Қазақстандағы 1937-1938 жж. жаппай саяси репрессия шаралары мен салдарлары

Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………..….3-11

1. Репрессияның саяси идеологиялық қайнар көздері мен жүргізілу cебептері……………………………………………………...………….…….11-31
1.1. Репрессияның идеологиялық негіздері мен жүргізілу себептері………………………………………………………………...……...11-21
1.2. Қазақстандағы репрессияның негізгі толқындары………………...…...22-34

2. Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия және оның тарихи салдары………………………………………………………...…...............…35-66
2.1. Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия шараларының жүргізілуі, барысы және ерекшеліктері..........……………………….......…..35-52
2.2. Репрессияның саяси, әлеуметтік және мәдени зардаптары……………53-61


Қорытынды……………………………………………………………...…....62-63
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………………………....….....64-66
        
        Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………..….3-11
1. Репрессияның саяси идеологиялық қайнар көздері мен жүргізілу
cебептері……………………………………………………...………….…….11-31
1.1. Репрессияның ... ... мен ... Қазақстандағы репрессияның негізгі толқындары………………...…...22-34
2. Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия және оның тарихи
салдары………………………………………………………...…...............…35-66
2.1. Қазақстандағы 1937-1938 ... ... ... ... және ... ... ... әлеуметтік және мәдени зардаптары……………53-61
Қорытынды……………………………………………………………...…....62-63
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………………………....….....64-66
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Кез-келген өркениетті кемелденген мемлекет өз
тарихын қастерлейді, оны ұрпақтардың ... ... ... ... ... ... мыңжылдап жинаған тәжірибесі, асыл ... ... ... ... және ... ... үшін оның ... сай тарихы да болуы шарт.
Кеңестік тоталитарлық қоғам тұсындағы ұлт мүддесінің аяқ асты болған
тұстарын ақиқатты тұрғыда ... ... ... ... ... Себебі, тарих тағылымы жарқын болашақтың негізі. Ұрпақ арасындағы
білім мен біліктілікке негізделген тарихи сабақтастықты жалғастыру, ... ... рухы ... ... Тарих дегеніміздің өзі бір ұрпақтың
жасаған құндылығының екінші ұрпаққа ауысуы.
Кеңестік ... ... ... ... қайғысы мол, қасіреті ауыр
парақтары жеткілікті. Қазақ елінің заңғар ойшылы Әбіш ... ... да ... да ... өз тағдырын өзі енжар қарап көрген емес”, сондай-
ақ халық та өз ... өзі ... ... ... ... ... өтсе де ... тұла бойында болған тұлғалар мен ... ел ... ... сақталуының сыры да осында жатса керек.
Солардың бірі бұрынғы Кеңес ... ... ... ... Бұл ... ... президенті Н.Ә.Назарбаев: “...20-шы жылдары
басталған “Қызыл қудалау науқаны”, 30-шы, 40-шы жылдары, содан ... ... ... күллі елімізге сел болып жайылып, қанды көбік ... ... ... ұлы ... уағыздаған болып көлсіреген қара
ниет жүгенсіздік миллиондаған адамдардың жанын қиды, көз ... ... ... – деп ... [1,2]. Басы ... ... ... репрессиялық саясаттың күшті жазалаушы механизмі қалыптасып, 1930
жылдар бойына “халық жауларымен” үзіліссіз күресте ... ... бұл ... ... ... үлкен террор кезінде қарқынды жұмыс
атқарды. Олардың басынушылық әрекеттері, сот істерін жаппай ... ... ... ... дейін жеткізуі репрессияның жаппай етек ... ... Егер де 1930 ... ... саяси репрессия орталықтағы
және жергілікті жердегі сталиндік жетекшілікке қарсы белгілі және айқын
әлеуетті тобына ... 1937 ... ... ... ... алды.
Бастауын 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басында алып қарқынды
қалыптаса бастаған Кеңес елінің өз халқына қарсы жүргізген бұл ... ... ... әрі ... ... ... ие ... Үкімет қаулылары мен ... ... ОГПУ ... Мемлекеттік Саяси Басқарма)/ІІХК
(Ішкі Істер Халық Комиссариаты) тікелей бұйрықтарымен бекітіліп отырды. Бұл
құжаттар өзінің өте ... ... ... ... ... ... негізсіз айыптауларымен, контрреволюциялық
қылмыстарға қатысты баптардың нақты еместігімен ... ... ... ... ұшырау себептерін зерттеудің
ғылыми және практикалық маңызы зор. Себебі аталмыш тақырыпты жан-жақты
зерделеу арқылы ... ... ... ... мәні ... ... жаңаша талдауға көмегін тигізетіні анық. Кеңес үкіметі өз
халқын қуғын-сүргінге ұшырату ... ... ... ... ... ... ... тармақтарын бір-бірімен
сабақтастыра байланыстырып, сот билігін ... ... ... ... Сол ... репрессиялық шаралар жүргізілді.
Қазақтың ойшыл зиялылары қазақ қоғамындағы ... сот ... ... ... түбегейлі өзгеруіне қарсылық білдіргенімен,
мемлекеттік деңгейде жүргізілген саяси ... ... ... ... Сот билігі өзіндік мәртебесінен айрылған тұста өрескел заңсыздықтар
етек алып, адам құқықтары аяққа басылды. ... ... ... ... қол жеткізу қиындығы, жасалынған қылмыстың
ауқымды, әрі қатерлігінде болса керек... Сондықтан да ... ... ... ... толық ашылмауда. Нағыз шындықты айтқан адамды
жау санау Кеңес өкіметінде дәстүрге айналған құбылыс ... ... ... ... ... ... ... әрі табиғи дамуына жат саяси-
экономикалық ... ... ... ... ... ... жаппай қудаланды.
1954 жылы ел басшылығы үшін жасалған айрықша ... ... ... қызмет дегенді білдіретін РСФСР қылмысты істер кодексінің
58-ші бабы ... ... ... ... ... саны 3 миллион 770
мыңнан астам екен. Содан 642980 адам ... ... ... ... жыл мен 1953 ... ... 40 миллион адам қуғын-сүргінге ұшыраған.
Ал ... елі ... бұл сан 103 ... құрайды. Соның 25 мыңы атылған
[34,19].
Адамды шыққан әлеуметтік ... ... ... ... ... тегі үшін ... ұрпақ тәрбиеленді. Осылайша теңсіздікке жол
ашылды. Адам құқығын таптаудың классикалық үлгілерімен ... ... ... ... жаңаша зерттелетін тұстары жеткілікті.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, тарих ғылымында Қазақстан дамуының ... ... ... ішінде 1937-1938 жылдардағы репрессиялау шараларын
қайта қарау маңызды болып табылады. Кең ... ... ... жүйенің билігін күшейтуге арналған өз халқына ... ... ... ... да ... ауқымы мен жүргізілу шараларын
зерттеу тарихты жаңаша ... ... ... бірі ... ... ... ... қазіргі жаңаша тарих ғылымын қалыптастыруда
Қазақстандағы репрессия шаралары тарихына сын көзбен қарауға және мәселеге
сәйкес ... ... ... ... ... ... ... асыра сілтеушіліктер мен ... ... ... ... ... ауқымы, жүргізілу әдіс-
тәсілдері мен формаларын білмей жатып толық қарастыру ... ... ... ... жүргізілу тәсілдерін оқып-білу тарихымыздың жаңа
беттерін ... ... ... ... ... болып келген көптеген
сұрақтарға ... ... ... осы ... ... ... барлық экономикалық, әлеуметтік сәтсіздіктердің ауыртпалығын
қарапайым халық өз мойнымен көтергендігін білеміз. Сондықтан да бұл ... ең ... ... бірі ... ... ... ... кейін 1937-1938 жылғы репрессиялау
шаралары тақырыбы жаңа ... ... ... ... ... ... арнайы зерттейтін қыр-сыры көп.
Тақырыптың тарихнамасы. Тоталитарлық жүйенің ... мен ... ... ... ... ... орнау процесімен қатар
жүрді. Коммунистік идеология үстемдік құрған кезінде 1937-1938 жылдардағы
репрессиялау ... ... ... ... ... ... ... және оған объективті ғылыми баға беру ... ... ... ең ... батыс зерттеушілерінің еңбектерінде қаралды. Осы
тұста шетелдік зерттеушілердің тоталитарлық тәртіптің біздің елге тигізген
зардаптарын терең ... ... ... 1917-21 ... ... ... ... тарихы публицистер мен эмигрант
тарихшылар еңбектерінде ... ... ... ... жариялаған
ақпараттары тоталитаризмнің қалыптасу деңгейін ашуға жәрдемдесетін еді.
Алайда, азамат ... ... соң ... есептері жарияланбады [4,120].
Философиялық сөздікте “тоталитаризм” термині зорлық пен зомбылық,
қоқан-лоққыға ... ... ... ... ... анықталады
[5,428]. КСРО-да тоталитарлық тәртіп 1920 жылдардың басында ... ... ... ... ... ... дәлелдеді. Халыққа қарсы бағытталған саяси қуғын-сүргін арқылы
мемлекет қоғам өмірінің барлық саласын толықтай бақылады. Р.Конквест өзінің
“Большой террор” ... ... ... тоталитарлық тәртіпті зерттеп,
репрессияның көлемі туралы пікір ... ... ... ... ... ... дәлелдерге, фактілерге қолы
жетпегендіктен ақиқатты жаза алмады. Сондықтан да шетелдік зерттеуші ғана
КСРО-дағы репрессия жөніндегі шындықты ... ... ... ... ХХ ... ... репрессия тарихы зерттелінбегені
мәлім. Ал ХХ съезден кейін түрме мен ... ... ... ... ... ... бастады. Алайда сталиндік саясат
біржақты сынға ие болды. Сталиндік ... ... ... еңбектер
Л.И.Брежневтің басқару тұсында кенеттен азайған. КСРО-ның қуғын-сүргін
тақырыбы туралы диссиденттер ғана жазған. Олар өз ... шет ... [6,127]. 1980 ... ортасындағы қайта құру бағытына
байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында сталинизмнің мәні туралы ... ... ... ... орай ... жылдары Кеңестік тарихшылардың
сталиндік қуғын-сүргін мен Кеңестік үлгідегі тоталитарлық ... ... жол ... Осы кезеңде жаппай қуғын-сүргін көлемі,
заңсыздықтар туралы ... ... толы ... және мақалалар
жинағы көп жарияланды [7,512].
1990 жылы 29 мамырда КОКП ОК саяси бюросы комиссиясының ... жж. ... ... ... ... ... кеңес
қызметкерлері мен ұлттық зиялылардың репрессияға жазықсыз ұшырап, “жасанды”
істердің әдейі ұйымдастырылғандығы ... ... ... ... ... ... зерттеуге жол ашты. Қоғамдағы
демократиялық ... ... ... ... қорларына қолы
жетіп, көптеген жаңа еңбектер жарық көрді.
Горбачев тұсында Сталиннің қылмысын әшкерелеген ... ... ал одан ... ... ... ... кезеңдегі репрессия
тарихы да жазылды [9,87-88].Осы тарихқа үңілсек, 1920-1950 жылдардағы саяси
қуғын-сүргін ауқымы өте кең ... ... ... ... тұсында 2000 немістер тұтқындалып, ал КСРО-да 1935 жылдың қаңтары
мен 1941 жылдың шілдесі аралығында 19 млн. 840 мың адам ... ... 7 ... ату ... ... ... болады. Сталиндік басқару
кезінде КСРО ... ... ... ... ... “Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД” деп аталатын құжаттар
мен материалдар жиынтығында аталған органдардың ... ... ... ... ... ... отырғандығы айтылады [10,14].
1990 жылдары сталиндік лагерьлердің ... ... ... саны ... ... ... ... және де өзге авторлар көптеген ... [13]. ... ... ... зерттелгенде ғана, ... ... ... ... анықтауға болады. Сондай-ақ,
мәскеулік Наумов та зерттеген.
Қазақстан тарихнамасында 1980 жылдардың аяғы мен 1990 ... 1917 ж. мен 1950 ж. ... ... ... ... ... ... ақырындап жазыла бастады [3,106-109]. Диссертациялық
тақырыптарды талдау барысында ... ... ... ... ... ... бұл ... арналмаған. Мұрағаттағы дерек ... қол ... ... ... ... танып-білуге, яғни
сапалы зерттеулердің ... ... ... ... ... кешірген оқиғаларын жазған естеліктері мерзімді
басылымдарда шыға ... ... ... ... ... келсек, әдебиеттерде тек тәуелсіздік ... ... ... Соңғы жылдары тарихнамадағы “ақтаңдақтарды” зерттеу өмірге келген
көптеген еңбектер және ... ... ... ... деп ... Кезінде тоталитарлық жүйе құпияда ... ... ... ... шыға бастауы, тарихтың бұрмаланған ... ... ... ... ... ... ... тарих
жасауларына мүмкіндік туғызып отыр. Оның үстіне осы кезеңдегі ... ... ... жас ... ... ... тәрбиелеудің
маңызын атап көрсетпеске болмайды.
1998 жылы кәсіби журнал “Отан тарихы – Отечественная ... ... ... ең ... ... бірі – Азалы кітап – Книга скорби
екінші басылыммен Жамбыл, Талдықорған, ... ... ... ... Қазақстанның қалған облыстары бойынша да шықты. ... ... ... ... ... “Азалы кітабына” енгізілген
әрбір адамның қысқаша өмірбаяндық дерегі: туған жері мен ... ... орны мен сол ... ... ... ... ең жоғарғы жазаға
үкім шығарған органның аты, үкім шығарылған және ... ... ... ... ... органның аты мен құжаттың датасы көрсетілген
[43,6].
1998 жылы Қазақстан парламенті ... ... ... ... онда саяси репрессияның ары қарайғы зерттелу болашағы туралы мәселе
қаралды. М.Қ.Қозыбаев соңғы жылдары репрессияның ... ... ... ... ... ... ... “Сталиндік
тәжіибелер” атты тақырыпта Қазақстандағы КСРО ... ... ... Ж.Б.Абылхожин, С.Алдажұманов, М.Ж.Хасанаев айналысты.
Алаш партиясының көшбасшылары мен қатардағы мүшелері ... ... ... ... ... ... К.Н.Нүрпейісов,
М.Қ.Қойгелдиев, Т.О.Омарбеков жасады. Т.О.Омарбеков өз ... ... ... 1929-31 ... репрессия саясатының
әлі ашылмаған құнды материалдарынан келтірген. Сондай-ақ, “Қазақстан
тарихының өзекті мәселелері” атты ... ... ... ... ... ... ... құқықтық мәселерімен Әділет қоғамының жетекшісінің
орынбасары Қазақстан Республикасы ... ... ... ... жүр. Онда ... ... кезеңіндегі адам
құқықтарының бұзылуы туралы нормативтік база – жазалау ... ... мен ... адам ... ... ... қайшы соттық және соттан тыс әрекеттерін әшкерелеп айтқан.
Ю.И.Романовтың ... ... ... репрессияға ұшырағандардың әлеуметтік
демографиялық құрамы” атты мақаласы ... жылы 14 ... ... Қазақтан Республикасы заңында
“жаппай репрессияға ұшырағандарды ақтау және тарихи ... ... заңы ... Ең ... ... ... ... адамдардың саны 103 мың болса, соның 92 мыңы ... 25 ... ... ... ... ... ... саны 118 мыңға жетіп
отыр. Әділет қоғамы мен Азалы кітаптың көрсетуі бойынша ... 45 ... ... ... ... Соның тек 2200 ғана Алматы облысы бойынша
жоғарғы дәрежедегі ... ... ... ... ... алға ... зиялылар көзін жоюды
көздеді. Бұрын айтылуға, жариялануға тыйым салынған ... ... ... Ішкі ... ... Комиссариаты мұрағат құжаттарын тергеу
орындарының материалдарының деректік маңызы зор. ... ... 10 ... кеңестік отарлау саясатынан құтылып, көк байрағын
желбіретіп, қазақ ... ... ... ... даму ... ... мен ... тарихымызды соңғы деректерді жіктеп, жаңаша бағыт
беру қажеттіліктерін туғызды.
30-ыншы жылдардағы ... ... ... ... ... ... орын алған жаппай жазалау науқандарында көзі ашық ... ... ... қозғалысында немесе кеңестік жүйеде жетекші
болған көптеген қайраткерлердің “ұлтшылдар”, ... ... ... ... Осы ... ... ... Данагүл
[35], Алтынбекова Панза сияқты бірқатар тарихшылардың еңбектері бар [46].
1993 жылы Қазақстан ... ... ... “Жаппай саяси
қуғын-сүргінге ұшырағандарды ақтау туралы” заң қабылдауы, аталмыш тақырып
төңірегіндегі ... ... жол ... ... ... ... жарлығымен 1997 жыл “жалпыұлттық келісім ... ... ... еске алу жылы” болып аталынды [18,5].
Саяси қуғын-сүргінге жазықсыз ұшыраған ... жас ... ... ... үшін 31 ... ... ... ұшырағандарды еске алу күні
деп белгіленді [48,5]. Елбасы Н.Ә.Назарбаев сөзімен ... ... ... ... ... өткен тарихтың өзекті мәселерін аттап өтіп
тарихты гүлдендіремін деушілер төл тарихымызды ұмыттыруға апарады, бірақ
ұмыту – ол ... ... ... ... естен шығару деген сөз”
[49,45].
Сонымен қатар жаңа заман талабына сай ... ... ... ... тақырыбына байланысты көптеген диссертациялар ... ... ... в ... в ... режима(20-е-начало 50-х годов)” деген еңбегінде КСРО да
тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін қозғалған. Т.Рысқұлов, Ә.Ермеков және ... ... ... ... тоқталған. Сондай-ақ, ГУЛАГ-ты
репрессияны ұйымдастырушы әдіс ретінде көрсетіп, Ақмола ... ... жеке бір ... ... ... өзінің “Политические репрессий в Казахстане в 1937-1938
годы: сравнительно-исторический анализ ... ... ... ... ... жылдарындағы саяси қуғын-сүргінді ... ... ... ... ... ОГПУ в Казахстане” ,
Саржанованың “Сот-тергеу, әкімшілік ... ... ... ... ... ... және сабақтары(1925-1932 жылдар)” [37],
С.Д.Ділмановтың “Исправительно-трудовые ... на ... ... годы ХХ века)” [52] атты диссертациялық ізденістерінен бағыт алдым.
Соңғы кездерде осы тақырып төңірегінде республикалық және ... ... ... ... ... ... ... В.Осипова, Н.Грибанова, Елғондиева, Боқтазаровтың мақалалары
жарық көрді. Сонымен мәселенің тарихнамасына жасалған қорытындыда жаппай
қазақ ... ... ... ... ... шаралары жалпы
зерттелген, ал жекеленген мәселелер бойынша жеткілікті зерттеулерді әлі ... ... ... ... ... қуғын-сүргін туралы деректерге
Лениндік декреттер, соттың бұйрық, нұсқаулары, ал сонымен қатар жазалаушы
органдар өкілдерінің ... мен ... ... ... жеке ... ... ... негізгі деректерге жатады.
В.И.Лениннің өзі ... ... ... ... ... берген еді. Ал репрессиялық шаралардың қолданылуын пролетариат
диктатурасын, еңбекшілерді қорғау мақсатында жасалған,” -деп ... ол “Мы ... ... не ... для нас все в ... ... ... - правовое, а не частное” - деп тоталитарлық қоғамның
орнауына жол ... ... ... ол ... сот ... ескі ... келтіруге ұмтылушыларға қарсы күресу үшін керек”, деп ... сот ... ... ... ... [16,15].
Саяси қуғын-сүргін шаралары партия ... ... бір ... Қазақстан Республикасының Президенттік мұрағатының (141-
қор, 708-қор, 719-қор, 718-қор) құжаттары да қарастырылды.
Бізге Кеңес еліндегі “билеуші және бағыттаушы” күш ... ... ... 1930 ... ... жазалаушы орган дар негізінен
орталықта ғана болды. ... ... сол ... ... ОК және ... ... Халық Комиссариаты директиваларын атқарушы ғана болды. Осыған
сәйкес республика мұрағаттарында репрессия ауқымын ... ... ... аналитикалық немесе жалпылама статистикалық қорлары
жоқ. Бірақ негізгі ... ... ... Қазақстан Республикасының
Президенттік мұрағаты қызметкерлері құрастырған “Политические репрессии в
Казахстане 1937-1938гг. Сборник ... атты 1998 ... ... ... Мұнда 119 құжат берілген. Соның 6-уы қазақ тілінде ... ... ... ... қолы жете ... құжаттарды
жинақтаған [10,9].
Әдістемелік негізі. Жаңа методологиялық өзгерістерді ... ... ... объективтілік, тарихи-салыстырмалылық секілді ғылыми
таным принциптерін ... ... ... осы ... төңірегіндегі
соңғы уақытта қалыптасқан жаңа ғылыми бағыттарды, тұжырымдар мен ой-
пікірлерді мүмкіндігінше ... ... ... ... барысында талдау,
жинақтау, қорыту әдістерін қолданылды.
Диплом жұмысын жазудағы мақсатым ... ... ... ... мен зерттеулерді пайдалана отырып, көрсетілген кезеңдегі, яғни
1937-1938 жылдардағы орталықта ... ... ... ... ... оның Қазақстандағы жүргізілу ерекшеліктері мен көрінісін,
зардаптарының мән-мағынасын ... ашып ... ... ... мақсаттарымды іске асыру үшін алдыма мынадай міндеттер қойдым:
- Саяси ... ... ... ... өміріне
тигізген зардаптарын, құқық қорғау органдарының жазықсыз
жазалау саясатын жүзеге ... ... ... көрсету;
- атақты отандық тарихшылардың ғылыми еңбектері мен зерттеулері
қарастыру және меңгеру;
- Орталық пен Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... мен саясаттың Қазақстанда жүргізілу әдіс-
тәсілдерін талдау;
- жаппай репрессиялау зардаптарын әр түрлі салада қарастыру.
Хронологиялық ... ... ... ... жылдарды қамтиды. Дәл
осы жылдары кеңестік тарихтың кезеңінде 1920 жылы ... ... ... өз ... ... ауқымы бұрын-соңды болмаған дәрежеге жетті.
Құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды бөлімнен және
пайдаланылған ... ... ... ... ... идеологиялық қайнар көздері мен жүргізілу себептері
1.1.Репрессияның идеологиялық негіздері мен жүргізілу механизмдерінің
қалыптасуы
1937-1938 жылғы жаппай саяси репрессия өзінің жүргізілу ... ... ... ... сәйкес келді.
Тоталитарлық жүйе ол тек идеология мен ... ғана ... жаңа ... ... мен ... нәтижесінен пайда болды. Оның КСРО сияқты
алып мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... ... қаруы ретінде ұстап, қоғамдық өмірдің ... ... ... ... әлеуметтік құрылымына, саяси институттарына
толық бақылау жүргізіп отыру түрінде болды және ол заңды ... Осы ... ... мен ... саяси қуғындау
шараларымен жүзеге асты. Сондықтан пролетариат ... ... ... өз ... қарсы жүргізген “үлкен терроры” ... ... ... ... Ол ... ... көлемінде орнаған
саяси билік жүйесінің табиғи болмысынан туындап ... ... ... сонау 1920 жылдары ... ол ... жеке ... негізінде өзгере келіп, 1937-1938
жылдары өз шыңына жетті. ... ... ... ... байланысты КСРО-да, оның жекеленген аймақтарында жүргізілуінің өз
ішкі логикасы мен реті ... деп айта ... ... ... ... дүние жүзілік соғыстың қара бұлты
қаптап келе ... ... ... ... жүйесі өзінің бойындағы ең
бір жексұрындық қасиеттерін ... ... ... салдарынан Кеңес қоғамы
аса ауыр да, зардапты қиындықтарға ... Одан ... да тыс ... ... ... ... ... кәсіподақ ұйымдары, шаруашылық
орындары үлкен соққыға душар ... Жеке ... ... жағдайында
жергілікті кадрларды қудалау етек алды. ... жала ... ... ... ... ... шет ел пайдасына шпиондық жасап
жүр деп орынсыз айып тағу, басқа жүгенсіздіктер мен ... ... ... ... ... қызметкерлері, оқыған зиялылар орынсыз қудалуға,
құрбандыққа ұшырады. Сөйтіп, қасіретті қуғындаудың екінші ... 1937 ... ... ... бүкіл Кеңес елін, соның ішінде Қазақстанды да қамтыған
жаппай ... ... ... ... салдарынан туған деп
нақты айта аламыз. Соның ішіндегі ең жетекші ... - ол ... ... ... оның ... ... бар, билік үшін күрес екенін ескеру
керек. Бұл ... ... жеке ... ... өз бағыты басым түсті.
Сондықтан да саяси репрессияның басты себептерінің бірі осы ... ... өте ... Елде тоталитарлық мемлекетке тән ... ... ... ... жүйеге сәйкес ең алдымен мемлекет қоғам мен жеке
тұлғаларға үстемдік жүргізіп, ... ... ... ... жүйеге сәйкес мемлекет бір партиялық режимде болды және өзінше
механизм ... ...... Ал бұл ... ... да ... ... соқтырды, ал оның іске асуына билік
ету иерархиясы жоғарыдан төмен ... ең ... ... де ... қоғамның бұл жүйеде орны жоқ болды. Халықтың ... о ... ... ... ... ... сенді. Ал қалған бөлігін,
яғни көкірегі ояу, сол ... ... ... ... әр ... сол ... сенуге мәжбүр етті. Осы ... ... ... ... ... ... шаралары бірден-бір нығайту
құралы ретінде қызмет етті [19,4].
ХХ ... ... ... ... ... тағы бір ... ... басшылық, оның Қазақстандағы өкілі
есебінде болған большевиктер партиясының ... ... осы ... мезгілде тікелей ... ... ... ... ... және басқа реформалық шаралардың сәтсіздікке ұшырау
себептерін саяси ... ... ... ... басшылықта жүріп-
ақ қате бағытқа жігерлі де ... ... ... ... ... ... кінәлілерді табуға байланысты халық арасынан
“халық жауларын”, “зиянкестерді”, “ұйымдар” мен ... ... ... ... ... ретінде Қазақстан да ұлттық ... ... ... ... ... мен ... ... колхоздар мен совхоздардағы мал жұты, өрт пен басқа ... ... сол ... ... ... және ... сәйкес
қылмыстық істер қарастырылды [28,154].
Сталин және оның саясатын іске ... ... өз ... әрі ... етіп ... үшін ... рухта тәрбиеленген, негізінен
жас кадрлардан тұратын азаматтық және әскери бюрократияны ... ... ... Каганович ХVIIІ съезде сөйлеген сөзінде: “Мұндай жас кадрларға
Сталин жолдас қандай тапсырма берсе де орындай алады” ... ... ... топ, яғни әр ... ... “буржуазиялық мамандары” өз мүдделерін
азамат соғысы ... ... ... тәрбиемен қалыптасқан әкімшілік
жұмысшылар кәсіпшілігін сақтау үшін, қарапайым тілмен айтсақ, өз әкімшілік
логикасы, яғни автономиясын ... үшін ... ... мен
орталықтан келетін бұйрықтарға бағынбау негізінде қорғаған болатын. Осыдан
барып сталиндік жетекшілердің алдында сол ... қол ... ... ... ... тапсырмасы қойылды. Сондықтан Сталин үшін
негізгі ... іс – сол ... ... яғни екі ... ... болды. Сондықтан да бір уақытта партия ұжымдарында
“тазалаулар” жүрді. Партияға сенім артпағандар мен ... ... да ... ... ... қатарынан еш аяусыз шығарылды [26,202].
Репрессия саясатының кең ауқымдылығын түсіну үшін “Үлкен террор”
кезіндегі 1937 ... ... ... келтірілген баяндамаға назар
аудару керек. Онда “басқа державалардың ... КСРО ... ... ... ... ... оның ішінде Финляндия, Балтық
елдері, Польша, Румыния, Түркия, Жапония елдері Франция және ... ... ... ... ... ... ... үшін
шпиондар мен диверсант әскерлерін КСРО-ға енгізеді” деген оймен контексте
“басқа ... ... ... ... ісі ... ... “басқа әлеммен” байланыста болған шпиондарды қудалау
науқанының басталуы ғажап емес [26,203].
30-жылдардың басында елде ... ... ... ... құқықтық нормалардың бұрмалануы айыптала бастады. Мысалы, 1932
жылы 25 маусымда Бүкілодақтық ... ... ... (ОАК) мен ... ... (ХХК) “Революциялық заңдылық туралы” қаулы қабылдап,
құқықтық нормалардың бұрмалануын айыптады. Партияның ХVII ... ... ... өте жоғары қарқынын бәсеңдету, астықта
экспорттауды азайтуды, ... жою, ... ... ... ... Күш ... ... әкімшілік-
әміршіл жүйе бұл талаптардың өзіне өте ... ... ... ... да
елдің санасында қорқыныш сезімін ұялату, ... ... ... ... ... жолы ... осы қуғын-сүргін – репрессия
саясатын жүргізді [21,183]. Талаптарды қойған күш - қоғамның ... ... ... ... ... ... Олар патшалық, одан қалса Кеңес үкіметінің
отаршыл саясатының ... ... ... ... өмір ... ... қазақ идеясын ту етіп, егемендікті көздеп өткен ғасыр ... ... ... ... ... ... және сол үшін де қуғын-
сүргінге ұшырады. Қай ... ... ... бір ... ... үшін ... ең тиімді тәсіл – оны “бассыз” ... ... сол ... ... ... құртуға
тырысады. Қаймағын сыпырып алған сүттің тез ашып, ... ... ... халық та жылдам көндігеді [43,11]. ... ... де ... ... Ең ... ... алдыңғы қатарлы адамдардың басына
тиді. Қазақ ... ... ... ... ... Алаш ... ... күресте әр түрлі айыптаулармен ғана
шектелсе, одан кейінгі ол өте-мөте ... ... ... ... ұласты
[21,111].
Осыған байланысты саяси репрессияның іске асуы үшін жаппай қуғын-
сүргінді жүргізуші ерекше механизм ... ... Осы ... ең ... ... ... ... идеологиялық өңдеуде өзіне ыңғайлы
жүйе құрып, өзіне жат ... ... жою ... ... ... кең ... ... іс-шараларды жүргізуге
әлеуметтік-психологиялық дайындықты алдын-ала және мұқият ойластырған
болатын. ... ... ... ... әрекеті екі мақсатты
көздеді: 1.Елдің әрбір қарапайым ... ... ... ... ... ... ... жеткізу; 2.Террордың күнделікті
өмірде көңілге ... мен ... ... ой ... ... саяси процесстер жүргізілгенде, 1936 жылдың жазында Ішкі ... ... ... ... ... ұйымға”
қарсы сот процесстерін бастаған болатын. 29 шілдеде БК(б)П ОК Ішкі ... ... жаңа ... ... “1936 жылы ... пен
Каменев тек үкімет басшыларына қарсы террористік қылмыстарды ұйымдастырушы
ғана ... ... ... С.М.Кировты өлтіруге ұйымдастырылған топтың
жетекшісі және бірінші ... ... ... өміріне қатер
төндірушілер” деген дәлелді келтіре отырып, құпия циркуляр жібереді. Осы іс
бойынша 16 адам ату ... ... [20,71]. Бұл ... ... ... ... қырағылықпен іздестіру
науқанын бастап берді. Бірінші Мәскеу процесі халық ... ... ... бар екенін көрсетіп, халықтың идеологиялық ... ... ... және ... ... қастандық
жасаушылар” деген ұрандармен балағаттап митингтер мен ... ... ... 20-30 ... қуғын-сүргін құқық қорғау органдарының
қолымен жасалды. Кеңес мемлекетінің заңдары 1920 ... ... ... ... жол ... ... құқық “биліктен
айрылған қанаушы таптарға” қарсы бағытымен ерекшеленді. Ал заңдар ... ... ... ... ... ... бостандығы
мен демократиялық құқықтарын қамтамасыз етуге, бұқараны коммунистік санамен
тәрбиелеуге қызмет етуі тиіс болды.
1920-1930 жылдардағы сот жүйесін қайта құру ... ... ... ... ... сот ... өзінің тәуелсіздігінен айрылды.
Сөйтіп, партия саяси қуғын-сүргінге жол ... ... ... ... ... ... жасалды. Заң орындары әкімшіл-әміршіл жүйе
құрамына еніп, асыра сілтеушіліктерге жол берген, яғни ... ... ... пен ... ... сай ... Кеңестік құқық
“биліктен айырылған қанаушы таптарға” қарсы ... ... ... ... ... ... коммунистік санамен тәрбиелеуге қызмет
етті. Билік тармақтарының сабақтаса байланысуының ... сот ... ... ... ... айналдырды .
1937-1938 жылдардағы репрессивті заң “халық ... ... ... ... ... қолымен жасалған әрбір жаңа
құжат тек ... ... ... ... ... ... қаралайтын
әмбебап құжат ретінде жасалды. Мұнда бір нәрсені ескеру керек, ... осы ... ... ... ... ... пайда болды, ол
контрреволюциялық қылмыстарды жіктеуді ұлттық, диверсия-зиянкестік, казак-
ақвардияшылдық, ... ... ... ... ... тағы басқа жүйеге қарсы қолданылды.
Антикеңестік саяси партия ... ... мен ... эсерлер, меньшевиктер, сионистер, дашнак тар, анархистер
тағы басқа боямалармен сипаттады [20,76].
Ең негізгі репрессивті орган - ... ... оның ... ... ... ХХ ... ... екінші жартысында құрылған
Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұялатқан. Ол Ішкі Істер ... ... ... ... ... ... кеңестер
одағындағы негізгі билік Ішкі Істер Халық Комиссариаты органдарының ... ... ... дейін партия мүшелері мен қатардағы азаматтардың
тағдырын тек партия ғана шешіп, партия ... ... ... сот ... ... ... салынатын еді. Енді бүкіл елдегі
сияқты, Қазақстанда Ішкі Істер Халық Комиссариаты органы партия ұйымдарына
тәуелсіз өз алдына дербес әрекет ... ... Ол ... ХХ-ғасырдың 20-
шы жылдарының екінші жартысында, контрреформаларға өту барысында ... ... Ішкі ... Халық Комиссариаты жанында 1929 ... ... 1931 ... 8 ... ... құрылған “Үштік”, 1924 жылдан бастап
өмір сүрді. Ішкі Істер Халық Комиссариатының ... ... ... Ішкі ... ... Комиссариаты “Ерекше мәжіліс,” “Әскери
трибуналдар,” СССР ... ... ... ... ... органдары
айыптылардың ісін қарап, шығарған шешімдеріне үкім шығарып ... ... бір ... ... - Бүкілресейлік Төтенше Комиссия (ВЧК) 1922 жылы
мемлекеттік саяси басқарма ... ... Оның ... - ... бір
аймақтың саяси, әлеуметтік жағдайы туралы Мәскеуге хабарлау болатын. 1923
жылдан бастап ол ... ... ... Басқарма (ОГПУ) болып
өзгертілді [42,54].
Ал Қазақстан жағдайында, ҚазССР-да ... ... ... қызметінен мәлімет беріп отыратын ерекше бюро құрылды. Оның
негізгі қызметіне Алашорда қайраткерлері, қазақ ұлттық ... ... ... осы ... ... ... ... қауымның қызметін
бақылап, кеңес органдарының сайлау науқандарына ... ... ... ... ... ... ... заңсыз құрылған орындар деп тапқан
[42,56]. Облыстық, аудандық үштіктер, облыстық ... ... ... ... ... мен ... сол деңгейдегі Ішкі Істер
Халық Комиссариаты ... ... ... ... төрағасы болып
жоғарғы органдардың белгілеуі бойынша облыстық және аудандық Ішкі ... ... ... ... Дәл осы құрылымдар “халық
жаулары” деп ... ... ... ... ... сот
қарауынсыз-ақ атып-асып, айдап отырған. Бұл ... ... ... ... ... Осы жазалау орындары “қылмысты істерді” тізім
бойынша, 15 минут ішінде бір айыптының ісін ... ... ... оқып ... ғана ... ... 1938 жылы 14 ақпанда Жүргенов
Темірбектің ісін бұрынғы КСРО ... Соты ... ... ... 15 сағат 15 минутта бастап, 15 сағат 30 минутта аяқтаған. Аталған
орынның бір ... ... 50-ге ... аралықтағы адамдардың
“қылмысты істері” бір отырыста ... ... ... ... ... ... ... ең сорақы контрреволюциялық қылмыстарының
бірі – яғни Кеңес үкіметінің репрессивті-жазалау ... ... ... ең ... ... байқауға болады. Ол 1926 жылы ... ... ... бөлімінің І тарауымен қаралған 17 нақты
контрреволюциялық қылмыстың 12-сіне ... ең ... түрі - ... ... еді. ... ... мынадай түрлері де қолданылды;
азаматтығынан ... және ... ... қатаң бақылаумен бас
бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеу т.б. ... ... ... ... да осыған ұқсас болып, РКФСР Қылмыстық Кодекс 58 ... әр ... ... бас ... ... ату жазасына дейінгі
жазалар қолданылды. Контрреволюциялық ... ... ... ... ... ... инквизация кезіндегі шіркеулік-қылмыстық
заңдылықпен, сондай-ақ фашистік ... ... ... ... ... шаралардың құбыжықтық мөлшерсіздігі сотталған ... ... сол ... ... ... апарды. Олардың
құқықтары мүлдем қаралмады десек те қателеспейміз
Осындай жазалау шараларының басталу шарттары, түптамыры неде дегенге
келер ... ... ... ... ... бастап өз саясатын қуғын-сүргін
шараларымен бастады. 1918 жылы 21 ақпанда РСФСР Халық Комиссарлар кеңесі
“Социалистік Отанға ... ... ... ... ... қабылдады. Оның 8-
бөлімінде “Неприятельские агенты, ... ... ... ... ... шпионы расстреливаются на месте
приступления” – ... ... ... Ал 1918 жылы ... ... ... “О ... дисциплинарных товарищеских судах” - деген
декретінде еңбек тәртібін бұзушы мен себепсіз норма орындамағандарды 6 айға
дейінгі ... ... ... лагерінде қамауға ұсынады.
1920 жылдан бастап ВЧК-ГПУ-НКВД халық арасынан “кеңестерге ... ... ... ... Жак ... ... 1920 ... бастап-ақ, “контрреволюциялық” немесе “кеңестерге қарсы” іс-әрекеті
үшін айыпталғандарға 6 айдан жоғары ... бас ... ... ... ал 1930 жылы РСФСР Қылмыстық Кодексінің 58-10 бабымен 10
жылға ... саны ... ... ... ... 25 % ... Бірақ
Кеңес үкіметіне аталған қатаң контрреволюциялық ... ... аз ... 1937 жылы 2 ... КСРО ОАК ... 10 ... ... дейінгі бас бостандығынан айыру жазасын енгізді [14,56].
Аталған бап бойынша сотталғандар түрмелер мен еңбекпен ... ... ... атты иеленген. Кеңес өкіметі жазалау саясаты
патшалық Ресей жазалау шараларынан да анағұрлым асып ... ... ... 1905 жылғы революция басылған соң, жылына орта есеппен 90 адам
өлім жазасына кесілсе ... ... ... ... ... ... ... 575 адамды ату жазасына бұйырған. ... ... мен ... ... күрес апталығы” журналында
атылғандар ... ... ... саясатына бұқаралық ақпарат
құралдары да тартыла бастады. Ал 1930 ... ... өлім ... ... ... мемлекеттік құпияға айналды.
Қазақстанда репрессиялау шараларының алғышарттары болды ма? Иә,
болды. ... ол ... ... ... ... мен ... ... болды. Себебі, Қазақстан КСРО тарапынан экспансиялық
қысымда болды. Бір ... ... ... жүрді, яғни ол қоғамды қайта
құру мен билік үшін күреске қызмет ... ... ... ... ... ... ... әміршіл-
әкімшіл жүйе қазақ қайраткерлерінің ұлт қамын ойлаған ... ... ... аса қауіпті деп санап, олардың арман-мақсаттарын тас-талқан етіп
үзді. Осы тарихи кезеңде ... ... ... жаңа қатынастарға
негізделген қоғам құру міндеті тұрды. Жаңа ... құру ... ... ...... ... мен ... мүддені ара жігін айыра білу еді.
Қазақ зиялыларының “ұлтшылдар”, “оңшылдар” немесе тағы ... ... ... ... ... екі ... ... үлес
салмағы барған сайын кеми түсті. ХХ ғасырдың басындағы қоғамдық сананың
қалыптасу ерекшеліктерін ... күн ... ... ... ... ... ... туған жеріңді, табиғат байлығын қорғау
болып табылады. Екінші ... ... ... ұлттың басқа ұлттан қысым
көргенде оған жауап ретінде пайда болатын ұлттың қорғаныс келбеті. Ол ... ... ... ... ... ... ... шовинизмге айналған
тұста кіші ... ... ... ... белгісі ретінде
көрсетіледі [46,189].
1928-1931 жылдар аралығында жалған айып пен жала жабу ... ... ... ... ... ... Біріккен
Мемлекеттік Саяси Басқарманың қолында репрессияны жүргізудің даяр ... Осы ... ... ... ... толықтай күшіне енді.
Нәтижесінде саяси қуғын-сүргін жалпылама бағыт ... ... ... ... ... ... науқандар барысында
қарқынды деңгейде болған. ... ет ... ... тап ... ... ... ... науқандары кезінде жоспарды орындай ... ... ... ... зорлық-зомбылық шаралары өте көлемді
[16,36].
Репрессиялық іс-шараларды тікелей қолдану құқы ... сот ... тыс ... ... ... КСРО ... ... Жылжымалы
коллегиясы Қазақстанның ірі-ірі партия және кеңес қызметкерлерінің ісін
қарады. Жылжымалы коллегия шешімдеріндегі ... ... ... ... жаза ... бір жағынан аймақтағы партиялық-кеңестік элитаның
бір бөлігін жоюды көздегендігі болса, екінші жағынан қалғандарын ... ... бір ... ... ... болу мүмкіндігін
болдырмауға ескерту ретінде болды, яғни ... ... ... ... ... ... БК(б)П ОК-нің сталиндік тобына қарсы шығу
әрекеттеріне үзілді-кесілді тыйым салынды [15,68].
Облыстық соттың ... ... ... ... ... өр ... ... түрлі деңгейдегі партиялық-шаруашылық
қызметкерлерін, қатардағы партия мүшелерін және жай ... да ... тыс ... ... “үштіктер” құрамына партияның облыстық
комитетінің бірінші хатшысы, ... ... және Ішкі ... ... ... ... ... кірді. “Үштіктердің” соттан тыс
үкім шығарудағы және халықтың әр түрлі ... ... ... ... өкілеттіліктері, өз кезегінде олардың мүшелерінің ... ... бола ... жоқ. Себебі мұндай жазалаулар сот
органдарының өздерінің ... де ... [15,69]. ... ... Ішкі ... ... ... облыстық басқармасының бастығы
С.Д.Пинталь бәлкім “үштіктің” төрағасы да шығар, репрессияға ұшырап басқа
бір соттан тыс ... КСРО Ішкі ... ... ... ... ... ... желтоқсандағы үкімімен ату ... ... [30,18]. ... ... бойынша “үштіктің” 24 мүшесінің 15-сі репрессияға
ұшырады. Аз уақыт қана ... ... ... ... ... ... көпшілігін шығарып үлгерген еді [15,68].
1936 жылдың 26 қыркүйекте Г.Г.Ягода Ішкі Істер халком қызметінен
алынып, КСРО-ға ... ... ... тағайындалды. 1937 жылдың 3 сәуірінде
ол сотталып, 1938 жылдың 15 наурызында атылды. ... ... КСРО ... ... ... сұрағанда “менің отаным алдындағы кінәм көп. Мен
оны ешқандай да өтей алмаймын. Өмірмен қоштасу қиын. ... ... ... ... ... ... сұрай отырып, мені өлімге қимауларыңызды
сұраймын” деген [20,73].
Н.И.Ежов Ішкі Істер Халық Комиссариатына келісімен қоғамда ... ... ... да ... ... ... ... деп аталады.
1937 жылы 20 желтоқсанда ВЧК/ОГПУ/НКВД 20-жылдығына байланысты баяндамада
А.И.Микоян Ежов туралы: “...жолдас Ежов ... ... Ішкі ... ... ... Ішкі ... Халық Комиссариатындағы жағдайды тез арада
жақсартты. Ежов Ішкі Істер Халық Комиссариаты жұмысын тежеген бөтендерді
қуып, ... ... ... мен ... ... ... құрамын
өзгертті”, - деп жазды. Шындығында, 1936 жылдың 1 қазанынан 1938 жылдың 1
қаңтарына ... ... ... ... 5229 ... ... ... сотталған. Осыған байланысты БК(б)П ОК-нің КСРО ... ... 1937 ... 6 ... ... біздің отанымызда кеңес
елінің шпиондарынан, зиянкестерінен, диверсанттары мен басқа да жауларынан
залалсыздандыруға ... ... ... ... деп ... ... ... атап айтарлық “қызметі” – екі ... ... ... яғни партия қатары мен кемеңгер “көсемді жақтаушылар мен
“бөтендер – басқаша ойлайтындар репрессияның қоғамда етек алуына ... елін ... ... ... қабілеті еді. 1938 жылдың Ішкі
Істер Халық Комиссариаты жетекшісі Л.Берия болды.
Осылайша ... ... ... қоғамының даму заңдылықтары мен
ортақ тенденциялары анықталды. 1937-1938 жылдардағы репрессияны жүргізуші
арналған ... ... 1920 ... қалыптаса келе, аталған кезеңге қарай
ең алдымен бұқаралық үгіт-насихат арқылы, кейіннен заңды және ... ... ... ... ... ... заңдар мен циркулярлар
шығару арқылы 1937-1938 жылдары өз ... ... ... ... толқынды сипаты осы кезеңде елдегі жалпы жағдайдың ығымен
жүргізіліп, ... ... ... Ең ... ... ... ... жағдайға жетіп, халық наразылықтары көрінген
болатын, кейін халық біршама әлсізденіп ... ... 1937 жылы ... түрдегі теңдік тоталитарлық режимнің қатаң тенденцияларымен
алмастырылып, оның бәрі ... елге ... кең ... ... ... ... ... қоғамдағы барлық мәселелер
саяси, экономикалық, ал қажет болған ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы жүргізілді.
1.2. Қазақстандағы репрессияның негізгі ... ... ... 1920 ... ... және ... ... болды. Орталықта жүргізілген репрессиялау саясаттары өз
кезеңдерінде Қазақстанды тыс ... ... ... уақыт бойы қоғамдық пікірде репрессия науқаны
тек 1937-1938 жылдары ғана жерді деген ой басым болып келді. Ал шындығында,
көптеген ... ... ... ... ... науқаны сонау
төңкерістің алғашқы жылдарында ғана басталып, ұзақ процесстің ... ... ... 1917 жылдан кейінгі репрессия тарихын алғаш
рет кезеңдеген Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының корреспондент
мүшесі К.Н. ... ... ... тірі ... 1918 ... ... ... мен 20-
жылдарда болды. Бұл уақытта ХІХ ғасырдың IV ширегі мен ХХ ... ... ... ... өкілдеріне қарсы жаппай қуғындау болды.
2-кезең: 1929 жылдың басы мен 30-жылдар. Сталиндік тоталитарлық жүйе
қалыптаса ... ... Бұл ... ... ... ... байларды тәркілеу кезеңі болды. Шындығында, қазақ кедейлері ... ... ... ... жылдар – сталиндік ... ... ... ... ... ... жүргізілген “үлкен террор” жылдары.
4-кезең: Ұлы Отан соғысы қарсаңы және соғыс ... ... ... ... ... ... халықтарының Қазақстанға
депортациялану жылдары.
5-кезең: 40-жылдардың ортасы мен 50-жылдардың басы бұл ... ... және ... деген айыппен жүргізілген
үлкен қуғындау ... ... ... негізінен төрт кезеңді басшылыққа аламыз.
Бірінші кезең 1918-1924 жылдар арасындағы азамат ... ... ... ... кеңестендіру және қазақ зиялыларын қудалау,
олардың көзін ... ... ... ... ... халқы 800
мыңға кеміді [34,18]. ... ... ... ақ гвардияшылдарды
қудалаумен, азамат соғысымен байланысты болды.
Ал Қазақстанда ол мынадай түрде болды. 1920 жылы ... ... ... “Түрік республикасын” құру туралы тезистерін ... Бұл ... ... ... Түрік республикаларын
конфедерациялық мемлекетінің алғышарты ... ... ... мемлекеттік
тіл – түркі тілдері, ал басқару мен ... ұйым – ... ... ... болып табылған еді. Орталықтан Түрік комиссиясы деп
аталатын топты жіберген және Фрунзе, Петерс сияқты ... ... ... күресті күшейткен В.Ленин Түрік республикасының құру туралы
идеяны талқылауды ұйымдастырып қана ... осы ... ... ... ... және олардың серіктерін “ұлтшылдар”,
“пантүрікшілер”, “басшылар идеологтары” деп жөнсіз ... жол ... ... ... ... ... ... төрағасы қызметінен
аластаумен аяқталды. Қазақстанның тәуелсіздігіне қол жеткізу ... ... ... ... ... ... “1.Қырғыз (қазақ)
өлкесін басқаруға халық толық сеніммен қарайтын ... ... ... ... қою ... ... аралас халықтардан тұратын
адамдар кіретін барлық билік органдарда ... ... ... ... ... тиіс; 3.Қырғыз өлкесіндегі шаруашылықтың – экономикалық мекемелерді
басқару орталықтандырылуына немесе орталықсыздандырылмауларына қарамастан,
қырғыздар қолдарында болуға ... ... мен ... ... ... ... әр түрлі қайраткерлерді ұсынып отырған ұлттық егемен
республикалар құру ... және ... ... ... тәжірибесінен
сабақтасып жатуы ... ... ... ... ... қарсы ашық күреске шығуы басталды. Ол қуғындау ... ... ... ... ... бар екенін дәлелдеп
бақты. Бұл оның 1925 жылғы 29 мамырда Ташкентте шығатын “Ақ жол” газетінің
идеялық ... ... ... ... анық байқалды. Ол онда газетті
шығарып жатқан қазақ ... ... ... ... және
партияда жоқ ұлттық интелегенцияны жастарды тәрбиелеуді аластатуды ... өзі тек ... және ... ғана ... ... елде ұлт
зиялыларына ашық қарсы күрес бағытталғанын байқатты. 1928 жылдардың ... ... ... Алаш ... ... ... ... бастады. Осы жылдардың соңында “ұлттық ауытқушылыққа” айыпталып,
Н.Сұлтанғалиев бастаған 76 ұлттық қайраткерлер ... ... ... жылдары әр түрлі мерзімде бас еріктерінен айрылып, ... ... ... ... осы ... ... 44 Алаш
қозғалысы қайраткерлеріне де “Түркістандағы ... ... ... ... ... құлату үшін контрреволюциялық ұйымдар
құрды” деген ... ... ... Сталин басшылығымен қазақ зиялыларына тағылған ... ... ... ... ... екінші дәуірін 1925-
1933 арасындағы Голощекиндік “қызыл қырғын” – ... ... ... ... Бірқатар шаруашылық реформалардың жүргізілуі салдарынан туындаған
келеңсіз және орынсыз әр түрлі “үштіктер” мен “бестіктердің” көп ... ... ... тағы ... ... оларды соттау
әрекеттерімен басталды. Осы кезде қазақ байлары тәркіленді, олар ... шет ... жер ... ... ... отырықшыландыру, мал
басының күрт азаюы, асыра сілтеу т.б. [34,18]. ... және ... 3 ... ... қазақ жамағаты қырылды, басқа елдерге, қаша
қоныс аударды. Көшпелі және ... ... ... ... ... мәселесінде қазақ зиялылары табиғи дәстүрлі және
эволюциялық ... ... ... ... ... ... ... жойып жіберуге қарсы шықты. Көшпелі қазақтың ... ... ... ... асықпауды қажет етті, ұзаққа созылатын процесс
екенін Қазақстанда ұзақ уақыт жазды. Алайда, осындай ... ... ... ... айыптар саяси сипат алып, қазақ зиялыларына қарсы
бағытталды.
Сонымен қатар, қазақ байларын ... ... ... ... қоғамы сілкіністен гөрі ... зәру ... ... ... ... кең етек алды. Жаппай қуғын-сүргін
саясатымен байланысты сот-тергеу ... да ... ... ... Осыған орай, байларды тәркілеу барысындағы қылмыстық іс 2 күн
ішінде қаралып, 3-ші күні үкім ... ... ... ... ... алынып, есепке алынбай, колхозға тапсырылған, ал
бірсыпырасы кеңестік қызметкерлер сатып та ... ... ... ... кімге тапсырылғандығы туралы ешкім білмеген. Ішкі Істер
Халық ... ... ... ... ... мен ... яғни ресми сталиндік басшылыққа ... ... ... ... ... ойлы интеллегенция өкілдеріне қарсы
күрестің алғашқы қорытындысы болған “шахта процесіндегі” айыптау үкімін
КСРО Жоғарғы соты 1928 ... ... ... Ол ... 5 ... Н.К.Кржижановский, В.Я.Юсевич, С.З.Будний және
Н.А.Бояринов) ату жазасына, 40 адам 1 ... 10 ... ... ... ... 4 адам ... түрде жазалауға кесілді. 4 адам ғана ақталды
[38,10].
БК(б)П-ның 1928 жылы 4-12 шілде аралығында болып өткен Пленумы ... ... елге ... ... ... ... түсуге
шақырып, өндіріс орындарында социализмге берілген мамандарды ғана ... ... ... ... етті.
Көп кешікпей-ақ “шахта процесінің” үлгісімен маман кадрларды және
ғалымдарды екі ... ... ... ... партиясын” және
“Еңбекші шаруалар партиясын”, сондай-ақ меньшевиктік “Одақтық бюро” ұйымын
ұйымдастырды деген айыппен 1928-1931 жылдар ... ... ... ... ... күнә қандай біржақты қатал болса, жазалау да
сондай мейірімсіз болды. Белгілі ... ... ... ... басқарды делінетін “Еңбекші шаруалар партиясын” соттау осы
жобамен жүрді. Бірақ әртүрлі себептермен бұл ... ашық сот ... ... ... ... ... көмегімен Кеңес
өкіметін құлатуды көздеді деп кінәлады. Айыпталушылар өлім жазасынан ... ... ... (ол ... И.Сталиннің мақсаты бұлардың көзін
жою емес, қоғамның көзін тап ... ... ... да, өршіп келе
жатқанына түбегейлі жеткізу еді) ... ... ... бұлар қайта
айыпталып, бұл жолы сталиндік ажал құрығынан құтыла алмады. Олардың кейбірі
тіптен ... ... ... ... ... ... атылды.
Мысалы, белгілі ғалым-экономист Александар Васильович Чаянов кезінде жер
аударылып, Алматыдағы ауыл шаруашылығы ... ... ... ... жүргенінде КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясының жылжымалы сессиясы
шешімімен 1937 жылдың 3-қарашасында сотталып, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарға
байланысты процесстер жергілікті жерлерден олардың бөлімдерін және бастауыш
ұяларын іздестіруге ұласты. Көп жағдайда бұл ұлттық бояуға ие болды. ... көп ... ... және ... ... ... жұмыс
жасайтын “Шаруалар иттифагі” деп ... ... ... ... ... ... Саяси Басқарма бұл ұйымның теориялық
басшыларын іздестіру барысында 1932 жылдың желтоқсанында ... ... ... ... ... алу ... және барлығы 58 адам ұсталды.
Дегенмен де, әртүрлі себептермен атышулы сот процесін ұйымдастыру
мүмкін болмай, Біріккен ... ... ... ... 1933 ... айында “Шаруалар итттифагін” ұйымдастырушыларға үкім шығарды. Олардан
5 адам ату ... ал ... ... ... ... ... жылы ... үштіктер арыз айту бюросының қызметін күшейтіп,
барлық салада партия ... ... және ... оппортунистік уклонмен”
күресу жұмыстарын өте қарқынды түрде жүргізді. Жоғарыдан ... ... ... ... саясатын жеделдетуші қызметін атқарып, ақ-
қарасын айыру қиын ... ... ... жол ... ... ... мәселе төңірегінде ауылдың еңбекшіл бұқарасын ұйымдастыруға көп
көңіл аударып, осы бағытта үгіт-насихат ... ... ... ... ... деңгейдегі әлеуметтік топтары дәстүрлі ... ... ... қиуы қашқан тосын тіршілікке үрке қараған. Бірақ
кедейлердің байларға қарсы жаппай бас ... ... ... өздері
күтпеген қарсылықтарға тап болды. “Байлар қудаланғанда кедейлер біз қалай
күн көреміз” деген үрейлерін де ... ... ... ... жүргізуде “екі саяси сенімсіз уклон” туралы айтылып “оңшылдар”
байлардың ... ... ... өте ... ... партия
және кеңес өкіметінің ауылға байланысты ... ... ... ... яғни олар да мәні бар ... ... ... етеді, -
деген жолдар қуғын-сүргін саясатының ауқымдылығын көрсетеді. Нәтижесінде,
партияға ... ... де, ... ... ... да ... ... тіпті көрші-көлемдерімен бірге қудаланды. Қазақ
зиялыларының басына бұрын соңды болып ... ... мол ... ... “партияға жаққан адам” кемде-кем болатын. Жоғарыда ... ... және ... ... ... ... жүргізгендіктен,
ел басына ауыр күн туып, партияның, партия жетекшілерінің өздеріне де
түсініксіз саясаты сан ... ... ... ... тоталитарлық
қоғамның құрбандығына айналдырды.
Тәркілеу барысында қуғын-сүргін шараларын діни адамдар да ілігеді.
“Молдалар байлармен ... ... ... ... ... ... ... саттырып немесе кедейлерге үлестіріп
беруге көмектесуде” – деген жолдармен қудалау саясатының көлемін ... ... ... ... ... ... ... контрревоюциялық – діни насихатты жүргізушілер, мешіттің айналасына
жиналып алып қазақтарды Ауғанстанға көшіру туралы үгіттеушілер” деген айып
тағылып, оларды ... 1937 жылы ... ... Халықты имандылыққа
тәрбиелейтін діни адамдар қоғамнан ... ... ... ... ... бұқараны тәрбиелеу процесі осылайша қарқынды жүргізілді
[16,71].
Қуғын-сүргін саясаты экономикалық науқандар төңірегінде ғана ... ... ... ... ... да ... ... 1926
жылдың өзінде-ақ Қазақ өлкелік БК(б)П комитетінің хатында “... қазақ
коммунистеріне ... ... ... оларға жат көңілмен қарамау
қажеттілігі” жазылған болатын.
7-партия ... ... ... тасасына жиі-жиі
жасырынатын оңшыл-байшыл ағым делінетінмен “күресуге партия ... ... ... ағымда Голощекин ауында “Кіші Қазан” төңкерісі
қажет” деген пікірге қарсы шыққан С.Сәдуақасов және оның ... Өңін ... ... ... ... ұлт
зиялыларының ұстанған бағыты керағар келді де, қазақ халқының ... ... ... сана-сезімінің оянуына қазақ ... ... ... ... ... да бір ... ... қатарында болуы,
“ұлтшылдық,” “жікшілдігі” немесе “оңшылдық” ... ... ... ... ... ... ... теоретиктердің ғылыми
тұрғыда дәлелді пікірлерінің бәрі назарға ілікпей, ... ... ... ... ... ... ... төңкеріс жасалды.
Шаруашылық дамуына аса қолайлы жаңа экономикалық саясат, ... ... ... ... ... тек ... ... әркімнің
теориясына бір сүйенген, қалыптасып келе жатқан әкімшілік-әміршілдік жүйені
толық қанағаттандыратын саясатымен алмастырылды. Әлеуметтік өмірдің барлық
салаларында ... ... ... буын бұлжытпай орындайтын
демократиялық халыққа қарсы жүйе қалыптасты.
Сталин өзінің жеке ... ... мен ... ... ... ... деп, шешіп оларды қуғындап, қалғанын тізе ... ... ... ... оған асықпай дайындалды. И.Ленин 1928 жылы 19-қазанда
БК(б)П Москва комитеті мен ... ... ... ... ... ішіндегі оңшыл оппортунистік ағымның қаупін ашып көрсетуге
тырысты. Ол өз сөзінде: “Ол ... ... ... ... күшін
жете бағаламайды. Капитализмнің қайта орнау қаупін көрмейді, пролетариат
диктатурасы ... тап ... ... ... - ... ... тарихқа көз жіберсек, Сталиннен басқа оппозицияны ойлап
табуды ұнататын ешкім болмағанын көреміз. ... ... ... ... ... күтетінін жақсы түсінді. Ол нағыз оппозицияны елде ... ... ... ... ... және солшыл” ағымдар әр түрлі
мағынадағы ревизионистер “одақтар,” “фракциялар” олардың барлығы ... ... және ... ... ... [35].
Партия ішінде “оңшыл” ағымды айыптау науқаны бастапқы кезде ... 1929 жылы ... ... ... ... орай ... ашық сипат ала бастады. Сталин сөйлеген сөзінде: “ Біздің
партияда ... ... ... ... ... Бухарин тобы құрылған” деп
жария ете бастады. Кейіннен: “БК(б)П оңшыл ағым. 1928-1930 жылдары партия
ішіндегі ... ... ... ... партияға негізгі
қауіп төндіруші болған оппортунистік оңшыл ағымдар енді ... ... ... ... ауыл ... және ... және ... тап ретінде жоюға қарсы шықты
деп” [46,97],- жазды.
Дәл осы кезде ... ... ... жоғарғы орын нұсқауы
бойынша екі дүркін ... ... ... асты. 21,2 мың таңдаулы ел
азаматтары партиядан аластатылды, ... ... Осы ... ... ... ... ... коммунистері ұлтшылдық ауруымен дімкәстанды,
оларды сауықтыру бағытын темірдей ширақ жүргізу керек деген жалау ... ... 1934 ... ... ... ... XVII съезінде:
“Лениншілдікке қарсы топтар, оңшыл уклонистер ... ... ... Ұлтшыл
уклонистер талқандалды... Алайда бізге тоқмейлесуге болмайды. ... әлі ... деп ... ... нұсқасын сызып беріп
еді.
1929 жылы Сталин “Ұлы бетбұрыс жылы” деп атады. Себебі, бұл ... ... ... өз қолына алған уақыты еді. Ол өзі ... ... ... “оңшыл ағым” өкілдері халық арасында беделі биік, Сталинмен
салыстырғанда теориялық білім деңгейі өте ... ... ... ... ... қатар меңгерген саясаткерлер болатын [35,31]. Ал Қазақстанда
қазақ кеңес және партия қайраткерлерін троцкизмге айыптауы ... ... ... жер аударылуына байланысты басталды деуге болады. 1927 жылы
БК(б)П-ның ХV съезінде троцкизмді жақтаушылардың ... ... ... ... мәселе қойылғанда, 1928 жылдан бастап БК(б)П-дағы ... ... ... өмір ... тоқтатқанға дейін Сталин Бухаринді
қолдап, оның еңбегін ерекше етіп көрсетіп отырды. Әдейі Бухариннің ... ... ... ие ... ... ... Ол кезде партия
баспасөзінде Сталиннен де Бухарин есімі жиі ... ... ... ... қайраткерлерін жатқызу көңілге мүлде ... ... ... ... ... ... тұрмақ, әлі толық
марксизм-ленинизм идеяларын толық меңгермеген еді. Осыған қарамастан ... ... ... Сұлтанбеков және Мұстамбаевтар
“троцкистік оппозицияның төңірегінде топтасқан негізгі ядро” ... ... ... ... ... ... ... пленум,
конференцияларда басым дауысқа ие болатын Өлкелік ... ... ... ... атап ... Эйхе, Кабанов, Постышев, Варейкис, Шверник,
Голощекин, Гамарник, Андреев, Катаевичтар зор үлес қосты. Олар ... ... ... ... ... тапсырмасын асыра
орындап, “көсемнің” орталықта жүргізіп жатқан саясатының көшірмесін ұлттық
республикалардың күштеп ... ... ... ... ... қолшоқпарларына екі түрлі теріс бағыт орталықта ғана емес, бұрынғы
бодан ... ... ұсақ ... да ... ... деп айта ... - біздің кеңестік ... ... ... ... ... Кеңестер Одағындағы мәдениетті елдерге лайықталған
ісімізді мәдениетсіз елдер арасында да бұлжытпай іске ... ... ол ... мақсатты ұмытып Кеңестер Одағын жалпы ескермей, өз іштеріндегі
мүмкіндіктерді есептеп, социализмге бейімдеуді ... өз ... өз ... ... ... деп ... ... Бұдан
ұлтшылдық бет тумақшы деп, жергілікті ұлт республикаларында, “оңшылдық” пен
“солшылдыққа” күйрете ... беру ... ... ... Сталинизмнің
қасіреті – бір халықтың басына түскен іс емес, ол бүкіл ... ... ... кеңес халқының басына ... ауыр ... ... зиялыларына қарсы бағытталған айыптаулардың ... Алаш ... ... бағытталған күресі ең қатал және
ымырасыз болды. Егерде 1920 ... орта ... ... ... қарсы күресте әр түрлі айыптаулармен ғана шектелсе, одан
кейінгі кезеңде ол ... ... ... ... ... ... Юстиция халық комиссариатының 1930 жылғы 24 ақпандағы жергілікті
жерлерге жіберген жабық хатында контрреволюцияшыл белсенділерді тергеу және
жаза ... ... ... ... ... ... үштіктер
жүргізетіні туралы, олардан әлеуметтік қорғану шарасы ретінде олардың
лагерлерге ... ... Тек ... ... ... ... ... ату жазасына кесілді. Ал олардың ... ... жер ... тиіс болды. Жаппай ұжымдастыру
аудандарынан шамамен 20 мың кулак ... ... ... ... ал ... ... кулак отбасыларын Қазақстаннан тыс ... ... жер ... ... Жер аударылғандарды жұмысқа қалай
пайдалануға болатынын шешу үшін ... ... ... ... ... 2-ақ күн ... берілді. Ал енді бай-кулактарды тап
ретінде жою шараларын іске асырушы үштіктерге бай-кулак отбасыларын есепке
алуға бар болғаны 10-ақ күн ... ... ... ... ... ... тудырды. Сол жылдары
жазған хаттары қазақ даласында осы наразылықтың өте зор ... ... ... ... ... түгел қамтығанын, бұл туралы ... ... ... ... ... Бір ғана 1929 жылдың
өзінде Қазақстанда 30-дан астам үлкенді-кішілі халық наразылығы болды.
ХХ ғасырдың 20-30-жылдардағы репрессиялау науқанында ... ... – сол ... ... ... баспасөз беттерінде әр
түрлі “шылдықтар”. Ф.Голощекин ... ... ... ... ... тағы ... “шылдықтар”
атын туғызды, оның ұлттық билік басындағы бетке шығарларын қуғындау үшін
ойлап ... ... ... ... жетіп отыр. Сондай-ақ, осы тұстағы
баспасөз бетіндегі ... ... ... ... құжаттар емес, олардың ойдан шығарған жасанды ... және оның ... ... ... ... ... тауып, жікшілдік ауруын жасанды түрде ... ұлт ... ... ... ... ... әрекеті болатын
[35,190].
ХХ ғасырдың басындағы Алашорда зиялылары, Кеңес үкіметі орнағаннан
кейінгі коммунистік партия ... ... ... “оңшыл” атанған
ұлттық зиялылар қазақ халқы мүддесі, ізгілік пен ... ... етіп ... жоқ. Оған ... ... ... С.Қожанов, Т.Рысқұлов іспеттес ... ... ... мен ... асыл ... ... табылатыны дәлел.
Алаш зиялыларына қарсы күрестің жандануына жоғарыда ... жылы 29 ... ... ... өлкелік партия комитетінің бюросына
өлкелік “Ақ жол” газетінің ұстанған бағытын ... ... ... ... ... Ол ... ... бетіндегі жариялағанған мақалаларының бұл кезде
шет елде эммиграцияда жүрген ... ... ... және ... ... Алашордашыл ұлтшыл идеяларды жаңғыртатыны” атап көрсетілді. Сондай-ақ,
алдағы уақытта осындай көзқарастағы ... жоқ ... ... ... ... жібермеу ескертілді. Көп кешікпей-ақ, 1926 жылы болған
партия конференциясында ... ... ... ... ... ... ... тұрған ұлттық қозғалысты “реакцияшыл”
тіптен, “контрреволюцияшыл” деп бағалады ... ... ... 1927 жылы ... 6 - партия
конференциясында жаппай жерге орналастыру мөлшерін белгілеуге байланысты
орталықтан келген академиялық ғылыми ... ... ... Швецовты
және егіншілік халық комиссары Сұлтанбековты “Ә.Бөкейханов басшылығымен”
жұмыс істеді деп айыптайды. Осы ... ... да ... ... айтудың қажеті шамалы деп ... ... деп ... Алаш ... ... сынағанда осы қозғалыстың бас
ақыны саналған, үлкен талант иесі М.Жұмабаевты тыс қалдырмады. Оның ... 19 ... ... ... ... ... ... “Тоқсанның тобы”
деген өлеңіндегі ақынның азшылықпен ... ... ... ... ... пікірін, “Қазақстан еңбекшілері бұқарасының түбегейлі мүддесіне қарсы
бұқара ішінде сөздерінің идеологиясын жүргізбекші” деп ... ... ... ... ... ... ... да
іліктірді. Қазақстандағы “негізгі марксист Голощекин” ... өзін ... ... зиялыларымен шатастырып отыр” деп айыпталды.
Осы кезеңде кейбір қазақ партия қайраткерлері де алашордашыларды жөнсіз
айыптаулармен ... ... ... ... ... ... жол ... Олар тіпті “осы ұлтшылдардың жаңа өкілдері
алашордашыларға қарағанда ... Олар ... ... оқу ... ... өсіп келеді. Тек бұрынғы алашордашылармен алысып, мұны естен
шығаруға болмайды” [21,192] дейді.
Кеңес үкіметінің өлкедегі әр түрлі айыптау науқаны жаппай ... ... ... ... ... ... 1920-жылдардың аяғы мен
1930-жылдардың ортасы болды. Большевиктердің Алаш зиялыларына қарсы саяси
қуғынды бастауының ... ... ... ... ол мынадай жағдайға
байланысты болды. ... ірі ... ... ... бас
көтерулерді ұйымдастырушылар деп қазақ зиялыларын айыптап оларға қарсы
шабуылды ... ... ... 1928 ... ... ... ірі
ағартушылары, әдебиетшілері әр түрлі саладағы зиялылары және Алашорда
қайраткерлері А.Байтұрсынов, ... ... ... ... тағы ... ... 44 адам қуғындалып тұтқындалды [21,183].
1930 жылдың қыркүйек-қазан айларында ұлттық зиялыларының екінші бір
тобы (40-қа жуық адам), құрамында Х. және ... ... ... және өзге де ... ... ... бар ... Көп
кешікпей олардың 15-і (Х. және ... ... ... ... қара ... ауданына жер аударылды. ... ... ... большевиктердің өздеріне идеялық жағынан қарсылық
көрсете ... ... ... жолы ... ... ... ... өлкелік партия комитетінің басшылығы жіберген дөрекі
қателіктермен ... ... ... 1933 жылдың алғашқы
айларында-ақ, Л.Мирзоянның келуімен байланысты ашық айтыла ... ... да бұл ... мойындау қажет екенін түсінді. Л.Мирзоян
әлеуметтік ... ... ... ... басшының ақылға сыймаған жетесіз,
көрсоқыр шешімдерінің қанды қорытындысы болған ашаршылықтың ... ... ... ... Ол ... ... ... қамқорлыққа алуға мән берді. ... ... ... ... ... халық комиссиаратын балалар үшін азда
болса, жарма нан, тоң май ... ... ... ашаршылық жылдары босқын болып, республикадан тыс жерлерге
қоныс аударғандардың жағдайы туралы 1933 жылы 29 ... ... ... ... ... қазақтардың 71 ауданды қамтып отырғанын
ескере келе, орталықтан ... ... ... ... ... тағы ... миллион пұт бөлуді сұрайды.
Л.Мирзоян жергілікті халыққа жақын болудың ... ... ... ... ... ... деп ... Сондықтан 1933 жылы 4 сәуірдегі БК(б)П
Қазақ Өлкелік комитетінің қаулысында іс қағаздары ... ... ... ... ... ... саладағы жетістіктердің бірі 1934
жылдың аяғындағы нанды карточкасыз сатуға көшу ... ... ... ... жүзеге асырғанымен ол өзін қайраткер ретінде
қалыптастырған ... ... ... асып кете алмады. Соған
қарамастан, біраз ... соң ... ... етек ... Л.Мирзоянның
орасан зор күш-жігері, бастаулары большевиктік жүйеден қолдау таппай, сол
жүйенің құрбаны болды. Большевиктік тәртіп нығайған ... ... ... ... алу ... ... ортасындағы қоғам мүшелеріне
қарсы ұйымастырылған қуғын-сүргін репрессия саясатын ... ... ... ... ... болады. Жаппай қуғын-сүргінді ... ... ... ... күш ... ... тап ... шиеленіседі деген
тұжырымды желеу етті. Енді жаулардан тазарту процесі кезінде ... ... ... ... бетін ашты. Әртүрлі қыспақ пен қысым
жасау нәтижесінде террористік ұйым мүшелері өздерінің ... ... ... ... 1936 жылы тамызда троцистік-зиновьевтік террористік
орталық жөнінде ашық процесс болды. Бұл іс ... ... ... барлығы 16 адам жауапқа тартылды. Жауапқа тартылғандарға
С.М.Кировты өлтіруді ұйымдастырды және оны ... ... ... өміріне
қастандық даярлады, диверсия, шпиондық әрекет жасады деген кінәлар тағылды
[19,45].
Жаппай репрессиялаудың күш алу себептері неде? ... ... ... ... басында елде жүзеге асырылып жатқан реформалар
барысындағы құқықтық нормалардың ... ... ... ... 1932
жылы 25 маусымда Бүкілодақтық Атқару Комитеті (ОАК) мен Халық Комиссарлар
Кеңесі “Революциялық заңдылық туралы” қаулы ... ... ... ... ... ХVII ... ... делегаттар
индустрияландырудың өте жоғары қарқынын бәсеңдету, астықты экспорттауды
азайту, карточканы жою, ... ... ... мәселелерін
қойды. Күш алған большевиктік әкімшіл-әміршіл жүйе бұл ... ... ... ... ... ... да ... санасында қорқыныш сезімін
ұялату, сөйтіп қарсылық көрсету ... ... ... жолы ... осы
қуғын-сүргін – репрессия саясатын жүргізді [21,184].
Қазақстан 1932-1933 жылдары бұрынды-соңды болмаған қоғамдық апатты
басынан ... ... ... қазақ елі өзінің жартысынан айырылды.
Апаттың ... ... та, ... ... ... та ... алудан үзілді-кесілді бас тартты. Мұндай жағдайда кінә әрине,
оппозицияға аудармақ. Сондай “оппозицияның” бірі Ы.Мұстамбайұлы 1933 ... ... ... ... ... ... ... студенттерімен
бірге тұтқынға алынады. Тура осы мезгілде оның ... ... ... ... Нұрпейіс, бажасы Асқаров Әшім де ... ... ... ... ... Кодексінің 58 бабындағы 10 және 11 тармақтары
бойынша бес ... ... ... абақтыдан қатып оралған соң,
1937 жылы 19 шілдеде қайтадан қамауға алынып, Ішкі ... ... ... ... ... ... ... 58 баптың 10 және 11
тармақтары бойынша ату жазасынан бұйырылады. Үкім 1937 жылы 16 ... ... 3-ші ... ... Қазақстанды түгел қамтыды. Ол шетелдік
тарихшы Роберт Конквесттің айтуы ...... ... деп ... ... ... ... мен Александр Некрич көрсетілген кезеңдегі қырғын
өзінің ... ... ... ... ... ... геноцид
көлемінен төмен екендігін ескеріп, “кәдімгі террор” деп ... ... те, осы ... Қазақстандықтардың 44 мыңының түрмелерге түсіп, 22
мыңының атылып кеткені белгілі [40,8].
Төртінші кезең, 1940 –1945 ... мен 50-ші ... ... Бұл ... 350 ... ... ... орыс-герман арасында соғыста
қаза болды. Олар негізінен ұрпақтарды одан әрі жалғастырар ... ... ... ... ... саны азайды. Ұлттар арасындағы ... ... 50-ші ... одақта “космополитизмге” батыс мәдениетін
дәріптеушілікке қарсы күрес дегенді ... ... ... ... ... ... еңбектеріне қатаң беріліп, ұлттық ... ... кері ... ... ... ... ХХ
ғасырдың 20-жылдарының басынан басталып, 50-ші ... бас ... 30 ... ... ... ... ... тұрмысымен,
психологиясымен санаспай отыра басшылық етудің, ... ... 4 ... 175 мың ... ... ... ... жер аударылды
[34,19]. Осы кезең тарихымыздағы “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан” да
асып түсті.
Бірақ осы аталған репрессия ... ... ... ... әлі де нақты анықтала қоймағандығын ескере отырып, қазіргі қолда
бар деректерге көңіл аударсақ, осының өзінен-ақ, ... осы ... ... ... қарсы жасаған қылмыс ауқымының аса ауыр болғанын
байқаймыз. Егер 1920 ... 1950 ... ... ... ... ... 103 мың адам болса, КСРО КГБ 1990 жылғы мәліметтері бойынша
1921-1953 жылдарға “контрреволюциялық және мемлекеттік қылмыскерлер” ... ... ең көп саны ... ... ... ... - 87 % [20,4]. ... соңғы кезеңде М.Қ.Қозыбаев 1999 жылы ... ... ... – Азалы кітаптың” екінші шығарылымында бұл сан 116
мың адамды қамтыды. Соның ішінде ... ... ... ... ... ... жалпы санының жартысына жуығын ... ... ... ... ... ... берген мәліметтері бойынша Алматы облысы бойынша ғана 1936 ... ... ... күнінен 1938 жылдың шілде ... ... ... 29 әр ... “контрреволюциялық ұйымдасулар мен шетел барлау”
өкілдері құрамында 3700 адамы бар қылмыстық істерді ... ... Ал 1938 ... 25-28 ... үш күнінде ҚазССР Жоғарғы Сотының Әскери
коллегиясының жылжымалы сессиясы 100-ден аса іс қарап, ... ... ... ... оның ішінде ҚазССР прокуроры С.Есқараев бар. Ал
Қазақстан бойынша 1937 жылдың ... ... №00447 ... бойынша және
1937 жылдың 5-30 тамыз аралығындағы операция ... 22 804 ... ... Ал ... ... 1936 ... 1 қыркүйек пен 1938 жыл
аралығында Қазақстанның 60 қаласы бойынша 30 154 адам ... 5642 ... ... ... жөнінде В.Ульрих Лаврентий ... ... ... одақ ... ... ... Қазақстан
мемлекетінің көрсеткіші көп төмен болып көрінуі ... ... ... 1937 жылы ... ... ... қуғын-сүргіннен қамалғандар 5
миллион адам болса, 1938 жылдың желтоқсанына дейін тағы да 7 миллионға жуық
адам қамалғанын, ал ... ... ... тек Ежов ... ... ғана (1937 ж. ... – 1938 ж. ... 1 миллионға тарта адам
атылып, тұтқында 2 миллиондай адам ... ... ... ... 1950 ... ... ... бір өзінде ғана өлгендер 3 миллионнан
кем емес. Сонымен қатар, Александр ... 1939 ... 1 ... ... ... 1 миллион 70 мың адамның атылғанын атап ... ... жөн. Оның ... ... ... ... ... мен
лагерьлерде отырғандар саны 12-15 миллион адам болып табылады [7,11].
Дегенмен де, ... ... ... ... ... ... ... жақын, көрші республикалармен
салыстыра қарастырсақ, ... адам ... тым көп ... ... ... ... демограф Мақаш Тәтімов дөп басып, төмендегідей сипаттап ... ... ... ... әлі ... ... халқымыз бұл жолы да басқа
туысқан халықтарға қарағанда ... мен ... көп ... ... ... ... ұшырағандар саны пайызға шаққанда қазақтарға
өзбектерге қарағанда үш есе көп ... ... ... ... те, ... ... аз емес және КСРО құрамындағы
Қазақстан сияқты отар елге ол ... ... ... ... Бір ... ... ... экономика саласындағы кемшіліктерді
“халық жауларынан” іздеу саясаты қолданылса, екінші ... ... ... ... ... ретінде отарлау саясатының жалғасын көрді. ... ... ... ... көп ... тіптен, барлық
әлеуметтік топты қамтыды.
2.Қазақстандағы 1937-1938 жылғы репрессия және ... ... ... 1937-1938 жылғы репрессияның жүргізілуі, барысы
және ерекшеліктері
1937-1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін шаралары ... ала ... 1920 ... ... ... ... мемлекеттік механизмі мен
социалистік құрылымға қарсы пікір білдірушілерге қарсы террордың тәжірибесі
негізделе бастады. 1930 жылдың ... ... ... ... құру мен
саяси, экономикалық және әлеуметтік мәдени ... ... ... күштеу жүйесін пайдалану өзінің кемеліне жетті. “Үлкен
террор” ол заңды логикалық процесс механизмі ... ... ... ... ... саяси қуғын-сүргін бір ... ... ... ... жүрді. Ал 1937-1938 жылдардағы жүргізілген қуғын-сүргін науқандары
кең ... ... ... ... Мемлекетте қалыптасқан жағдайға
байланысты осы қуғын-сүргін шараларына қарсы қозғалыстың болмауынан ... ... ... ... ... жылы үлкен террор ... ... ... ... ... ... даярлық 1920
жылдардың ортасынан басталды. 1920 жылдың ортасына дейін ауыл шаруашылығына
зиян келтіруші жәндіктер мен жануарларға қолданылған ... сөзі ... ... ... ... ... ... тұсындағы айыптау
процесстерінде, әсіресе Біріккен Мемлекеттік Саяси ... ... ... ... жиі пайдаланылды. Алайда, Қылмыстық Кодекске енбей қалып,
ал оның орнына ... ... ... ... ... өндірісті бүлдіру” деген 58-14, 58-7 ... ... ... ... ... ... И.Сталин бастаған шағын арандатушы
саяси топтың өзінің туған халқына қарсы жасаған аса ... ... ... ... саяси қуғын-сүргін жүйесін ... ... ... нормативтік актілер арқылы репрессияның заңдық
негізі жасалды. Бұл арқылы белгіленген ... ... ... нақты
таңбаланған – “ұлтшыл,” “алашордашыл,” “троцкист-зиновьевшіл”, - ... атқа ие ... ... ... ... ... ... мен “диверсанттар”, сонымен қатар бүлікшілер де қосылды.
Осымен бірге, “жайбарақат ... ... ... және ... ... оқыту әдістері де анықталды. Бұдан кейінгі
“дұшпандар” шеңберінің ... ішкі және ... ... ... ... 1937 жылдың өн бойында “троцкистер мен ... ... ... ... ... ... ... [15,69].
1934 жылы 1 тамыздағы Орталық Атқару Комитетінің қаулысында
төлқұжатсыз ... 2 жыл ... бас ... ... ... нәтижесінде сотталғандардың саны арта түскен. 1935 жылы 5 қаңтарда
Қазақ ... ... ... ... ... “Большевик Казахстана”
басылымындағы “Оппортунистік галиматья (1934 жылы 30 желтоқсандағы санында
жарияланған) деген мақаласында ... ... ... ... мүшелері ауыстырылады. Аталған мақаланы әшкерелеп, баспасөзге
жариялау ісі Кабулов, Савинский және ... ... ... ... бірін-бірі “қаралап, даттайтын” мақалалар легі баспасөз
беттерінен көріне бастайды. Қазақ баспасөзінде қазақ ... ... ... ... ... мақалалары қаптап кетті.
Жазықсыз қаралаған мақалалар қазақ зиялыларының алауыздығын тумаса
керек-ті. Оның ... ... ... ... ... салу ... ... қажет секілді. Егер де олар алауыз болса, ХХ ... ... ... ... ... ту еткен Алашорда партиясының
астында бірікпеген болар еді ғой. Ел ішіне ... ... ... ... ... алу ... ... аша түскенде ғана жаңсақ
пікірлерден аулақ ... ... 1 ... ... ... ... соң,
қуғын-сүргін шаралары асқына түседі. Бұл шарықтау ... ... ... бүкіл елдегідей Қазақстанның түкпіріндегі ауылына дейінгі
аралықты шарпыды. Қоғам ішінен үздіксіз жаулар іздеуді мақсат ... ... ... ... бетінде жаңа науқанды бастап берді. Бұл
идеологиялық бастама ... тек ... ... ... ... іздеуге жұмылдырылды. Соның жантүршігерлік бір көрінісі “Шахта
процесінде айыпталғандардың 12 жасар баласының өз ... атып ... ... ... ... еді ... жылдан бастап Ішкі Істер Халық Комиссариаты жанындағы Ерекше
Мәжіліс қызметі күшейіп, адам айтса сенімсіз айыптаулар ... ... ... ... ... көлемі ұлғая түсті. Түрмелер
мен лагерь, колонияларда С.М.Кировқа ... ... деп ... ... немесе Кировский поток” деп атаған. Қазақстанның түкпір-
түкпірінде де С.М.Кировтың өліміне де “кінәлілер” ... ... ... ... ... қарап, ақтау мәселесімен
айналысқан комиссия құрамында болған заңгер Х.Шопанов “...Кировты өлтірген
күні ... ... заң ... ... ... Оған ... іс-әрекет
еткен КСРО Жоғарғы Сотының Әскери Алқасының масқара әрекетін айтып жеткізу
қиын..., әскери алқа мәжілісіне Прокурор да, ... да ... ... ... ... үкім ... күні ... істі қарауға 15 минут уақыт кеткен. Әскери емес адамдарды Әскери алқа
соттаған. Репрессия құрбандарының ... ... ... ... - деп ... Қылмыстық істердің “шектен тыс көп болуы” себебінен Әскери
Алқаның “уақыты жетпей”, әр іске 15 ... қана ... ... ... кейін де үкім сырттай жазылған сәттер жиі ... ... ... Ораз Жандосовтың қылмыстық ісін қарап, мынадай тұжырым
жасайды: ... ... алу ... ... дайындап алып, қол
қойдырғаны көрініп тұр. Осы 322 беттен тұратын қылмыстық іске 21 ... ... ... атын ... ... түстеудің қажеті жоқ шығар,
шындығы сол оның бәрі дерлік 37-нің ... Ішкі ... ... ... ... саясаты айтпағанды айтқызған, істемегенді
істеді дегізген. Сондай іске тіркелген жауаптың ... кісі ... ... Наша организация и каждый член организации придерживались
лозунга алашордынца Дулатова “Бір қырлы, ... ... болу ... что ... на ... означает “Быть в мыслях националистом, а на деле ... ... ... алу ... соңына көз жүгіртсек, әлгі
адамнан жауап алғанның бірі қазақ ... ... ... шатпағы болса
керек”[134,40].
“Мәскеу ісі” деп аталатын процесстердің ... 1936 жылы ... ... ... Ульрихтің төрағалық етуімен болып ... ... ... еді. Онда ... мен ... ... 1932
жылдың соңынын бастап келісімдер жүргізу нәтижесінде ... ... одақ ... ... ... ... біріккен орталыққа
Зиновьевшілдерден – ... ... ... ... ал ... – Смирновтың, Мрачковскийдің және Тер-
Ваганянның ... және бұл ... ... ... алғашқы кезде
Сталинді және Кировты өлтіруді өздеріне ... ... етіп ... ... алдында, 1936 жылдың 29 шілдесінде осы мәселеге
байланысты төменгі ... ... ... ... ... жолдаған
жабық хатқа И.Сталин өз қолымен мынадай жолдар жазған: “Бірақ троцкистік-
зиновьевтік орталық тек ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ол басқа партия басшыларын – Ворошиловты,
Кагановичті, Орджоникидзені, Ждановты, ... ... бір ... ... ... етіп ... ... күштеу және қысым жасау жолымен ... ... ... мүшелері өздерінің “кінәларын” бас шұлғып
мойындады. Әр түрлі ... ... ... осы мәселені талқылау
мақсатында жоғарыдан жаппай қуғын-сүргін саясаты тұсында көптеген жазықсыз
жандардың жазаға тартылуына да ... ... ... ... ... ... ... қарқынды басталады. Мәселен,
темір жол транспортында контрреволюциялық пиғылдар көп. Мәселен, 1935 ... ... ... ... ... ... бөлімінде революция
көсемдерінің портреттерін атқылаған контрреволюциялық іс-әрекеті ашылған.
Ал Алматы депосының жүн ... ... ... ... ... ... ... жұдырығын түйген... Осындай іс-әрекеттер транспортта
Кеңес үкіметінің шын жауларының көп ... ... ... сипаттағы
әңгімелер мұрағаттары партия құжаттарынан өте жиі кездеседі. Нәтижесінде
жоғарыдан ... ... ... ... болмайды,”
– деген бұйрық келіп, кез-келген болмашы істерге саяси мән беріліп, қуғын-
сүргін жалпылама бағыт алды. Түркісіб, Омбы, Орынбор ... ... ... қазақ теміржол құрылысы және паровоз, вагон
деполарының бекеттерінің, Ленгер-Шымкент ... ... ... ... ... ... шараларын шұғыл
қолдану” тапсырылды [16,41]. Осылайша С.М.Киров өлімі сан ... ... ... ... ... жылы 26 ... ... Орталық Комитетінің Қазақ Өлкелік БК(б)П
Орталық Комитетіне “Троцкишіл-Зиновьевшіл контрреволюциялық ... ... ... ... хат ... онда ... жұмыс
жасаған Рейнгольд пен Мрачковскийдің жоғарыда аталған, “блоктың” белсенді
ұйымдастырушылары ... ... ... ... әр түрлі
деңгейдегі партия ұйымдарында әсіресе, жетекші кадрлар ... ... ... тұлғаларға партия мүшесі болса да ... ... ... ... тексеру қорытындысы 1936 жылы 26-30 ... ... ... ... ... ... қатарынан 21,5
пайыз адамның шығарылғандығы анықталды. 1937 жылдың ... ... ... ... ... 121 адам болса, осы жылдың аяғына
таман 68 адам ғана ... 1921 ... ... ... ... ... адам, ал 1929-1930 жылдары 5,8 мың адам, 1935 жылы 15,4 мың адам, ... ... 9223 адам ... ... шығарылған.
1936-1937 жылдары БК(б)П Жоғарғы органдарынан бастап бастауыш ... ... ... ... өткен партиялық “алтын қорлары”
кадрларына ауыз салынды. 1936-1938 жылдар арасында ... ... ... және әр ... ... бүкіл партия бойынша
айыптағанның өзінде, тек қана Қазақстан Компартия көлемінде 25 833 ... ... ... 8544-і ... жаулары” ретінде айыпталды
[57,220].
Тіпті, 1934 жылдың өзінде өткен партияның ХVII съезін ... ... ... ... осы ... ... 1961 съез ... Орталық Комитеттің мүшесі мен мүшелігіне ... 98 ... 70 ... ... ... да ... 1937 жылы 5-12 ... айында
өткен Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші съезі Орталық Комитетте 85
мүше және 35 мүшелікке кандидаттар, тексеру ... 11 мүше ... көбі ... ... ... ... ... мен мүшелікке
кандитаттарға тағылған кінәлар Орталық Комитет пленумдары мен ... ... 1937 жылы 26 ... ... ... отырысында,
бірінші съезден кейін өткен төрт айдан соң, сайланған 131 адамнан 68 ғана
қалды, яғни 48%-ы айыпталған ... ... ... мен ... қызметкерлер жаппай
жұмыстан шығарылып, 1936-1938 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... мен ... төрағалары жаппай
қамауға алынды. 1936 жылы Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды, Алматы және ... ... ... ... ... ауыстыру ісінің
қорытындысын мәлімдегені үшін Орталық Комитет бюросында арнайы қаралады.
Осы жолы азаматтар ... ... ... ... ... ... 1 ай ... прокуратура, сот орындарында жиналған
барлық арыздарды қарап, аяқтау ісі тапсырылып, болашақта шағым хаттардың
жиналмауын ... ... ... ... ... ... ... себебінен, арыз-шағымдардың көп жазылуы партия ... ... Тек қана ... ... ... қаулылар
үздіксіз жарияланып, қуғын-сүргін шараларын жеделдеткен.
1935-1936 жылдары қылмыстық істер күрт ... ... тез, ... ... ... ... бастаған. Мысалы, 1936 жылы 66866 қылмыстық
істің 61094-і қаралып, қалғаны 1937 жылға ... Ал ... ... ... кейінге қалдырмай қарау, үкімді шұғыл шығарып, оны тез
орындау әдеттегі құбылысқа айналды. Нәтижесінде, осы ... ... ... саны ... өскен. 1937 жылға дейін шағымданған
азаматтардың аз да болса ... да ... ... 1936 ... ... мен 1399 адам ... оның 168-сы ақталған немесе
дәлелдің жеткіліксіздігінен қылмыстық іс тоқталған [16,79].
Партияны “тазарту” науқаны шын мәнісінде партияның ... ... ... ... ... құрылған тексеруші үштіктер барлық
өңірлерде орталыққа “қала мен ауылдағы ... ... ... ... ... мәлімдемелерді үсті-үстіне жіберіп жатты. Тексеру мақсатына
сәйкес құрылған сұрақтар мазмұны өте таяз, ... ... де айта ... ... “Туыстарың құдайға сене ме?, Бухарин, ... ... ...... мен Жапония КСРО-ға неге ... ... ... ... ... ... жіберіле ме? - Қазақстанда Алашорда
ұйымын жандандыратын шпиондар бар ма? - Шпион-диверсиялық ... ... ... бар? – Неге шетелдік барлау КСРО-ға шпиондар көп жібереді?
[30,126] деген мазмұндағы сауалдар рухани ... пен ... ... ... ... не болып жатқанын білмейтіндер, тағылған айыптардың
еш ... ... ... ... 1938 жылы 27 қаңтарда
Оңтүстік Қазақстан облысындағы Сайрамдық бес ... ... ... ... ауыз ... ... қызметкерлер” болып шығады.
Жауап алу барысында Сайрамда ... ... 12 ... ол топ ... ... ... “республикалық топпен
байланысты”, ал олардың барлығы ... ... ... ... және ... ... “қылмыскерлер” атылады [16,41].
Батыс әлемінде “ұлы тазарту”, “сталиндік тазарту” деген атпен
белгілі. Жан Россидің ... 1,5 ... адам ... жүргізілген жабық
процесстерде ату жазасына кесілген. Сонымен қатар, “контрреволюциялық іс-
әрекет үшін” сотталғандарға 1935 ... ... ... ... ... ... ... құрбандары арасында “За что боролся, на
то напоролся”, – деген сөз кеңінен ... ... ... орнатуға атсалысқан большевиктер де, кейін кеңестік
құрылысқа тартылғандар да өздері сенім артқан мемлекет тарапынан ... ... 1935 жылы Ішкі ... ... Комиссариаты
“контрреволюциялық іс-әрекеті үшін” сотталғандарға жазаларын өтегеннен
кейін де ... ... өз ... ... ... ... Кез-келген
“саяси қылмысы” үшін айыпталғандар “аса қауіпті рецидивист” ... ... ... 58-бабының бөлімдері ішінде, 10-бөлім ғана (кеңес
үкіметі әлсірету үшін үгіт жүргізу) “залалсыз” болған. Себебі, ... ... жыл ... бас бостандығынан айыру жазасын белгіледі. Ал 58-баптың
қалған бөлімдері адамдар үшін аса қауіпті болды [14,37].
Репрессияланғандар екі ... ... ... ... ... ... ... дұшпандық” көзқарастағы анти
кеңестік элементтер ... ... ату ... ... ... ... ... бәлкім, қауіпсіздеу деп есептелінгендіктен
болар лагерьлер мен түрмелерде 8-10 ... ... кей ... 25 ... ... ... Орталық Комитет бюросының шешімімен республика
бойынша бірінші категорияда “бекітілген ... 2 мың адам ... ... өзі ... бұдан белгіленген 1925 адамның “нормадан”
асып түсті. Тиісінше 275 және 350 ... ... ... те қарастырылып
қойды. ОҚО бойынша бірінші категориядағы 150 ... саны ... ... саны ... ... ... – 300 ... белгіленді. Соңынан республика бойынша репрессияға ... ... ... 600 ... ... 1000 адамнан
асып кетті [15,68].
1937 жылы 16 ... ... ... ... ... VII ... құжаттарын айырбастау қорытындысы мен партия ұйымының ... ... ... ... ... ... ... қатарынан
шығаруымыз бізді ешбір тыныштандырмау керек, большевиктік қырағылықты өте
жоғары ... ... ... ... ... жауларды
фашистер агенттерін, контрреволюциялық ұлтшылдарды әшкерелей білу ... ... Бұл ... ... ... ... насихатталып, халық
жауларына қарсы күресті күшейтуге барлық коммунистердің жұмылуын ... ... Одақ ... бұл қуғын-сүргін саясаты ... ... ... да ... ... ... Ішкі Істер Халық Комиссариаты нұсқалары
бойынша облыстық бөлімдер ... ... ... ... ... ... Колинбаев, Ақтөбе облысы бойынша Ақтөбе облыстық
атқару комитетінің төрағасының орынбасары Қожахмет Жұмағат; ... ... - ... пен Құрамысов, Шығыс Қазақстан бойынша – ...... ... ... ... ... ұясының буындық
тіндеріндей жүйе құрып алды [34,25].
Саяси жаламен “үлкен террор” кезінде ... – 16520 ... жылы – 6329 ... 1938 жылы – 7191 адамды құрады. Қазақстан облыстары
бойынша репрессияланғандар санының көп ... ... ... облысына
келеді. Оның мәні аймақ бойынша Орталыққа жақын орналасуында еді. ... ... ... Қарағанды (23,2%), Ақтөбе (14,4%), Оңтүстік
Қазақстан (20,0%) үлестері де аз емес. Дегенмен ... ... ғана ... аймақтардың өндірістік және ауылшаруашылық ... де ... ... және ... ... ... аймақтарға репрессияға
ұшырағандардың саны аз келеді [20,72].
Кейін халық жауларын түсті металлургиядан, темір жол транспортынан,
жер ... ... ... және тағы ... ... ... тарта бастады. Партия кеңес ... ... ... ... ... ... ... (РСФСР Халық Кеңес
Комиссариаты орынбасары) Мәскеуде ұсталып бастағаннан кейін ол тізімді
Қарағанды ... ... ... ... ... ... ... партия және кеңес қызметкерлерін айыптап жауапқа тарту
шаралары нәтижесінде ... ... ... ... ... ... И.Құрамысов және тағы басқалар
ұсталып, ату жазасына немесе лагерьлерге ұзақ ... ... ... 1937 жылы ... да ... жауларына” арналған сот
процесстерін ... ... ... ... бір жыл ... үш ... Олар Үржар, Пресновка және Қарағандыдағы “контрреволюциялық
ұлтшыл-фашистік залалдық ұйымдардың” істері болды.
Ең алғашқы және ірі іс ... ... ... ... ... ... партия ұйымының хатшысы М.Гатауллин,
А.Асылбеков, ... ... ... ... ...... ... Сонымен қатар, Гатауллин 1932 жылы Ф.Голощекинге жазылған
“Бесеудің хаты” ... ... ... ... Олар 1937 жылы ... сот процесстерінде өздерінің Мәскеудегі “троцистік орталықпен ... ... ... ... ... ... ... әңгімелейді. А.Асылбеков Мәскеуде қызмет ететін Н.Нұрмақовтың
пәтерінде болған кездесуде оның өзіне “партиялық және кеңестік ... ... ... ... ... сыннан өткен ұлтшылдарды тартуды,
оларды кеңеске қарсы ұйымдарға ... ... және ... ... ... қажет екенін” тапсырды деп мойындады. Осындай “қаскүнем”
мақсатты көздеген олар ... ... ... ... орналастырған”. Сондай-ақ, осы сот процесінде дәл осындай
“тапсырмаларды” Қарағандылық ... ... ... және ... ... да ... ... жылдың 26 қаңтарында ... озат ... ... ... ... №1 шахтаның меңгерушісі М.Малютин, учаскенің
басшысы Я.Назаров, машинист В.Гребцов, Поддубный, жұмысшы Сердюк және ... ... ... ... ... бола тұра шахталарда
диверсиялық-зиянкестік жұмыстар жүргізгені үшін айып ... ... ... ... Қарағанды облысы бойынша 1938 ... ... олар ... ең ... шарасы – негізсіз ату жазасына кесілді
[30,7].
Осындай “қаскүнем” мақсатты көздеген олар, ... ... 1934 жылы ... ... ... ... ... “алашордашыларды, қазақ ұлтшыл фашистерін”, ал
Асылбековтың ... ... ... ... және
орналастырған.
Дәл осындай жұмыстар Ұ.Ж.Құлымбетов пен О.Қ.Жандосовтан арнайы
нұсқаулар ... ... ... да ... ... аудандық
деңгейдегі басшылар Матжанов, Мадалиев, Бекебаев осындай контрреволюциялық-
троцкистік ұйым “құрып”, оған ... ... ... төрағаларын,
ауылдық кеңес төрағалары Ғайсинді, Құлжабаевты, Жүнісовты, Ыдырысовты,
Қалышевті, ... ... Ал, ... ... ... осындай ұйым жұмысына Конюхов және Қанаровтар “жетекшілік”
жасаған.
“Жапон-герман фашизмі ... ... ... ... бұл сот
процесстерінде айыпталушылардың өздері “мойындаған” ... олар ... ... ... ... адал ... ... ұйымдастырып, оларды тұтқындаған, ұрып-соққан. Колхоздардың
мал ... ... ... ... ... ... ... жолына түсуге шақырған. Егіншілікті күйреткен. Әлі піспеген
көк бидайды жинауды ... ал ... ... ... оруға тиым салған.
Нәтижесінде піскен астық далада шашылып қалған. ... ... ... әдейі жұқтырған. Мемлекетке астық тапсыруды болдырмай тастау үшін
жолдарды бүлдіріп, көпірлерді қиратқан. Егістікке әдейі су қаптатқан немесе
су бермей оны ... ... ... ... ... ... астында
қалдырып шіріткен, колхоздың қоңды малына жемшөп бергіздірмей ... ... олар ... материалдық көмектер жинап, қасақана
оларды қанаған.
Осынау ішкі істер органдары ойдан шығарған жантүршігерлік “қылмыстар”
сот процесстерінде ... ... ... Мысалы, жоғарыдағыдай
“жүгенсіздік” нәтижесінде, 1935-1936 жылдары Қарқаралы округінде 52000 бас
мал жойылып, ал тек 1936 ... ... ғана ... және ... ... мал ... ... Преснов ауданындағы процесс осындай қаскүнемдік нәтижесінде тек
бір ғана “Путь к коммунизму” колхозында 70 бас ... ... 58 ... атап көрсетті. Сондай-ақ Қарқаралы округінде 1936 жылы елден 400
мың сом ... ... ... ... ... ... қиратылғаны әңгіме болды. ... ... ... бандасы” ТОЗ-дарды артельдерге көшіруді әдейі кешіктірген.
Қарағанды процесі олардың Сұлтанбеков арқылы Троцкиймен, ... ... ... ... ... ... ... халық жауы болып ... ... ... ... ... ... ... хатшы Н.Скворцов
Қазақстан КК(б) ІІ-нің екінші съезіндегі ... ... ... - деді ол ... - ... бастаған,
Қазақстанда өмір сүрген оңшыл-троцкистік және ұлтшыл-фашистік ұйымның
өзінің контрреволюциялық жұмысына ... ... ... ... ... ... және КК(б) П ОК аппараттары қызметкерлерін ... Бұл ... ... ... ... ... ... ретінде бағаламауға болмайды” [46,98].
Жаппай және кең ауқымды жазалау ... ... ... ... Орталық Комитетінің 1937 жылдың 2 ... ... мен ... шұғыл түрдегі Ішкі Істер Халкомы Ежовтың қол қойылған ... ... ... бұл ... 268 950 адамды репрессияға ұшыратып,
оның 75 950 ату ... кесу ... ... ... ... ... 1937 жылы ... ОК ақпан-
наурыз Пленумынан кейін ... ... ала ... ... ... және ... да екіжүзділерді жою барысындағы партия
жұмысының кемшіліктері мен ... жою ... ... баяндамасы негіз
болды. Соның ішінде 5 наурызда айтылған ... ОК ... ... Л.Мирзоян өзінің соңынан бұрын жұмыс жасаған Әзірбайжаннан және
Оралдан отыз-қырық адамдарын алып келіп, оларға жауапты ... ... ... өз артелі бар” –деп келетін Сталин аузынан шыққан
қате қатерлі тезис өздерінің қара ниетін ... ... бояп ... ... ... қуат ... ... троцкистерге қарсы күресте
қазір ескі әдістер-дискуссия әдістері керек емес, жаңа әдістер түп-тамырын
құрту, талқандау әдістері ... [46,97] ... ... ... майдай
жақты. Сондықтан, 1937 жылдың көктемінен бастап өлкедегі ... ... табу ... шапшаң дамыды. Өз уақтының қайраткері ... ... ... қатты соққы алған Мирзоян да өзінің зиянкестерді,
тыңшыларды, диверсанттарды әшкерелеуге қол ... ... ... есеп беріп отырды [46,98].
Өкінішке орай, жергілікті белсенділердің, тұғырдан таймауға тырысқан
жандайшаптар мен ... ... ... ... елді қуғындауға
құныққаны соншалық, орталыққа “халық жаулары” деп ... ... қол ... басқаны былай қойғанда бейкүнә туған-туысқандарына,
жерлестеріне құрық тастады және ... да ... ... ... ... ... жаулықты үйреткен жоғырада қызметте болған жерлестері
деп жала ... ... жан ... [46,102].
1937 жыл қуғын-сүргіннің шыңына жеткен жыл еді. Жоғарғы сот ... ... ... ... ... қана ... әр түрлі мәліметпен
қамтамасыз ету тиіс болды. 1937 жылы 29 қаңтарда КСРО ЮХК-ты ҚазКСР Юстиция
Халық Комиссариаты мен ... ... ... ... ... 1936
жылғы 13 желтоқсандағы қаулысы бойынша “Жоғарғы Сот ... ... ... сот ... жұмысымен байланысты маңызды фактілерді
жасақтап, арнайы мәліметтерді берулері тиіс еді. Бірақ ... ... ... ... ... ... мәлімет жоқ деп айту, әрине
мүмкін қойылған жедел ... ... ... ... ... немесе
азаматтық істерге байланысты сот процесстері ... ... ... жерлерде сот жұмыстары туралы қаулыларын, баспасөз беттеріндегі
жаңалықтарды айтуларыңыз тиіс. Мені дер ... ... ... ... осы ... ... ... хабар келмеді” [16,89] ... қолы ... ... 14 ... КСРО ... Халық Комиссаритынан соттау
ісінің қорытындысын тағы да сұратқан 19 құпия циркуляр келеді. Ал 1937 ... ... ... ... циркуляр тағы да жетеді. Жаппай саяси
қуғын-сүргіннің жалпылама бағыт алуы етек алды. КСРО ЮХК-ты ҚазКСР Юситиция
Халық ... ... ... ... үнемі әрі
қатаң қадағалап отырған. Ақыры Қазақстанда қуғын-сүргін құрбандары санының
орасан зор болуына әкелді. 1937-1938 ... ... сот ... ... ... баяндамаларды оқығанда, қуғын-сүргін
шараларының бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамығаны ... ... ... елі ... ... конституция бекіткен құқықтарын қорғауға
міндетті. Кеңестік сот ... ... ... ... тиіс” деген
ұран халық соттарының санын көбейтіп, “қоғамдық ... қол ... ... ... ... ... ... саны 23 болса, ал 1937
жылы 240-қа, 1938 жылы 287-ге артады. Сол жылдары “Социалистік ... КСРО ... ... ... деу ... айналған.
19,733 адамның 4430-ы (22%) республикада социалистік меншікке қол сұққандар
болды.
БК(б)П Орталық комитетінің органы “Правда” газетінің Қазақстандағы
меншікті ... ... ... ұлтшылдар жайында” деген көлемді
мақаласы жарияланды. Онда: “Бұл ... ... ... ... ... ... ... көптеп түсуіне қарамастан
Қазақстан партиялық басшы орыны осы ... ... ... ... ... ... деп ... еді. Міне, бұл жамағаттың бәрін де
ұстап, бәрінен де жауды көріп, ... де сырт ... ... шерге
толтырып, боздақтарынан айырып, жүрегін сыздықтап, мұң-наланы лықсытып, аһ
ұрғызған 1937-1938 жылдармен аяқталған. Елдің ... ... ... ... да ... Әлгі ... қуғын-сүргіннің жаңа бастаған тобына
май құйды [46,99].
1937 жылы 23 ақпанда ашылған БК(б)П Орталық комитетінің ... ... ... ... ... ... баяндама жасап, аталғандарды
билікті күштеп алуды ұйымдастырушылар, партия мен ... ... ... ... ретінде кінәлады. Олар енді А.М.Горкийді,
В.В.Куйбышевті, ... ... ... ... ... ... өміріне қастандық жасаушылар ретінде де
сипатталады.
Н.И.Бухарин мен А.И.Рыковтың Пленумда сөз алып, ақталмақ болған
әрекеттері ... ... Бұл ... ... ... ... ауыр ... Кейінірек, одақтас республикалардың және
облыстардың, оның ішінде Қазақстан да бар, бірқатар жауапты ... ... ... болғаны үшін” қуғындалды. Алғаш бұл істе
Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... Хатшысы А.И.Икраимов және осы республика Халық ... ... ... Ф.У.Ходжаев, онан соң басқа республикалар
басшылары, оның ішінде Қазақстаннан Л.И.Мирзоян мен ... және ... ... ... партия, кеңес қызметкерлері тұтқынға алына бастады.
1938 жылдың 25 ақпанында КСРО Жоғарғы Соты Әскери Алқасының трибуналы
шешімімен Тел ... ... ... ... ... ... Санжар Асфендияров, Сейітқали Меңдешов, Тулуқан
Құрамысов, тағы басқалар сол ... ... ... ... ... атып ... 1937 жылы маусымдағы БК(б)П І ... Ішкі ... ... ... ... Герман шпиондарының Қазақстанға аса
қауіпті екендігін ескеру ... ... ... ... ... ... ... түрлі бөлімдерінде қызмет еткен көпшілікке таныс “халық
жауы” Кельмансон Пятаковтың тікелей тапсырмасымен шпиондық, зиянкестік-
диверсиялық ұйым ... Оның ... ... ... ... ... ... Кельмансонмен қатар, Оңтүстік облыста
Мұстафа Шоқайдың агенті Бекарысов құрған ұйым жұмыс жасаған, оған ... мүше ... ... ... ... бекеті, су құбыры және
тағы басқа жерлерде ... жоқ ... ... бүлдіруде”,- дей келе, 1937
жылы 19 желтоқсанда Түркісібте 5 оңшыл контрреволюциялық ... ... 184 адам ... ... айтады. Сот-тергеу орындарының
көмегімен ұсталғандардың 142-сі поляк және ... ... ... ... ... тексеруді одан әрі округтен “партия жұмысын
нығайту” үшін комиссия құрылып, Қызылордадан – 11адам, Ақтөбеден – 11 адам,
Павлодардан – 3 ... ... – 10 ... ... – 3 ... ... 3 ... Петропавлдан – 4 адам, Семейден - 16 адам, ... – 14 ... ... жылы ... ... ... республикалық кеңсесі тексеріліп,
жоспарлау тобының жетекшісі ... бас ... ... ... және өзге де қызметкерлер “жат элемент” ретінде ... ... ... кадр ... ... ... үшін жауапқа тартылып,
өлкелік БК(б)П Комитеті 10-сәуірге дейін аталмыш ... ... ... филиалдарын тексеруді бұйырады [140,43]. Ал жергілікті жерлер
нұсқауды орындау барысы туралы мәлімдемелерді ... ... ... ... ... ... жазықсыз жала жабылды.
1937 жылы құрбандарының ... мен ... қаны ... ... ... ... егін ору немесе шойын балқыту сияқты әр
облыста, әр автономиялы республикада қанша адамды отырғызу, қаншасын өлтіру
қажеттігі жөніндегі ... ... ... ... 1937 жылы ... КСРО Ішкі Істкер Халық Комиссары Ежов №00447 ... ... ... онда ... ... ... антикеңестік элементтер мен
қылмыскерлері жазалау операциясы белгіленген. Операция 1937 жылғы 5 ... төрт ай ... ... ... болған, Қазақстан бойынша 7,5 мың
адамды ... ... 2,5 мыңы ... ... бірі шұғыл тұтқындалып,
үштіктің қарауы бойынша атылуға жатқызылған.
Бұрынғы КСРО Кеңесінің Ішкі Істер Халық Комиссариатының 1937 жылғы 15
тамыздағы ... ... одан ... кеңейтті. Оған “отанын
сатқандардың” жанұялары (әйелдері мен 15 жастан жоғары балалар) троцкистік
шпиондық-диверсиялық ... ... 1936 ... 1 тамызынан бастап Әскери
трибуналдардың тергеуінен 2 категориямен де сотталып жатты. Бұл ... ... ... ... адамдардың отбасы мүшелері
“әлеуметтік қауіпті және ... ... ... бар ... ... ұстау операциясы да жүрді. Негізінен жүкті әйелдер, балалары
15 жасқа толмаған әйелдер және ... ... ... ... ... ... ... бергендерге ғана “адамдық қарым-қатынас” жасау керек
еді. Өкінішке орай, олар соңғы ... ғана ... ... қалғанын ГУЛАГ
лагерьлеріне айдауға жіберді. Репрессивті саясатты тағы бір ... ... ... ... ... ... сотталғандардың еңбек
күшінен дамытылды [14,145].
1937 жылы 28 желтоқсанда БК(б)П ... ... ... ... ... мен ... ... шығару туралы ... Осы ... сан ... ... ... өшпестей
таңба қалдырды. Қаулының орындалу барысын сот-тергеу орындары қатаң
қадағалап отырған. ... ... тән ... жеке ... мен
болмашы іс-әрекеттер партияға, ... ... ... бағаланды
[46,182].
1937 жылы 23 қазанда Ішкі Істер Халық Комиссариатының №00693 ... ... ... ... ... бағытталады.
Мұндағы айта кетерлік жәйт: егер ұсталғандар ішінде қазақтар болса, оларды
кеңестерге қарсы, ұлтшыл, алашордашыл, панисламшыл, ... ... ... ... деп айыптау, ал орыстар, поляктар, неміс, латыш,
қытай, харбиндер, иран, грек, фин, румын және тағы ... ұлт ... ... ... ... Германия фашизмі пайдасына ... ... ... ... ... ... ... деп жала жабу Ежов бастаған Ішкі ... ... оның ... бөліміне дейінгі аралықтың заңдастырылған
әдістемесіне айналды. Сөйтіп, барлық өңірлерде дерлік, әр өңірден саяси жер
аударылған поляктарға, ... ... тағы ... ... ... жаз айында болған “әскерилер ісі” деген іс бүкіл КСРО-ны
дүр сілкіндірді. Сталиннің және оны ... ... ІІ ... ... ... жүргізген әскери басшылар мен мамандарды ... ... ... ... қабілетіне орасан зор соққы болды. 30-
жылдардың екінші жартысындағы КСРО-ның ішкі саяси жағдайы қуғын-сүргіннің
етек алуына ... ішкі ... ... ... ... ... ... беделін абыройы шексіз болып ... ... ... ... ... ... ... И.Р.Якир (соңғы
екеуі Киев, Белоруссия ерекше әскери округтарының қолбасшылары еді) ... ... ... мен аса бай ... ... халықтың, кеңес
үкіметінің қас жауы, Отанына опасыздық жасаған сатқындар, шетел барлаушы
органдарының тыңшысы ... ... ... ... кең ... ... ... сот тау нәтижелері төмендегідей:
БК(б)П Орталық комитетіне ХVII ... ... мүше ... сайланған 9
қызметкердің 7-уі, Кеңестердің VII Бүкілодақтық cъезінде КСРО ОАК-ның
мүшелігіне ... 36 ... ... мен ... саяси
қайраткерлердің 30-ы, КСРО Қорғаныс ... ... ... ... 108 ... 98-і, ... жылдары халық жаулары, “әскери
қастандық ұйымдастыруға қатысушылар ретінде кінәланып, айыпталды. Қорғаныс
Халық Комиссары ... ... ... ... осы ... ... астам әскери қызметкерлердің көзі жоғарыдағыдай айыппен жойылған.
Әскери процесс нәтижесінде КСРО Жоғарғы Сотының әскери коллегиясы 408
әскери қызметкерлердің 401-ін ату ... ... 7-ін әр ... мерзімге
еңбек-түзету лагерьлеріне соттап жіберді [29,300].
Аудан басшылары Қапаров, ... ... ... ... құлатуды капитализмді, байлардың үстемдігін қайта орнатуды мақсат
қылған. Қазақстанды Совет Одағынан ... ... ... қол астына қарайтын
буржузияшыл мемлекет құрмақшы болған қазақ халқын Жапония мен ... ... ... ... мен совхоздарды, МТС жойып,
шаруашылық социалистік түрін жоқ қылып жібермекші болған” деген айыптаулар
тағылды [34,304].
Осындай ... ... ... ... ... ... ... ол мемлекеттерді картадан көрсете алмайтын толып жатқан
адамдарды солардың “тыңшысы,” “жансызы” етті де, ... ... ... ... ... сияқты қой терісін жамылған қасқырдың күшігі –
ұлтшылдар басшылық жасағы десті [46,98].
1938 жылы 28 ақпанда ... ... 68 ... циркулярды жариялап,
онда егіске байланысты сотталғандар ісін 5 ... ... ... ... көктемгі егін егу және күзгі егінді жинау кезінде сотталғандар
ісіне үстірт ... ... ... Айта ... ... жіберілген
заңсыздықтарда шек жоқ. Осы тұста ескеретін бір жайт, 1937-1938 жылдардағы
РСФСР Жоғарғы Сотының ... ... ... жазылған қылмыстық істер мен
сотталғандар туралы мәліметтерде әйелдер бөлініп ... және ... ... алфавит бойынша жазылған айыпталғандар тізімінде де әйелдер
кездеспеді [16,47]. Сонымен қатар 1937 жылы империялық саясат анық байқала
бастады. “Оңтүстік ... ... сот ... ... ... ... саяси қате, яғни Сталиндік конституцияны бұзғандық” , - деген
жолдар ... ... ж. 25 ... ... ХҚК ... ... ... қорғаудың Бас Басқармасы қызметкері Феодорова, Тлеулесов, Добраго,
Аяпбергенов және ... ... ... жауларының фамилияларын сызғаны
үшін сотталған.
Тергеу ісінің материалдары көрсеткендей, айыпталушыларға байланысты
қылмыстық-процессуалдық кодекс ... ... Оның ... ... көрсетеді: тергеу жұмысы қылмыстық іс қозғау туралы
қаулысыз ... және ... ... ... және ... қамалған. Айыпталушылардан жауап алдын ала кінәлі ... ... ... ... және ... ... ешбір
белгілі кінә тағылмай, олар айлап тергеусіз Біріккен ... ... ... ... ... ... ең ... ешбір контрреволюциялық ұйымның
бар екендігінің дәлелденбегендігі. Тергеу аяқталған соң айыпталушылар
тергеу материалдарымен ... ... ... ... ... ... Іс осындай деңгейде, ешбір бекітілусіз, сот
емес органдарға жіберілген және олар ... үкім ... ... таңда
осы жұмыстарды тексеру барысында айыпкерлер тарапынан ешқандай ұлттық ұйым
құру көзделмегені және антикеңестік контрреволюциялық іс ... ... Ал олар ... ... әдістері қолданылғанда тағылған кінәні
амалсыз мойындаған. Сөйтіп арандатушылардың негізінде көптеген ауыл, аудан,
облыс және ... ... ... жала ... ... ... іске ... кінәні жоққа шығаратын материалдарды
қоспағаны айқындалған.
Сот процесінің алдында күштеу, қысым жасау ... өз ... ... өте ... ... Сондықтан да кінәланушылар өз
мойындарына істемеген кінәларды бас ... ... ... ... ... деректері дәлелдейді: ҚазССР БК(б)П Орталық Комитетінің мүшесі
Башаев Х. жолдас: “Мені ... ... 29 ... бойы ... ... адамдар есінен адасады. Он тәулік бойы 1 ... ... ... ... ... Темекі тартқызбайды. Тіпті, бір тамшы су да
бермейді. ... ... ... ... ... болсын қол қойып беруге әзір.
Адамдардың барлығын дерлік қараңғы, өте салқын ... ... адам ... Адам ... ... ... Ішкі ... Комиссариаты тергеу орындарының қателіктеріне назар аударуыңызды
сұраймын” [30,127], - деп ... ... ... ... ... ... Ішкі ... Халық Комиссариаты басшылығына Мәскеуден арнайы
жіберілген С.Ф.Реденс қуғын-сүргіннің Қазақстанда одан әрі күш алуына білек
түре атсалысты. Бұл кезде елдегі қуғын-сүргінге байланысты ... ... жеке ... ... ... ... ... отырған еді. Сондықтан
ол Қазақстандағы ескі партия кадрларын қырып-жоюдың ... ... ... ... ... ... С.Ф.Реденске 1938 жылдың ақпанында
тапсырды [51,108].
Жаппай ату, репрессиялау 1938 жылы ақпанның ортасынан ... ... 1 ай ... ... Дәл сол ... 6-12 наурыз күндері
Алматыда КСРО Жоғарғы Соты ... ... ... ... ... ... ... болды. Шамамен осы уақытта Мәскеуде де “Антисоветтік оңшыл-
троцистік блок процесі” басталған еді. Бір ... егер ... ... ... ... ... хаттамалары баспасөзде
халықтық ой-пікірі, талап тілегімен қоса жарияланып отырған болса, Алматыда
сот болғаны және оның ... ... ... атуға үкім етіліп, ... ... ... он күн ... қана ... ... өзінде 1938
жылдың 28 ақпанынан 13 наурызға дейін атылған 560 адамды айту ел ішінде
үрей ... десе ... тек ... 19-ы ғана ... ... ... ... жаппай жою саясаты осылай жедел жантүршігерлік
күйде жүргізілді [46,108].
“Соңғы ... ... ... жұмысы Ежов жолдастың келуімен
жанданды. Жұмыскерлердің рухы жанданды. Біздер, чекистер, Ежов ... ... үшін ... ... ... - деген жолдар сол
жылдардағы рухани құлдырауды ... еді. Ал 1937 жылы 23 ... ... Сотының 58-Пленумы қаулысында: “кейбіреулерге заң ... ... ... және оны ұсақ ұрлықтарға қолдану жоғары
көрсеткіштерге жетті”, - деген тұжырым ... ... ... ... қолданбаудың кінәсын фашист агенттеріне жатты. Яғни, олар заң
органдарына еніп, “халық жауларын” іздестірмей, контрреволюциялық мақсатпен
зиянкестік ... - ... ... ... 1937 жылы ... жаппай
террор саябырлағанда, Сталин мен Молотов қуғын-сүргін ... ... ... ... ... Ежовқа аударып салады. 1938 жылы
тамыз айында ... КСРО Ішкі ... ... ... басшылығын
ауыстырып, Ежовтың орнына Берияны тағайындайды. Сөйтіп, Ішкі ... ... ... ... ... ... қылмыстық іздерін жабуға
деген әрекет жасалды. БК(б)П Орталық Комитеті 1938 ... 5 ... ... Ішкі ... Халық Комиссариаты органдарының жергілікті
жерлердегі қызметкерлерін толық есепке алу ... ... ... ... ... ... олар ... сенімге ие бола алмайды” – деген
бұйрықты бастап, Ішкі Істер Халық ... ... ... қуғын-
сүргінге ұшыратты [9,9]. 1937 жылы 22-ші қаңтарында өткізілген ... ... ... VII пленумының партия жауларына қарсы күресті
күшейту мәселесі қайта-қайта айтылып, әсіресе ... ... ... облысының Шаян, Қазалы аудандары, Батыс Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... Жарма, Ұлан
аудандары мен Ақтөбе облысының Ырғыз ауданын Қазақ ... ... ... ретінде бағалап, оларға қарсы күресті күшейту қажеттілігі
көрсетіледі. Сондай-ақ барлық ... ... ... ... ... ... шешімді әрі жүйелі түрде ... ... ... ... ... яғни Отанын сатқандардың әйелдерін айрықша
лагерлері құрылып, 1940 ... ... ... ... ... 1930 ... 23 ... орындарында да сотталған әйелдер болғанымен,
бірақ олардың дәл саны ешқандай құжаттарда жазылмаған .
Түрме, ЕТЛ, ЕТК ... ... ... ... 1935 жылғы 27
маусымдағы Ішкі Істер Халық Комиссариатының №36354 ... ... ... ... ... ... ... ақпараттың берілмеуі
және баспасөзбен байланысты үзу мәселесін күн тәртібіне қою ... ... ... ... ... ... тек қана УНКВД тұтқындау
орындарының жауап беретіндігі, осы ... ... ... 1936 жылы ... ... ... ... санын дұрыс
есептемеу туралы мәселені тағы да көтереді. Түрмедегілерге азық-түлікті көп
шығындаған түрме басшылары да ... ... ... тамыз айында Сталин КСРО Ішкі Істер Халық Комиссариатының
жетекшілігін өзгертті. Ежовтың орнына Берия келді. Ішкі ... ... ... ... ... да, ... ... іздері
жабылды. Бірақ репрессия толқыны мұнымен аяқталмаса да, Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... репрессия
зардабы сөзбен айтып жеткізуге келмейтін орны толмас өте ауыр ... ... ... ... және мәдени зардаптары
Репрессияның тарихи салдарларының ауқымының көптігі сонша өмірдің
барлық салаларында жекелеп ... ... Оның ... ... ... ... ... салаларға әкелген зардабы орны толмас таңба
болып қалды. Сталиндік ... ... ... ... ... қана қоймай, олардың шәкірттері мен жанұяларына да ... ... ... ... ауыр із ... ... қамау, жер аудару,
партия қатарынан шығару және қызметтен босату тәрізді жазалаулар ... ... ... ... екі ... етіп ... жаңа
кезеңіне апарды. Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана ол жағдай ... ... ... ... ... ... ... зиялылары қазақ
елін отарлық езгіден азат ету, қазақ ... орта ... ... ... және ... даму ... ... мақсат
етіп қойды. Олар біртұтас халықтық мүддені көздеді. Кеңестік кезеңдегі
“ұлтшылдар” атанған ұлттық ... ... ... ... Бұл үрдіс
келе-келе әміршіл-әкімшіл жүйенің ... ... ... ... ... жасау тұрмақ, емеурін білдіруге де болмайтын,
төрешіл де ... ... ... ... іні” ретінде өмір сүруге алып
келді.
Бұл жағдай Қазақстанның өзін-өзі ... ... ... ... ұлт ... ізгі ... ХХ ... аяқ кезінде Одақтық
мемлекеттің күйреуі ... ғана ... ... [35,192]. Қазақ
халқының ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпына, салт-санасына, ... ең ... тілі мен ... ... ... ... Бір халықтың
маңдайына біткен жұлдыздарын елім, жұртым деген арыстарын содырлы ... ... ... ... не ... ... Оны тек қана өздерін
дәріптеп, өзгені көзге ілмеген шовинизм сырқатының сырынан іздеу керек. Бұл
әдейі зымиян ... ... ... ... ... алдыңғы
тарауларда келтірген мысалдарымыз дәлел.
Кеңес өкіметінің ... ... ... тап ... жою, жаппай отырықшылықтандыру мен ұжымдастыру саясаты сол кездегі
аласапыран тұста жергілікті халықты күйзелтіп, бей-берекетін шығарды. Аса
жауапты және ... ... ... ... ... ... ... мүддені қорғауға бағытталған табиғи әрекеттері “ұлтшылдық” есебінде
бағаланды [35,188].
Әр ұлттың тағдырына қайталанбайтын тұлғалар болады. Қазақ ... ... ... ... ... ... тиіс тұлғалар тәуелсіздік
жолында күрескен ұлт зиялылары [35,189].
Оның тағы бір ... - ... ... ... ... ту ... яғни ... істерден хабары бар қазақ зиялыларының
жаппай атылып кетуі еді. Осыдан қазақ халқының ... алды ... саны ... ... ... ... ... ағаларымызды ауызға алғанда, олардың қандай қиянат, қысым,
қорлық көргені, олардың қызметі, білімі әлдеқайда төмен ... ... ... анық ... ... ... жазықсыз қаны, көз жасы
төгілді! Осыдан келіп халықтың ... ... шер ... ... ... тонаушылыққа жол берілді. Көп ... ... ... ... ... тұсау түсті,
мансапқорлыққа, ... ... жол ... ... ... ... Бектұров Ж.
былай деп жазады: “Көңілді қалың бұлт қайта басты. ... ... ... ... ... ... ... де енді әсте сенбедік.
Былтырдан бері үн-түн жоқ көзден таса болған республикаға, ... ... ... ... ... Төреқұлов, Сұлтанбек Қожанов, ... ... ... ... ... Ораз Жандосов, Нығыман
Манаев, Шаймерден Бектұрғанов, Хамза Жүсіпбеков, Мұхаметқали Тәтімов, Сәкен
Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, ... ... ... Шарафи Әлжанов, Сұлтан Сегізбаев, Мирасбек Төлепов, Ілияс ... ... ... Ералин, Шаймерден Тоқжігітов, Әшірбек Бүркітбаев,
Әлкей Өтекин, ... ... ... Тәштитов, Хакім Дүйсенов, Аманбай
Қаспақбаев, ... ... ... ... ... Жаманқұлов, Ыдырыс
Көшкінов, Молдағали Жолдыбаев, Қадір Қуанышов, Қадір Тайшықов, ... ... ... ... ... ... ... Зарап
Темірбеков,, Абзац Жиенғалиев, Ахмет Нұралин, Арыслан Қожахметов, Нақысбек
Тіленшиев ... ... ... ... ... әдебиет, ғылым,
комсомол, өнер қайраткерлерінің әр түкпірде, әр қараңғы ... ... ... ... қалғандарын сезіп, ішімізге шоқ түскендей, от
жанғандай өртеніп жерден басымызды ... ... ... ... ... ... ... қалып, ұялары бұзылып, үйлерінен қуылып, жер
аударылып кете барды. Бірсыпыра жан көшеде қаңғып қалды” [22,150].
Әлеуметтік зардабы ол ... ... азаю еді. ... ... ... күніне бастап-ақ үзіліссіз жүргізіп отырған бұл шараның
қанды ... ... ... өміріне белсенді түрде араласқан адамдардың
барлығы да іліккен еді. Сондықтан бұл қанды ... ... ... ... ... даму ... детерминизм, яғни амалсыз санға
тәуелділік жағдайында қалып қойды. Жазықсыз жазаланғандар саны әлі ... ... ... ... Мәселен Р.Конквестің есебінше, Одақ
бойынша түрмелерде 1937 жылы ... 5 ... адам ... ал 1938 жылы ... ... ... 1937-1938 жылдары 1 миллион адам атылып, 2 миллион
адам ... ... ... ... ауыр ... атты ... 1937-
1938 жылдары қазақстандықтардың 44 мыңы түрмеде, ал оның 22 мыңы атылған
деп ... [54,63]. ... ... ... 29 ... ... ... 1937-1938 жылдары 160 мың адам қуғын-
сүргінге ұшыраған [55,3]. Ал, 1937 жылы ақпан айында Алматыда ... ... ... ... ... 53-54 ... 1937 жылы 700, 1938 жылы 980 ... [56,2]. 1937 жылы 20 қаңтарда Ежовтың құпия бұйрықтарының бірінде
атылғандардың ... ... ... ... айтылады. Стефан Куртуа,
Николя Верт және де өзге авторлар бірігіп жазған “Черная книга ... ... ... 95 млн. ... деп ... кітапта Кеңес
өкіметі 60 млн. адамды ... ... ... репрессияның
1922, 1928, 1931 жылдары баяу, ал 1937 жылы наурыз-сәуірде өте жоғары
деңгейде болғаны ... ... Орта ... жазалау тәсілдерін
қолдану нәтижесінде “қылмыскерлер” саны қолдан көбейтілген. Сот ... ... ... теориясының нәтижесінде жемісті
болды. Әсіресе, 1937-1938 жылдары ... ... ... ісі ... ... ... органдарының басты тірегі болды. Жак Росси
“Справочник по ... ... ... “Конвейер дегеніміз бірнеше сағат,
тәулік, апта бойы үздіксіз, демалыссыз жүргізілетін тергеу”, - дей ... ... ... қинау тәсілдеріне тоқталады [14,65]. ... ... алу ... ... ... Сталин ішкі және
сыртқы қауіпсіздікті сезініп, ауыр өнеркәсіп пен жедел ... ... ... нығайтуға ұмтылды. Есебі жоқ адам ... ... - деп ... ... ... да ... ... жазалау, қудалау саясатымен нығайтылды.
Демографиялық кәріптікке ұшырап, бұған дейінгі жазалау науқандарында
да қазақ саны кеміп келген еді. Енді осы ... ... 44 ... 22 мыңы ... ... ... біржола ұшырады.
Тарихшы Д.Орынбаеваның есебі бойынша, 1937-1938 ... ... ... ... тек жеті ... (Акмола, Ақтөбе, Атырау, Қарағанды,
Батыс Қазақстан, Оңтүстік ... және ... ... ғана ... ... айып ... репрессия ұшыраған. Тек Алматы облысы бойынша
түрлі саяси айыптаушылармен атылғандардың саны 1680 адамға ... ... ... осы ... жаппай репрессиялау саясатының
ауқымын көре аламыз. Бұл ... ... ... ар ... ... ... ... тағдыры, бірнеше буын ұрпақтардың, бүтін
халықтардың өзгеріске деформациялауға ұшыраған ... ... ... ... ... әрине оңай емес.
Қуғын-сүргінге негізделген саяси жүйе орнаған елде дені ... ... ... жиі ... - деп француз ойшылы Э.Дюргейм
жазғандай, 1930-1950 жылдары КСРО көлемінде жетекші қайраткерлердің өзіне-
өзі қол жұмсауы жиі ... ... ... ауыр ... жағдайдан
туындаған психологиялық күйзеліс салдарынан адами құндылықтар қатары сиреп,
нәтижесінде өзін-өзі өлтіру адамдар ... жиі ... ... ... мүшесі М.Мұқашев, Ауыл шаруашылық халық комиссариатының бас
агрономы Қ.Байзақов, алғашқы наркомдардың бірі А.Алибеков асылып ... ... ... ... ... ... ... өзін өлтіруге
әрекет жасап, бірақ тірі қалғанымен, “үштік” шешімімен сотталған.
Заманында ұлт азаттығы жолында ... ... ... ... ... ... ... іргетасын қаласты. Сондықтан да
тәуелсіздік ... ... ... зиялыларымыздың есімдері ұлттық мүдде
жолындағы белсенді қоғамдық-саяси қызметі бүгінгі тәуелсіз ... ... ... орын алуы ... партияның қағаз жүзіндегі ұлт теңдігі, ұлттардың өзін-өзі
билеу құқы шын мәнінде ... ... еді. ... ... ұлт ... ... дәстүрді, дінді табанға басып, ... ... ... ... ... ... қоғамның барлық саласын,
әртүрлі әлеуметтік жіктерді, топтарды, тіпті ... да ... ... құрығына оқушылар мен студенттер де ілікті. 1929 жылы 15 сәуірде
БК(б)П Орталық Комитетінің хатшысы Смирновтың қолы қойылған, 12100 ... ... ... жер-жерге таратылды. Онда, “Орта және жоғары оқу ... ... ... ... ... және ... ... тексеру бұйырылады. Оқытушылар мен студенттерден ... ... ... ... алу науқаны 1930 ... ... ... ... УНКВД бастығы, капитан Шабанбековтың “Қала мектептері
мен техникумдарындағы саяси тәрбие және қоғамдық жұмыстардың кемшіліктері”
туралы ... ... ... ... ... ... келтіретін болсақ, “№37 мектептің 10 сынып оқушысы
Горбань ...Ату шараларының ақыры ... ... ... ... ... ... “КСРО Американы ешқашан қуып ... ... ... оқушысы Деревячина ...Сталин жолдастың портретін жыртып
тастап, оның келесі жағына Пушкиннің әйелінің суретін салған...
№37 мектептің 9 сынып оқушысы Комаров Геннадий ... ... ... ... шығарма жұмысында, “...Менің көз алдымда кулактарды жою
процесі өтіп жатыр. Оған ... ... ... адам өмір сүргенде
жақсылыққа қарай ұмтылады, жақсы өмір сүру үшін күреседі. Адам ... де осы. ... ... ... оны ... мыңдаған шақырым алыс,
ешкімді танымайын ... жер ... Ол ... адам ... ... Тіпті, жер аударып қана қоймай, өмірі жасап
көрмеген, ағаш кесу ... ауыр ... ... - деп жазған
[30,40-41]. Осылайша ауыздан ... ... аңду ... ... ... ... ... көңілмен тура айтқан жасөспірімдер де “кеңестерге
қарсы пиғылы” үшін сотталды.
Сталинизм тепкісінен тентіреген сәбилердің тағдыры қайғылы да ... ... ... ... үлкен бір тобы – балалар. “Ішкі Істер
халық Комиссариаты балалары”. Сталиндік ... ... ... оларға
қарап отырып салмақтасақ, олар өте көп. Мәселен, С.Сейфуллиннің ... ... ... екі ... ... ... ыстық-суыққа төзбей, тұлпардың соңғы
тұяғы жол үстінде үзіліп кетті.
“Алжир” тұтқыны Мәриям Есенгелдинаның екі жастағы жалғыз ұлын ... ... ... ... ... ... алып, Саратовтағы
балалар үйіне жіберіп, нәресте сонда шетінепті... ... ... ... осы ... ... Жансүгіровтың ұлы Болаттың өмірінің сақталуы кісі таңданарлық.
Қолынан тірідей алатын болған соң Фатима апай Ішкі ... ... ... ... да өз ... өз ... өлтірейін!” деп балға алып,
сес көрсеткен. Анасының нағыз ... ... ... ... ... Халық Комиссариаты балаларының қатарына алынбады, ... ХХ ... ... жауының баласы” болып келді [27,71]...
1937 жылы жоғары оқу орындары тексеріліп, ... ... мән ... ... келтірсек: “Әлеуметтік-экономикалық
пәндер кафедрасы, саяси үйірмелер мен семинарларға ... ... ... ... ... ... жоғарыдан нұсқау берілгенде ғана
жүргізіледі. ... ... оқу ... ... ... ... да жоқ.
Дінге қарсы үгіт жүргізілмейді... ... мен ... ... ... ... әйел ... қоғамдық-саяси
жұмыстарға белсенді араластыру керек” [16,54]. Сот қызметкерлері және
мұғалімдерге аттестация жүргізілген ... 1937 жылы ... ... күрт ... қоғамының дәстүрлі дамуын күйретуге бағытталған қуғын-сүргін
саясатына ер азаматтармен бірге әйел-аналар да ... ... ... ... ... емес. Қуғын көрген бір тағдыр, бір
адамның жан ... оның ... ... мүшелері мен тума-
туыстарына қаншама қайғы-қасірет әкелді. Оның бәрі сөзбен ... ... ... ... Себебі, ол адам тағдыры. Біздерге сталиндік саяси қуғын-
сүргінге ұшырағандар есебі сол ... ... ... оның ... мен
ақиқатын тануға көмектеседі.
Отбасындағы тәрбие мен құндылықтар легі ұлттың ұйтқысы, ұлттық рухтың
кепілі. Сондықтан да отбасының шырқын бұзу саясаты ... ... ... ... ... ... кім де ... мойындайтыны анық.
Кеңестік тоталитарлық мемлекет құлағанымен оның ... ... ... ... ... заңды құбылыс. Себебі, жүйені өзгерткенмен, оның адам
санасына ... ... ... ... ... ... жою үшін ... уақыт керек. Әсіресе, әлі күнге арамызда
кездесетін құлдық психологиядан арылуымыз керек.
20-шы жылдардың екінші жартысынан бастап, ... ... ... жүйе ... мәдениетінің дамуына үлкен
кеселін ... ... ... ... оқу ... ... жағдайына бәрінен де көп зиян
келтірді. ... ... оқу ... ... ... мен
жазалау шаралары 20-шы жылдарда басталып, Сталин өлгенге дейін жүргізілді.
Осының ... 30-шы ... орта ... ... ... ... О.Жандосов және басқа аса
көрнекті қоғам ... ... ... ... ... ... жылдарда араб әрпімен шыққан басылымды ... ... ... ... ... деп жарияланып, қудалауға
ұшырайтын болды. Кітапхана ... ... ... мен практикасына мазмұн мен қайшы басылымдар, ең ... ... араб ... басылғандары аластатылды. Мыңдаған ауыл ... дін ... ... ... Бұл ... ... ... күрес саясаты” деп аталды. Шіркеулер мен мешіттер ғимараттардың
мемлекет қарамағына зорлықпен алынуы, оларды ... ... ... айналдырылуы, дінге сенушілердің ар-ожданын аяққа басу, азаматтық сан
ғасырлық мәдени және ... ... ... ... ... келген дінді
барша жұртқа құбыжық етіп көрсету халықтың орынды наразылығын ... ... ... дамуын күйретуге бағытталған қуғын-сүргін
саясаты ер азаматтармен бірге әйел-аналар да ... ... ... олардың санында емес. Қуғын көрген бір тағдыр, бір адамның жан азабы
оның төңірегіндегілерге, отбасы мүшелері мен тума-туыстарына ... ... ... Оның бәрі ... ... ... оңай нәрсе емес. Себебі,
ол адам тағдыры. Біздерге сталиндік саяси ... ... ... ... ... ашып, оның ауқымы мен ақиқатын тануға көмектеседі.
Кеңес үкіметі қазақ әйелдерінің ... ... ... ... оны өз ... ... орай шешті. Нәтижесінде ғасырдан-
ғасырға ... ... ... ... ... бірлігіне, тәрбиесіне
зиянкестік жасалды. Әйелдерге қатысты жүргізілген ... ... ... жол ... ... ... ... қуғын-сүргін заңдарын жасағанда
әйелдерге қатысты заңдар ... Заң ... ... ... ... ... қарсы сөз тасуына мәжбүрледі. Мұрағат ... ... ... ... ... ... және 85 бабын пайдаланып, қылмыс
жасаған әйелдердің санының күрт ... ... ... ... қылмысты сот-тергеу органдарының қызметін көтеру және
оған қазақ қыздарын тарту ісі де ... ... Күн ... жағдайының
өте нашар деңгейі салдарынан өз ... өзі ... ... бір уыс ... әйелдер “кеңес үкіметіне қарсы зиянкестік әрекеті” үшін ... ... ... үшін ... мәні ... құны ... Саяси қуғын-
сүргінді күшейту мақсатында жоғарыдан үсті-үстіне келіп жатқан бұйрықтар
ұлттың ... мен ... ... ... ... саясаты ұлттың рухын
әлсіретті. Бір адамға жала жабу ... ... ... ... заңды
құбылысқа айналды. Ешкім өзін қауіпсіздіктемін деп сезінбеді. Екі ... ... ... ... ал “ғайбаттау” өмір сүру құралына
айнала бастады. Басқару этикетінің ... ... ... ... ... қоғамның өркениетті дамуына кері әсерін
тигізетін жат құбылыстар бас көтереді. ... ... ... пен
идеология адамдардың құқығын аяқ асты етіп, таптық көзқарастар салдарынан
жеке адамға тән адами ... ... ... ... ... ... ... әшкерелеуге деген ұмтылыс, жаппай құпия қаулысында
“...Революциялық заңдылықты сақтау өте жай ... ... да ... бюросы тиісті шаралар ... ... - деп ... ... ... ... ... пролетарлық тектен шықса да, партия
қатарында болса да жауапқа тартылуы тиіс болатын. Мәселен, 27 ... ... ... ... ... күресті күшейту туралы айтылып, осыған
байланысты істерді ОГПУ ... ... ... ... ... ... ... қауіпті элементтердің көбеюіне байланысты валюта,
алтын, өндірістік заттарды алып-сатарлыққа ... шара ... ... ... ... жеке тұлғалардан пара алғандарына
қатысты” РСФСР ҚК 114-бабымен сотталғандығы №25 ... ... ... ... ... Осы жылы “бандитизм,
бұзақылыққа байланысты істерді қайта қарап, қатаң жаза ... және ... ... ... ... күшейді. Жоғарыда аталған
бұйрықтар ... ... ... ... ... өмірінің барлық
саласына ене бастады. Сөйтіп, асыра сілтеуге кеңінен жол ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму
ерекшеліктеріне сәйкес әзірлеген. 1926 жылы ... ... ... ... да ұмыт қалмай, осыған қатысты РСФСР Қылмыстық Кодекске 236-
бапты енгізу күн тәртібіне ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Мәселен Темір уезінің қазақтары Ғұмыр
Есенқұлов, Абылхан және ... ... ... Қалменов, Мағжан
Суфилмудин, Алтай Қиналин және тағы ... ... ... ... ... ... ... 57-62 баптарымен айыпталды.
Негізсіз, дәлелсіз айыптың тағылу себебін, ... олар КССР ... ... ... ... 12 беттен тұратын арыз жазған. Арыздардың
селері өте сауатты ... ... Он ... ... ... да байқауға болады. Арыздан ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде сауатты болмағандықтан
руды контреволюциялық ұйым ретінде анықтайды. Егер де тергеуші қазақ тілін
білмесе, әсіресе рулық тұрмыспен ... ... он ... де, әрі ... ... ... Осы ... тергеуші қателескен, қазақ руы ертеден
патша уақтына дейін де болған. Әрбір рудың мыңжылдық тарихы бар. Ал ... 1917 жылы 7 ... ғана ... ... Сондықтан да қазақ руы
Кеңес үкіметіне қарсы күресу үшін пайда болды деп айтуға болмайды”.
Сол ... ... ... тек қана адамзатқа ғана лайықты сапа-
қасиеттерді азайту қуғын-сүргін саясатымен қатар жүрді. Жазылған “домалақ
арыздар” сол ... ... ... күні ... ... ... жабу қоғамдық өмірдің барлық саласынан ... ... ... деп ... ... ... айналды.
Қылмыстық өмірден алу себебін тексерудің орнына “зиянкестер” саны
көбейтілді. Ал ... ... ... ... “меншігіне қол сұғуға”
итермелеген мемлекеттің өзі болатын. Ақ-қарасын айырмай жалпылама айып тағу
жоғарыдан ... ... ... өмірден орын алып, сансыз
“пайымдаулар” дәлел ретінде қылмыстық істерге тіркеле бастады. Ал ... ... ... ... да ... ... ... Түрмелерде жатқан әйелдерге мән берілмей, ... ... де ... ... ... ... жауларымен күрес кеңейе келе өз мақсаттарын жүзеге
асыра бастады. Оның ... ... ... еліміз лагерьлер торабымен
шырмалып (Карлаг, Степлаг, Алжир), оның жан-жағы тікенекті темірлермен
қоршалды және оны ... ... ... ... Ал ... атылған адамдардың көмілген жерлері белгілі бола бастады. Соның ... ... ... ... деген жерде табылған, 1937-1938 жылдардағы
тоталитаризм ... ... ... ... ... жазушылар мен
ақындар М.Б.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, ... ... ... ... ірі мемлекет және қоғам
қайраткерлері, шаруашылық ... ... ... ... Ал ... ... ... адам репрессия құрбандығына жазықсыз
ұшыраған өз бауыр-туыстарының, ата-аналарының мәйіті ... ... ... ... ... ... ... шеңгеліне ілініп, 37-нің
зұлматты жылдары құрбан болған қазақтың маңдай алды ... ... ... жер ... күн белгілі болып отыр. Ол Алматыдан небәрі 35-ақ
шақырым жердегі Талғар ... ... Әли елді ... ... Осы ... 2,5 мың ... ... құрбандары мәңгілік дамыл
тапқан. Ресейліктер ... ... ... ... 499 ... ... 14 күнде
атылып, осы жерге құпия түрде көмілген. Содан кейін-ақ дембіл-дембіл ... ... 37-, ... 19 мәйітті тиеген қаралы көлік осы жерге түн сайын
қатынап отырған [27,77].
Әрине ... ... мен ... ... ... ... ... түбегейлі өзгеріс мемлекеттің бұл ісіне
араласпай қойған жоқ. Ақырындап жазықсыз жазаланғандарға тағылған айыптарды
қайта ... ... мен ... ... ... ... босату және атылғандарды ақтау істері қолға алынды [28,166].
Қорытындылап айтар болсақ, “Адамдар мемлекет үшін өмір ... ... ... ... ... ... тәртіп әлемге адам құқын
аяққа басудың неше ... ... ... ... ... ... ... сотталғандарға адамдық өлшеммен қарамау секілді кері тартатын ... ... орын ... ... қасиет-сапаларды төмендетті. Кеңестік
тоталитарлық қоғам мемлекеттің ең ... ... адам ... ... ... ... ... кейінгі екіні орынға қалдырылды.
Сол сясаттың кесірінен саяси, мәдени және ... ... ... ... қауым қатары сиреп, мемлекетіміз “бассыз” қалды.
Қорытынды
Кеңестік тарихтағы ауыр қасіретті оқиғалар, соның ... ... ... ... жаппай саяси репрессияның алар орны ерекше.
Сонау 1920 жылдары орныққан ... ... ... бұл ... және ... ... істейтін механизмге айналды. Оның ең қарқынды
жұмыс атқарған кезеңі әсіресе елде түпкілікті ... ... ... ... ... және “сталинше” жүргізілген әлеуметтік-экономикалық,
саяси тәжірибелерді ... ... ... арнайы биліктің өздері
жариялаған “елдегі социализм” мен іс жүзіндегі шындық ... ... ... шыңына жеткен кезге сәйкес келді.
1920-1930 жылдардағы сот жүйесін қайта құру қуғын-сүргінге әзірлік
болатын. Кеңес үкіметі ... сот ... ... ... ... партия саяси қуғын-сүргінге жол ашты. Өрескел заңсыздықтар ... ... ... ... Заң ... әкімшіл-әміршіл жүйе
құрамына еніп, асыра сілтеушіліктерге жол берген, яғни ... ... ... пен партия нұсқауларына сай бұрмалаған. Кеңестік құқық
“биліктен ... ... ... ... ... ерекшеленді. Заңдар
бұқараны отаншылдық рухта емес, коммунистік санамен тәрбиелеуге ... ... ... ... ... салдарынан, сот билігі
саясаттың құралын партияның қолшоқпарына айналдырды .
Саяси террордың әсіресе 1937-1938 ... етек ... ... ... ел ... өндіріс пен өмірдің басқа салаларында ... ... ... ... іс ... ... байланысты халық наразылығын басуы болып табылады.
ЖЭС кезінде халыққа берген уәделерін орындай алмаған биліктегілер
ұжымдастыру және ... ... ... ... мен ... ... ... және отанын сатқандарға”
жауып, “зиянкес”, “бүлікшіл”, “диверсия”, “контрреволюциялық қылмыс” ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ жергілікті
жердегі ашық процесстер ... рөл ... ... ... жаппай
идеологиялық насихаттау халық санасының ... ... 1937 ... ОК-нің ақпан-наурыз Пленумының шешімін қабылдауға әзір еді. Үнемі
күшейіп отырған ... ... ... ... ... ... заңсыз жазаланып, атылуға бұйырылған немесе сансыз
лагерьлерге ұзақ мерзімге қамауға алынған жүздеген адамдарды қамтыды.
“Үлкен террор” ол ... ... ... ... болды. Бірақ
кеңес халқына қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін бір дүркін түрде емес,
толқынды ... ... Ал ... ... жүргізілген қуғын-сүргін
науқандары кең ауқымды әлеуметтік топты қамтыды. ... ... ... осы ... ... ... қозғалыстың
болмауынан немесе осы сияқты процесстердің болмауынан 1937-1938 жылы үлкен
террор саясаты жүзеге асты.
Қазақ қоғамының дәстүрлі дамуын ... ... ... ер азаматтармен бірге әйел-аналар да азды-көпті дәрежеде
қудаланды. Мәселе олардың ... ... ... ... бір ... бір
адамның жан азабы оның төңірегіндегілерге, отбасы мүшелері мен ... ... ... ... Оның бәрі ... айтып жеткізетін
оңай нәрсе емес. Себебі, ол адам тағдыры. Біздерге сталиндік ... ... ... ... сол ... ... ашып, оның ауқымы мен
ақиқатын тануға көмектеседі.
Бүгінгі таңда жаппай саяси ... ... және ... ... қалыптастыру ісі тек үкіметтік және қоғамдық ұйымдардың
ғана емес, ... ... ... ... қолы ... ... жазатын кәсіпқой тарихшылардың да еншісінде. Олар
шиеленіс кезеңнің объективті келбетін жасауға ат салысады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... К.Нүрпейісов, М.Т.Баймаханов,
К.С.Алдажұманов, ... ... және т.б.) ... ... ... ... 1920-1950 жылдар аралығындағы репрессия
мәселелері өзінің объективті жауабын табуда.
Қорыта айтқанда, 1937-1938 жылғы жаппай репрессиялау шаралары ... заң ... ... ... ... пен ... іс жүзінде конституциялық ережелердің бұрмалануы,
демократияны бұзушылық пен заңсыздықтың осы ... ... ... ... белгілі болып отыр. Жариялылық ... ... ... ... ... ... ұмтылыс жасалып жатқан бүгінгі таңда
сол ... ... ... қазір жаңа ... ... ... ... ... ... Р. ... и общество В Советской России // Отечественная
история. 2000. № ... ... ... ... // ... ... ... Ә.Б. Қазақстанның саяси-құғын-сүргіндер тарихнамасы //
Тарих ғылымы ХХІ ғасырда: Халықаралық Бекмаханов оқуларының материал. ... /2001ж. 24-25 ... ... ... ... ... А.С. ... исследования о политических репрессиях в
России и СССР // Отечественная история. 2003, №1;
5.Философиялық сөздік. Қазақ ... ... Жеті ... ... Р. ... ... // Нева. 1989. №9;
7.Солженицин А.И. ... ... Опыт ... В 3-х томах. Кемерово: Книжное издательство, 1990;
8.В комиссии Политбюро ЦК КПСС по ... ... ... с репрессиями, имевшими место в период 30-40 и начало 50 годов //
Известия ЦК ... 1990. ... ... ... из ... / ... ред. Д.А. ... Наука, 1990;
10.Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ, НКВД. Документы и ... ... / ... В.Данилов, А.Берелович, Н.Верт. М.:РОССПЭН,
2000;
11.Қозыбаев М.Қ. История и современность Алматы: Ғылым. 1991;
12.Қойгелдиев М., Омарбеков Т.О. ... ... не ...... О.В. 1937: Сталин, НКВД и ... ... ... Ж. ... по ... - М.: Просвет, 1991, - ч. 2;
15.Бақторозов К. Оңтүстік Қазақстандағы қуғын-сүргін шаралары // Қазақ
тарихы 2005,;
16.Сәрсембина Қ.Қ. Қазақстан ... ... ... құрбандары
(1925-1938ж). Автореф. т.ғ.к. Алматы, 2003;
17.Қойгелдиев М.Қ. ... ... ... ... ... // ҚР “Жаппай саяси репрессия құрбандарын ақтау туралы”
Заңының ... 10 ... ... ... ... материалдары. Әділеттің ғылыми еңбектері №2(14) 2003;
18.Собрание актов и прав ... РК ... Г.А. ... ... в ... в ... режима(20-е начало 50 годов). Автореф. дисс. к.и.н. Караганда
1999;
20.Орынбаева Д.Ш. Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг.:
сравнительно-истлоическтй анализ ... ... ... ... А. ... жаңа және ... ... тарихы. Оқу құралы. Құраст.
Қ.С. Қаражан және т.б. Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... 1931-1933. Алматы, Жалын,
1990;
23.Кокурин А., Петров Н. ... ... ... ... ... (1934-1935). // Свободная мысль, - 1997;
25.Стефашин О. Варварство как ревратили в свалку место захоронения
узниц «Алжира» // ... ЦК ... 1989. - ... ... ... ... ... репрессии./ Сост.
Стефан Куртуа и др.,перевод с французкого.М.1999;
27.Қасенов Қ., Төреханов Ә. Қызыл қырғын 37-де апат ... ... ... ... М.Қ. ... на ... веков: размышления и поиски. В
двух книгах. Книга вторая. Алматы: Ғылым, 2000;
29.Омарбеков Т.О. ХХ ... ... ... ... ... оқу құралы. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2001;
30.Политические репрессии в Казахстане в ... гг. ...... ... ... Мақалалар мен естеліктер. – Алматы: Жазушы,-1991;
32.Грибанова Е. Мирзоян и политические репрессии В ... ... 1988 ... Ж. ... абзал ағалар / Нәубет. Қазақ ұлттық университеті
Алматы, 1997;
34.Байдосұлы З, Дошаев Е. Зұлмат пен ... ... ... ... ... ... облысы-Актюбинская
область/ құраст.: В.М.Кудинов, М.И.Фадеев, Қ.Қ.Сарсембина. Ақтөбе, 1997;
35.Махат Д.А. Қазақ зиялыларының қасіреті А. 2001ж;
36.Махат Д.А. Қазақстанның ... ... ... тарихы мен салдары(1925-1933): Автореф. дисс. т.ғ.к. 2000.А.;
37.Саржанова С.С. Сот-тергеу, әкімшілік органдары ... ... ... ... асырушы: тарихы мен сабақтары(1925-1932):
Автореф. дисс. т.ғ.д. 2002ж.;
38.Омарбеков Т.О. Процесс // ... 1997, ... ... и прав. Президента РК №19-24, 1997;
40.Омарбеков. Т.О. “Үлкен террор” // Ақиқат 1995, №3;
41.Елғондиева С.Р. Сталиндік концепцияның қазақстан ... ... ... ... ... // ҚазМУ хабаршысы. Тарих ... ... Ж. ... ...... правящей большевистской
партии.// ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, 2003, №2(29);
43.Мұқатаев А. Тарих беттерінен ... қан // ... ... ... К.К. ... жазалау шаралары және Ұ.Құлымбетов // Қазақ
елінің тарихы: жаңа ізденістер мен ... ... Т.О. ... ... ... жылдарындағы түрікшілдікті
қудалау саясаты // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, №9;
46.Алтынбекова П. ... пен ... ... Дерекнаме “Елорда”,
Астана-2001;
47.Азалы кітап-Книга скорби / Батыс Қазақстан обл.. ... ... ... ... ... ... ... І. Қорланғандар мен қор болғандар // Егемен Қазақстан
2003 жыл, 31 мамыр;
49.Қозыбаев М.Қ. Актуальные проблемы изучения ... ... ... ... и возрождение Казахстанского обществ. Материалы
научной сессии ... ... ...... ... посвященной Году
народного единства и нацианальной истории. Алматы, 4 июля 1998г. – ... ... ЦК КПСС 1989 ... Б. ... ... // ... әдебиеті 1997, 27 мамыр;
52.Ділманов С.Д. Исправительно-трудовые лагеря на территории
Казахстана(30-е-50-е годы ХХ века)” Автореф. к.и.н. Алматы 2000;
53.Қазақстан тарихы. Оқу құралы, ... Ч. ... ... ... М. Зұлматтың ауыр зардабы. Алматы: Ғылым, 1991;
55.Òàñûìáåêîâ À. Æàí äàóûñû. ÀËÆÈÐ àðõèïåëàãû. Àëìàòû: ... ... ... ... в республиках Средней Азии и
Казахстане: опыт и проблемы. Сб. статьи – Алма-Ата, 1990;
57. О прошлом для ... ... ... 1990.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
''SC Food'' ЖШС-нің ірі қара мал бұзаутазын алдын алу және онымен күресу шаралары.14 бет
«АТФ банктің» есебін жетілдіру шараларының методикалық нұсқаулығы17 бет
«Жасөспірімдердің өзіне – өзі қол жұмсаудың алдын алу шаралары»4 бет
«Локомотив-2030» ЖШС-дегі локомотивтік бригадалардың локомотив машинисттер мен нұсқаушы-машинисттердің беделін көтеру іс шаралары9 бет
«ОҚО Сайрам ауданы бойынша ауылшаруашылығы малдарының «бруцеллез (сарып)» ауруынан алдын алу және онымен күресу шаралары64 бет
Ірі қара малының листериоз ауруын балау, дауалау және онымен күресу шаралары.31 бет
Адамды саудаға салу қылмысының жасалуы мен күресуінің шаралары6 бет
Адамзат үшін ядролық сынақтың салдарлары14 бет
Азаматтық қорғаныс және жануарлардың жаппай қарулық зақымданудан қорғау60 бет
Алматы қаласындағы көлік ұралдарының кідірісін азайту шараларын жасау102 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь