непереводимое в
переводе» атты еңбектерінде былай жазылған: «Понятие ... ... ... ... как ... непереводима (в словарном порядке) и,
опять-таки как правило, она ... не ... ... (12, ... ... берілуі» деген тіркестің қолданылуы әбден мүмкін,
себебі ... ... ... мағынасы кеңірек ... ... бере ... (11, 151). ... осы ... ... ... қалаушысының пікірінше «нет такого
слова, которое не могло бы быть ... на ... ... хотя ... т.е. ... сочетанием слов данного языка – это в
отношении словарного перевода, и то, что ... в ... ... ... в ... ... целого, т.е. в отношении
контекстуального перевода. Так что вопрос ... не к ... ... ... перевести реалию, а к тому, как ее перевести» (11, 182).
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... әмал-тәсілдері бар. Олар аудармаларды зерттеу және талдау негізінде
қалыптасқан. Мысалы, А.В.Федоров осы сөздердің аударылыуның 4 ... ... ... ... ... ... ... немесе жартылай, сөзді
түнұсқадағы қалпында сақтап жазу, яғни сөзді екінші бір ... ... ... ... атау үшін жаңа сөз ... сөз ... ... Бұл
сипаттамалы, перифрастикалық аударма;
3. Жақын, мағынасы ... ... ... ... қолдану –
шамаластыра аудару (уподобляющий перевод);
4. Гипонимикалық немесе шамамен ... ... ... ... ... ... гиперониммен алмастырылады (11, 151)
Ал С.Влахов пен С.Флорин (12, 87-90) реалийлерді аударудың келесі
тәсілдерін ұсынады: транскрипция және ... ... ... ... қолдану, олар калькалар және жартылай калькалар – сөз
немесе сөз тізбегін ана тілінің сәйкес келетін немесе морфемалар
құрамымен ... ... яғни ... ... ... үлгісін
пайдалану арқылы жаңа сөздер мен сөз тіркестерін жасау; өзге тілдегі
реалийдің адаптациясы, ... ... ... ... ... ... және реалийдің мағынасын бере алатын жаңа
сөз, сөз ... ... ... ... ... бар сөз ... аударылуы) және оның бірнеше түрлері: гиперо-гипонимдік
алмастыру – генерализация тәсілі, функционалды ... ... ... ... ... ... аударма» немесе «сөздік аударма».
Көркем әдебиеттегі баламасыз лексиканы ... ... ... ... ... ... ... ісінде өзге тілдегі (әсіресе орыс тілінен
қазақ тіліне) ... ... ... ... «реалийдің атауларын
берудің айтарлықтай қиындықтары жоқ. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... аралас-құраластығы, қазақ
қоғамындағы көптілдік жағдай, қазақ қауымдастығының өркениеттілігі, қоғам
мүшелерінің интеллектуалдық ... орыс ... ... ... ... ... танып-білуге, ажыратуға жеңілдіктер жасайды.
Көркем аударуда реалийлерді берудің бірнеше амалы бар:
а) ... ... ... жазу ... қазақ тілінің дыбысталу, айтылу заңдылықтарына бейімдеу;
б) текст ішіндегі суреттеме, түсіндірме түрінде мағынасын ашу;
в) мағынасы жуықтасатын сәйкестіктердің бірін қолдану.
Сондай-ақ ... ... ... ... – текстің сонына,
сілтеме арқылы реалийдің ... беру ... де ... ... ... қазақ тіліндегі көркем шығармалардың орыс тіліне және
орыс тіліндегі көркем ... ... ... аудармалары талданып, екі
тілідегі баламасыз лексиканы аудару амал-тәсілдері қарастырылды. Жоғарыда
айтып кеткендей, белгілі бір халыққа, ұлттық, тілдік ... ... ... туындыларында реалийлер тобы мол және олар тақырыптық,
мәдени ерекшеліктері жағынан да сан ... ... ... ... ... ... әдісі бойынша 200 ден астам реалий-сөздер
жинақталды және олардың ... ... ... ... амал-тәсілдері
талданды. Жинақталған материал бойынша көркем әдебиетте жиі ... ...... немесе этнографизмдердің топтастырылуы
жасалды:
1. рухани мәдениетке қатысты ... ... ... жыр, ... ... мәдени-тұрмыстық атаулар (сәукеле, тымак, кимешек т.б);
3. ұлттық тағамдардың, сусындардың және ... ... ... ... ... ... туыстық атаулар (женге, тоқал, бәйбіше, келін т.б.);
5. діни ... ... (айт, ... ... т.б);
6. антропонимдер немесе жалқы есімдер;
7. қоғам мүшелерінің әлеуметтік статусына, қоғамдағы лауазымы мен орнына
қарай жіктеп атайтын номинациялар ... ... ... ... ... ... ... реалийлері (жусан иісі аңқыған туғпн жер, тау, кең
дала т.б.);
9. символдық ... ... (ақ, қара ... ... ... ... ... жиі кездеседі: ата-
бабаларымыз ғасырлар бойы мал шаруашылығымен айналысқан. Әсіресе аталған
сөздер М.Әуезовтың ... ... ... мол: «сөз таңдаудың» үлкен
саласына өмір шындығын, атап ... ... ... ... ... ... этнографизмдер деп аталатын ұлттық әдет-ғұрып, салт-
дәстүрге қатысты сөздер мен ... ... ... дәл ... ... ... жеке зат, құбылыс, іс-әрекет, ... ... ... «өте ... пен ... ... және ... көркем
шығарма шарттарының бірі деп ұққан» (18, 25). ... ... ... деп ... ... мол тізімі
Е.Жанпейісовтің «Этнокультурная лексика казахского языка» ... ... деп ... (19). Бұл ... ... ... жолы» эпопеясы
тілінде орын алған этнографиялық сөздерді, көне сөздер мен бұл ... ... ... ... ... ... ... шыққан түп-
төркінін көрсетеді. Бұл лексикалық, этимологиялық ізденістер көп мәліметтер
береді, яғни ... да ... да сөз ... ... мәтініне этнографизмдерді еңгізу және оларды ... ... ... ішінде, диалогтарда, сілтемелерде (кітап бетінің ... ... ... және ... соңындағы кең түрдегі, толық
түсіндірмелерде.
Нақты ... ... ... транскрипция немесе транслитерация
тәсілімен берілетінін көрсетеді, сонымен ... сол ... ... бетінің төменгі жағында) түсіндірме беріледі.
«Вот хотя бы Божей, сидящий по правую ... ... он ... рода ... Из ... в свое время вышел стойкий и упрямый
властитель Кенгирбай. Да и ... этот род дал ... ... набегов и барымты» (Ауэзов ... ... ...
насильственный угон скота, принадлежащего враждующему ... она ... ... родовых распрей.
«Детвора с криками и смехом сновала между взрослыми:
- Шапки-то! Будто саукеле! Это не сэри, а ... ... ... ...... убор ... конусообразная шапка, ... ... из ... металлов и камней, красивыми перьями
филина.
Тағы бір ... ... ... ... ... уже мой удел,
Что по воле Ултана-пса
Превратился я сам в кокпар» (ауд. Ю.Новикова мен Л.Тарковский).
Кокпар – национальная игра, состязание, где ... – туша ... ... ... на ... каждый всадник, участвующий в игре.
«Қыз жібек» эпосының аударманұсқасындада баламасыз ... ... ... ... ни к кому не ... ... для
своих сыновей. «Живы будут, - говорил он, - сами себе найдут невест, ... на ... ... у меня, даже если они засватают ... ...... за невесту
Реалий-сөздердің келесі тобы рухани мәдениетке қатысты:
«Знакомый напев «Статный конь» разливался в ... ... ... и ... из аула Дильды, уже успела облететь эти края, но нежные
голоса искажали ее. ... ... ... в чем ... – Э, ... ... ... У них бастангы! Вон на ... ...... ... ... ... ... к ним!» (Ауэзов «Путь Абая»). Бастангы –
вечеринка, игры и развлечения молодежи, устраиваемые по случаю отъезда кого-
либо из ... ... ... ... шашу – ... ... ... мағынасы
бар этникалық мәдениеттің фактісі: шашуді құдалар келгенде, келін
түсіргенде ... ... ... ... шашады.
Түпнұсқа:
Кенжекейде ес-түс қалмады. Қызыл ала топ ... ... алда ... кемпірлер етегіндегі құрт-ірімшіктерді уыстап шашып – шашып жіберді
(Ә.Нүрпеиісов «Қан мен ... ... ... старухи, начали бросать ей шашу; бауырсаки, конфеты и
курт.
Аудармашы түпнұсқадағы ойды мәнерлі бергенменен, шашу сөзіне түсіндірме
бермеген: кез ... орыс ... ... бұл ... ұлттық мән-мағынасын
түсінбейді. Әрине, ұлттық колоритті беру үшін көркем ... ... ... ... ... ... ... беру
қажет. Алайда баламасыз сөздер аударманұсқада тым көп болса оның сапасы да
төмендейді. Мысалы, С.Мұқановтың «Ботагөз» романында 50-ден астам сөз ... ... ал ... ... ... ... 100-ден астам
сөз түпнұсқа тілінде қалтырылған, ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда олардың көлемі
соншалықты көп болуынан, аралас қазақ-орыс тілі пайда ... «Наш ... кол, как мы ... его ... - ... Амантай, - насчитывает сейчас
приблизительно четыре тысячи человек... Кол разбивается на тысячи – мын, ... ... ... – жуз, на ... делится мын, стоит жуз-басы. Эти две
должности ... ... еще ... ... ... – он – ... ... Устанавливается строгое подчинение снизу доверху, от ... ...... он-басы до мын-басы – командиру всего кола – кол-басы..»
(С.Мұқанов «Ботагөз»). ... ... ... ... ... ... осыдан барып аударманың сапасы төмендейді.
Этнографизмдердің келесі тобы – ... ... ... ... ... Көп ... ... атаулары транслитерация
тәсілімен және түсіндірме арқылы беріледі: «На скатерть были поставлены
чашки с ... из ... ... ... ... и ... – это было не
обычное мясо или куырдак, а ... ... ... ... «жау-
буйрек», которое он ел с кумысом» (Ауэзов «Путь ... ... ... жареное мясо, баурсаки – шарики из теста, жау-буйрек – кушанье
из ... казы – ... ... ... ... ... бір халықтың
мәдениетіне тән емес, сондықтан сөздік құрамында жоқ реалий атауларға
түсіндермелер беру ... ... сол ... ... ... ... ... кітаптың сол бетінде таба алады. Сонымен қатар,
жоғарыда айтқандай аударылмаған ... саны көп ... ... ... ... ... ... жағдайларда аудармашылар сәйкес эквивалентті
сөз болса да, оны аударусыз қалтырады: ...... ... ... – суп (Ауэзов «Путь Абая»); нан – хлеб, конакжай – гостеприимство:
Человек! И в битве и в ... тебя лучи я ... ... на ... ... ... к утру.
(Д.Әбілев «Ана тілі». Ауд. Л.Скаловский).
Если есть ... ... ... и ... ... ... казахский конакжай,
В юрту к нам заходит стар и млад.
(А.Тоқмағамбетов «Алтын той. Ауд. В.Урин.»).
Ты – трава моя – горный андыз
Ты – ... моя – ... ... ... Ауд. ... ... сөздікте бұл шөптердің атаулары тіркелген: андыз – ...... ... ... ... ... ... сөздік
құрамын – бір-біріне мағынасы, ... ... ... ... ... ... реңктері толық немесе ішінара тұспа-тұс
түсетін баламаларды тіркейді (дом –үй, идти – жүру, красный – ... ... ... ... ... деп ... Сөздіктегі
сәйкестіктер – бірнеше тілдердегі мағыналарының бірі арқылы бір-біріне
сәйкес ... бір ... ... ... құбылысты атайтын, яғни
ұғымдық көлемі бірдей, эмоционалды-экспрессивті, ... ... ... айырым-белгілер жоқ тілдік ... ... ... ... ... және ... ... реңкі, экспрессивтік қызметі тұспа-тұс келетін ... ... ... деп атайды. Сәйкестіктер, сөздіктегі
сәйкестіктер аударманың екіжақты талабын сақтауға айтарлықтай ... екі ... ... ... ...... сақтау
және рифмамен ойнау, яғни версификация мақсатында аталған сөздерді орыс
тіліне әдейі ... ... мен ... сақталғанымен, мәтін
түсініксіз, оқи алмайтын сөздерен құралады. Әрине, поэтикалық аударманың өз
қиындықтары көп: ... ... ... ... ... ... беру және ... қатар рифманы сақтау. Бұндай аудармада
сипаттама тәсілін қолдану да, ... ... беру де ... ... өлеңдегі шұмақтардың тізілуі ритм, рифма тағыда басқа поэтикалық
шығармалардың ерекшеліктеріне ... саба сөзі ... ... ... деп ... ... ... черпаком из рога дикого барана. Густая влага,
чуть пожелтевшая от ... ... не ... ... ... спокойной зыбью». Белгіленген сөз ... ... ... тәсілдерін топтастыруы бойынша гипонимикалық немесе
шамамен алынған ... ... ... ... ... гипоним – саба
екінші тілдегі гиперониммен кожаная посуда ... Ал ... ... ... ... ... – генерализация тәсілі де
аталады.
Басқа контекстіде саба сөзінің толық түсіндірмесі берілген:
И пять шкур ... ... он ... ... кумыса саба приготовил он.
(«Айман-Шолпан» эпосы. Ауд. Э.Левонтина)
Саба – специальный бурдюк из конской шкуры, в ... ... ... ... ... қазақ және орыс тілдерінде ең ауқымды топ, олар ұлттың
салт-дәстүрлері мен тұрмыс-тіршілігінің жарқын ... ... ... ... бұл түрі қос ... де ... топтастырылады.
В.В.Воробьев орыс тілінде тіке туыстық; жақын туыс емес ... ... ... ... ... байланысты терминдер; үрім-
бұтақ пен ұрпақтарды атайтын сөздер деп бөледі (5, 40). Ал қазақ ... ... үш ... бар» ... ... сай әке ... шеше
жағынан; некелік қарым-қатынас пен ... ... ... ... болады. Дегенмен қазақ тілінде туыстық атаулар көбірек десе болады -
қазақтың полигамдық ... ... ... ... ... етті, олардың
кейбіреуінің орыс тілінде эквиваленті жоқ: апа – старшая сестра, мать ... ... - ... аға – ... ... дядя; кенже – младший
ребенок в семье; нагаши – родственник со стороны матери; токал – ... ... – жена ... по ... ... т.б. ... ... байланысты түған терминдерінің кейбіреуіндеде эквивалент жоқ,
себебі орыс ... ... ... екі ... да ... айтыла береді. Ал
қазақ тілінде бұл үлкен жүйе болуына себепті бірнеше ... ... ... өз ... ... мен ... жер, ... төркіні мен
түскен жері араларындағы, күйеу мен қайын жұрт, ... ... ... ... ... ... деп анықталады. Аталған
туыстық атаулардың барлығы да халық арасында сақталған ... ... ... мен ... ... қолданылады.
Мысалы, бұрынғы уақытта (әсіресе көркем ... ... ... ... бейнелесе) отбасындағы кішілер үлкендердің, ... атын ... ... бір-бірімен қарым-қатынас жасау құралы
туыстық атаулар ... ... ... ... екі ... бар
Итбайдың сөзері орыс тіліне былай аударылған:
«- Присаживайся ... к ... А ты ... ... ... готово ли
мясо, не переварилось ли? Байбише, ... чаю ... ... ... ... а то ... есть ... (ауд. Л.Соболев).
Тоқал мен бәйбішенің өз есімдері бар – Жамал және Асылтас, бірақ
күйеулері оларды ... ... ... ... Итбайды «младшая жена» немесе
«старшая жена» деп айтқызу, әсіресе диалогта, қолайсыз болар еді, ал жай
мәтінде ... ... ... ... ... еді: ... ... разливала ччай, а старшая, Асылтас, разминала Итбаю пальцы ... ... ... ... ... жас ... бойынша саралау
дәстүрі қалыптасқан, олар – балалар мен жастар, үлкен ... мен ... ... атаулар. Қазақ лингвомәдени қауымдастығында балаларға
тұңғыш, ортаншы, кенже анықтамаларын қолданып сөйлеу дәстүрі бар, сонымен
қатар, ... ... ... жиен ... ... ... ... род категориясы болуына тиісті, туыстық атуларды жынысқа байланысты
ажыратады: внук – ... ...... ... тілінде – жиен,
немере, жиеншар, ... ... ... «қыз» немесе «ұл» сөздері
қосылады.
Л.Н.Толстойдың «Война и мир» романында:
«Между тем все это молодое поколение: Борис – ... сын ... ... ...... старший сын графа, Соня – пятнадцатилетняя
племянница графа и маленький Петруша – ... ... ... ... ... ... ... – офицер, княгиня Анна
Михайловнаның баласы, ...... ... ... Соня – ... ... жасар жиен қызы, кішкене Петруша – кенжесі...» (ауд. ... сын ... ... ... ... ... ... – ұл,
бірақ М.Жангалин осы сөзді аударуда бала гиперонимін қолданды, старший ... ... ... ... ... сын – ... ... аудармалары
эквивалентті. Жиен сөзін племянница деп дұрыс аударған, ... бұл ... ... тағыда бір мағына береді: внучка или внук. Осындай ... ... ... ... мүмкін, сондықтан бұндай жағдайларда
сипаттама аударманы қолданған дұрыс.
Келесі мысалда ... дочь ... ... ... қыз ... ... не считая старшей дочери графини (которая была четырьмя
годами старше сестры и держала себя уже как ... и ... ... и Соня - ... бөлмеде жастар жағынан қалғаны: графиняның үлкен қызы (бұл қызы
сіңлісінен төрт жас үлкен еді де, өзін ... ... ... еді) ... боп ... қыз, ... және осы ... жиен қызы Соня ғана». (ауд.
М.Жангалин).
Бұл контекстідегі сестра сөзін аудару бір шама ... ... ... ... оның үш баламасы бар: апа, ... ... ... сүйене отырып (жасы кіші екені байқалады) сіңлі гипонимін
таңдап ... ... ... сөзі бөле ... ... қазақ
тілінде бөле – ол шешелері бірге ... ... ... ал ... – шешелері немесе әкелері бірге туысқан аға-іні, әпке-сіңлілер:
«- Твоя кузина... – хотел сказать Долохов; но ... ... ... Моя ... тут ни при чем, и о ней говорить ...... ... ... Бөле ... – деп беріп еді Долохов, бірақ Ростов оны бөліп
жіберді.
- Бөленің бұл ... ... жоқ, ол ... сөз болуға тиіс емес – деп
шаңк ете қалды» (ауд. ... ... яғни 19 ... рухын, колоритын беру үшін және тарихи
стилизация мақсатында транслитерация тәсілін ... ... ... бұл ... ... баламасыз лексикаға жатады, себебі олар
қазақ және орыс лингвомәдени қауымдастығының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін
белгілейді, тіл мен ... ... ... ... ... ... ... барлығын аудармауда дұрыс емес, себебі ... ... ... ... ... ... ... жолы»
романындағы келесі туыстық атауларды аударуға болады; келін – сноха, әже –
бабушка, ене – теща, ... ... пен ... ... –дочка т.б.
Талданған көркем шығармалар мен олардың ... ... ... ... бір түрін қолдана отыра әлеуметтік, биологиялық
т.б. критерийлерге байланысты әңгімелесушілерінің ... ... көп ... бөлсе, келесі біреулерін екінші кезекке қояды. Дегенмен
қазақ мәдениетіне туыстық қарым-қатынастың маңызы зор: ... ... ... ... жасау, қыз баланы ұл балаға қарағанада аса
еркелетіп өсіру т.б. Қарым-қатынас процесінде туыстық атаулардың әр ... ... ... тілдің этно-мәдени ерекшеліктері анық байқалады:
туыстық қатынастағы адамдардың жас мөлшері, құқұқтық ... әке ... ... Бұндай сөздердің дұрыс эквивалентін табу үшін ... ... және ... ... ... жақсы
біле отырып, туыстық терминдер жүйесін айқындай білуге тиіс. Осының бәрін
ескере отырып, сөзді аударудың ықтималды ... ... ... ... тағы бір ерекшелік – ат тергеу немесе
жанама ат қою салты. Халқымыздың игі ... ... ... ... ... атын ... оларға лайық ат таңдаған. Бұл ... сай табу ... ... Ат ... ... ... болған
аппелятивтерде эмоционалдық және экспрессивтік реңк ... ... ... ... ... ... ... ажарлым, сәнім, қиғаш
қас, еркетотым, төрем, мырзажігіт, қараторым, ботам т.б. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен аудармаларда көп кездесті:
«- Тентегім, байқа, - деді Ханшайым Мәділханды ... ... ... ... угости-ка кусочком жирного мясца» (ауд. М.Симашко).
Қазақ тілінде де, орыс тілінде де қаратпа нысандар, сөз ... ... ... ... ... мол; ... олар мәдени-этникалық
ерекшеліктерді білдіруі жағынан тең ... ... ... ... ... ... нысандар мен голубушка, кошечка, рыбка тәріздес
нысандар-лингвокультуремалар – мәдениеттің тілдегі ... ... ... ... ... олар ... ... балама
бола алмайды. Демек, аудармашы тиімді бағыт ... ... ... ... ...... ... бола алмайды, осыған
байланысты прагматикалық қызметке кедергі келтірсе де, аудармашы ... ... ... деп есептейді.
Ұлттық-мәдени ерекшеліктерді білдіретін реалийлердің тағы бір тобы ... ... Діни ... да – ... ... ... ... тілде діни ұғымдарды, түсініктерді қамтитын термин
сөздер, сөз тіркестері, ... ... бар. Діни ... ... ... ... ... көлемінде жуықтық болатын діни атаулар,
діни шен, сант ... ... ... орыс ... пост ... церковными правилами воздержание от скромной пищи, а ... ... ... қазақ қауымдастығындағы діни салт-дәстүрдің
бірі ораза – «отыз күн бойы күн ... күн ... ... ... діни бес ... ... ... білдіреді; екі тілдегі діни
терминді ортақтастырын жағдай ... ... ... ... скромной пищи – ас ішуге болмайтын) мағыналық ... ... ... ... пост – ... ... сөздіктегі нақпа-нақ
сәйкестік ретінде көрсетеді; және көркем әдебиет те осындай фактілер ... ... ... что сделать свадьбу до поста, до которого
оставалось пять недель, было невозможно...» (Л.Толстой «Анна Каренина»).
«Княгиня Щербацкая оразаға дейін бес апта ... оған ... ... келмейді...деген ойда болды» (ауд.Ғ.Орманов).
«Была среда, день постный...» (А.Чехов «Невеста»).
«Күн сәрсенбі, ораза күні еді» (ауд. Ы.Дүйсенбаев).
Тағы бір ... ... ... ... ... ... ... (И.Бунин «В поле»).
«Ертең наурыз, ұлы-жіңгір думан» (ауд. Қ.Ысқақов)
Салыстырудан көрініп отырғандай, кейінгі мысалда ... ... ... сөзі ... ... ... ... Бұндай қолданыстың
болуының себебі – наурыз атауының ... ... ... бар ... ... ... яғни ... сөзінің қолданысы
қазақ ... ... ... қаламгердің (Қ.Ысқақовтың)
лингвоэтникалық құзыреті жеткіліксіз дегенді білдірмейді. И.Бунин шығармасы
аударылған ... ... ... ... ... анықтайтын ұғым ұлттық
қоғамдық-рухани құндылық ретінде төмендеп, халықтың салтынан ығыстырылды,
сөйтіп, дәстүрді атайтын сөз архаизмдер ... ... Егер сол ... ... 50-60 ... ... сөзі ... кезеңдегі сияқты қоғамдық-
саяси терминдік мәні жоғары, актуалды ... ... ... ... өзге ... ... белгісі айқын сөзге (рождество) балама
ретінде ұсынбаған болар еді. Жаңа күн, жыл басы, мейрам деген ... ... ... ... наурыз) да семантикасында бар болғандықтан,
аудармашылар ұлттық-мәдени айырмашылықтарға қарамастан оларды ... ... деп ... Пост – ... ... да ... ширек ғасыр
бұрын екі халықтың мәдениетінде қоғамдық-саяси мазмұны ... ... ... ... ... Аудармашылар бұларды функционалдық қызметі
қосалқы, контексте эстетикалық қызметі жоқ, ... ... ... ... деп ... Сондай-ақ діни шен, сант атаулары да екі халықтың
мәдениетінде бар (пірәдар, қазірет, муфти – поп, священник, ... ... ... ... ... бар, ... ... әр
тілдегі санат, шен атауларының ... ... өте ... ... ... ... мүддесі үшін теологиялық терминдердің ұлттық
мәдениетке тән сыпаттарын ескермей пайдалану барлық уақытта да бірдей сәтте
бола бермейді:
«...и ... ... ... от нашего дьячка» (А.Пушкин
«Пиковая дама»).
«бастапқы білімді өзіміздің ... ... (ауд. ... ... ... ... ... его, воспевая погребальные
молитвы» (А.Пушкин «Дубровский»).
«Қазірет алда озық ... ал ... ... ... ... ... ... халықтың діни қағидаларына, діни ... ... ... танытатын қатар – теологиялық ... ... ... ... діни ... ... ... тұрақталған ақ
жуып, арулап қою; бата оқу; ... ... ... салу ... ... ... ... – ұлттық мәдениетке негізделген түсінік,
ұғымның күрделі тұрақты атаулары. Өзге ... діни ... ... ... ... ету ... емес, өйткені әр контекстегі
фразалардың ұлттық бояуы – колориті өте ... ... ... ... ... ... балама бола алмайды. Бұны төмендегі
мысалдар дәлелдейді:
«Слуги окружили труп...омыли его, ... в ... ... ... ... ... ақ ... арулап...мундирін кигізді»
(ауд.Ғ.Оспанов).
«Спаси их...бог тебя наградит» ... ... ... сауабын аларсың» (ауд.Ғ.Оспанов).
«Все присутствующие бросили в могилу по ... ... и ... ... ... ... бір-бір уыс топырақ салысқан жұрт жөндеріне
тарасты».
Аудармашы түпнұсқа қалпында алуды, сондай-ақ қазақ тілінде семантикасы
жуық функционалды ... жоқ деп ... ... діни терминдерді беру
үшін түрлік атауды текстік атаумен алмастыру (образ - сурет), ... ... беру ...... су ... разговляться – пасха
мейрамын өткізу) амалдарын ... ... ... была еще ... ... с тем чтобы взять
своего сына, который должен ... ... с ... ... «Анна
Каренина»).
«Дарья Александровна қалындық қасында сурет алып жүруге... баласын
әкелуге үйіне де соға ... ... еді» (ауд. ... Дмитриевна возила святить лазаретские пасхи и разговлялась
вместе с Дашей в лазарете» (Л.Толстой «Хождение по мукам»).
«Екатерина Дмитриевна лазарет пасхасына ... су ... алып ... ... Даша ... лазаретте пасха мейрамын өткізді» (ауд. Т.Ахтанов).
М.Ауезовтың «Абай жолы» романында аталмыш лексика ерекше орын ... ... ... ... діннің атқаратын қызметін көрсету үшін
дін ... көп ... ... хазрет, айт, хатым, фидия, хальфе т.б.
Бұл терминдердің барлығы қазақ тіліне араб тілінен ... ... ... орыс ... аудару мүмкін емес, орыс тіліндегі сәйкес ... ... ...... ... пен діни салттың
ерекшелігін сақтап қалмау:
«В тот же ... бай ... к себе ... из ... ... ... Сармоллу. Хотя Сармолла и не был имамом мечети и не ... ... со ... ... с хальфе, кари и муэдзинами, но он
обучал детей слобожан грамоте и лучше ... ... ... что творится в
слободке. Сармолла утверждал, что с первых же дней ... ... ... богатеть. Для имамов, муэдзинов, хальфе и кари наступило благодатное
время обильной жатвы... Они выручают большие деньги от ... ... ... от ... и ... ... ... «Путь Абая»).
Бұл сөздердің орыс тіліне аударылуының бір ғана жолы бар – ... ... және ... түрде түсіндірмелер беру арқылы.
Сонымен баламасыз лексиканың өзге тілге ... ... ... оларды контекстіге сүйене отырып, дұрыс аудару – аудармашының
лингвоэтникалық ... ... Бір ... ... ... ...... бір халықтың ұлттық-мәдени ерекшеліктерін
таныту, екінші жағынан, бұндай сөздердің аударма мәтінінде тым көп ... ... ... және ... оқуына кедергі жасайды.
Сондықтан эквиваленті бар сөздерді ... ... ... ... ... сноха, әже – бабушка, ене – теща) аударуғада болады. Баламасыз лексика
және оның орыс ... ... ... ... М.Рыльский, М.Ауезов және
П.Антокольский былай ... ... и ... ... ... не могут быть переданы на русском языке: арык – это не ... и ... ... – это не ... ... но и ... ... ашуг
– не только певец, но и поэт, но и импровизатор» (20, 13).
Аудармадағы сөз ... ... ... бар топтың бірі – баламасыз
лексика. Бұл қатарға халықтың материалдық және рухани мәдениетінен хабардар
ететін барлық мәліметтерді ... және ... ... ... ... бір ... ... тән емес, сондықтан сөздік құрамында
жоқ реалий атаулары жатқызылады. Тілдер арасындағы ... ... ... ... ... дәстүрлерін, діни салттарды
атайтын сөздер мен тұрақты тіркестер ... ... ...... ... ... ... айрықша күрделі
жанр. Эстетикалық функция – көркем әдебиеттің ... ... ... екінші және маңызды белгісі – оның образдылығы, жалпыхалықтық
тілдік ... ... ... ... ... ...... тілінің өзіндік табиғатын, өзіндік сөз қиюын ... ... ... ... ...... ... толық беру,
аударылатын тілдің табиғи заңдылықтарын, нормаларын қадағалау және ... ... ... ... ... ... ... мәселесінің біреуі –
баламасыз лексиканың аудармада ... ... ... ...... ... ... жағынан басым доминант элементтер.
Бітіру жұмысында қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... олардың аударма
мәтінінде берілу амал-тәсілдері талданды.
Жинақталған материал бойынша көркем әдебиетте жиі кездесетін ...... ... ... ... ... ... қатысты реалий-сөздер (шашу, байга, жыр, айтыс, терме ... ... ... ... кимешек т.б); ұлттық тағамдардың,
сусындардың және ыдыстардың атаулары (құмыс, қуырдақ, жент, шолпы т.б.);
туыстық ... ... ... ... келін т.б.); діни теологиялық
атаулар (айт, хазрет, ораза т.б); антропонимдер немесе жалқы есімдер; қоғам
мүшелерінің ... ... ... лауазымы мен орнына қарай
жіктеп атайтын номинациялар (мырза, ханым, бикеш, алдияр, ... ... ... ... (жусан иісі аңқыған туған жер, тау, кең дала
т.б.); ... ... ... (ақ, қара т.б). ... ... ... ... жиі кездеседі, себебі ата-бабаларымыз
ғасырлар бойы мал шаруашылығымен айналысқан. ... ... ... қазақ
және орыс тілдерінде жазылған шығармалар мен ... ... ... ... талданып, лакуналар белгіленді;
аудармашының лингвоэтникалық ... ... ... (25 ... суретте).
Қорыта келсек, баламасыз лексика және олардың басқа тілге аударылуы ... ... ... олар бір халыққа, ұлттық, тілдік ортаға арналған.
Сондықтан аудармашы аудару амал-тәсілін ... ... ... ... толығымен сақталады
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ
,
1. Жанпейісов Е. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ...... ... ... А.М. Аударматану: лингвитсикалық және лингвомәдени мәселелер.
–Алматы:Арыс, 1998. ... ... М. ... ... ... ... ... // Көркем
аударманың кейбір мәселелері (мақалалар жинағы). ... 1957. – ... ... В.Н. ... ... ... ... и
лингвокультурологический аспекты. – М.: Аспект Пресс, 1996. – 456с.
5. ... В.В. ... ... и ... –М.: ... ...... Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. – М.: Наследие, 1997.
7. Бельгер Г. Лики слова. – ... ... 1998. ... ... Г. ... ... и ... перевода // Актуальные проблемы
теории и практики перевода и сравнительного литертуроведения. – Алматы,
2006. – С. 7-19.
9. ... А. ... ... ... формаларына
салыстырмалы талдау. – Канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 1998. ... ... Е.М., ... В.Г. Язык и ... – М.: ... школа,
1973.
11. Федоров А.В. Основы общей теории перевода (лингвистические проблемы):
Уч. пособие. – М.: Высшая ... ... ... С., ... С. ... в ... – М.: ... 1980. -338 с.
13. Мечковская Н.Б. Социальная лингвистика. – М.: Аспект Пресс, 1996.
-207с.
14. Циртаутас И. ... ... ... және ізет мағынасын білдіретін
сөздер // Қазақ ССР ҒА хабарлары. Қоғамдық ғылымдар. – 1972. -№4. ... ... Ю.С. ... ... – М.: ... 1965. – ... Сафарян Р.Д. Культурные лакуны при восприятии художественного текста в
иноязычной ... ... // Язык и ... на пороге нового
тысяче летия: итоги и перспективы. –М.:Эдиториал УРСС. – 2001. – С. ... ... Л.В. ... лакуны (на материале лексики французского и
русского языков). – Владимир, 1975. -93 с.
18. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – ... ... 2005. ... ... Е. ... ... ... языка (по материалам
произведений М.Ауэзова). –Алматы: Наука, 1989.
20. ... ... ... ... ... –М., 1955. ... ... основы перевода: Межвуз. сб. науч. тр.
– Пермь, 1991. – 116 ... ... ... ... ... Сб. науч.тр. -
Смоленск, 1981. –108 с.
23. Джангалин М. О некоторых вопросах ... с ... на ... - ... ... 1958. -116 ... Каратаев М. Перевод «Тихого Дона» на ... язык и ... ... ... // Материалы регионального совещания
литературы с русского на языки народов ... ... ... ... - ... Казгосиздат, 1960. - С. 146-158.
25. Бархударов Л.С. Язык и перевод. Вопросы ... и ... ... - М.: Международные отношения, 1978.-185 с.
26. Комиссаров В.Н. Теория перевода. Лингвистические ... - ... ... 1990.- 253 ... ... В.М. ... мышление как средство восприятия
лингвокультурной картины мира // Виноградовские ... ... ... ... к ... семантике. – М., 1999. – С. 61-
65.
28. Айкулова А.С. Проблема перевода казахских символов и ... на ... ...... дисс. авторефераты. – Алматы, ... ... Ә. ... Каренина» романының екінші кітабының аудармасы
жөнінде // Көркем ... ... ...... 1957. ... ... Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978.
31. Рубайло А.Т. Художественные средства языка. –М.: Наука, 1961.
32. Ахметов З Известия НАН РК. ... ... - ... 1995. 4. -
С.3-15.
33. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М.: ... ... – 156 ... ... А.К. ... ... ... лексики казахского и
русского языков. – Алматы: ±ûëûì, 2000. – 176 с.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР
Қазақ тіліндегі көркем ... және ... ... ... М.О. Абай ... – Алматы: Жазушы, 1972. Ауд. Л.Соболева,
Н.Анова, З.кедрина.
2. Есенберлин І. Көшпенділер. – ... ... ... ... С. ...... ... 1976.
4. Нүрпейісов Ә. Қан мен тер. – Алматы: Жазушы, 1977.
5. ... Ғ. ... ...... Жазушы, 1979.
6. Жұмаділов Қ. Соңғы көш. – Алматы: Жазушы, 1978.
7. Қазақ эпостары: ... ... ... ... ... ... және олардың аударманұсқалары:
1. Погодин Н. Аристократы. – Ақсүйектер. Ауд. М.Әуезов. - ... ... ... И.С. Дворянское гнездо. – дворян ұясы. Ауд. М.Әуезов. -
Алматы: ... ... ... А.С. ... ...... қызы. Ауд. Ә.Тәжібаев. -
Алматы: Жалын, 1984.
4. Пушкин А.С. Пиковая дама. – Қарғаның мәткесі. Ауд. ... ... А. С. ...... Ауд. Ғ.Оспанов.
6. Толстой А. Хождение по мукам. Трилогия. – Азапты сапарда. Трилогия.
Ауд. Т.Ахтанов. - Алматы: ... ... ... Л.Н. Анна Каренина. – Анна Каренина. Ауд.Ғ.Орманов. – Алматы:
Казгослитиздат, 1955.
8. Чехов А. Невеста. –Қалындық. Ауд. Ы.Дүйсенбаев
9. Бунин И. В ...... ... Ауд. ... Антология казахской советской поэзии. М., 1958
11. Казахский эпос. – ... 1958

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет
АВТОРЛЫҚ СТИЛЬ ЖӘНЕ МҰХТАР ӘУЕЗОВТЫҢ КӨРКЕМ АУДАРМАЛАРЫ41 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктер туралы21 бет
Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары102 бет
В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік42 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь