Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі [ 36 бет ]

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы архетиптер

1.1. Хандық дәуір поэзиясындағы ағаш культінің сипаты
1.2. Ақын-жыраулар туындыларындағы жылқы архетипі
1.3. Жырауларда кездесетін көкбөрі тотемі
1.4. Құс культінің жэыраулар туындыларындағы көрінісі
1.5. Мүйіздің жыраулар шығармаларындағы мифтік сипаты
1.6. Жиделібайсын және халықтық таным

ІІ. Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі

2.1. Ақын-жыраулар поэзиясындағы ағаштың орны
2.2. Түйе культінің ақын-жырауларда берілуі
2.3. Жылқы - кең қолданыстағы архетип
2.4. Ақын-жырауларда мифтік сипатта сақталға мүйіді тағылар
2.5. ХІХ ғасыр ақын-жырауларында құстың бейнеленуі

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы архетиптер
1.1. Хандық дәуір поэзиясындағы ағаш ... ... ... ... ... ... ... кездесетін көкбөрі тотемі
1.4. Құс культінің жэыраулар туындыларындағы көрінісі
1.5. Мүйіздің ... ... ... ... Жиделібайсын және халықтық таным
ІІ. Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында
көрініс беруі
2.1. Ақын-жыраулар поэзиясындағы ағаштың ... Түйе ... ... ... ... - кең ... ... Ақын-жырауларда мифтік сипатта сақталға мүйіді тағылар
2.5. ХІХ ғасыр ақын-жырауларында құстың бейнеленуі
ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ
Тақырыптың зәрулігі: Әр елдің өз әдебиеті, өз ... бар. ... ... ... ... өздері жасайды. Әдебиет әр халықтың сол
кездегі тұрмыстық жағдайының, халқының ... ... ... біз әр ... даму ... ... кезеңін көре аламыз. Дәлел
ретінде Греция ... алып ... аты ... ... ... өнері
оларда ерте қалыптасты, сауда, өнер, мәдениеті дамыды. Оның бәрі өздерінің
мифтерінде көрініс тапты. Ал ... ... ... дәуіріндегі әдебиеті
«Авеста», «Күлтегін-Тоныкөк» ескерткіштерінде сақталған. Одан бермен қарай
бақсылар сарынында, ... ел ... ... ... ... ... әдебиетінде жыраулар, ақын-жыршылар төңірегіндегі ... 60-70 ... ... Алғаш Ш.Уәлиханов /1./ жыршы-
жырауларға анықтама береді. Қазақ әдебиеті тарихында ... ... ... /2./, ... /3./, С.Мұханов /4./, Қ.Жұмалиев /5./,
Е.Ысмайылов /6./, А.Жұбанов /7./ сынды ғалымдардың еңбектері жыраулар ... ... ... мәні мен бірқатар көркемдік ... мол ... ... ... /8./, ... /9/, ... ... зерттеушілеріміз ақын-жырауларымыздың өмірін, шығармаларындағы
дидактикалық сарын, рухани әлемін, әлеуметтік мәнін, көркемдік сыр-сипатын
кеңінен қарастырады. Алайда осы ... ... ... сыры мол ... әлем ... бұл ... зерттелмеген, әлі күнге дейін
толық шешімі табылмаған ... ... ... бұл ... ... поэзиясындағы зерттелмей кенже қалып келе жатқан тұстардың бірі ... ... ... болмақ.
Архетип ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар шығармалары мен антика дәуірінің әдебиетін
байланыстыратын бірден-бір көпір. Бұл туралы ... көп ... ... десе де ... ... фольклор жанрындағы жыршы,
жырауларға мінезде беріп, музыкалық ... ... ... ... ... осы ... далалық шаман, бақсылармен байланыстырады
/1./. Ғалымның бұл еңбегі ... ... үшін баға ... ... ... ... осы ... архетиптердің мәнін анықтауда маңызы зор.
А.Жақсылықов өз ... ... ... дін мен әдебиеттің,
мифологияның, ... мен ... ... ... ... ... /11./. А.Ысмақова өз еңбегінде Ш.Құдайбердиев,
Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ашып
көрсетеді /12./. Ал С.Қондыбай қазақтың жалпы тарихи даму жолын мифология
мен лингвистикаға сүйене отырып шешуге ... /13/. Біз бұл ... ... ... ... орын ... ақын-
жыраулар поэзиясының көзге түспей көлеңкеде қалып келе жатқан қырының сырын
ашып көрсетуді мақсат еттік.
Хандық дәуір қазақ халқы үшін өте ... қиын ... ... белгілі. Осы ғасырлардың тарихын халық жадында сақтап қалған
жыраулар шығармалары екені ... ... ... ... ... көрініп, ел билеушілердің тірегі болды. Өзіміз білетіндей, қазақ
даласында шұрайлы да шырайлы кең ... туып ... ... ... ел ... күн туған шақта жиылып келіп, келелді
мәселелерді гуманистік тұрғыдан философиялық, дидактикалық түйінді ... ел ... ... жер, су, елді ... мәселелерін өз жырларында
жеткізіп отырған. Айырықша айтар нәрсе,Ақын-жырауларымыз ... ... ... сыр ... ... ойын ... аса ... сурет сала бейнелеп, соның шешун ақылмен, браз ... етіп ... ... ... Осы ... ... ... сан ... өтсе де халық ... ... ... ... дүниетанымында табу, тотемизм, анимизм
арқылы сіңіп қалған. Бұл жұмысымыз арқылы архетиптердің шығу төркіні қайда
жатыр, ... ... ... ... неде ... ... да ... жауап іздейміз.
Архетип ұғымының әдебиетте қалай көрініс беретініне ... ... ... (гр. arche – ... typos – ... үлгі) – бертінгі
антикалық философияда ... ... ... Термин Швейцария психологы
К.Г.Юнг еңбектерінің ықпалымен қазіргі ... ... ... ... ... дейтіннің әлдебір бастапқы туабітті құрылымын,
адамның қайталанып ... ... ... міндеттерінің және
күйзелістерінің ескірген психологиялық «шемені» дегенді білдіреді. Жеке
немесе әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бойынша, санасыз қозғалыс болады және тиісті жүзеге
асырылады. Бұл ... осы ... ішкі ... ... ... ... Нақ «архетиптік матрица», қиял мен шығармашылық
ойлау қызметін қалыптастыратын ... оның ... ... ... ... ертегілеріндегі қайталанатын дәлелдердің, дүние жүзі
әдебиеті мен өнеріндегі «мәңгі» бейнелердің бар екенін түсіндіреді»/14,47/.
Өнері дамымаған, жазу-сызуы жоқ ерте ... ... ... өмірі,
тұрмыс тіршілігі, шаруашылығы, дүниетанудағы көзқарасы әдебиетте көрініс
береді. Бұл адам мен ... ... ... тану барысында пайда
болған сәби, балаң ойлар болатын. Осыдан келіп, халық арасында наным-сенім
пайда ... ... ... ... табына бастады. Алғашында ауызша
тараған бұл әдебиет сан мыңдаған жылдар өтсе де халықтың жадында ... бірі ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінен хабары жоқ жеке индевидте де әлдебір символ ретінде болса ... ... ... ... ... – адам ... оның
түпсанасынан тамыр тартатын архаикалық мәңгі идея. Сол ... бір ... ... ... ол ... заманда, барлық мәдениеттерде де үнемі
ұшырасып отырады. Тіпті атеистік тәрбиеде өскен адамның өзі ішкі ... ... ... ... ... /Мифология: құрылымы мен
рәміздер/. О баста ұлттық таным көкжиегінің деңгейін білдірер ... мен ... ... ... ... ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар
шығармаларының құрамдас бөлігі ретінде бейнеленгенде ... бойы ... мәні мен ... тегін сақтаған. Архетип сырының маңыздылығы
осында. Халықтың рухани әлемінің таңбалық бейнесі ... ... ... ... өрнектерінің басын құрайтын архетип
жүйесі санадағы ... ... ... ... ... ... пен тұрмыс-тіршілікті халық өмрінен, белгілі бір
ұлттың жүріп өткен тарихи тағдырынан жеке дара ... ... ... оның ... ... ... мен мәдениеттің өзіндік ерекше сипаттары
мен сапалық қасиеттерін терең, жетік бағалау үшін, соның қадірне жетіп, ... ... ... ... үшін сол ... шығу ... ... кезеңдерін, бастан кешкен тарихи белестерін жақсы ... ... ... ... ... ... ... архетиптер теріліп алынған және олардың түп тамырын, шығу тегін
фольклорлық текстерден, оның ... ... ... ... ... ... ... ғалымдарының, шетел ғалымдарының
еңбектерінен дәлелдемелер ... ... ... және ... әдістері пайдаланылған. Әрбір культтің қазақ халқының түсінігінде
қалай ... ... ... ... әсер ... ... қалай көрініс бергендігі, өзге елдер мифологиясында қандай қасиетке
ие, ол туралы өзіміздің ... сырт ел ... ... ... мен ... Бұл жұмыстың негізгі мақсаты:
– ақын-жыраулар поэзиясындағы архетиптерді анықтау арқылы халық
танымын анықтау;
– Қоғамдық сана, дәстүр жалғастығымен әдебиетте ... ... ... ... ... танымында қалыптасқан түсінгін
көрсету.Осы мақсатта мынадай міндеттер қойылады:
– ақын-жыраулар ... ... ... ... ... салыстыру;
– тезис түрінде фольклорлық мәтіндерге, сюжеттерге сүйене отырып
архетиптердің ... ... ... ... ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындаларында көп кездесетін
өсімдіктердің (ағаш текті, шөптесін) түп тамыры ежелгі дәуірден
алынады және ... ... ... ... ... ... ... төмендегдей қырларымен
ашылады: Тотем, рух, жаратушы,магиялық күш иесі;
– Жыр-толғауларда кездесетін әр ... ... ... ... т.б.) генезисі әр дәуірлерде қосылған;
– «Атамекен», «Жерұйық», «Жиделі-Байсын» жерлерінің ... ... ... ... жұмақ әлем болып саналады;
– Шығармалардағы мүйізді тағылардың және ... де өз ... ... ... ... көк бөрі архетипі;
– Құстар культінің хандық дәуір әдебиетінде орны.
Жұмыстың дерек көздері: Жұмысымыздың дерек көздерін әр жылдарда ... ... «Бес ... ... /16./, ... /17./ ... «Дулат Бабатайұлы» /19./, Махамбет ... ... /21./, ... /22./, ... ... ... ... оқулықтары пайдаланылды.
Теориялық методологиялық негіздері: Жұмыстың теориялық-методологиялық
негізі ретінде ... ... ... Е.Ысмайылов, А.Жұбанов,
Х.Сүйіншалиев, М.Мағауин, Ж.Тілепов, А.Ж.Жақсылықов, С.Қондыбай т.б.
ғалымдардың еңбектерін басшылыққа алдық.
Ал ... ... ... ... ... ... ... Дж.Фрэзер т.б. зерттеулері тақырыпты ашуға өте құнды
болды.
Жұмыста қолданылған негізгі ... ... ... ... ... теориялық және практикалық маңызы: Жұмыс нәтижелерін
мектептің қазақ тілі мен әдебиеті ... ... ... ... және ... оқу орындарында хандық дәуір әдебиеті жалпы курсында,
арнаулы курстарда қолдануына болады.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс ... ... ... ... ... және ... ... ХІХ ғасырлардағы ақын-
жыраулар туындыларында көрініс беруі» деп аталатын екі тараушадан тұратын
негізгі бөлімнен, қорытындыдан және ... ... ... ... ... поэзиясындағы архетиптер
М.Әуезов қазақ халқының ұлттық діни наным сенімін үлкен-үлкен екі
дәуірге бөледі. Бірі, ... ... ... ... ... ислам діні
келгеннен кейінгі дәуір. Бірінші дәуірде ... ... және ... ... ... табылатын мифтер әлемінің алғашқы жер мен адамның
жаратылуы туралы ... ... ... ... ... ... ... жебеп жүреді, қысылғанда өз көмегін береді деп оларды құдайға
санаған, олар туралы мифтер ... ... Сан ... бойы ... сақталған бұл мифтер ислам діні келгеннен ... ... ... ... діні туралы, пайғамбарлар, періштелер туралы
мифтер кеңінен таралды. Бірақ алғашқы мифтердің ... ... ... ... ... салт дәстүрін жоя алмады. Бұл туралы
Ш.Уалиханов былай дейді: «Ислам дінінің әуезді ... мен ... ... шамандық салт-сана қалып қойды. Сондықтан да діни ... ғана ... ол ... ... ... түсінік – ол сол баяғы
қалпында қалды. Онгонды-аруақ деп атады, тәңірді – Алла ... ... ...... ... дию және жын ... бірақ халық санасында тәңірлік,
шамандық идея бұзылмады» /1,170/. Ислам дәуіріне дейінгі ... ... ... ... де ... ... көрініс берді.
1.1. Хандық дәуір поэзиясындағы ағаш культінің сипаты
ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда ақын ... ... ... көптеп
кездеседі. Соның бірі халық жадында хандық дәуір поэзиясынан ... ... ағаш ... ... Өсіп ... ағаш бұл жай ағаш емес ... болып саналатын киелі сапаға ие. ... ... ... ... ... ... тұтқасы (“ось мира”, “мировая столл”,
“мировая гора”) болып саналатын нысаналы ...... Ол ... мен ... ... ... ... деп аталады”… Мықан ағашы
– жасыл өмірдің белгісі, уақыт пен кеңістіктің ... деп ... /15/. ... ... де ... сенімінде «Ғаламдық ағаш» культінің
қалдықтар кездеседі. Мысалы, қазақта мынадай ... ... ... жалғыз өсіп тұрған ағашқа немесе бұталары ерекше біткен ағаш ... және бас ... ... ағаш ... ... Бұл ағаштың жанынан өткен
адам оның бұталарына шүберек байлап, ... ... ... ... ... ... ... барлық бұрышында кездеседі.
Ал мифологияда кездесетін ағаштарға С.Қондыбай мынадай сипаттама
береді: «1.Ағаш – адам ... ... ... Бұл ... ағаш ... ... 2. Ағаш– адам жанының тұлғалануы, оның ... ... 3. ... ... ... бар: ... қарама қарсы екі
ағаш. 4. Еркек ағаш және ұрғашы ағаш жұбы бар»/13,460/. « ... ... ... ... ... ... сай ... беренді
Теңіз етсе тәңір етті.
Жағасына қыршын біткен тал еді –
Жапырағын жайқалтып
Терек етсе тәңір етті. /16,43./
Шалкиіз жырау бұл жерде «Ғаламдық ағашты» ... отыр деп ... ... ... орналасқандығын жырау анық көрсетіп отыр. Ал «Ғаламдық
ағаш» С.Қондыбайдың айтуынша өзінің орналасатын жерін былай көрсетеді: ... не ... ... ... ... төбе ... б) ... жағасында орналасады» /13.470/. Сонымен қатар, Шалгез жыраудың бұл
леңі жебеуш тәңірді ... оның ... елге ... ... ... ... ... «Ғаламдық ағашты» мына жолдардан да
көре аламыз:
Саздауға біткен қара ағаш
Кімдерге сайғақ болмаған /16,47/
Бұл ... де ... ... ... жерде яғни сулы ... көре ... және ... ... ... ... бұл ағаштың
барлық адамға «сайғақ» яғни қорғаныш бола алатынын Шалкиіз жырау толықтырып
көрсетеді. Ағаштың мұндай сипаттарын ... да ... ... ... жоқ ... біткен талмен тең /16,147/
Шал ақын «саясы жоқ бәйтерек» деп ел ... ... ... ақсақал
қарияны айтып отырғаны белгілі. Мұның өзі Шал ақын дәуіріндегі ... ... ... Себебі, «Бәйтерек» қазақтардағы «Ғаламдық ағаш»
атауы деп Т.Жұртбай көрсетеді. Бұл тек қазақтарда ғана емес ... ... ... ... ... ... ... осы
атаумен кездесетінін айтады /25,159/. Ойымызды түйіндей ... ... ... ... тұр. ... ... сипатын Штернберг өз еңбегінде
Африка, Европа, Үндістан т.б. елдерде ағашқа ... деп ... ... ... де, жер ... өсімдіктердің барлығын ағаштан
жаратылған деп ағашқа табынудың бар екенін айтады. Осы еңбегінде ... ... ... ... ... ... мен ... өсетін
орман суреттелгендігін айтады /26/. Яғни алғашқы түснік ... ... ... ... ана ... әке ретнде қараған. Халық жадында
қалған ... ескі ... ... Шал ақын бұл ... ... ... ... ағаштың тұлғаланып келуін мына мысалдан да көре аламыз:
Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ,
Жас өлсе бәйтерегің сынғандай-ақ /16,169/.
Шал ақын кәрі ... ... ... яғни, өткінші нәрсеге теңейді, ал
жас адамның өлімін бәйтеректің сынғанына теңейді. Бұл жерде жас ... яғни ... ... тірегі, болашағы екенін айтады. Бәйтерекпен
тұлғаланып келуінің ... ... мән ... ... ... Ертеде
ағаш адамдар үшін тамағы, сусыны, қорғанышы болғандықтан оларға ... оны ... ... оны ... ... ... ... Мұндай алғашқы табыну Штернберг еңбегінде сөз ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Америка,
Үндістанда, семиттерде, Египет пен Сахарада, Үндіевропа елдерінен, бұрынғы
гермендықтардан кездестіруге болатынын жазады /26./. Ал, ... ... ... ... адам жанымен бірге тұлғалануы туралы миф ... ... ... табу ... ... /27./. Бұл сенім
уақыт өте келе діни наным сенімге байланысты тек ... деп қана ... бұл ... ... т.б. шығармаларда сайрап тұр. Мына
жолдарды талдап көрелік:
Кеше тоқыраулы ... ... ... түбінен
Ніл дарияның басынан
Құмкент шәрінің қасынан
Перінің қызы перизаттан туған
Қара мерген атасы.../16,80/.
«Тоқал теректің» «Ғаламдық ағаш» екенін су жағасында ... ... ... яғни елді ... орналасқанынан білеміз, ал тал
астындағы перизатты ... ... ... ... ... ... ... ағаш адам ұрығының сақтайтын жері екенін, ... ағаш ана ... ... ... ... ... сюжет
«Оғыз намада» да кездесед: Оғыз қаған бір күні көл ортасындағы ... Ағаш ... ... ... бір сұлу ... ... Оның көздер
аспандай көк, шаштары дария ағысындай, тістері маржандай ... Оғыз ... әйел ... Осы ... ... «Тау», «Теңіз» деген үш ұл көреді /28/.
Бұл жерден Оғыз қаған, ағаш астындағы қыз ... ... ... ... және ағаш ... сұлу қыз ... сәйкес келетнін
байқаймыз. «Ғарыштық әсіреәфсанаға (мифке) шек жүрмейді. Жаратылыстың өзі
де, ... да, ... ... ие. ...... ағашының басында
осы үш құдіретте бірдей бар. ол кейде жаратылыстың өзі, кейде ... ... ... жай ... ағаш күйінде әфсаналана береді. оның қай
қасиеті күшті оған күмән ... /24.12/ ... ... ... Тәтіқара бұл жолдарда Абылай ханның анасының киелі, текті жерден
шыққанын, сондықтан өзінің де ... ... ... ... жберген халыққа деген сыйы екенін осылай түсіндіріп
отыр. Бұл қазақтағы анимизмнің қалдығы.
«Ғаламдық ағаштың» киелілігін көрсететін мына жолдардан да ... ... ... ме екен бір күні
Жолбарыстай шеңгелім /16,61/.
С.Қондыбай шеңгелге мынадай ... ... ...... ... яғни ... бұта болған «шеңгел» ұғымы да сегіз сәулелі
жұлдыз арқылы кескінделе алады: бұл оны әлі ағаш ... ... ... ... ... ... Ақ ... атауы
бәйтерекпен ауысып келіп отырады. Ертөстік ертегісінде Ертөстіктің ... ... ... ... ... ... ... төстігі
нәр беріп, өмір мәйегін иітеді. олар түнеп ... «Ақ ... ... Яки бұл ... ... ... пен ақ ... жаратушылық қасиетке
ие. осы мәліметтерді қорыта отырып ... ... осы киел ... ... ... ма екен деп ... жырау жырлайды.
Сонымен қатар, Ағаштың тағы бр киеллігін танытатын ... ... ... ... жүрген ақ шортан
Қарағай басын шалмай ма /16, 27/?!
Шортан деп бұл жерде көрші христиан ... ... ... деп қара ... белгілеп тұр. Мына бр хакас ... ... ... ... өсіп ... тоғыз бұтақты жасайды, әр бұтақтың
астында тоғыз адамды жасайды, осы тоғыз ... ... өмір ... ... тайпа халық өрбиді /29./. Яғни ағаштан тоғыз тайпалы ел ... ... ... ... туралы аңыз да осыған ұқсас келеді.
Ағаштан ... ... ... түйсіктен туған архетиптк сарын
үлгісі. Асан қайғының ... ... ... ... ... Жыраудың
қиналдыратын өзнің ең қасиетт, киелі дүниес қарағайына қауіп төнуде. Ал
шортан ... ... ... ... ... күнінде пайда болды
делінген. Христиан діні келген ғасырды ... ... деп те ... Інжілде балық суда пайда болған барлық жануарлардың жандарының
біргуінен пайда болған деп ... ... ... отырғанымыздай, балық
христиан дінін символдай алады. Асан ... ... ... ... ... ететін заман туатынын меңзеп тұр деп білеміз.
Жыраулар шығармаларынан ... ... ... әр ... ... байқауға болды:
Балпаң-балпаң басасың,
Басуға табан шыдаса.
Қызыл алмас жан қияр
Қызыл талға қынаса,
Тарығып жан жыласа
Мал бітпеске немене
Жігіт ... ... ... жырау қызыл алмаспен ағаштың жанын қиюға болатынын айтады.
Ағаш ... ... ... ... ... деп ... болса, ағаштың
жанын қию не үшін керек ... ... ... ... ... ... айтуынша: «ағашқа жаратушы деп табынғандықтан оның
мүсінін ағаштан ойып, арулап суға тастаған немесе өртеп ... ... ... ... ... ... көп жыл тұрса қартайып кетіп халыққа
көмектесе алмайды, ол жасарып өз ... ... үшін ... қайта жаңартып
отырған.
Жаратушыны өлтіру уақыт өте келе ел басқарушы ... ... ... ... ... ... ... белгілі уақыт аралығында ғана
билік ете алған: біреулерде үш жыл, ... бес жыл, ... ... ... он екі жыл. Содан кейін патшаны өлтірген,
өлтірген адам патша ... ... ... Мұндай оқиғалар кезінде
Шыңғыс хан заманында да кездесіп отырғаны белгілі, оны таққа таласу ... ... ... ... ... бұл ... осыны астарлап көрсетіп
отыр.
1.2. Ақын-жыраулар ... ... ... ... ...... түлігім – жылқы» деп жылқы малының
құндылығын бағалап, жеті ... ... ... ... малы ... аңыздар, жырлар туындаған. Қазақтың салт дәстүрінің қай-қайсысы
болмасын осы ... малы ... ... ... ... ... ... өзіне осы жылқының тигізетін әсері бар деп санаған. Елге ұйытқы,
ер азаматқа ақылгөй болған ... өз ... ... ... ... ... Ақын жыраулар өлең толғауларында батырға
серік тұлпарлар бейнесн барынша айқын, бедерлі сөз ... ... сыры ... символикалық образдар барлық жырауларда
кездесе бермейді.
Арғымаққа міндім деп,
Артқы топтан адаспа.
Күнінде өзім ... ... ... ... ... ... халқында жылқы мадлының ең асылы, сұлуы саналған.
Арғымақ сөзіне С.Қондыбай мынадай анықтама береді: «Бүгінгі қазақ ... сөзі ... ... ... ... дегенді білдіреді,
бұл сөздің бастапқы мағынасы мүлдем басқаша» деп ... ... ... ... жасайды: «Арғымақ – «арғы түпкі ана»; Арғымақ – «арғы
о дүниелік ана»; Арғымақ – «Арғы Имақ ... яғни ...... ... ... бейнесінің бір варианты» деп көрсетеді. Яғни арғымақ ... арғы ана» ... бере ... Бұл мифологияда арғымақ
аталмағанымен жылқы малынан адамның жаратылуы туралы мотивтер ... ... ... де ... бола алады /30./. Бұл туралы Жетпісбаева да өз
еңбегінде айтып өткен. Қазақта аспандағы екі жұлдыз – Ақ боз ат пен Көк ... ... ... ... ... ... жыр ... Асан
арғымаққа, киелі орынға отырдым деп немесе ... ... ... деп
артыңнан ерген халқыңнан адаспа деп ақыл айтады.
Жылқы малының осы күн ... ... ... ... ... ... мысалдарды да келтіре аламыз:
Кенелейін деген жігттің,
Жылқы ішіндегі екі арғымағы тел өсер /16,48/.
Жылқы ішіндегі «екі арғымақтың» тегін емес ... ... қиын ... екі ат «Ер ... ... да кездеседі, олар – Жез тұяқты ... ... ... ... ... ат. Біз осы ... ... екі ат
екенін дәлелдеу үшін мифтерге үңілейік. Ш.Уалиханов жинаған «Өлі ... ... ... ... да осы екі ... ... ... яғни Аруақ Жігіт досына былай дейді: «Менің соғыста шаһид болғанымды
естіп, алла тағалам саид шейіт етті. Сол ... ... ... ... еді. ... жететін, қашсаң құтылатын әкемнің екі аты бар еді, ... та ... ... мен сол екі ... ... ... деп ... әкем
рұқсат етпеді. Егер маған дос болсаң, ... ... ... бар, ... ... ... ... жылқының ішінде жүр, қазір саны өсіп 90- ға
жетті. Егер мені дос ... ... ... ... екі айшұбарды жарып
таста /1,191/. Бұл ... екі ... да ... екі ... ... ... ... өмірін сақтай алмайды және Жігіт екі айшұбарды өлтіргеннен
кейін Аруақтың әкесі Жігіттің 90 ... ... ... ... ... кемиді. Яғни Аруақтың әкесінің жұлдыздары өшеді. ... да ... ... ... ... бұл ... керісінше екі жұлдызы
жарығырақ көрінеді. Шалгез жырауда екі атты мына жолдардан да ... ... ... бар ... көп жаман
Сол жақсыны көре алмас.
Сол жаманның басына
Қиын-қыстау іс келсе,
Бағанағы жақсыны
Қос арғымағын қолға алып
Күнінде іздесе де таба ... ... ... итше ... ... уын шашып жүретін, ... ... ... ғана ... ... ... Олар
абыройыңды төмендетуге, адамгершілігіңе дақ салуға құмар. ... ... ... ... ... тұрғаны белгілі болса да, «қос
арғымақтың» рөлі ... ... тағы «Өлі мен ... достығы» мифінде кездесетін екі атты
келтіруге болады: «Жігіт ауылына келсе, татарлар сауда жасап жатыр, екі аты
бар, досы ... торы ат пен ... ат. ... екі атты ... ... Екі атты үш жылға табынға ... Торы атты ... ... қара дақ ... Бес ... кейін жиренді мініп досына келеді.
Жігіт шауып келе жатқанда әзірейіл мен ... оның ... ... ... ... ... бірақ жирен тұлпардың жүйріктігі сонша, екі ... жете ... ... ... ... құтқарып қалады» /1,196/. Бұл
жерде де екі ат ... ... ... ... Екі ... мұндай қасиеттерін
аспандағы Ақ боз ат және Көк боз ат деп ... ... ... екі ... пен мифтегі екі айшұбардың функциясы ... ... ... тұр, ал торы ат пен ... ат адам ... ... ... тұр. Ш.Уалиханов «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы»
мақаласында былай дейді: «Әрбір жұлдыздың жердегі әрбір ... ... ... адам ... оның ... ... да жерге ағып
түседі... Болып-толған бақытты адамды «Жұлдызы жанған» деседі
Шамандық аңыздар бойынша, монғолдар жұлдыздарға ... ... ... ... ... билік, бақыт жөнінде жұлдыздарға үміт арта
қарайды, кереметтігіне сенеді» /1,179/. Мұндай нанымдар қазақтарда әлі ... ... ... сәйкес Шалгез бұл жерде осы екі жұлдызды меңзеп
отыр.
Ер ... ... ... ат ... аса жоғары бағаланған.
Жаугершілік заманда жауынгерді атсыз елестету қиын. Жыраулар поэзиясында
жауынгердің ең ... ... ... ... ... суреттелуі әр
жырауда әр түрлі. Доспамбет жырауда «Ту ... бір ... ... Шалгезде
«арқыраған ат», «Суын түсті жүйрік», «Ақ табан ару торы ат», ... торы ат», ... ... ... ... Ақтамбердіде «Жолбарыстай
шұбар», «Тұмар мойын ат», Бұқарда «Көк ала ат» ... ... ... ... түр ... қасиетіне, ерекше белгілеріне әдеби көркемдік бағалау
тәсілімен берілген эпитеттер өз иелерімен яғни жауынгермен бірге ... мына ... ... культінің шыққан жерін анық көруге болады:
Саф арғымақ сайлаған
Найзасына жалау байлаған
Қабардының Биғазы
Жүйрігіне шыдамай
Желіп ... көк ... ... ... ... намыс көргенге ұқсайды /16,55/.
Жылқы малы тәңірінің сүйген түлігі болып кейін жылқы пірі Қамбарды
дүниеге әкелген. Бұл ... ... ... ... береді: «Ферғана
аймағында аттар тәңір аттарының ... ... ... ... ... Бұған қарағанда Солтүстіктегі Паш тауында ... ... (көк) аты» ... Жылқының таудағы үңгірден шығуы туралы
мәліметер С.Қондыбай да ... /13./. ... ... ... өте мол. ... шығу тегі айдаһармен, сумен байланыстырылады. Жылқының –айдаһарға
ұқсас бір көрінер қыры келбеті ... ... ... мен оның батыс
көршлернің мифологиясындағы тау және ат ... ... ... ... де сөз ... Бұған қарап «тау мен ат» байланысын
«үңгір мен ат» байланеысын ... ... Бұл ... ... ... ... ерекше. Ол жерден, көктен, судан келетін қатерден ... ... ... осы ... Әр ... ... қасиетті тауы болды.
Бірінші түрік қағанатынның түріктері Тобидің оң жағындағы Бодын Інлі тауын,
ал екінші түрік қағанаты түріктері ... ... құт ... деп ... деп ... /33./. ... ... жылқы малының шыққан жерінің тау
екенін және оны жауынан сақтайтын қорғаныш бола ... ... ... ... шыққанын мына жолдарда да береді:
Ақ ала таудың алдында
Ақ ала ... ... ... жылқының ішінде
Ат тапқандай бие жоқ.
Жолыңда болсын ау, ием,
Сен де ... ... ... ... бір лайық ие жоқ /16,46/.
Шалгез жырау би Темірге айтқан ... ... «ақ ала ... ... ала жылқы» яғни Тәңірінің таудағы атының арасында ат табатындай бие жоқ
дейді. Мұнда «ақ ала жылқы» деп би ... ... ... айтып отыр, осы
халықтың ішінде өзіңе тең келетін ел басқарар ешкім жоқ – «Сол ... ат ... бие жоқ» деп ... жеткізеді.Халықтың тұрмысы, хал-
ахуалы ел басқарушының қолында. Бұл шумақта жырау Би Темірге халқы үшін,
елі үшін қажет ... ... ... адам жаны мен жылқы жанының тұлғалануы көптеп
кездеседі. Мифологиядағы жылқы мен адамның жанының тұлғалануын ... деп алып оған ... ... ... ... ... ... кейіптеуінің бір түрі оны, ... бір ... деп ... болады. Жылқытұрпаттылық дегеніміз
– мифтік, шежірелік, эпостық кейіпкерлердің жылқы кейпінде, тұлғасында да
суреттелуі» дейді /13,45/. Мұны мына ... көре ... ... ... адым жер мұң ... көзден нұр тайса
Бір көруге зар болар /16,115/.
Бұқар «қара арғымақ» деп жасы ... ... ... ... ... ... жылқы кейпінде бейнеленеді. Мұндай ... ... ... ... ... анасы немесе қарындасы, кейде жұбайы жылқы
кейпіне еніп иесіне жол ... ақыл ... ... ... ... ... ... жауға шабу, жүйріктік қасиет тән, иеснң сенімді
серігі болған қара арғымақ арыған уақытта қарға адым ... өзі оған ... және ... ... ... ... ... пірі
делінетін Қамбар ата, Жылқышы ата, Дүлдүл ата ... ... ... атқа ... ақ ... шал ... де суреттелген.
Жыраулар поэзиясында мұндай тұлғалану ... ... ... ... ... келеді. Астарында сонау ескі дәуірден келе ... ... ... ... ... Шал ақын ... да ... болады:
Мен бір шапқан жүйрік ат,
Бір еліксем басылман.
... Мен бір жүрген жорға ... да ... ... ай! ... сіз ... мен ... ... талай топқа кірген жанмын /16.137/.
Шал ақын өзін жүйрік атқа, жорға ... осы ... ... ... ... ... түр-түсі, тегі ерекше орынға ие. Шал ақынның
«Шал мен ... қыз» ... да ... ... ... ... ... болған дастан,
Өнер мен біліміңіз жұрттан асқан
Дегенің «Атаң басы» ауыр тиді
Тұлпардың баласымын, сірә саспан.
Қыз бұл ... ... ... айтады. Мұндай жылқыдан жаратылу
туралы миф саха-якут мифіндегі бас ... ... ... ... кездеседі. Онда: «Юрюнг-айы-тойон атты адаммен қатар
жасаған, солардың ... ... ... ол ... ... ... ... жартылай ат, жартылай адам туылса, соңғысынан (яғни,
кентаврдан) адам ... ... Шал ақын ... қыз да осы
жылқыдан жаратылған ерекше адам ... ... ... Бұл ескі ... ... ... көп ... бір түссе көз жетпей,
Санап санын алуға
Есебіне жан жетпей,
Беглерім мінсе шұбарын
Жұлындай қылып жаратып /16,72/.
Суын жылқылары жылқы малы ішіндегі ... ... Бұл ... ... аңыздар мен мифтер көптеп тараған. Су ... ... ... заманынан алатын көрінеді. Су жылқылары туралы мифтер әзірбайжан,
түрікмен, ... ... ... т.б. ... ... Көне ... теңіз тәңіриесі Посейдон Деметрамен жылқы ... ... да суын ... ... мүмкін.
Суын жылқылары туралы тараған аңыздардың бірі төмендегідей: ... (ру) ... ... ... кісіге бірнеше жылқы табыны бітіпті. Ол
үнемі Түлкібас ауданындағы Балықшы көлінің маңында жылқыларын бағады ... ... ... ... ... ... Күндердің күнінде көл
ішінен судан шығып, жағасына тебіндеп жайылып жүрген табынның арасынан бір
биеге жирен түсті көк ... ... ... да ... суға ... жоқ ... уақыты жеткен соң, қылсыз құйрықты ерекше құлын туыпты, Қырықбай бұған
мән берместен, әрі сараңдығымен мал ... ... ... екен. Күндердің
күнінде әлгі айғыр судан шығып, жайылып жүрген жылқы табынының арасынан
әлгі құлынды ... ... суға ... жоқ ... ... Информаторлар
әлгі көк қасқа айғырды қыдыр болып келген Қамбар атаның өзі дей келе ... «су ... деп ... ... ... ... ... маңызды орын
алатын төрт түлік пен олардың пірлеріне байланысты сипаттаманың ... ... ... ... ... ... ... көбелі
Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті,
Адырнасы шайы жібек оққа кірісті,
Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені.
Қалайылаған қасьы орданың сырығы,
Билер отты би ... ... ... бұта ... ... көл ... жалғызы / 16,31/.
Қазтуған жыраудың «Мадақ» жырында өзін қошқардың сипатымен береді.
Жырда қошқардың қимыл ... ... ... ... халқында
қалыптасқан түсінік бойынша қошқар ды ... ... ... ... халқымыздың қиялында оның тегін көк аспан мен ... ... ... ... ... әдет ... кеңінен таралған» /
39,128/. Ал мифтерде қошқар ... біз оны жол ... ... ... ... ... да ... аламыз. Өлең жолдарынан
Қазтуған жыраудың ... ... ... ... елін ... ... жүретін көсемі болғандығын байқаймыз.
1.3. Жырауларда кездесетін көкбөрі тотемі
Көкбөрі – ежелгі дәуірдегі ... ... ... аң. ... түркі халықтарының пірі. Бөрінің фольклорлық ... ... ... ... ... ... ықлым дәуірдегі мифологиялық санада туып,
фольклорлық шығармалардың философиялық ... ... ... Мына
жолдарға көңіл бөлейік:
Ау, бөрілер, бөрілер,
Бөрімін деп жүрерлер
Һәр бірінің баласы
Алтау болар, бес болар
Ішінде абаданы бір болар,
Абаданынан айырылса,
Олардың һәр ... итке жем ... ... ... бұл ... ... қаратып, яғни халыққа қаратып
сөйлеп отыр. Халық арасында мынадай миф бар: ... арғы ... ... (Батыс) көлінің құбыласына өз тайпасын қондырып, ел болған екен
дейді. Күтпеген жерден ашиналықтарға ... ... ... шабуыл жасап,
қырып салыпты-мыс. Ойран-топан болған жұртқа он жастағы баланың аяқ-қолын
кесіп, тірі ... ... ... қасқыр оны тауып алып асырайды. Ер
жеткен соң әлгі бала қаншық қасқырға үйленіпті. Осы ... ата жауы ... ... ... тауып алып өлтіріпті. Осы ұлдан ... ... ... ... ... ... тау ... барып тығылады.
Осындағы үңгірде паналап жатып, он ұл ... Олар өсіп ер ... ... ... ... ... Сөйтіп олар бір рулы ел болдаы.» ... ... ... ... да ... ... ... көрсетеді:
«Қытай мен тибет мәдениетінен аулақ болған ұйғырлар тілі жағынан туыстас
түріктерден де ерекшеленетін. Бұлардың шығу тегі ... аңыз ... ... әр ... ... өздерінің шыққан тегін ханзада мен
қаншық қасқырдан бастаса, ұйғырлар – қасқыр мен ханшадан тарағанбыз ... ... ... ... ... ... ... Шалгез
жырау жетік білгенге ұқсайды.
1.4. Құс культінің жэыраулар туындыларындағы көрінісі
Құстардың жыраулар туындыларында алатын орны ерекше. Далалық ... өмір ... ... ... қыр-сырын, ерекше қасиеттерін
жақсы білген. Соның бірі көкте де, суда да, жерде де ... ... ... ... ... ... құспен тең.
Өмірден көрген жақсылық
Ұйықтап өткен түспен тең /16,156/.
Символдар энциклопедиясында құстың ... ... мен ... және ол адам рухы мен ... символы бола алатыны айтылады
/30,401/. Қазақ ... ... ... ... отырады: «Көгершін
баяғыда бір пайғамбардың келіні болған екен. Ол аянбайтын, кішіпейл, ақ
көңіл кісі екен. Оның ... ... ... ... ... екен. Олар
келіннің әрбір қылған ісін жамандыққа жорып тұрады екен. Бірақ ол ... бұл ... ... ... өмір сүре беріпті. Бір күні ... ... ... ... кетіп, жас келіннің мойнынан ... ... ... ... ... кетіпті» /35,32./. Мұндай мифтер
құстардың атына байланысты көптеп кездеседі. Бұл жерден байқайтынымыз, ... құс ... ұша ... сенудің түркі халықтарында да болғандығы.
Көне түріктердің түсінігінде құс ... ... ... ... ... ... саналады. Шал ақын бұл шығармасында адамның сүрген өмірін
«ұшып өткен құспен» теңестіруінің ... ... ... жатыр.
Он екі айда жаз келер,
Құс алдында қаз келер,
Айтып-айтпай немене
Заманаңыз аз ... ... ... он екі айда жаз ... ... түсінік бойынша
айтылса, құс алдында келген қаз яғни жыл құсы ... ... ... ... ... Көптеген халықарда құс бейнесін адам мен тәңір арасындағы
байланыстырушы ретінде де кескінделгенін ... Бұл ... қаз ... адам ... ... ... ретінде алынып, Бұқар заманының аз
келетінін ... ... дала ... ... ... ... зор ... Ел басқарушыларды, батырларды осы құстарға теңеудің түп
тамыры тереңде жатыр.
Дәл жиырмаға ... ... ... ... ... біледі
Дұшпанға табан тіреді /16,80/.
Қазақ танымында бүркіт, лашын, сұңқарды көктің ... ... ... деп ... өлтірмеген. Сонымен бірге биліктің белгісі,
рәмізі ретінде айрықша мәнде қолданған. Мұны ... ... ... ... ... ... археологиялық ... ... ... және ... ... ... ... дулығасының шекесіне қыран құстың қауырсынын тағып жүрді. Ақсақ
темірдің, Шайбаниханның т.б. хзандардың атақ лауазымы да ... ... деп ... ... жазба деректер бар” /37./. Осы қаршыға,
қыран, сұңқар құстарының көшпенділер өмірінде ерекше орын алатынының ... ... ... ... “Бүркіт биінің” кездесетінін де
келтіруге болады. Аталмыш құстар Тәңір мен жер ... ... ... елші ұғымында халық санасында сақталған. ... ... ... ... ... ... ... өзінің
шыққан тегін бүркітпен байланыстыру ғұрпы бар. Мысалы, меркіттер күн
күркірегенде ақ киім ... ақ боз атқа ... ... ... ... ... ... Осылайша өзінің бүркіт руынан екенін білдірсе,
найзағай мен күн күркіреуін ... деп ... ... ... ... ашу ызасынан болады деп ұққан” /33,35/. Сонымен бірге ... ... ... күн мен ... байланысты. Бүркіт адамдарға от
әкеліп беруші ретінде қастерланген. Штернбергтің ... ... ... иесі ... ... ... оның ... Зевс басады да бүркіт оның
көмекшісі, күн құсына айналады. Ежелгі ... ... ... пен Ассиро-
Ваваилонияда күн қанаты бар диск ретінде бейнеленеді, ол ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ерекшелікті ... ... ... ... қатар бүркіт соғыс құдайы және өз дұшпанын жеңеді.
Сондықтан ол жалауларда көп ... деп ... ... /26,409/.
Жоғарыдағы жолдардан Тәтіқараның Абылай ханға берген теңеуінің астарында
осындай сыр жатыр. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... күту байқалмайды, керісінше бұл ... ... ... ... Тәтіқара шығармасында «ақ сұңқар құстай түлеу»
деген сөз мифтк шығармаларда ... ... өте келе ... ... ... яғни мифтк бейнелерд адамға баламалап, ауыстырып айту
қолданылған. Абылай хан ... ... ... бас иген, халыққа қорған
болып, жауына ... тұра ... осы ... ... ... ... ... елеулі ерлер, қалаулы билерді жыраулар поэзиясында бүркітке, лашын
құсқа теңеу заңды деп есептейміз:
Он бесте тартып міндім аттың ... ... ... сөзім от пен жалын
Бүркіттей тасқа талап етіп
Сонымен біраз жүрдім ұзын сарын /16,151/
Бұл ... Шал ақын ... он бес ... ... ... өмірімен
теңестіреді яғни күш қуаты толықсып, ел арасына ... бола ... ... керек. Шалкиіз жырау Би Темірді хаж сапарынан тоқтатқан жырында былай
дейді:
Айдынды көлге қал шауып
Тоғызын соғып ұшырған,
Қу ... ... ... ... ... ... /16,47/.
Бұл жолдарда жоғарыда көрсеткендей, ел басқарушыны елге қорған,
жарылқаушы, күн көру ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Шалкиіз жырау ойының ұшқырлығымен сөз
маржандарын әсерлеп тізіп Би Темірді Хаж сапарынан алып ... ... ... ... ... ... теңеген тағы бір себеп бұл ... құт ... ... ... ... шінде қарғаның да өз орны бар. Ол ... ... ... ... ... жақсыға
Залал қылмас мың қарға.
Жаман туған жігітке
Рақатты күн бар ма /16,75/.
Қарға солтүстік халықтарда, чукча, коряк, индеецтерде ... ... ... саналады. Ал қазақтарда қарға екі түсінікте: бірі жақсы, ... ... ... ... ... ... “Қарғам”, “Қарғадай” сынды
сөздер жағымды мағынада айтылатыны дәлел. Ал жаман мағынасында оның ... ... ... ащы ... ... ... ... қарап қолданады.
Алтайлықтарда қарға ұғымы адам ... ... өмір ... ... байланысты мынадай миф бар: “Ульген ... ... ... ... өзінің жасаған мүсініне жан әкелуге жібереді. Қарға ... ... ұшып келе ... ... алданып жанды түсіріп алады”
/25,163/. Солтүстік Америкадағы атапаск, тлинкт ... ... ... ... қарға күнді алып келуші, бүкіл әлемді, ... ... ... ... кие ... ... қарға алғашқы адам
(тотемизм) болып саналады және осы тайпаның арғы атасы болып есептеледі.
Қарғаның өлікпен ... оның ... ... ... ... көрсетілген /30/. Бұдан біздің байқайтынымыз,
жырау “Білімді туған жақсыға, залал қылмас мың қарға” деп білімді ... адам ... ... ... ... ... көргеніміздей қарға
алғашқы адам, күнде, жерді ... яғни ... ... ... яғни сол ... ... алынған түсіммен күн ... ... Мына ... ... ... ... асқар тау
Асқар таудың со бүркіт
Ылдидың аңын алар ма
Алтайы ердің баласы
Атадан жалғыз тудым деп
Басына қиын іс ... ... ... ма ... жолдарда айтылатын бүркіт , сұңқарлар елдің ... ... ... болса, қарға олардан сәл төмен, қолында билігі бар адамадарды
айтып отыр.
1.5. Мүйіздің жыраулар шығармаларындағы мифтік ... ... ... ... ... саналған жануарлар. Олардың
жеке мүйзнің өзі ескі наным бойынша ерекше қасиетке ие. ... ... ... да көре ... би Темірдің тұсында
Бұлтқа жете жазды бұ мүйіз
Иесі би Темірден соңратын
Тұқымдықтан ... ... бұл ... ... ... ... халықтарында алатын орны ерекше. Көшпелі
халық аңшылықпен, мал шаруашылығымен айналысқаннан кейін ... ... ... ... бар деп ... ... ... беткеи ұстар
батырдың дулығасына мүйіз қойылған. Скандинавия және германдық жауынгерлер
мүйізді ... ... ... ... ... ... ... әшекейленген, оның осы тұлғасымен өзі ... ... әсер ... Иран-тәжік фольклорында Ескендір
Зұлқарнайынға “Қос мүйіз” деген лақап ат ... ... ... ... мен ... ... бола ... және мүйіз қорғанның, атақ-
даңқтың, ерлердің күш жігерінің символы бола алады. Осыған қарап ... ... ... ... ... ... ... да куәлік
ете алатынын айтуға болады.
1.6. Жиделібайсын және халықтық таным
Жаугершлік заманда көшпелі қауымның көркем ... еркн де ... ... ... ... ... ... кесіп өтіңіз
Үш жыл малды ту сақтап
Жиделі-Байсын жетіңіз
Кісісі жүзге келіп өлмеген
Қойлары екі қабат қоздаған
Қатын бала хақы ... ... ... ... ... ... ... сында нақты
атауларға негізделген Жер Анаға табыну халықтың ... ... өсіп ... ... ... күллі әлемнің кіндігі ретінде кепиеттеп, көне
түріктердің аса қастерлі ұғымы – құт ... ... ... ... әлем Адам ата мен Хауа ана ... бақ ... ... Жердегі жаннат аспан мен жер бір-бірімен ұштасып тұрған
кезде және адамдар мен құдайлыр арасында еркін ... ... ... /30./. Өлең ... ... ... Жерұйықты іздеген Асан Қайғы,
өлімнен жанына сая іздеген Қорқыт секілді халықтың қауіпсіздігі үшін Абылай
ханға қай жерге барса ... жай таба ... ... ... ... “кісісі жүзге келіп өлмейтін” киелі жер және ол жер
Сырдарияның арғы беті. Бұл Жерұйыққа ... ... ... ... қу жарғақ Жайық сияқты Жерұйыққа жетіп тұрып, “Көшпелі ... ... ... ... өзі ... болды. Жұрт аңыз қылысты. Бұл бір
көшпелі дүние екен”, “Көшпелі дүние” деген бір ... ... ... ... ... жоқ ... еді” десті. Қу жарғақ Жайықтың да, Сарыбас
мергеннің де айырылып қалғаны, олар ... ... басы мен ... не ... не ... ... ағаш – Мықан ағашы жоқ… Шындығында
Ұлы ... ... ... ... ... ... өзі – осы Мықан
ағашының саясындағы Өтүкенді, ... ... ... ... ел емес пе ... Сол ... аңсарды “Мәіңгілік аңсарға”
ұластырып, Бәйтеректің басыны шығып, ертеңгі заманның елесін көрген ... ... ... ... өздерін іздеген. Демек көшпелілердің
көңілінің өзі – бастауы, ... ... жоқ ... ... ... ... ... Отырықшылықтың өзі ол үшін тоспалы су
сияқты тұйық көрінбек. Олар саялайтын ... ...... ... ... Одан ... нүктеге қазақтың көзі де көңілі де тоқтамаған”
/38./. Қазақ халқы көшпелі халық ... бір ... де ... ... Жаз ... қыс ... ... халықтың, малдың қамы үшін
қолайлы тұрақ іздеумен көшіп жүрген. Олардың ... осы ... ... жатқандай. Әсіресе жаугершілік заманда осы Жерұйыққа
жетсе халық жанына сая болып, бақытты ... ... деп ... ... ... ... айтқанынан байқауға болады.
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында
көрініс беруі
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында ... ... ... ... ... қана ... тәуелсіздік үшін күрестің жаңа кезеңін
бастан кешірді. Ресей патшалығы қазақ елін билеу ісіне ... ... ... ... ... ... ісін бұрынғыдан гөрі батыл жүргізді.
Хандық билікті жойып орнына аға ... ... ... ... ... Бұл жылдары елдің ыза-кегін, намысын қолына алып, ... ... қол ... ... ... ... мен ... болғаны
балгілі. Махамбет пен Исатай бастаған көтеріліс соғыс тәжірибесі аз, қару-
жарақтың ... ... екі ... ... ... әрі ақын, әрі батыр, өз жырларын ... ... өз ... ... білген халық қозғалысының жалынды жыршысы болды.
ХІХ ғасырдағы қазақ ... ... мәні ... ... мен
идеясы жағынан дамыды. Бұл жылдары өмірге ... ... ... ... ... ... сыры ... жырланды. Өткен
ғасырлар жыраулары жырлап өткен хан сұлтандарды ақылға шақыру, әділет жолын
меңзеп адамгершілікке баулу, ... ... ... ... ... ... мекенді армандаумен өтсе, ХІХ ғасыр поэзиясы жаңаша дамып,
зұлымдыққа, әділетсіздікке қарсы ... ... ... ... ... орны
ХІХ ғасыр ақын-жыраулары шығармаларында архетиптік ұғымдар өткен
ғасырлардағыдай қалпында кездеседі. Ғаламдық ағаш аса ... ... Осы ... сарқыншақтарын кез-келген ғасыр шығармаларынан табуға
болады. Ақын-жыраулар шығармаларында ХІХ ғасырда ... ... ... да ... ... отыратын архетиптік табиғатымен көзге түседі:
Әспенттен биік қарағай
Қарағай басын жел соқса,
Қаршыға құс қайғы етер,
Балапаным өледі ... ... ... ... ақын ... өмірден өткенін осылайша естіртеді. Ғаламдық ағаш
өзінің мифтік сипатын баяғыда-ақ ... ... ... бұл ... аса ... ... ие болғандығының көрінісі. Абыл ақын Жиреншенің
қаза ... ... ... жел ... ... ... ... ділмардың елдің бір бұрышын ұстап тұрған ... ... ... озуы ... үшін ... ... екенін халық танымында қалыптасқан
қарағай, қаршыға құспен қатар қойып жырлайды.
Махамбет Исатайдың өмірден өтуін былайша ... ... ... ... ... көңілі тынған күн! /16,212./
Қарапайым халық үшін, жан жолдасы Махамбет үшін Исатай ... ... ... ... ... өмір ... ... алыста қалды. Енді
Махамбет үшін сол армандаған заманның бәйтерегі жығылды, одан әрі заманның
азулыларына қарсы күресетін қасиетті ... ... ... ... ағасы Исатай қаза тауып, көтеріліс қанға боялған күндерде жігері
мұқалмаған, қайта серпілер ... ... ... ... ... өмірлік
мұратын туған халқының өмірімен бірге алып қарайды.
Исатай батырдың ... ... ... ... ... өлеңінде
былай көрсетеді:
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айырылып
Қу түбір болған күн болған /16,223/.
Ел басшысынан айырылып, ел басына қиын күн ... ... ... ... өмір өзегі болған бәйтерек қурады, одан арғы өмір
бұлыңғыр боп көрінетінін шебер жеткізген.
Аспандағы бозторғай
Бозаңда ... ... ... су ... ... ... ... ақ тұйғын,
Қайыңда болар ұясы.
Қайыңың басын жел соқса,
Қайғыда болар анасы...
Қаймалаған ... бар да ... ... айтарға / 16,220./
Махамбет Ғаламдық ағаш ... ... ... тұйғынның
басындағы қайғымен өз өмірін қатар қойып ... Қара ... ... басын жел соқса анасы қайғырады яғни, өзі өмір ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылған көтерілісте қайғығы
ұшырасам менің арызымды айтар қарындасым яғни бір туған бауырым жоқ ... ... өз ... ... ... түсінген, адамгершілік,
әділеттілік, имандылық, парасаттылықтан ... ... өз ... ... ... ... қуар бір ... болмағанын білдіреді.
Махамбеттің «Бағаналы терек» өлеңінен ағаштың түрлі қырлары байқалады:
Бағаналы терек жарылса,
Бақырашжамап бола ма!
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге иір бұтақбітсейші
Қыранға ... ... ... ... ... ... арқылы халықтың тірегі, қалаулысы
болғанын білдірсе, «бақыраш жамап бола ма» деп ... ... ... тигізген пайдасын халық түсіне ме екен деген үмітін білдіреді.
«Қарағайға қарсы бұтақ ... деп ... ... адам ... ... ... адам ... батырлардың жолын қуатын деп армандағанын келесі
жолында көре аламыз. Махамбеттің бұл ... ... ... ... ... қырық туғанша,
Қарадан бір-ақ тусайшы,
Халықтың кегін қусайшы,
Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға /16,232/.
Ел тыныштығын бұзған обыр ... саны ... ... бір ғана ер ... ... ... қуса екен деген тілегін білдіреді.
Байқайтынымыз, ... ... беті ... ол ел үшін ... ер. Оның
бұл өлеңі халықтың танымымен ұштасып жатыр. Ерте ... ... ... ұғым ... ... ... архетіптері көрінеді.
Ғаламды ағаш Дулатта былайша суреттеледі:
Ал қарағай сұлу сындардай,
Көгерген бүрі ... де ... сұлу ... ... жоқ ... өз ... қарағаймен қатар қойып жырлайды. Ақын қарағайы
шөлдеп, ... ... ... ... бара жатқанына
қапаланады. Халықы азып, өмір сүру ... ... ... ... қалған, баяғы кең қоныс, еркін өрстен айырылған халыққа
енді арқа сүйер пана жоқ ... өз ... өзек ... ... ... ... ... бірі тау Шортанбайда
төмендегідей кездеседі:
Жалғызыма сәлем де,
Алладан бұйрық жеткен соң,
Асқар тауы құлады,
Ағар ... су ... мен ... ... ... /23,43/.
Шортанбай өзін асқар тауға теңеу себебі, халқы сүйген ақылшы, шешен,
арқа сүйер аға ... ... және ... айтуынша Ғалам
кіндігі арқылы адам баласы Аспанмен және ... ... ... ... ... ... еске алып оның қарапайым
халықтан ерекше қасиеті болғанын байқаймыз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жатқандағы сөзінде халық
азықтанар бұлақтың яғни рухпни азық суалып құрғап бара жатқанын ескертеді.
Махамбеттің «Мен ... ... ... өлеңінде ғаламдық ағаштың
қасиеті тағы бір қырынан көрінеді:
Мен ... ... ... ... ... ер ... жер ... келгенде
Әлі де болса бір тәңірге жылармын ... жел, ... ... ... бірі ... берілген. Сонымен
қатар көне түріктерде құйын ... ... ... ... деп есептеген
/33,29/. Махамбет жаралы ағаш, оған ешкім ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы билік күшінен құлайтынын
Исатайдай ... қаза ... ... өз ... түбін кескен бәйтеректей
қалыпта екенін яғни, халқы сыйлап қадірлеген батыры өз күшінен ... Түйе ... ... ... ... түйе ... ... қолданылатын культтердің
бірі. Ол ертегі, аңыз, мифтерде ана махаббатының шексіздігін («Бозінген»),
түйенің пайда ... ... ... («Түйе көрсе жылқы неге
қалтырайды» т.б.) ... Есет биде түйе ... мен ... мен ... салсаң қайыспас,
Қас қара нар мен едім /16,189/.
Қара нар ХІХ ... ... ... көп ... Оның ... ... қарастыруға болады. Түйе малының жаратылысы туралы
мынадай миф бар: «Ертеректе ... ... ... мен ... ... болмаған екен. Даланы мекен ... ... ... қиын ... жеңілдететін ешбір түлік жоқ. Бізге
жүгімізді көтерітін көш көлгі ... деп ... ... ... ... ... құрастырып жаңа түлік түйені ... ... түйе ... анықтап қарар болсақ, басы қойға, мойын
аққуға, аяғы,тұяғы бұғыға, жүйріктігі ... күші ... ... ... ... ... ерекше бағаланған мал. Оның ... ... ... қара ... ... байланыс табуға болдаы. Есет
би өзін қайыспас қара нарға теңейді, яғни халықтың қиын-қыстау кезеңде
жаратушыдан ... ... ... нар Абыл ... ... барда сүйеулі еді арқам жарға-ай,
Қатепті қайыспайтын қара нардай,
Аузынан байтақ жұрты анталаған,
Сүйекем сөйлер еді-ау қарқуардай /16,192/.
Сүйінқара батырдың байтақ жұрттың арқа сүйер ... ... ... ... ... ... бұл өлең ... қара нар елдің
қалаулысы, қайратты батыры ... ... ... ... таң ... ... үйрек дыбысынан
Қатарада нар сүрінсе халқы сүйер,
Болсада қандай жазаң ауырсынба...
Жүк қалмас артсаң ауыр қара нарға
«Ұрының» бұл ... құны бар ... ... соң ... ... тақсыр, міні бар ма?! / 16,194/.
Абыл ақын Қайыпқали сұлтанға айтқан бұл ... қара нар ... ... сүйген қалаулысы сен бе едің, арқа сүйер ұл болсаң қандай
жазаң болса да халқың ... еді, қара нар ... ... ... ... ... ... болар едің деп сөгеді, құның жоқ деп табалайды.
Қайыпқали сұлтанның халық сүйген қара нар бола ... ... ... нар ... ... да кездеседі:
Толарсақтан саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығуға,
Қас үлектен туған катепті
Қара нар керек біздің бұл іске /16,204/.
Патшаға қарсы күресте ұйымдасқан ... ... жету ... ... ... ерлер керек екенін Махамбет осылайша көрсетеді.
Осындай қара нарлардың бірі Исатай өлімін толғаған ... ... ... ... ... ... ... тайған күн.
Қатарланған қара нар
Арқанын қиып алған күн /16,212/.
Қатарланған қара нардың арқаны болған ... ... ... ... ауызбіршілік, ынтымақ жоғалды, ерлердің басынан армандаған
бақыттары жоғалды. Махамбеттей ердің жан жолдасы ... ... ... ... ... ... қайысып қара нарларынның бірлігі
жойылғанын шебер жеткізген.
Махамбеттің мына өлеңіне назар аударайық:
Арқада Әлім ... ... қара ... деп
Оған да барып жеткен ер / 16,219/.
Өлең жолдарында Махамбет өткен өмірін еске алады. Осындай ... бар еді деп ... ... ... көтерілістерін, оған
дейнгі тыныш өмрді бір сәт көз ... ... Қара ... қасиеттілігінің
бір қырын мына жоолдардан да көруге болады:
Аз сөйлер де көп ... ... ... кілем, қара нар
Жарасады қатарға.
Аруана жисаң жарасар
Ұлы күнде сапарға /16,220/.
Махамбет қара нардың қандай ... ... ... бұл шумақтың
астарында үлкен сыр жатыр. Қара нар деген ... ... ... ие ... оның жеке ... ескеріледі. Соның бірі Махамбет айтпақшы, аз
сөйлейтін, көп тыңдайтын болуға тиіс. Ал аруана ұлы күнде сапарға шыққанда
яғни ... ... үшін ... ... ... ... ... – жершіл, отаншыл келетіні, қандай сапарда ... ... ... ... жи деп ... ... жырында нар төмендегідей көрініс алады:
Мойның қалды бұлғақтап,
Екі езуің ыржақтап,
Талқан ылдың таңыңды,
Еріншек нардай ер шөкті
Елбеңдетіп көтердің
Ебелектей езіңді / ... ... ... ... ... ... хал ... толғандырады.
Ресей патшалығының езгісіне түскен елдің халі нашарлап, ... ... ... үшін ... нар ... ер ... ендігі күнде шөгіп
қалды, малдың ақшаның күшімен ... аға ... ... отыр деп қапаланады.
2.3. Жылқы - кең қолданыстағы архетип
Халқымыз тарихынан, өмір ... ... жиі ... ... да елге қорған, ерге қанат бола білген ... ... ... - ... жесе – азығы, ішсе сусыны болған сенімді ... ... ... мән ... ... ... өмір тарихы мен өткен ... ...... ... ... оны ... ... жырлап,
мифтік санада өз жаратушысы деп сенгендігін ... ... ... ақын-жырауларында жылқы культінің ең көп кездесетіні
Махамбетте. Махамбет жырларынан ... ... ... кезеңін
суреттеумен қоса, атбегілік, жылқы сүйгіштік те қыры да ... ... ... ... ... ... әсерлі суреттейді:
Кермиығым, кербезім!
Керіскідей шандозым!
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым! /16,216/.
Жылқының нақтылы әрекет-қимылын шебер ... ... осы ... жаяу ... түсе ... қаны қызып, делебесі қозып ... ... ... батырдың көңіл-күйін айқын көрсетеді. Махамбеттің бұл
өлеңінде ақын Исатай бейнесін қадірлі қасиетті адам туралы ... ... ... ... ... ... ... Исатай батырды
тарланым, арыстаным деуі де халықтық ... ... ... ... зор, ... ... дегенді аңғартса, «Құлжадай айбар
мүйіздім» деуі оның қол бастаған ... ... ... зор ... анық атбегінің көзімен қарап, ақынның ат танудағы
артықшылығы оның ... ... ... жойқын жұмбақты таза таным
тұрғысынан ашып, шешіп ... жан жоқ. ... ... өзгеше
мұрат–көзқарасты, дүниетанымды қажет етеді. Төмендегі жолдардан Махамбеттің
жылқы малының қасиетімен жетік таныс болғанына куә боламыз:
Арғымақтың баласы,
Аз ... да көп ... ... дәні ... ... ... ұйықтар да көп жортар
Дұшпанға кеткен арымен
Барымтаға түскен малы бар /16,209/.
Өлеңде азамат ер мен арғымақ қатар ... ... ... ... мифологиялық аңыздарға тән архаикалық кейіпкерлердің қатарында
болғандығы, атап ... бір ... әрі ... әрі ... реңк ... кейіпте берілгенін тануға болады» /32,123/. ХҮ-ХҮІІІ
ғасырлар ... ... ... ... ... ... жылдар өте келе бұл аллегория параллелизмге ауысқанын байқауға
болады.
Қазақта байлық ... ... ... ... пен ... ... ат ... беріледі, айыпқа ат-шапан төленеді,
адамның құнын жылқымен төлеген. Осы жылқы ... ... ... ер ... ... ... оттап, су ішпесе,
Иесі жөндеп күтпесе,
Қоңынан шыр бітпесе,
Нәсілі тұлпар болса да,
Одан да өтер ... жоқ ... ... ер ... ... ... ... тұлпардың қадірі
кетіп, қызметі түскен. Оны баптап мініп, халқын артына ертіп , жерін, елін
қорғайтын ... ... ... ... ... Бұл ... ... тұрмыс жағдайының төмендігін бейнелеп тұр.
Дулаттың Барақ төреге атқан шағымында:
Тұлпардан туған тұқым ең
Ере ... ... ашып кім ... шағыңда /19,27/.
-деп сөгеді. Ақын Барақ төрені асыо ... ... ... ... сол ... ... қарапайым халықтың арызын орындай алмай ятқа
қалдың, халқың азып-тозып ... деп ... ... ... ... «Қазақтан шыққан кәпірді» өлеңінде де төрелерді сынайды
Шын тұлпарды тұқымы
Көз танырлық сықылы,
Жармар ... атқа ... ... талай бағына,
Сырын алған құнан да /19,56/.
Қазақ арасынан өз дінін, шыққан тегін ... ... ... ... дінін қабылдап кәпір болып бара жатан халқына жан айқайын халық
танымында ерекше орынға ие тұлпар бейнесімен ... ... ... ... ... ... ... елдің азып бара жатқанына
кінәлайды.
«Ер шөгіп , есер ер жетті» өлеңінде заманына баға береді:
Мәстек озып ... ... бұл боп, тай ... ... ол ... жібі үзілді
Ителгі туып сұңқардан
Жабы туып тұлпардан
Топтан торай бермейтін
Түн асқан сайын өрлейтін
Төрт аяқтан ақсады
Томаға ... боз ... жал ... соң
Қыршаңқы болып қызынды / 20,64/.
Дулат бұрынғы ізгі адамдардың жойылып, оларды ... ... ... ... ... ... бай, берекесіз сұмдар мен ... ... ... би деп, ... деп ... елін ... шен ... көріп жүрген опасыздар дейді. Бұл өлеңінде «мәстек» деп ... ... ... билік еткен адамдарды айтса, «бағасыз қыран» деп
даналығымен, ... ел ... ... қол бастаған батырды
атайды, «Жабы туып тұлпардан, ... туып ... ... асыл ... би шешендерімізден ездер туып, ұрпақтың ұсақталып бара ... ... ... ... ... азып-тозып бара жатқанына
ашынады.
2.4. Ақын-жырауларда ... ... ... ... тағылар
ХІХ ғасыр ақын жырауларының туындыларында мүйіздітағылардың орны
ерекше. Мифтік ... көп ... ұмыт ... ... ... ... ... болады. Махамбеттің «Мен тауда ойнаған ... ... ... ... ... молдалар,
Қаламмен тартқан сиядан.
Екі кісі тең барса,
Оңды төре береді.
Ақылға жетік ба адам.
Мен ... ... қарт ... тасқа тиер деп,
Сақсынып шапқан қиядан /16,223/.
Мүйізді тағылар көне ... аса ... ... ... ... ... ... арғы ата мүйізді тағы бейнесімен мифтерде
берлетінін айтады /13/. Және ... ... ... ... ... ... жол сілтеуші ретінде көрінеді. Соның бірі «Ергенеқон аңызында»
берілген: «Қырғыннан бала шағасын аман алып қалуды ойлаған ... бен ... ... «егер елге барса, төрт тараптағы елдің ... ... ... ... ... ... ... тұрмаспыз, одан да тау ішіне
жұрттың аяғы жетпейтіндей бр жер табалық»,-деп шешіпті. Малдарын ... ... ... Бір биік ... ... кіріп, арқарды салған ізімен
таудың үстіне көтеріледі...» /41.28/ Жол бастаушы ... ... ... та ... /38/ Жоғарыдағы өлеңде Махамбет молдаларды
кітапқа қарап жол көрсетер болса өзін ... ... қарт ... ... ... жол ... сатықты да ұмытпайды. Бұл Махамбет пен Исатай
көтерлсшілердің ... ... жне ... ... ... қажет ететінн
айтады. Осыған ұқсас өлең жолдарын Абыл ақыннан да кездестіреміз:
Таудағы тарлан қарт марал
Таямын деп ... ... ... қиядан
Екі даугер келгенде
Төресін діл береді
Ақылға кәміл би адам ... ақын ... ел ... би, әділ төре ... ... осы қарт ... теңейді. Мүйізді тағылардың мифтік сипатта
жол бастаушы ретінде архетиптік тұлғасын Дулат жырларынан да таба аламыз:
Жол таба алмай қиналдың,
Айуанмен те ... боп ... ... ... түсіп керіске
Енді қолың жетпейді
Кең қоныс, бейбіт өріске.
Жол таба ... ... ... бөкендей /19,48/.
Бұл өлеңнен бөкеннің мифтік сипаты анық көрінеді. Ақын дәуірінің
азғанын, Ресей патшалығының ... ... ... тартып алып, енді барар
жер, басар тау қалмай, елді бастап жүретін ер ... ... ... ... ... шыққан кәпірді» өлеңінде мүйізді ... мен ... ... ... еткенмен,
Өткелектен өткенмен,
Қарауыл салып үргенмен,
Сақтанса да мергеннен,
Ажалды оқтан құтылмас
Сақсынғанмен бұлан да.
Екпіні желдей есілген,
Төрт аяғы кесілген,
Ажалдың құрған ... ... ... тағысы құлан да /19,55/.
Өлең жолдарында құлан мен бұланның өмірін жол ... ... ... олар қаншама сақ болып жүрсе де өз азығы үшін
биліктегілердің ... ... ... ... тағылардың мүйізіде аса маңызды символды белгілей алады.
Алдыңғы тарауда Шалгез ... ... ... ... ... байланысты айтылғанын көрсеткен болатынбыз. Мұндай ... ... да ... ... ... ... тұқылың,
Алпыс екі тамырың
Қақсып қалған сықылды.
Ұлыққысса ұлықты,
Ұласып мидай былықты... ... ... ел ... ... ... ... ... қалғандығымен қатар қойып суреттеуінің астарында үлкен мән
жатыр. ... ... ... иесі ... білдіріп отыр.
Дулаттың «Шаштараз» дастанында патшаның өзі ғана білетін екі ... ... ... ... бір ... он жеті ... қаһары
Досы менен қасын да,
Қаһары келген шағында
Домалатқан тасын да
Қос мүйізі патшаның
Болады екен басында
Мүйізін біреу көрсе егер
Патшаның бағы таймақшы,
Халыққа сырын ... ... ... ... киелі тұстары жан-жақты. Бұл дастаннан мүйіздің мифтік
сипатын анық ... ... ... ... үлкен тау бар, осы тауда
қара киік жер ... ... осы ... ... ... ... ... деп сенген. Осында үлкен ағаш өседі. Алғашында бұл кішкене ... таяқ ... ... ... бұл ағаш өмір ... жаратушы екені
аңғарылады. Ағаштың әр бұтасы жан-жаққа қарай тармақталып ... ... осы ... ... өмір ... Бұл әлем ағашты қара киік
«Дүниенің төрт бұрышынан және көк пен жер ... ... ... Осыған ұқсас миф қырғыздарда да бар. Олар ... шығу ... ... ХІХ ғасыр ақын-жырауларында құстың бейнеленуі
Көне түріктердің наным – сенімінде құстардың маңызды рөл атқарғанын
әдебиетте қалған іздерінен байқауға ... ... ... ... ... кеткен соң
Мырзадан қоңсы жырылып,
Елім дер ер қалмады,
Артынан қарар бұрылып / ... құс ... ... ... ... ... ие болған.
«Жоғарғы әлемнің түрлі рухтары негізінен құс түрінде түсіндірілуі ... тән ... аққу мен қаз ... аспан әлемін шарлауына
жәрдемдесетін рухтары болып есептеледі, және бұл ең байырғы ... ... ... ... шығу тегін аққумен байланыстырады:
«Ерте кезде көп қолды басқарған Қалша қыдыр дейтін батыр ... ... ... Өзі жау ... ... елсіз шөлде жығылып жалғыз
қалады. Шөлден әбден ... ... ... ... Осы ... көк аспаннан
бір аққу ұшып келіп, ауызына су тамызып, оны өлімнен құтқарады. ... ... ... жарасын емдеп жазады. Кейін бұл аққу асқан сұлу
аруға айналады. Қалша ... оған ... ... ... ... ... туады. Қазақтың үш ұлы – Бекарыс, Ақарыс, Жанарыстан қазақ халқын
құраған үш жүздің ұрпағы тарайды» / 37,47/. ... ... осы ... ... ақын көлден аққу сырылып, қайырымға кеткен билер, ел үшін ... ер ... ... ... – өлең сөзді қару еткен өнер адамы, ақпа-төкпе импровизатор,
замана ... ақыл ... ... ... ... ... келетін тапқыр да көреген дана болған. ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда өмір
сүрге ақын-жыраулар қайғырғанда дем беріп, ... ... ... ... асыл сөз иелері.
Архетип К.Г.Юнгтың айтуынша, ата-бабадан, ұрпақтан ұрпаққа көшіп
жүреді /30/. ХҮ-ХҮІ ғасырларда өмір ... ... ... ... ... өмір ... ... ақынның жырында да көрінеді. Халық танымында
таңба болыпқалған бұл мүйіз уақыт ... ... ... ... ... ... ұжымдық санасыдық милирндаған жылдар бойы қалыптасқан әлемнің
көрінінсі екенін айтқан болатын. Бұл өзара ... ... ... ... ... ... ... тудыра алатын психологиялық
құрылымның элементтері ретіндетүсінген. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... мифологиялық
құрылымдардың (мысалы, әлемдік ағаш) тек жалпы, іргелі және жалпыадамзаттық
мифологиялық мотивтер ... ... ... ... ... ... ... ағаш культі халыққ танымында ерекше орын
алғанын байқадық. Ғаламдық ағаш ... ... ... бұл ... ... ... ... ғасырлар ақын-жыраулар поэиясынан көрінген.
Ағаш культі бұл ғасырларда ... ... ... да ... ХІХ ... ... ... да кездестіреміз.Әлем уіндігі ... ағаш ХІХ ... ... жеке ... ... ... Исатайды, Дулатта батырларды т.б.
Құс культі де ертеден келе жатқан культтердің бірі болғандықтан ... ... ... ... ... сұңқар т.б. жыртқыш құстар
тотем, жаратушы магиялық күш ... ел ... ... мен ... Ал, жыл ... ... мен адамзат арасын байлныстыратын ... ... күн ... ... ... ... «Жерұйық»,
«Жиделібайсын» т.б. жерлер жаннат өмірді, тыныштықты аңсаған жыраулар үшін
сағым ... ... ... ... ... ... ... архетипі ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар туындыларында ғана кеедеседі.
Мұнда бөрі архетипі тотемдік ұғымда берілген.
Мүйіді тағылардың және жеке ... ... ... орны
ерекше. Бұл культ байырға мифтікң сипатын сақтап, жол бастаушы ... ... ... ... ХІХ ... ... Ал ... Шалгез жырауда атақ-дәреже, шен атауын танытып,
бұлтаным ХІХ ғасырда Дулат ақында байқалады.
Кез-келген ... ... ... ... мифология болғандықтан
ақын-жыраулар туындаларындағы архетиптердің төркінін мифтерден ... ... ... ... ... деп ... ... ақын-
жыраулардың қиял байлығы мен ой шеберлігінің ... күні ... ... ... оның тамырының санамен
қабылдау, халықтың рухыни мұрасына ден қою – өткенімізді зерделеуге ... ... ... өз ... ... ... ... ділін танып білу
арқылы адаматтың барлығына ортақ ... ... ... алады. Ұлттық
қалыптасуына игі әсер ететін, оның өміршеңдігін көрсететін – ... ... ... ... ұлт дамуының ,
қалыптасуының көрінісі. Жырауларда кезедесетін ахетиптер ... ... ... әдебиеттер
1. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985.– 559б
2. Сейфулин С. Шығармалар жинағы. Алматы: ... 1988. Т.5. – ... ... М. ... ... ... Ана ... 1991.– 240б.
4. Мұқанов С. Халық мұрасы. Алматы: Қазақстан, 1974.- 236б.
5. Жұмалиев Қ. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Алматы: Мектеп, ... ... ... Е. Ақындар. Алматы: ... ... ... әдебиет
баспасы, 1956.–
7. Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. Алматы: Жазушы,1975. - ... ... Х. ... әдебиетінің қысқаша тарихы. Алматы:
9. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. ... Ана ... ... ... Ж. Елім деп ... ... жыры. Алматы: Білім,1995. – 192б.
11. Жақсылықов А. Образы, мотивы и идеи с религиозной содержательностью ... ... ... ... ... ... ... Исмакова А. Казахская художественная проза. Алматы: Ғылым, 1998.– 349с.
13. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Алматы: Дайк-Пресс, 2004,–504б.
14. Философиялық ... ... ... ... ... ... ... ой-санасы. Он томдық. Т.2. Мифология құрылымы
мен ... ... ... 2005.– ... Бес ... ... Т.1. ... Жазушы, 1984.–256б.
17. Ақберен. ХҮІІІ-ХХ ғасырлардағы қазақ жырауларының шығармалар жинағы.
Алматы: Жазушы, 1972. – 222б.
18. Мағауин М. ... ... ... 2006. – ... ... ... ... Өсиетнама: өлеңдер мен дастандар.
Алматы: Раритетр, 2003. – ... ... М. ... Қазмемкөркемәдеббас. 1951. – 138б.
21. Шортанбай. Толғаулар мен айтыстар, дастан. Алматы: Айқап, 1993. 80б.
22. Ай-Заман-ай, Заман-ай... 2 томдық. Алматы: ... ССР ... ... ... Бас ... РББ, ... Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы: Мектеп. 1967, –207б.
24. Жұртбай Т. Мықан ... // ... ... №11. ... ... Е. ... ... и его атрибуты/ Национальное наследие и
современность. Горно-Алтайск.1984,–184с.
26. Штернберг Л.Я. Первобытная религия. ... ... ... ... ЦИК ССР им. ... ... ... Фрэзер Дж.Дж. Золотая ветвь: иследование магии и религии. Москва: ООО
“Издательство АСТ” ЗАО НПП “Ермак”, 2003.– 781с.
28. ... Н. ... ... Сагалова А.М., Октябрская И.В. Традиционное мировозрение.
30. Энциклопедия символов,знаков, эмблем. Москва: Локид, Миф, 2000, – ... ... Б.А. ... в ... литературы Алматы. 1999.Док.дис.
32. Мұқышева А.Н. Қазақ әдебиетіндегі тұлпар ... ... ... ... А.Ш. Көне ... рухани мәдениеті. Алматы: ... 2002.– ... ... ... Ж. Төрт түлктң қасиеті. Алматы: Қаз Баспа ...... ... ... әңгімелері. Аламты: Ғылым, 2005.– 320.б.
36. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы: Білім, 1994.– ... ... Н. ... ... символикасы // Рух-Мирас. 2004.№1;52-54бб
38. Жұртбай Т. Мықан ... ... ... ... ... ... ... шежіресі. Алматы: Ана-тілі. 1992. – 206б.
40. Энциклопедия ... ... ... ... Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ веков. Материалы к ... ... ... Наука, КазССР, 1980. – 256с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АРХЕТИПТІК ҰҒЫМДАРДЫҢ ХІХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АҚЫН-ЖЫРАУЛАР ТУЫНДЫЛАРЫНДА КӨРІНІС 34 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы77 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары38 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь