Әріп Тәңірбергенов поэзиясындағы Абай дәстүрі [ 41 бет ]

МАЗМҰНЫ:
Кіріспе

І бөлім. Әріп Тәңірбергеновтың өмірі мен шығармашылық жолы
1.1 Әріп поэзиясының көркемдік ерекшеліктері
1.2 Әріптің ағартушылық бағытта жазған өлеңдері

ІI бөлім. Әріп - Абай поэзиясындағы көркемдік үндестіктер
2.1 Ә. Тәңірбергеновтің қисса-дастандарындағы Абай дәстүрі
2.2 Әріп айтыскерлігіндегі Абай өнегесі

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе..................................................................
..............................................3
І бөлім. Әріп Тәңірбергеновтың өмірі мен шығармашылық жолы.............6
1.1 Әріп ... ... ... ... ... ... ... Әріп - Абай ... көркемдік
үндестіктер....................22
2.1 Ә. ... ... ... Әріп ... ... ... ... ... ... жөнінде кенжелеп алсақ та, қазір
ол туралы айтылып та, жазылып та жүр, бұл жағынан ... ... деп ... ... ... Жан-жақты білімді, көп оқыған кемел
ақын Әріп Тәңірбергенов артына мол мұра қалдырды. Өкінішке ... олар ... ... ... ... заманалардың» салдарынан бізге толық
жетіп отырған жоқ /1,18/. Мұны зерттеуші Қ. Мұхамедханұлы да қадап айтады.
Оқырман ... Әріп ... ... рет 1969 жылы ... ... ... ... атпен шыққан шағын жинағы арқылы хабардар болса,
екінші рет 1995 жылы Қайымның ... ақын ... атты ... ... ... ... ғана ... танысуға толық мүмкіндік алды /1,23/.
Өйткені ол ақ патша өкімдерінің әңгір таяғымен азап ... ... ... ғана емес, оның экономикалық, саяси-әлеуметтік
проблемаларын да жақсы білді. ... ... ... ... шаруашылығын, титықтаған тұрмысын, аянышты ахуалын
да көрді, оның ... ... ... ... ... оны жөндеу жөнінде
өз ой-пікірлерін, өз байлауын ортаға салды. Сондықтан да оқырман қауым ... ... ... ... ... ... ақын қазақ елінің мәдениеті мешеу, тарихы белгісіз ... ... ... ... ... ... ... алдындағы «қазақ халқын
тарихқа кірмейтін жабайы халық» деп есептеген шовинистік пиғылдағы ... ... ... Ол оның ... ... тарихын білмегендіктен екенін
аңғарды. Ұлы ұстазы Абайдың дүниетанымы мен көмегі оған ... ... ... зерделеп оқуға жөн сілтеді. Әріп өзге халықтардың ғылым,
біліміне кітап арқылы саяхат жасап ... ... Ол ... ... ... түркі халықтарының тілінде жазылған трактаттарды, діни
кітаптарды оқи білді. ... ... ... ... ... ... ғана ... әлем әдебиеті мен ғылымына жетеледі. Халық ауыз
әдебиетінің қайнарынан мол сусындап, ... ... ... ... мен мұндалап тартты. Елінің тарихы және мәдени мұраларына деген
сүйіспеншілігі өмірінің ... ... ... ... /3,54/.
Жұмыс тақырыбының өзектілігі.
Әріп шығармашылығындағы жанр ерекшелігі сан ... ... ... ... – сол ... ... сипаттайтын,
ел тарихы мен дәстүріне терең үңіле, айшықты жазылған, ... ... ... және этнотарихи, қоғамдық ... ... сан ... ... ... ... өзі сан ... ғылым саласына
қосар үлесі бар бай қазына десе де болады.
Әріптің ақын ретінде өзіндік қолтаңбасын қалыптастыруы, сөйтіп
классикалық ... ... ... ... ұлы ... ... жүріп жатты. Ұлы мектептің өнегесі оны шеберлік биігіне алып
шықты. Бұған Әріптің өз бойындағы ақындық ... ... ... ... оның өз шығармалары арқылы «Әр дәуір поэзияға өз міндетін жүктеп
отырады. Сол ... ... орай ... да ... ... ... деген биік талапқа барынша толымды жауап ... ... ... ... ... ... «Зияда - Шаһмұрат», «Қисса
Баһрам», «Қисса Қожа Ғафан» ... қай – ... да ... ... ... ... өткен оқиғаларды арқау еткен. Кейіпкерлері - тарихта
болған адамдар, жер – су ... да ... ... оған ... ... ... ... қатарына жатқызуға болмайды. Ақын өзінің
идеясын, ақындық нысанасын алып шығу ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланады.
Қазақ әдебиеті тарихында ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... орын алып ... ... ... шәкірті
ретінде танылуы бертінге дейін көлегейленіп ... Әріп ... жаңа ... танып, ақын мұрасының зерттелу ауқымын кемелдендіре
түсудің кезі келгендей. Көптеген кедергілерге қарамастан Әріп ақын мұрасы
жарық ... Енді Әріп ... ... мол ... ... ... тақырыптық ауқымы, жанр молдығы, стильдік өзгешеліктері, тілдік
шеберлігі, басқа да ... ... ... сан алуан қырлары дәйекті
зерттеулер кезі келді. ... ... ... ... әдейі
өзгертілген сөздер түпнұсқасымен салыстырылып қарастыруда маман пікірлері
мен толғақты мәселелер түйінін шешу міндетті. ... да ... ... ... ... ... ... салаларда таптырмас бағалы дәйек,
құнды мәлімет.
Зерттеу деңгейі.
Әріп Тәңірбергеновтың өзгеше ... биік ... ... толғандырар тұжырым ... ... ... ... бірі ұлы Абай мұрасына ғұмырын арнаған Мұхтар Әуезов
болды.
Әріп ... ... мен ... ғылыми негізде зерттеуге классик жазушы
Мұхтар ... ... ... ... ... хақ. ... «қоғамға
жат» саналып, жарыққа шықпай қалған «Көкбайдың ақындығы» ... ... ... ... боп ... ... білдіреді: «Абай
мектебінің ақындарын ... сол ... ... ... ... лайығы бар
бір топ ақындар жайын әзірше жазғамыз жоқ. Бұл қатарда алдымен аталатын
Әріп ақын мен Әсет ... ... ... қайраткерлері бар екені
даусыз... Бұл жерде мысалы - Әріптің Көкбайға ұқсаған және одан гөрі ... ... ... тудырған бағалы еңбектері бар екенін
білеміз.»/4,46/, - ... ... ... қуатын алғаш танып, ... ... ... ... ... ... қысқа ғана ой ұшығының
келешекте кеңейіп, ғылыми түрде өрістеуіне уақыт қыспағы ырық ... ... біз Ә. ... өмірі мен шығармашылығының әлі де жете
зерттелмей, ғылыми тұрғыда өз ... ... ... бірнеше себептерін айта
кетейік.
Біріншіден, абайтану мен Абайдың ақындық мектебін құртуға тырысқан сол
уақыттың ... ... ... ... ... жат ... жазуы (әсіресе,
дүниетанымдық мәндегі поэзиясы).
Үшіншіден, Әріптің төңкеріске дейінгі патша шенеуіктерімен бірге бірнеше
жерде тілмаштық қызметте және болыстың ... ... ... ... ол аз ... ... кейін кеңес өкіметі тұсында «істі болған
күдікті» өмірі.
Ең соңында, тіпті «Әріп ... ... ... ... қарсы болған», -
деп Абай мен Әріп арасындағы өнерге тән өлең қақтығыстарын ... ... ... ... ... ... бір тобы ... ескішіл» деген
айдарға иеленіп келсе, ағартушы-демократтық бағыттағы ... бір ... өзі ... ... ... ... ... сүзгіден өтіп,
әдеби мұралары біржақты танылып келді. Кеңестік ... ... ... аса дәріптеліп, ол талғамға келмейтін мұралары бүркемеленіп,
реті келсе, сын тізіне алынып келген ақын - Ә. Тәңірбергенов ... ... ... ... пікірлер төңкерістен кейін қарқын ала
бастады. 1936 жылдың 11 қыркүйегіндегі «Социалистік ... ... екі ... ... ... құрбаны болған Тұрлыхан Қасенұлының «Әріп
ақын» атты мақаласы басылды. Бұл Тәңірбергенов мұрасына арналған алғашқы
біртұтас еңбек еді. ... аз ... ... бұл ... мақалалар кеңестік
танымның таразысына тартылып, ызғарына шалынды.
Елуінші жылдары Әріп мұрасының зерттелу аясы ауқымдала түсті. Мұхтардың
жетекшілігімен ... ... ... ... кең ... зерттеліп,
жүйелі қалыпқа енгізіліп, 1951 жылы Қ. ... ... ... ... /5,35/ ... диссертациясы үлкен тартыспен қорғалғаны
белгілі.
1969 жылы ... ... ... мені» деген атпен Ә.
Тәңірбергеновтің тұңғыш жинағы жарық көрді. Алғысөзін Өмірзақ Есназаров
жазды.
Әріп ... ... ... ... дейін зерттеген ғалым
Қ. Мұхамедханов 1995 жылы шыққан «Абайдың ақын шәкірттері» деген ... ... Әріп ақын ... ... ... береді.
Қ. Мұхамедханов былай дейді: «Мен Әріп ... ... ... ... 1939 жылы ... ... ... Сол кезде Шұғыбанмен
таныстым. Әріп ақынның шығармаларын ең көп білетін адамның бірі де ... ... ... еді ... ... мен ... жұмысының негізгі мақсаты Абай ... ... ... қуатының Ә. Тәңірбергенов поэзиясындағы алатын орнын
анықтау болып табылады. Кезінде зерттеушілер ... ... ... бірі Абай ... ... Осы Абай ... ... өкілі
Әріп шығармаларындағы Абай өнегесі, оның мектебінің айқын көрінісі. Сонымен
қатар Ә. Тәңірбергенов поэзиясында Абай дәстүрімен қатар өзіндік жаңалықтың
тақырыптар ... ... ... ... ... шығармаларының қазақ әдебиеті тарихында алатын
орнын, маңызын және Абай дәстүрін зерттеуді ......... ... ... алынды.
Тақырыптың ғылыми методологиялық негізі:
Еңбектің ғылыми және методологиялық негіздерін ұлттық әдебиет
тарихы ғылымының ... ... және ... ... ... сын, ... еңбектеріндегі ой пікірлер тұжырымдарын
құрайды. Атап айтқанда: М. Әуезов, Қ. ... С. ... ... Ө. ... М. Мағауин, С. Негимов, Ө. Есназаров, А. Нұрқатов,
М. Мырзахметов еңбектері алынды.
Зерттеу обьектісі: Әріп ... ... ... ... теориялық практикалық маңызы:
Зерттеу жұмысының нәтижелерін, ... ... ... курстарда әртүрлі деңгейлердегі баяндамаларда қолдануға
болады.
Жұмыстың қысқаша құрылымы:
Бітіру жұмыс ... ... ... және ... ... ... ... өзі екі тараудан ... ... ...... өмірі мен шығармашылық жолы. Екінші тарау – Әріп - ... ... ... деп аталады.
І. Әріп Тәңірбергеновтың өмірі мен шығармашылық ... Әріп ... ... ... ... аяғы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті
тарихында қазақтан шыққан білімдар, сауатты ақындардың аса ... - Әріп ... Әріп ... ... облысы, қазіргі Жарма
ауданында (бұрынғы Қандығатай ... 1856 жылы ... ... Әріптің шын
аты – Мұхаммедғарып. Руы Найман, Найман ішінде Сыбан. Әріптің ата-бабалары
тарихта белгілі, тұқым қуалаған би әрі ақын ... ... ... ... жазған «Найман шежіресінде» Жанкөбек ұрпағын таратып, баяндай
келіп, Әріп ... ... ... ... Әліден – Тәңірберген,
Оның ұлы Әріпті Найман білген.
Тұсында «Әріп ақын» атаныпты,
Ақындық Байғарадан үзілмеген.
Әріптің әкесі Әлі Тәңірбергенов шаруа ... ... ... екен де, ... ... қазақтың қара сөзін сапырған саңлақ әрі ... ... ... жан ... бал құрақтай кезінде мұсылманша медреседе діни білім алып, сонан
соң ... ... ... ... ... Мұсылманша хат танып,
орысша сауатын ашқан Әріп ... ... ... ... Өз ... жалықпайды. Мұсылманша, орысша кітаптарды көп ... ... де осы ... үйір бола ... Орыс, қытай, араб, парсы тілдерін
тиянақты меңгереді.
Әріп орысша бастауыш ... ... ... ... жыл ... ... да, ... үш жасында Семейдегі училищеге түсіп, оқуын
қайта жалғастырады. Семейде оқып жүрген жылдарында халық ауыз ... мол ... ... ... ... жете
танысады.
Әр жыл сайын Семейге келіп, ұзақ ... ... ... ... ... достарымен мәжіліс құрып қайтатын Абайдың әдеті болғаны
мәлім.
Сондай Семейге ... ... ... оқып ... қазақ
шәкірттерімен бас қосып, мәжіліс құратын ... ... ... ... ... ... баяндап береді:
Семейге Абай келсе бізде думан,
Ән салып, босамаймыз айғай-шудан.
Бас қосу, бақастасу, мәжіліс құру,
Секілді бір ... ... ... неше ... Абай ... ... ... буған.
Бір барсаң, мәжілісінен кеткің келмес,
Хакімдей Аплатон аңырап тұрған,
Келбеті біліміне ылайықты,
Япырым-ай мұндай адам қалай туған!
Абайдың осындай мәжілісінен қалмайтын шәкірттердің ... ең ... пен ... болған /6,69/.
Сөйтіп, Әріптің ең алғаш Абайды көріп-біліп, ұлы ұстаз ретінде ... оның ... ... оқып жүрген жылдары болады. Тарих, әдебиет,
өнер-білім жайында Абай аузынан естіп, біліп ұққандарын көңіліне ... ... ... ... Әріп ғылым қуу жолына мықтап түседі.
1882-1884 жылдары Аякөз уезінде, 1884-1887 жылдарда Қытай ... ... ... ... ... тілмашы міндетін
атқарады. Сондай-ақ, Верный, Бішкек қалаларында заң орындарында, байланыс
саласында жұмыс ... Жене ... ... ... ... ... ... дәріс өткізеді.
Қазақстан мемлекеттік Орталық архивінен келтірілген деректер Әріптің бір
айға жуық уақыт жазықсыз Лепсі түрмесінде отырғанын және ... 1884 ... ... ... дәлелдейді.
Өмірдің талай-талай қиын-қыстау жолдарын басынан кешіп, ... ... ... келген шақта ақын өз басының мұңын, ... ... ... жетпіс алда, алпыс айдап,
Бекітіп қол-аяқты жіпсіз байлап.
Дүниенің бәрі де күңгірт тартты,
Шапшыған тұнық едім ... ... ... ... ем ... ... тұрған сайрап.
Төрт арыс қадіріңді білмеуші едім,
Жат болып менікі емес қалдың жайрап.
Өмірдің өтпегінің белгісі жоқ,
Пәлен күн барам демес саған сайлап.
Құтырған жолбарыстай көп ... ... өзің ... ғафу ... ... келіп, кешегі қаскүнем дұшпандарын есіне алып, ызалы ... ... егін ... мен кетейін,
Кіжінген дұшпандарым тісін қайрап.
Жақынға керегім де бар-ақ шығар.
Өкінер көмгеннен соң әбден жайлап.
Қолменен ұстап берген кісімсініп,
Отырар ... ... бота ... бұрын келмек,
Тегінде есіне алсын оны да ойлап.
Келмейді алжып жатып өлең жазғым,
Жасыққа көрсетейін ... ... ... ... мұң-шерін шаға отырып, сары ... ... ... ... ... ... берік сенеді.
Ең соңғы шығармаларынан әзірге бізге жеткендері: «Кәрілікке»,
«Балаларыма» деген екі ... және өлер ... ... ... бес ... ... ... аппақ сақалды.
Атадан алтау тусаң да,
Бір жалғыздық бар деген
Естуші едік ... ... ... көп ... ... ... өлмейсің деп еді,
Мінеки, көрге апарды.
Әріптің ақындық сапары осы өлеңмен аяқталады.
Өмірдің талай-талай тар соқпақ, тайғақ ... ... ... ... ... ... қиянатын да көп көрген, ... ... ... ... ақын 1924 жылы, маусымның 14-і күні 68 ... ... таяу ... деген жерде қайтыс болған. Сүйегі сондағы өз
қыстауы Қарабұлаққа жерленген.
Әйтсе де елмен қызмет ... ... ... адам ... ... ... айыра білуіне, қоғамдық ... ... ... ... көмектеседі.
Әріп – Абай мектебінің түлегі. Ұлы Абайдың өнерпаздық ... ... жай ... ... өлең ... өрен жүйрігі. «Бәрінен
Абай сөзі артығырақ, сыры көп, ... ... тым ... /7,58/ деуі ... Оның сынына түсіп, шығармашылық жаттығудан өтеді. Абайша еңбек етіп,
өмір сүруді өзінің бірден-бір мақсаты ... ... ... да ... ... Әріп ең ... тіл ... көңіл бөліп, зер
салып ізденеді. ... ... ... ... төрт ... ... сол ... жазылған кітаптарды емін-еркін оқитын болған /7,43/.
Ақын өзінің «Тоқтағанда» деп ... ... жас ... ... талип,
Талпынып төрт лұғаттан тағлім алып,
Бір мен емес, ... ... ... ... ... ... - дейді.
Әріп қолына қалам алған күннен бастап Абайдан көз ... ... ... ... ... аса ірі ... бірі. Әрқашан Абайға
ұқсауға талпынып, елдің мұңын-мұңдап, ... ... Абай ... ... ... үңіліп» батыс-шығыс әдебиетінің үлгілерін көп үйренген.
Әріптің Абай рухын бойына сіңіргені ... оның кез ... ... ... лебі есіп ... Сөз арасын бөтен сөзбен былғамай, Абайша ... ... ой ... жасынан машықтанғандығы оның әр шығармасынан
тайға ... ... ... ... тырнақалды туындыларының өзі тікелей
Абай әсерімен жазылғандығын ... Абай ... ... ... ... еліктеп Әріп те «Әліфби» атты өлең жазған /8,93/. Абай ... ... ... өлең ... ... жазса, Әріп арабтың жиырма тоғыз
әрпіне жиырма тоғыз шумақ өлең ... ... ... бал, ... ... ... жамылған жамалың нұр.
Не Күләндәм, не Балқис ғажайыпсың,
Затыңның кім екенін білмедім бір, -
деп ... ... өн ... ... қиссаларындағы ғашықтар аты ... ... ... ... ... ... ... Өлеңде араб, парсы
сөзі көп орын алады.
Абай өзінің ... ... ярым ... ... ... сөзің,
Мәт-қасың, тәштит-кірпік, сәкін-көзің,
Үтір мен асты-үстілі жазу да бар,
Болуға асты-үстілі көнсең өзің! –
десе, Әріп те өз өлеңін дәл осы Абай ... ... ... ... – мәт, ... - әмза, сәкін – көзің,
Үтірдей бармағыңыз, шәрбәт сөзің.
Тәштит пен Таһиғаңды таба алмадым,
Тыныстай кез келесің қайдан өзің», ... ... ... ... жоқ, бірақ Әріптің ақындық ... ... Оның ... ... да сан ... Ақынның
шығармалары өзінің ой-өрісінің, өз басынан өткізген өмір белестеріндегі
көзқарастарының көлемін айқын көрсетіп отырады. Әріп ... ... ... хош иісі ... тұрады. Бұған қоса орыстың ұлы ақыны А. ... ... ... ... ... аударады. Әріп
Тәңірбергенұлы М. Ю. Лермонтовты «көзді туған» данышпанға теңеген /8,39/.
Абайдың ақындық ортасы, ... ... ... ой ... ... М. ... Әріп ... сыр-сипатын төмендегіше түсіндіреді:
«Бұл ақынның да сан өлеңдерінде Абай аты аталып, үлгі-өнеге ... ... ... Әріп жазған өлеңдердің көп мазмұны – ғылым туралы, еңбек
туралы, әйел халі туралы және әсіресе жуан-содырлар туралы жазылған ... ... ... ... ... ... де Әріп Абайға
аса жақын келіп, ой-сана жағынан да, шеберлік, стиль, үлгі жағынан да ұлы
ақынның ... ... иық ... ... сездіреді» /4,56/.
Осы тұста Әріп Тәңірбергенұлының мына бір ... ... ... ... ... ... сақалды,
«Атадан алтау туса да
Бір жалғыздық бар» деген
Естуші едік мақалды.
Келіп көшкен сарайдан
Керуен біткен жөнелді.
Жанынан көрген мүлкінен
Ойласаңшы не ... ... ... тұрмыз сапарды.
Жақыннан жатқа баруға,
Көптен жал,ыз қалуға
Бұзғалы тұрмыз қатарды.
Әріптің осынау толғаныстары ауызекі ... ... ... ... ... айтуға келмейді. Баппен, мақаммен
айтуға қолайлы. Бұған себеп - өмірді ... ... ... ... ... ... ... Жалғанның баянсыздығы,
тіршіліктің тұрақсыздығы, ғұмырдың қысқалығы, ... ... ...... ой мен ... ... ... сарын қосады. Ал
«Өмір» дейтін жырына зейін аударсақ, өмір ... ... ... ... баба ... ... ойға оралады. Тәжірибесі мол тарлан таланттың
салыстырулары мен сипаттаулары халықтық-ақындық дәстүрден нәр-қорек тапқан.
Бұған қоса Абай, Әріп ... ... және ... тәлім-
тәрбие, сондай-ақ дос пен дұшпан тақырыптары бойынша жіктелген әсер үлгісі
өзіндік тілдік өрнек және ойдың тереңдігімен ерекшеленеді. Дүниенің ... ... ... ой ... ... сөз ... ... аудартпай қоймайды. Олар дүниенің өткінші екенін айтқанда, тағдыр –
соның өтеуі деген бір тоқтамға келеді. Абай ... ... ... ... айтып, күңіренеді /9,68/. Дүрліккен дүниедегінің бәрі
өткінші болғанымен, оның ... ... тану үшін ... мекен, “ер
сынарлық бес күндік бір майдан” екендігі айқындалады. ... мен ... ... ... жеңілдетеді. Абайдың:
Қайғы келсе қарсы тұр, құлай берме,
Қызық ... ... ... ... ... ... ерік бермегендігін, сондайда пешенеге не
жазса, соған риза болу керек деп тұжырған ойы мен ... ... ... ... Абай ... сусындаған Әріп ойын нақты
мысалдармен дәлелдеп, ... ... ... ... сынақтардың мәнін өз
оқырманымен бірге іздейді.
Өлең сөзінің байыбына ... мән ... сөз ... ... ... ... сөз кеңістігін байытқан ақынның көркемдік
әлемі мен талғамы биік болатыны сөзсіз. Сөз – бір ... Оның ... ... ... ... Сөз – адам ... ... адам танымын
танытатын құрал. Кемеңгер Абай ... орны мен ... ... ... ... ... сөз,
Бойыңа жұқпас, сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар /10,68/.
деп ақынның сөзге қойған талабы ... ... ... ... сүзгісінен өтсе ғана сөз орынды. Әріп те сөз құдіретінің құндылығын
арттырған ақын. Кейбір өлеңдерінде сөз ... ... мән – ... ... ... ... түсініктанымды ұштайтын қолданыстарды орнымен
пайдаланған
1.2. Әріптің ағартушылық бағытта жазған өлеңдері
Әріп Тәңірбергенов шығармаларындағы ғылым-білім, тәлім-тәрбие ... ... ең ... де, көлемді жақтарының бірінен саналады. Бұл
мәселені де ... ... Абай ... ұлы ... ХІХ ғасырдың
екінші жартысында көтерген еді. Әріптің ұстаздық ... оның ... ... байланысты. Абай шығармаларында басты тақырып ... ... ... Әріп ақын ұлы ұстазының дәстүрімен, өз
шығармаларында, ... ... сай ... түсті. Әріптің ғылым, білім
жайындағы өлеңдері Абайдың тағылымдық тақырыбынан бастау алғанын ... ... ... ... ... өлеңдері Абайдың
«Жасымда ғылым бар деп ... ... ... ... ... жүр» сияқты өлеңдерімен тақырыптас қана емес, іштей мазмұндас,
мағыналас екендігі дәлелдеуді қажет ... ... Абай ... ... деп ... ... бірақ Әріп – ... ... ... ... /8,36/. Ә. ... өлеңмен жұмбақтар жазуы
оның тәрбиелік мақсаттарымен тікелей байланысып жатыр. Әріп ... ... ақын ... де алдында отырғын шәкірттерін ғана тәрбиелеп ... ... ... ... ... үн қатты.
Ақын бойынан ақынның болашаққа деген ... есіп тұр. ... таза ... ... да орны ... Осы ... ақын ұстана отырып, талмай еңбек етудің арқасында Абай ... ... ... ... оның ... ... өз ... өркен жаюына өзінің шыншыл да шебер, жаңашыл жырлармен өлшеусіз
үлес қосты.
Әріп «Ғылым ... ... ... Бұл ... өнер-білімді жалпы
мадақтап, ғылымның пайдасын айтып, құрғақ насихаттамайды. Өз өлеңінде ... сай ... ... ... ғылымның қазақ халқының тағдырына
қаншалықты қажет екенін әрі әсерлі, әрі ... ... әрі ... жырлайды.
Мысалы:
Дүние – теңіз, ғылым – кеме,
Кемесіз терең суға түсем деме.
Толқыны ... ... мына ... ме мұны ... ... ... ащы бұл ... іші жайын,
Толқыны төңкерілер барған сайын.
Қауіпсіз балық аулап пайдаланыр,
Сенімді кеме болса кімде дайын.
Кемеде ... ... ... тесік,
Мақтанба жел қайыққа кеме десіп.
Жел соғып көтерілсе, жоқ боларсың,
Толқынның түрі жаман жатқан көшіп, -
деп ақын халықтың ой-санасын оятуға, ... ... ... ... ... ... ... ғылымды сол теңіздің айдынында, әлемнің
шартарабына еркін саяхаттайтын қылаудай міні жоқ кемеге балайды. ... мен ... ... ... ... саңлаусыз, сенімде
кеме арқылы жүзіп қанығасың, жарылқанасың деген сындарлы пікір қозғайды.
Ақын заманның ... ... ұлы ... ... ... ... ғана ... Өнер, білімді қайдан алу керек,
дауылды күнгі теңіздей толқын атып жатқан ... ... дос ... ... ... ... Әріп айқындап айтып береді:
Толқынға кеме менен ыңғайлы бол,
Бір білгіш ... ... ... ...... көңілдің тиянағы,
Әне жаным, сөйткенде табасың жол, -
деп, өнер-білімі өскен, мәдениетті, алдыңғы қатардағы ... ... ... ... ... ... өсіп, өркендеу жолын көрсетеді. Үлгі-өнеге
алатын елді, толқын ... ... ... ... адам ... ... деген метонимия арқылы береді.
Ағартушы ақынның «Ғылым туралы» бұл өлеңі әрі терең ... ... ... ... бірі. Ақын өлеңін қазақтың жігерлі ... ... ... айтып аяқтайды:
Кәсіп қыл, ғылым берер іздесең жем,
Болмайсың таза жүрек ешкімнен кем.
«Күннен де білім жарық» деген мақал,
Соқыр кісі болмайды көздімен тең, - ... ... Әріп ... басты тақырыбы. Әсіресе, жас ұрпақтың
тағдыры ақынды ... ... Бұл ... ... ... ... өлеңдері көп болған. Бұл өлеңінде:
Балалар, жат та, тұр да білуді ойла,
Үнем түгел тұрмайды мұндай той да.
Жігіттіктің қадірін ғылыммен біл,
Салақтық, салқылықты ... қой да, ... енді бір ... ... ... ... жас өмірін босқа
өткізіп жүрген жас жігіттерді шенейді:
...Адамзат гүл сияқты аңғарамын,
Несіне кәріліктің шамданамын.
Не ғылым, не өнерден хабары ... жас ... таң ... - ... бой ... ... ... надан қалпында қалып,
өтірік, өсекке салынып кеткен, ... жас ... ... ... ... ... қаны ... күйінеді. Тоқ етері, «күннен де білім
жарық», «сөз жинаған мың кісілік», Ғылыммен мұздай қаруланған білімпаз ... тең ... ... /10,52/. ... ... ... ... жас пәлен дерге,
Жігері көтерілмей, тартар жерге.
Өң бергіш өсек пенен өтірікке,
Қайтерсің бірі ... ... ... - ... ... ... ... жазған өлеңдерінен сақталып, бізге
жеткендері осылар.
Ә. Тәңірбергеновтің келесі бір тақырыптық топтамасы – дүниетанымдық
мәні бар, философиялық тұрғыдағы өлеңдері. Жалпы адам ... ... ... ... ... ақынның бізге жеткен ... ... ... «Нәпсіге», «Дүние туралы», Ғапылдың тірлігі, «Иман ... ... ... бүгінгі күн», «Тәуба», «Ғапылдық қараңғы жол адаспаңдар»
сияқты дүниелік ... ... ... оның ... ... ... /11,45/. Ақын өткінші дүние ... ... ... мәні ... ... деп ... Әріп Тәңірбергенов дүниетанымы
терең.
Ұлттық поэзия тарихында символикалық-поэзиялық бейнелілік, рухани өмір
әлеміндегі әсемдік, эстетикалық ... ... ... ... ... ... сөз – ... арқылы суреттеледі. Бұл
бұраңдаған қисық жолға, бұлаң қаққан қызыл түлкіге, сырғып ... ... ... ... ішсең де қанбайтын тұзды суға, үлбіреген қызыл
гүлге, бояулы шүберекке, ұстараның ... бір кең ... ... ... шәкірті Әріп дүние туралы қалайша толғанатынын, ... ... мына бір ... анық ... болады:
Дүние – мейманхана бір аз дүрмек,
Білдірмей жарбаңдатып алдап жүрмек.
Өзіңше еш нәрсе жоқ, ... ... ... ... бірақ түрмек.
Дүние - көптен қалған бір үлкен тең,
Тонау ... ... жоқ ... ... олақ ... тон ... бой мен ... етек пен жең.
Дүние қызыл түлкі жолы жал-жал,
Алданып, қыз деп бұған жүрміз аңғал.
Қарамай кескін-келбет ерлігіңе,
Хан мен қараң тұрсын, салар жанжал.
Дүние - бір ... ... ... ... ... ... ... базарынан қайтар екен.
Дүниенің опасыз, фәни екендігін айта отырып, дүниеден без демейді, сол
фәни дүниеде өмір ... адам ... ... адамшылдық қасиетін дұрыс
түсініп, өмірді бос өткізбеудің жолын көрсетеді. «Ғапылдың ... ... бас пен ... ойласаңшы, неге тойған.
Көз жараның орны емес, көрмек ләзім,
Ғылым – көңіл қазынасы сақтап қойған.
Білгенмен, білмегендік жер мен көктей,
Білген жетіп, білмеген ... ... бұл ... ... ... ... ... шығар ойдан,
деп, ұлы ұстазы Абайдың: «Әуелі адамның адамшылығы ғақыл, ғылым деген
нәрселермен» /9,17/, - ... ... ... ... ... ... деген өлеңінде, «Иман» деген сөздің мағынасын, қазақтың
қарапайым сөзімен түсіндіріп, имандылықтың ... ... ... шын ... жол ... көп ... ... құр жанаған.
Қандай нәрсе екеннен хабары жоқ,
Не пысық суәл қылсаң иманынан.
...Ей, ғапыл иман ... ... ... ... тұтып көңілге алмақ.
Жүректі адалдыққа анық байлап,
Тартынып арамдықтан таза қалмақ.
...Осындай шын ниетпен қылсаң зікір,
Жүрекке тұтпақ керек ... ... ... ... деп соны ... ... ... бағытта жазған өлеңдерінің өзі, қазақ халқын дүние тануға,
адалдыққа, ... ... адал ... ... негізделген.
Әріп поэзиясында нақыл сөзге лайық құрышиан ... ... мол ... ... сөздер – жүректің миуасы. Жүрек демекші, бұл
қытайдың философиялық ... ... ... ... әрі ... ... мен ақыл дүниесін қамтиды екен /12,21/. Мәселен: «Сымбатты ... ... ... ... арғы ... «Жалпылдап жапалақша шыр айналма»,
«Жас жолбарыс секілді жігіттік күн», «Базарға салсаң пұл болмаса, ... ұл ... Қияр ... дәмі жоқ, ... бақтың алмас». Мінеки,
ақынның осы сөздерінен ойшылдық сарын өткір сезіледі. Ал мына ... ... ... ... көңіл аударып, ғылыми көзқарасын мәлімдейді:
Сөйлерде мый береді тілге хабар,
Ақылсыз құр ... тіл ... ... ... ... ... берсе хабар,
Мүдірмей қызыл тіл сөз сонда табар.
Дүниетанымдық поэзия тек, өмір-дүние жайындағы философиялық ой-толғау
ғана емес, ... ... сай ... ... жолға жетелер тағылымы мол
дүние. Сондықтан да, дүние ... ... ... ... ... ... ... Әріп Тәңірбергенов – ақындық арнадан асқан
данышпандық әлемге ... ... ... ... ... ... басында ұлы ақын Абай
тұрды. Бұл заңды да. Өйіткені өз дәуірінің рухани ... ... ... сынды алып тұлғалардың ғана қолынан келер іс еді. Ол өзінің сан қырлы
шығармашылығы арқылы ... ... ... жаңа ... ... ... Ұлттық әдебиеттің бұдан кейінгі даму процесін тікелей осы
дәстүрдің заңды ... деп ... ... өзі ... ... ... болған әдеби орта жайлы шындық өз қалпында
көрсетілмейінше, ұлы ақын бойындағы ақындық ... ... атып ... көрсетудің өзі екі талай болар еді”, – деген филология ғылымының
докторы М. Мырзахметовтың ... /14,14/ ... бен ... ... беріктігін аңғартады.
Әріптің 1890 жылдардан былайғы негізгі ... ... ... ... Халықты қанаушыларды әшкерелеп жырласа, еңбек елін
дәріптеп ... Әріп ... ... – Абай ... ... ... алғанда, Абайдың тікелей тәрбиесін көрген шәкірт Әріп ... ... ... ... ... тарихында өзіндік орны бар
көрнекті ақын дәрежесіне көтерілді. Ә. Тәңірбергенов ... ... Абай ... ... ... ... Сонымен қатар Әріп
Абай дәстүрін өзіндік өрнек – бояуымен байытқан жаңашыл ақын ... ... ... Абай іргесін қалаған реалистік әдеби дәстүрдің ... ... ... ... ... ... қоса, ақынның
қазақ өлеңінің өрнегіне, ырғақ, буын, ұйқас өлшемдеріне қосқан тың бояулары
да сан қырлы. Әлбетте бұл қасиеттердің бәрін шағын бір ... ... ... емес. Бұлар – Әріптің шығармашылық мұрасын игеру барысында
көзі ашылатын мөлдір ... ... ... мазмұны тереңдей түседі. Халықты қанаушыларды
әшкерелеп жырласа, еңбек елін дәріптеп жырлайды.
Әріп творчествосы қазақ халқының ... ... ... ... ... өсіп отырады. Ақынның саяси сана-сезімі өскен сайын, оның
өлеңдерінің идеялық мазмұны да тереңдей түседі /9,62/.
Аяусыз езгіде, ауыр ... өмір ... ... ... ... ... ... еңбек адамын ғасырлар бойы қанап келген үстем тап өкілдерінің
зорлық-зомбылығын сынау – ақын ... ... ... ... ... биге айтқаны», «Алшеке, отырмысың ... ... ... ... ... ... ... туралы», «Озбайды демеңіздер байдан кедей» т. б. өлеңдерінде ақын
замана шындығын ашып, әкімдердің халық ... ... ... ... ... ... батыл сөйлейді, өзінің де, езілген еңбекші
елдің де көзқарасын анық, батыл айтады:
Қабанды ескі ауру ... сен ... зар ... боп ел ... ... ... жезін знак қып салбыратқан.
Ақынның мұндай мысқылды өлең жолдары ұлы Абайдың:
Күштілерім сөз айтса,
Бас изеймін шыбындап.
Әлсіздің сөзін салғыртсып,
Шала ұғамын қырындап.
деген сынымен ... ... ... ... ... ... ... адамдық болмысты тануға ұмтылған
азаматтық ірі ... бірі – ... ... бәле ... ... осы бір
жағымсыз қасиеттерден арылту. “Үйретуден жалықпау” ... ... дана ... таныған Әріп ұлы ақын ұсынған адамды адамдыққа тәрбиелеу
атты жанды идеяны одан ары дамытты /11,13/. Данышпан Абай:
Болмашы кекшіл,
Болсайшы көпшіл.
Жан ... ... қыл ... ... ол ... ... тәжірибесін алға тартады. Яғни, ұлт алдындағы
борыш ұғымы алдыңғы қатарға шығып, азаматтың ... ... ... ... Ал өмірде адам болып қалу үшін, адамгершілікті ... не ... Бұл ... қазақтың ұлы ақыны Абай мен шәкірті Әріпті де
өмірді сөзбен өрнектеген суреткер ретінде ... ... хақ. ... ... бар, Адам ... ... бар” күңіренген Абай ұйықтаған ойды
түртпек ... ... адам ... қалуын көздеп, талай даналықты алға
жайып ... Ұлы ... адам ... ... үшін ... бес ... ... өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ –
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, ... ... ... ... ... қой ... асыл іс ... /10,16/.
Ақын «Еңбек туралы» деген көлемді өлеңінде халықты қанаушы сараң
байларды, ... би, ... ... ... елді ... ... қулық-
сұмдықпен күн көрушілерді «ызалы жүрекпен, улы ... ... ... ... ... «бойында ат тартпайтын арам»
жырлайды.
Байлар жүр мансап ... құр ... малы ... жүр ... мен ... ... қошемет қып,
Қойын сойып, ет тартар қос табақтап.
...Адал еңбек істеуге дертің күшті,
Жиреніп жек көресің шындық істі.
Адалды адал, арамды арам ... ... ... ... түсті, - дейді.
Осындай сиқы қашқан елдің бетке ұстар ... ... ... ... тоймай жалақтаған, би мен болыс алдында жалпылдап, қос
табақтап ет тартып», бейшаралық ... ... ... ... ... топтың бар қолынан келері:
Алдау, арбау қанына сіңгенбатпан,
Бар мақсұтың нашарды зар жылатқан.
Жалға жүрген жарлының ... ... ... ... ... атқан.
Құдай атқан! Қара қазаққа мұнан ауыр сөз жоқ. Елді қан ... ... ... шыққан айуандығын алмастырар сөз – бұл. Бүкіл өлеңнің
басты кейіпкері де осы – құдай атқан. Парақор би мен ... та, ... да, ... ... тастамай құдайсыздыққа барушы мүләйім молда да ... ... /12,64/. ... ел берекесіздігінің басы – осылар.
Әріптің нағыз сыншыл реалистік өлең. Ақын өлеңін былайша қорытады:
Елірме ел ... ет ... ... септегенге.
Жарлының жалғыз қойын жалмап алып,
Мұнша неге құмарсың ептегенге
Ертең біреу әділдік құра қалса,
Қайтесің су ... ... ... бес есе қып төлеу берсең,
Айтпадың деп сонда өзің өкпелеме.
Қорқыттай қазан көрің алдыңда ... ... ... ... ... ... деген өлеңнен соң, ақынның «Қалыңмал туралы» өлеңі
жазылады. Өлеңнің негізгі тақырыбы әйел теңдігі ... ... ... ... көкейкесті арманы еді. Бұл мәселе халық
поэзиясында да, ХІХ ғасырдағы Абай бастаған жазба әдебиетте де ... ... бірі ... ... ... ... өлеңінде: әйелді малға сату, сүймеген адамына
зорлап беру, ... ... ... бойы ... келе ... ғұрыпты
ашына әшкерелеп жазады:
...Жас қызды алпыстағы шал алады,
Әйел жағы тағы кем саналады.
Әлгі ... үш ... ... ... ... ... қып ала алады.
...Сәулім боп жиырмаға жеткен қызды,
Бір еркек жеті жасар бала алады.
Шал да емес, бала да ... ең ... ... ... не ... мал ... ... келе, адамды бас ... ... ... ... жат ... тастауға шақырып, әрбір жас өз еркімен
теңіне қосылсын, «теңін тап та, тегін бер», әділет жолы осы ... ... ... ... осы дағды қалса нетер.
...Әркімнің жолдас болсын сүйген досы,
Біріксе айырылмасын көңіл қошы.
Теңін тап та, тегін бер, ... ... ... ... жүрек осы.
Әріп қалың мал сияқты ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеп, қазақ әйеліне
адамгершілік, ізгілік көңілін білдіріп қана ... Ақын ... ... зор ... ... ... Бұл әдет мәдениетті, білімді елде
жоқ. Қазақ халқы да мәдениетке жетілген сайын ескі әдет-ғұрыптан ... ... ... көне ... ... қыздары бас бостандығы
үшін күресу керек деген идея ... ... ... ... ... ... болар бұл әдеттің қалар күні,
Бар әйелдің басында өмір түні.
Не жаманның, не шалдың жетегінде,
Не керек, кете барды ... ... ... жас ... ... сатқан,
Шешең құрсын өтірік жылап жатқан.
Бұл тәртіп білімді елдің бірінде жоқ,
Шатылып жалғыз қазақ тәңірі атқан.
Ақын өлеңінде үмітсіздік, күйректік әуені (пессимизм) жоқ, ... ... бар. ... әйелдерінің басында ол кезде төніп тұрған қара түнек,
«Өмір ... ... ... ... күні бар ... Әріп ... оптимизм
басым /14,52/.
Ә. Тәңірбергенов – айналасындағы болып жатқан ... мен ... ... үн ... өзгелерге жөн сілтеп, жол басшы
болған кісі. Керек кезінде қазақ ... ... ... ... ... ... ұлы ... тұсында өзгеше түлеп шыға келді.
Қазан төңкерісінен кейін де қарт ақынның қаламы қолынан түскен жоқ.
Отаршыл ... ... ... құлауы ақынның рухын көтерді. Патша
өкіметін құлатып, халыққа бостандық ... ... ... ... ... ақын. Кеңес үкіметін мадақтап жырлады:
Кеңестік өкіиетті ашты халық,
Большевик партиясы қылып жарлық.
Жерді алы помещиктен, байдан дәулет,
Тамырын талқан қылды ... ... ... ... ... ... ... қызыл
сөзіне – демогогиясына сеніп қалған қарт ақын, Кеңес өкіметінің мақсаты:
адам баласына азаттық, теңдік беру ... ... ... ... кең ... ерікті ел ету деп түсініп:
Кеңестің іздегені азаттық, тең,
Адамдық ықтиярын қылмақшы ... ... ... ұран ... ... ... ... па ең, -
деп жырлады.
Сөйтіп, ақын өмірінің соңғы кезінде, ... ... екі ... ... ... бара алмай шырмауына түсіп қалғанын көреміз.
Бұндай хал тек Әріп ақынның ғана ... ... ... ... ... ... ... шыншылдық, сыншылдық жолынан тайған емес.
«Кедейге қамқоршы» ... ... ... көп ... таптық мүддені
жарнама етер жаңаша жырлар қажет болды /13,24/. ... ... ... ... қоса 1927 ... Ә. Тәңірбергеновтің «Париж
коммунасы», «Ленин жолдас» деген өлеңдері кеңес дәуіріне ақын атын танытқан
алғашқы туындылары ... ... Сол ... ... ... ... ақын ... республикалық, обылыстық баспасөз
беттерінде ... ... ... Әріп ... ... ... ... кеңес дәуірінің тұсында ғана қарқын ала бастады.
Қоғамымыздың ... ... ... идеология ықпалына жығылды.
Абайдың реалистік дәстүрі —Ә. Тәңірбергенов шығармашылығының негізгі
идеялық-көркемдік ... Әріп ... ... күші ... ... ... көрінеді. Ол, ең ... ... ... теңсіздікті көре біледі, соны әшкерелейді. Өз ... ... ... ояу ... ... ретінде ақын халқының, бүкіл елдің
басындағы ақиқат жағдайды тани алды ... ... ... оны ... ... ... тамырына балта шабудың жолдарын іздейді.
Оларды түзетуге болатын дерт деп біледі.
Ә. Тәңірбергенов өлеңдерінің сүбелі саласы да осы бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік тақырыпқа арналған.
Ақынның реалистік бағыттағы өлеңдернің ... күші - өз ... ... ... сезінген ақынның соларды жалтармай әшкерелеп
беруінде. Ақын қоғам кемшілігін ең алдымен, жеке адам ... ... деп ... Ол ... мін атаулыны өз ортасы, күндегі көріп
жүрген өз ауылының адамдарынан көре ... ... осы ... ... қысқа қайырылып келгенімен, нысанаға алғанын жеріне жеткізе
әшкерелеп берумен ... ... ... өлеңінде бәтуасыз бидің бүткіл
болмысын:
Қабанды ескі ауру сандыратқан,
Жылатып сан момынды зар жылатқан,
Ұлық боп ел шетіне біреу келсе
Сар ... знак қып ... ... ... ауыз ... ... ... Өлеңнің ішкі бітіміне үңілсек,
алдыңғы үш жолды сомдап, шумақтың шырайын келтіріп тұрған «Сар жезін знак
қып салбаратқан» ... ... жол. ... жұрт – орыс ұлығының алдында
жылмың қағып ... ... ... ... ... ... осы ... толығымен сыйып, бұл жолдар детальдық түйін ... Абай ... ... ұлық ... ... орысы шекпен жапса мәз
болған» болыс-билердің берекесіз, беделсіз, бейшара кейпі ... ... ... ... ... «Жақияұлына», «Жетінші ауылдағы қазы
бисың» тағы басқа қысқа қайырылатын арнау өлеңдерінде жаңғыра сыннан ... ... ... ... ... /11,124/.
Әріптің арнау өлеңдерінің бірі – «Базаралыға» деген туындысы. ... ... өр ... ... ... ... едің ... ілген,
Талай құрбың сағынды ойнап-күлген, -
деп астарлы баламаға басады.
Тірі сынап ... жұрт ... опа ... ... ... -
деп елдің үрейін алып Жігітектің он жетісін бірдей Құнанбайдың сібірге
айдатқанын тұспалдап келіп ақын, өлең ... ... ерге ауыр ... ... түйеді:
Бермедің жегеніңді иесіне,
Қой бердің сан жуанның түйесіне.
Жасында үйірсек деп естуші едім,
Шауыпсың өш айғырдың биесіне.
Нұрғаныммен арадағы оқиғаны ... ... ... жеткізуге болмас сірә.
Масайрата мақтап алған Базаралыны әрі тұспал, әрі ... ... Бұл ... бар кесектік. Осындай дос, сыйлас адамдарына тура сөйлеп, бойындағы
мінін бетіне ... ... ... ... – Абайдан жұқтырған ілкі
қасиеттерінің бірі.
Өз ортасының бойындағы мінін ғана ... ... ел ... ... қасиеттеріне сүйініп, ықыласпен жырлаған да...
Ақынның сондай арнаулары «Қожан ... ... ... ... ... ... ... «Санабай қажы» жоқтаулары. Осы ... ... ... панасы бола білген Жақсылық, Шәкіжан,
Санабай сияқты ардақтыларын Әріп өмірінде қатты ... олар ... ... шын ... ... ... ... жоқтау жырларымен
ағытқан.
Әріптің кеңес өкіметінің шынайы бейнесін берер шығармаларына біз ... ... ... ... ... деп өңін ... айналдырып
баға бергеніміз де кешегімен кетті. Анығында, ақын елдегі болып жатқан
құбылысты сол ... бере ... ... ... бір ...... ... «Әйелдер арызы». Кеңес өкіметінің заңына көңілі толмаған,
тіпті ашынған төрт әйелдің арызы ретінде жазылған.
Әріп ақын ... ... ... негізінен, теріс қабылдамаған,
оны әділет жолы деп ұққан. Ә. Тәңірбергеновтің әдеби мұрасы өте бай. ... ... ... да ... Ол ... ... саласында жұмыс
істейді. Ә. Тәңірбергенов Қазан төңкерісіне дейін ағартушы-демократ ақын
ретінде қалыптасты. ... ... ... ... ... ұстанды. «Ғылымды іздеп, дүниені көздеп, екі
жаққа үңілдім», ... Абай ... ... ... оньң ... Әріп те екі ... ... назар салған /17,144/.
Әріптің үлкен еңбегінің бірі — орыс ... ... Абай ... ... Оның ақыл ... ... бас алмай
оқыған рухани азығы — XIX ғасырдағы орыс әдебиетінің туындылары еді. ... ... ... Лермонтов, Тургенев, Толстой, Некрасов, Салтыков-
Щедрин т.б. алыптарды оқыған. Оларды шығармашылық тұрғыдан зерттеп ... ... /18,34/. Бұл ... ізгі ... ... ... ... кәпір дейтін молдалармен аянбай күреседі. Әсіресе, дін, әдет,
ескі сенім кедергілерін қатты сынайды.
Абайдың әдеби мұрасының үлкен бір ... – оның ... ... ... ... сөз ететін болсақ, Абайға дейін шын мәніндегі әдеби
аударманың ... ... Ы. ... ... ... бірлі-жарым тәржімалары болмаса, Абай сияқты аудармамен
арнайы айналысып, шығармашылық мән ... ... ... ... да қазақ әдеби аудармасының негізін қалап, оны ... ... Абай деп ... ... ... соңы мен ХХ ... басы ... әдеби өмірінде
айрықша шығармашылық іздену жылдары болып есептеледі. Оның ... ... ... Бұл ... жасы ... ойы ... ақын мол ... көп
ізденеді, қоғам өмірінің сырын, замана қайшылықтарын аңғарады. Патша
өкіметінің қанау ... ... ... ел басқарған әкімдердің
еңбекші халыққа ауыр да ... ... ... ... ... ... бұл кезде Ә. Тәңірбергенов орыстың классикалық әдебиетін,
әсіресе, А. С. Пушкин мен М. Ю. ... ... көп ... ... орыс ... ... шығармаларын аудара бастайды. А. С.
Пушкиннің «Евгений Онегин» романы мен М. Ю. ... ... ... ол ... аудармалар осындай талаптану үстіндегі жемістер.
ІІ. Әріп-Абай поэзиясындағы көркемдік үндестіктер
2.1 Ә. Тәңірбергеновтің қисса-дастандарындағы Абай дәстүрі
Әріп Тәңірбергенұлының шығармашылығының бір арнасы – ... ... ... Шығыс ақындарынан Әріп те жастайынан оқып, нәр алған. Шығыс
ақындарының шығармалары ертеден-ақ ... ... ... қазақ
арасына кең тараған, қазақ ақын-жыраулары олардың ... ... ... дастандар жасаған /20,86/. Осындай үлгімен Ұстазы
Абайдан үйреніп, үлгі алған қазақтың төл әдеби ... Әріп те ... ... ... Араб, парсы тілдерін жетік білген соң Шығыс
әдебиетін көп оқып, өз ... ... ... ... еліктейді.
Қазақтың жазба әдебиетіндегі алғашқы поэмалар Абайдың “Ескендір” мен
“Масғұты” десек, одан кейінгі Ақылбай мен ... Әсет пен ... мен ... ... Абайдың ақындық ықпалымен, шығармашылық
тәрбиесімен жазылған шығармалар еді. ... де, ... ... ұлы ... немесе бірін – бірі қайталамады. Олардың
шығармашылықтарындағы өзіндік ... ... ... ... Тіпті олардың тақырыптық бағыттарында да ә дегеннен-ақ айқындық
болғаны байқалды /21,151/. Көкбай мен ... өз ... ... ... ... ... ... Ақылбай мен Мағауия, Әсет, Әріптер өзге
жұрттар өмірінен алынған сюжеттер негізінде романтикалық ... ... ... ... сөз ... ең ... өлеңмен жазылған күрделі
эпикалық туынды ретінде құралады да, оның ... ... ... ... ... ... соң барып оның ішкі формалары ескеріледі.
Алайда әдеби тектер ешқашан бір-бірінен алшақ, дербес өмір сүре ... ... ... ... түп негізінде лирикалық сипаттар,
дәлірек ... ... бір ... ... баяндау процесі үстінде
автордың сезім-толғаныстары, сүйініш-күйініштері қатар көрініс беріп
жатады. Бұл ... ... тән ... ... лириканың аралас жүруі
қаншалықты қажет болса, лирикада эпос элементтерінің көрінуі де поэма
жанрының даму ... ... Бұл ... ... ... ... ... да тән. Оларды белгілі бір тектік ... ғана ... ... Бір ... Абай шәкірттері өз поэмаларында нақты бір
халықтың басындағы ... ... ... ... идеялары мен
көркемдік жүгі әр алуан. “Жалпы, Абай шәкірттерінің ескі қазақ тұрмысынан
жазылған поэмаларының ешқайсысы да ... ... ... ... тұрғыдан
алғанда, бірі – лиро-эпикалық жырға бейім, енді бірі – әлеуметтік дастан,
ал кейбірі – ... ... ... ... ...... М. Мағауин.
“Негізінен тартысқа құралған сюжетті бұл поэмаларда да қисса, дастан мен
қазақ эпосының әсерлері қатар жүреді” /23,65/, – ... Абай ... ... сөз қозғай келіп белгілі ғалым М. ... ... да, ... ... ... ... ... шын
мәнінде қазақ поэзиясындағы жаңа үлгідегі поэмалар болды. Бұл – ұлы ақынның
сыншыл ... ... ... ... ... ), (Ескендір)
дастандарынан басталған сара жол ... ... ... ... ... ... жұртты өзіне қаратып алып, кейінгілерді де сол ізбен әкеле
жатыр. Кейінгі жазушылардың бәрін Абай өзіне ... ... ... қып ... /18,63/, – деп Ж. ... пен М. ... өздерінің
1918 жылы жазған мақалаларында айырықша баға бергендей. Абай, ең алдымен,
өз маңындағы талантты жастарды жаңа үлгідегі ... ... ... ... ... ... поэмаларының жазылу стилінде де ұлы ұстазына ұқсастық бар. Оның
дастандары да негізінен баяндау үлгісінде жазылған. Ол ... да. ... ... көркемде бейнелі сурет жасайтын қазіргі ... ... әлі де ... ... қоймаған болатын.
Әріп он тоғызыншы ғасырдың ... ... ... ... ... ... лириканың дамуына ғана үлес қосып қойған жоқ, ... ... ... ... шығыс әдебиетінің өнегесімен «Зияда-
Шаһмұрат», «Қожа Ғафан», «Таһир» және «Баһрам» ... ... ... ... ... ... ... «Зияда-
Шаһмұрат» қиссасының аяғындағы:
Үш қисса жіберіп ем ... ... ... ... мен ... қата ... ғайып етпе
Ғашықтың масниф еттім өлең-жырын, /22,38/, -
деген жолдардан 1890 жылға дейін Әріптің Қазан қаласына ... ... ... ... ... ... ... жазылған тағы бір дастаны – ... ... ... ... ... ҚР ҒА ... қорында сақталған 200-ден аса қиссалардың ... ... ... ең ... ... ... /24,16/. ... Шығыстың
классикалық поэзиясының әуез-сарындары, әшекей-суреттері, үлгі-өрнектері
мол ... ... - ... 1884 ... Әріптің 28 жасында жазылыпты. Бұл
қиссаның көлемі 2774 жол өлең. Әзірге бізге мәлім ... ... ... ... 1890, 1892, 1896, 1912 ... төрт рет ... жылы Қазанда басылып шыққан «Зияда - Шаһмұрат» қиссасының соңында
Әріптің баспа басшысына жолдаған хаты да ... Бұл ... ... ... қиссасының жазылған уақыты туралы:
Қолыма ұстағаным қалам болды,
Көңілім бұл дүнияға алаң ... ... жүз ... ... жыл,
Әпрелде он бесінші тәмам болды, -
дейді.
Әріп пен Әсеттің бір айтысында, Әсет:
Байғара он жеті ақын сенен шықты,
Тау мен тасты мақтауға Әріп ... ... жеті ... ақын ... Әріп ... -
дегенінен, Әріптің «Баһрам» атты да қисса жазғанын білеміз /24,28/.
«Қисса Қожа Ғафан» 1876 және 1880 жылдары екі рет ... ... ... ... бастап бес рет басылған, «Қисса Баһрам» ... 1912 ... үш рет ... ... ... жайында әзірге мағлұматымыз жоқ.
Ү. Субханбердина: «Зияда - Шаһмұрат» қиссасы «Сейфүлмәлік» пен
«Баһрам» дастандары сюжетінің ... ... /24,12/, - деп ... Шаһнаме нұсқасынан келген батырлық жырлардың қатарына қосады. Осы
жерде ескеретін бір жай – ... - ... ... ... де, ... әрекеттер де бар, ал бұған қарап дастанды қиялдан
туған шығармаға ... ... ... ... ... салуға болмайды.
Қияли әлементтер де, батырлық, ерлік әрекеттер де ... ... ... ... махаббат идеясын ашуға жұмсалып, соған баспалдақ ретінде қызмет
етуде. Дастанның ... ... ... достық мәселесіне құрылған.
Сондықтан да, «Зияда - Шаһмұрат» ... ... ... ... ... ... ... жырланған мұндай романтикалық жырлар
қарабайыр өмірдегі халықты елітіп, арман-мұраттарын ұштай ... ... Осы ... ... ертегілік сарындары мен көркемдік кемшіліктері
бола тұса да, бұл шығарма – адам ... ... ... мен ... ... ... маңызы бар шығарма» /24,28/, - деп бағалайды
дастанға ... ... ... - ... ... қаһармандарын
автор таза махаббаттың, адал достықтың, адамгершілік пен ізгіліктің символы
дәрежесіне көтере білді. Оқиға желісі шығыстан келгеімен. ... ... ... ... бұл ... ақын ... ... үрдісін
танытарлықтай дәрежедегі шығарма ретінде бағалануы тиіс.
Қиссаның кейіпкерлері: Бағдат патшасы Мұхтар, оның баласы Зияда, ... ... оның ұлы ... ... ... және Ғайын.
Автордың басты мақсаты, негізгі идеясы – махаббат еркіндігі мен шынайы
достықты жырлау. Кейбір ертегілік ... мен ... ... ... да, бұл ... адам ... ... күш-қуаты мен махаббат
бостандығын жырлауы жағынан маңызы бар ... ... аңыз ... күрделі де қызықты, бай оқиғаларға толы мазмұнын
бұл арада түгелдей баяндап ... ... ... ... ... атап ... ... мен Хорлының бейнесін суреттеудегі ақынның
қолданған көркемдік тәсілінен қысқаша мысал келтіреміз.
Қиссада ... ... ... мен ... Шаһмұрат пен
Ләззатібал және Құсмүлия мен Ғайын.
Шаһмұраттың ғашығы пері патшасының қызы ... екен ... пері ... аты ... – Ләззәтібал.
Ұйқтаса Шаһмұрат тақ үстінде,
Түсінде ғашық болған бір мүшкіл хәл, -
дейді ақын.
Енді Хорлының ... ... ... ... ... ғашық болып,
көңіл қосқанын, сүйіспеншілікпен сұхбаттасқанын, жалындаған ғашықтық сезім-
сырларын қалтқысыз шертіскен ... ақын ... ... ... ... бір ... шәрбәт ләззат дәм татады.
Оятып мойынынан құшақтап ап,
Зиямен ұйықтап жатқан сөз ... ... ... тұрды пердені ашып,
Қасында бір қыз отыр басын басып.
...Көрген соң ханышаны ғашық болып,
Шаһзада тұра келді асып-сасып.
Тілің бал, тісің ... ... ... шыны ... ... ... бір сұлу қыз бетін басқан,
Шын ғашық белгісі емес сөзден қашқан.
Бұраң бел, ерні ғақық, көзі – ... бұл ... ... ... ... ... екеу бақта,
Көп жатты сұқпатласып алтын тақта,
Суретіне түсте көрген не хайла етсін,
Оянып ханша кетті сол ... ... жоқ ... ... еш біреуге жауап жатыр,
Көзін ашып жіберсе Хорлы ... өз ... ... ... Хорлы мен Ғайынды сипаттау өлеңінен үзінді келтірейік:
Екі қыз Хорлы, Ғайын жұпар шашты...
...Ақ ... қас – ... көзі – ... сезіледі қойындары,
Бағында бұлбұл сайрап ойындары.
Інжуден отыз тісі, ерні – ләғыл,
Ақ тамақ, алтын иек мойындары.
...Меруерт кірпіктері бейне тізген,
Ұқсамас адамзатқа көзін ... ... ... ... ... ... адам ... үзген.
Ханшаның отыз тісі мәруарттан,
Мүшесі, кеудесі алтын, зүбәржаттан.
Райхан гүлі біткен екі қолы,
Безенген алтын, інжу, шын жақұттан...
Сөйтіп, Хорлы мен Ғайынның бейнесін сипаттап ... ... ... ... ... ... көп ... неше түрлі асыл тастарға
балап: қасы – зүбәржат, көзі – гәуһар, тісі – інжу, ерні – ... иегі ... ...... деп, ... ... тізе ... ақын Әріптің, Шығыс әдебиетіндегі ғашықтық жырларға соншама ... ... ... әсіресе, сұлу қыздың бейнесін сипаттауда
шындықтың шегінен шығып кететінін көреміз. Сондықтан, Абай ... ... ... бірі Әріп ... ... ... Мұхтар Әуезов, Абай айналасынан, Абай мектебінен
шыққан ақындар жайында айта келіп, былай дейді:
«Абай бұл ... өлең ... ... ... мәселен
Көкбайға Абылай ханды, Кенесарыны өлең қыл деп, өзі тема да беріп отырған.
Бірақ, бұлардың өлеңдеріне де ... ... ... ... ... ... қояды.
Сондықтан сөздері ұнамаған уақытта, міндерін ... ... та ... ... ... ... үшеуінің үш түрлі өлеңдерін еске алып:
Сөз айттым ӘзіретӘлі айдаһарсыз,
Мұнда жоқ, ... иек сары ала ... ... өлім тілеп,
Болсын деген жерімжоқ жігіт арсыз, - дейді.
«Әзірет әлі ... ... ... ... ... ... иек сары ала қыз» деп ... Әріп деген ақын «Зияда» ... сұлу ... ... деп иегі ... көзі ... ... асырып, түсіне қарамай асыл тастарды санай берсе керек. Соған
айтылған. Соңғы екі ауыз ... ... ... ... ... /23,91/.
Ә. Тәңірбергеновтің «Зияда - Шаһмұрат» дастанымен ... ... ... ... тақырыбы жағынан ұқсас туындысы – «Баһрам» дастаны.
Әсет:
Байғара он жеті ақын ... ... мен ... ... Әріп ... «Баһрамда» жеті ханым
Дарынды ақын демеймін сені тіпті, -
дейді. «Баһрам» дастанының Әріптікі екедігін ... ... бір ...
«Зияда - Шаһмұрат» дастанындағы ... ... ... Әріп ... «Ер ... ... ... пайдаланады. Нақтырақ
айтсақ, Тоғыз ай сені көтерін« деп ... ... ... ... есімі Баһраммен ауысқаны болмаса, жыр қос тундыда да дәлме-дәл сол
күйінде қолданылған. ... ... бір ... зар ... бала тілеуі сияқты «Алса да неше қатын бала көрмей» деп басталып,
«Тарқады қайғылфы шер, сары уайым» деп ... ... жол өлең ... ... екі ... ... келтіреді. Демек, Әріп оқиғалық ... ... ... тек ... ... ғана ... ортақ өлең
жолдарын да пайдаланған. Олай болса, «Зияда - Шаһмұрат» дастанымен ... ... ... ... ... ... ... Ә. Тәңірбергенов
шығармасына жатқызуға толық хақылымыз.
Тегінде Баһрам бейнесі әр заманда өмір ... ... ... ... ... ... ... бойы жалғасын тапқан Баһрам жыры қазақ
топырағына да өзіндік ерекшеліктерімен, тың сүрлеуін сала ... Көне ... келе ... ... қаһармандық бейнесі қазақтың төл
ауыз әдебиеті үлгілерімен өріле сомдалып, ... ... ... ... ... ... жасалды.
Әріптің бұл дастаны, негізінен, Сайқали жырының ізімен жырланған.
Десек те, Әріп дастаны - өзбек ... ... ... ... ... белгілі сюжет негізінде шығарма жазған ақындардың қайсысы да
түпнұсқаны іздеп, не ... ... ... ... Оның
себебі: олар шығарманы аудару емес, соның негізінда өз туындыларын жасауды
көздеген» /24,60/, - деген ... Әріп ... ... сай
айтылғандай.
Баһрамның пері қызы Күләндамға ғашық болуы, теңіз, керуен сияқты азабы
көп сапарлар «Сейфүлмәлік», «Зияда - ... ... ... ... болып
келеді. Алайда, сыртқы мазмұны ұқсас болып келгенімен, Баһрам дастанының
негізгі идеясы – ... ... ... ...... образ.
Сондықтан да, Ө. Күмісбаев «Баһрам» дастанын «батырлық, ерлікті, ақ пен
қараның күресін жырлайтын романтикалық ... ... ... ... ... ... ... «Баһрам» дастаны ауыз
әдебиетінің ... ... ... Батырлар жырындағыдай Баһрам
тұлпары айрықша:
Тұлпардан дүниедегі аң құтылмас
...Ер Баһрам менгені тұлпар ол маңмаңгер.
Жөнелді тұлпарменен жалғыз қуып,
Әр ... ... ... ... ... ... ол тұлпармен салды қысмыл,
Мәсли үш күн-түн жүрді жарты жылдық.
Жырдағы тұлпар сипаты аз да ... ... ... дастандарындағы ер
серігі Тайбурыл, Байшұбарлардың образдарымен ұқсастық тауып жатыр. ... ... ... де ... ... ... шалдың
батасын алмай Баһрам бел буған сапарына аттап баспайды. Өйткені қара ... жасы ... ... ... ... теріс батаға ұрыну қасіретке,
бақытсыздыққа бастайды. Сондай-ақ, дастанда жеңгетайлық жолмен қалыңдыққа
сөз салу, түс жору ... ... ... ... ... да ... Әріптің шығыстық тақырыпта жазған дастандарын сөз еткенде мына
бір жайларды мықтап есте ... жөн. ... бұл ... әкелген уақыты Әріптің ақындық жолға енді бет бұрған ... ... ... өнерге шығар баспалдағының алғашқылары деуге болады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... Әріп ... ақындық шеберлікті айқын сезінердей Абай алдын көріп, тағылымын танып
үлгермеген еді. Сондықтан да, ақынның шығыстық үлгідегі ... ... ... ... кезеңдегі шырлы өмірдің сырын ашар реалистік
шығармаларымен ... еш ... жоқ. ... Ә. Тәңірбергенов
қаламынан туған «Зияда - Шаһмұрат», «Баһрам» қазақ қисса-дастандарының ... ... орын ... ... ... керек. Әріптің
бұл шығармаларына кезінде Ә. Қоңаратбаев, Ө. ... А. ... ... Ү. ... ... шығыстанушы ғалымдар арнай тоқталып, өз
еңбектерінің зерттеу объектісіне арқау еткен. Осы дастандарды ... ... ... ... Ү. ... ... нұсқалардың озығын
саралап зерттеу, сын ... ... ... ... ... ... жиі ... отыру – алдымызда тұрған игі ... ... - ... ... Әріп ... шығыстық дәстүрмен келген қазақ
қиссаларының ішіндегі тақырыптық табиғаты жағынан болсын, оқиға ... ... ... ауызға алынар айтулыларының қатарынан орын алатынын
даралап, ғасырлар бойы халықтың бай қазынасын ... ... ... ... ... ... қатар айтыс түрінде жазылған екі дастаны ... ...... және ... - Ұрқия» дастандары.
Артына осынша мол мұра қалдырған ақынның шығармалары қазірге ... ... ал ... бар ... өзі басы ... ... ... жатқандығы өкінішті. Басқаны былай қойғанда, «Біржан - ... ... ... ... ... ... ... поэма екендігі
әлдеқашан дәлелденгеніне қарамастан, ақынның өзінің төл жинағына қосылмай
келеді. Рас, ... мен Сара ... ... ма, жоқ па ... ... дау-дамай әлі аяқталған жоқ . Біржан мен Сара кездесті дейік,
сонда олар Ешкіөлместің бауырында қай жылы ... ... ... ... ... ... осы. ... күннің өзінде қазіргі жазылып жүргендей
1871 жылы емес екендігін Қайым ... ... ... ... ... мен Сара 1871 жылдан берірек уақытта кездесіп, ... ... ... айтыс дәл ол айтыс емес. Қазіргі «Біржан ме ... деп ... ... ... ... ... туындысы екені айдан
анық. Сөзіміз күмәнді болмас үшін ғұлама ... ... ... ... ... ... тағы да еске алайық. Қайым Мұхаметханұлы
алдымен Біржанның ... ... ... ... ... Е.Исмаилов
еңбектеріндегі және «Қазақ ... ... ... ... ... ... салыстыра келіп,
Біржанның баласы ... өз ... ... ... ... тірейді:
«...Е.байболов деген жолдас, «Қазақ әдебиеті» газетінің 1957 жылғы 2 ... ... ... ел аузында» деген мақаласында: «...1928 жылдың
жаз айы еді. ... әнші ... ... бар – ... ... баласы
Теміртасты іздеп, Ақкөл деген жерде – жайлауда отырған Қожағұлдың ауылына
келдік... Әдейілеп келген мақсатым - ... ... ... мәлімет жиып,
біржан ұрпақтарының әңгімесін дәл айтылған күйінде хатқа түсіріп алу ... ... ... ... дәптеріме жазып алдым», - дейді. Одан әрі
Теміртастың өз сөзін ... ... ... ... ... ... былай депті:
«Біржан өлгенде, шешеміздің қолында үш бала ... ...... ұлы – мен. Біржан алпыс үштен ... ... ... ... ... Ол қайтқанда, мен тоғыз жасар бала едім... Ал өзім биыл дәл ... ... Осы ... ... ... ... болсақ, Теміртас
1928 жылы отыз тоғыз жаста екен. Олай болса, Теміртас 1889 жылы ... ... ... елу ... яғни Біржан 1834 жылы туған. Алпыс үш ... ... 1897 жылы ... ... ... ... қайраткері, мәдениет қайраткері, терең білімді
әдебиетші-сыншы, Ілияс ... 1959 жылы ... ... газаетін 17
тамызында жарияланған «Ақын Сараның әдебиетіміздегі үлесі» ... ... ... мен ... ... ... болды деп, біреулер
болмады деп пәтуаға келтірмей жүретін. Осындай жағдайдың боларын тегі ... өзі де ... ала ... ... «Қош бол, ... деген ұзақ өлеңінде
Сара:
...Дүниеге келіп-кетер әркім қонақ,
Солардың біреуі мен, өмірі шолақ.
Сырықтан ... ала ... ... ма ед ... ... мен де сондай ұқыбы жоқ,
Тіл бар деп санап жүрген көңіліне тоқ.
Қағазға жалғыз сөзім түспегенсін,
Ұмытылып қалар Сара құр аңыз ... ... ... елде ... бұйрық,
Осы бір он ауыз сөз менен сыйлық.
Хиқая кітап жазып бере алмадым,
Әріптей болмаған соң хатқа жүйрік... –
деп болжаған» /27,55/, - дей ... ... ... тағы былай деп жазады.
«Біржан – Сара айтысын» кітап қылып шығарған белгілі ақын ... ... ... ... ... хатында Сараның көптеген
сипатын суреттеп, бейнесін жасайды. Мүмкін махаббат оты ұйтқытып, ... та ... ... бар ... ... өлеңмен жазылған үлкен хат
Сараны көп білетін, оның жай-күйін көбірек ... оның ... ... көбірек түсінетін адамның атынан жазылған хатқа ұқсайды. ... ... ... ... ... ... ... /27,10/.
Сөйтіп Ілияс Омаров нақтылы мысалдар келтіре отырып, «Біржан-Сара
айтысын» Әріп жазғанын және бұл айтысты оның ... ... ... ... ... ... жазған өлеңі екені, Абайдың баласы Тұрағұл мен Мұхтар
Әуезовтің дәлелдеп жазғандарын, басында толық баяндағанбыз.
Сөйтіп «Біржан-Сара айтысы», ... 1889 ... «Мен ... өлеңді
ермек үшін» деген өлеңінен кейін, яғни 1890 ... ... ... Сол
уақыттан бастап, «Біржан-Сара айтысы» Әріптің қолжазбасынан көшіріліп,
жатталып, ел арасына кең таралып ... ... ... ... адам ... ... ... де шек келтірмеген.
Біржан мен Сара айтысқан деп өтірік айтып, өлең жазып, ... ... деп, ... ... ... Қуанышбай деген ақыны Әріпті
мейлінше шенеп, барынша даттап, ұзақ өлең ... ... өзін ... жамандап, жер-жебіріне жетеді. Құнанбайды, Абайды мадақтай келіп:
Соларға тіл тигіздің ... ... ... ... алсаң қобыз... –
деп, Әріпті қатты балағаттайды.
Қуанышбайдың «Біржан-Сара айтысында» Абайға тіл тигіздің дегеніне,
ондай-ондай ... ... ... ... ... ... Әріп ... ұнасады мақтағанға,
Болат қой екі дүзді сақтағанға.
Алтынға дым тигенмен қараймайды
Жұдырық хан артынан боқтағанға...
1936 жылы ... ... ... ... ... жарияланған «Әріп ақын» атты мақалада: «...Әріп, Көкбай – бәрі де
Абай тұстас, Абай ... ... ... Бұл ... де Абайды өзінің
мұғалімі есебінде есептеп, Абайдан тәлім-тәрбие ... ... ... ... Абайдың өз елінен шыққан туысқаны. Ал, ... ... ... үзеңгі жау, ежелден күндес, басқа рудан шыққан.
Сондықтан ру намысы, бақ ... ... ... ... ... ... да жері болған.
«Біржан – Сарадағы»:
Антұрған аты құрыс Абай деген,
Жылатты мұсылманды талай неген.
Болғанда қасиетті жақсы кісі,
Қасқырда өз ... ... ... ... де ... ... /28,26/, - ... «Біржан – Сара айтысын» жазған Әріп ақын екендігіне, айтыс ... ... ... 1890 ... бері, ешбір адам ешқандай туғызбағанын
көреміз. Ал 1939 ... бері ... – Сара ... Әріп ... ... ... ... бастады /31,101/.
Мұхтар Әуезовтің: «Біржан – Сарның айтысын Әріп ... ... ... ... жоғарыда келтірдік. Көп жылдар өткеннен кейін Мұқаң
сол алғашқы жазған дұрыс ... ... ... мен ... ... жоқ, болса сақталмай қалып қойған. Бұл айтысты ... Әріп ... де ... бар. Бұл қате пікір. Анығында Біржан – ... ... ... дәл ... ... күйінде, алғашқы айтысқан жердегі
қалпымен түгел сақталған жоқ. Кейін көпшілікке өз ... ... Сара ... Ал, ... сол ... ... да көпке шейін ауызда
жүреді... Хатқа түскенше бұл айтыс көп ... ... ... ... ең ... ... ... бірі Әріп болады. Әріп өзі ақын және
қазақша, орысша оқыған ... ... ... ... тілділігі бар ірі
ақынның бірі. Сол Әріптің Біржан – Сара ... ... ... ... ат ... анық. Бірақ, бар айтыс Біржан – ... ... ғана ... ... ... Осы ... ең ... хатқа түсіруші де
Әріп. Революциядан бұрын баспаға беруші, сол Әріп хатқа түсірген Біржан ... ... ... ... ... /32,51/, - дейді Мұхтар
Әуезов.
Мұқаңның бұл пікірін түгелдей құптау қиын ... бір ... ... ... тура ... ... «Әр ... ойлары» /33/кітабы туралы жазған «Көп
толғантқан ойлар» атты сын мақаласында ... ... ... дейді:
«Кітаптағы аса қызықты, ірі еңбек «айтыс» ... ... ... осы ... ... жанрын автор ғылыми үлкен эрудициямен жан-жақты талқылап
толық ... ... ... ірі ... ... бағалай отырып, айта кеткіміз келген
кейбір жеке пікірлер ... осы ... ... ... боп ... Біржан мен Сараның айтысына баса
тоқталады. Бұл айтыстың шығуы жөнінде өз ... ... ... ... екі пікір болатын – бірі Біржан – Сара айтысы тек сол екі автордың
ғана сөзі, өзге ... ... жоқ ... ... ... ... ... мұны шығарған Әріп ақын десетін. Ал, Мұқаң бұл айтыс болған, оны
Әріп жазап ... ... ... деген пікірге келеді және бұл айтыстың
негізгі салмағын Біржан мен Сараға аударады. Әріпті ... ... ... көзге көрініп тұрған бір жәйтті айта кеткіміз келеді. Бірінші –
бұл ... ... ... тексергенде – ол ауыз әдебиеті емес, жазба
ақынның шығармасына аса жуық. Мұнда суырып-салма ... ... ... ... көп қайталаған сөз нақыштары, мәтелдер жоқ, ... ... да ... ... буын асып кету, ұйқас шалалығы ... аса ... ... ... Сара мен ... ... ... жағынан,
образ, бейне, теңеу, ритмика жағынан соншалықты ұқсас, - екеуінің сөзін екі
ақын айтты деу ... ... Және де ... екі ... ... еркек, бірі әйел, екі ақынның бүкіл поэтикалық жүйесі соншалық ұқсас
болады деуге сену қиын.
Ал, ... мен Сара ... ... ... ... жайына келсек бұған
кім де болса бір талантты ... ... ... ... ... ... ... көрініп тұр.
Соңғы кезде осы айтыс туралы әрқилы пікірлер айтылып, әртүрлі деректер
келтірілп жүр. ... ... көбі осы ... ... ... ... ... көбіне кәрі құлақ, ескілердің сөзіне сүйенеді. Ал,
біздіңше мықты ... ... ... оның өлең табиғатынан іздеген
жөн», - дейді Тахауи Ахтанов /34,82/. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... «Біржан – Сара айтысы» талантты бір ақынның
көркем шығармасы ... ... дә ... ... – Сара айтысының» құрылысының өзінен-ақ, шығарманы жазған бір
ғана ақын екенін ... анық ... ... ... ең ... ... таныстырады:
Қызы екен ақын Сара Тәстембектің,
Жақыны заты Найман Есімбектің.
Сауық қып Садыр, Матай жиылысып,
Ауылына алдырыпты Тұрысбектің.
Аулына ... Сара ... ... ... ... кезде он жетіде ақын Сара,
Жел сөзге адам болмас одан епті, -
деп, ақын ... ... ... ... одан ... атын білген Арғын, Найман,
Шыққан жүйрік Аталық, Қаптағайдан.
Баласы Қожағұлдың сері Біржан
Сараны іздеп шыққан әлде қайдан... –
деп, Біржанды сипаттап таныстырып, оның қасына он бір ... ... ... ... ... еліне келгенін суреттейді:
...Арада бір Азырақ күндер өтті,
Кезінде шаңқай түстің ақын Біржан,
Ауылына Тәстембектің жетіп кепті,
Сара отырған ... алып бар ... ... ... ... ... көрген адам,
Таңырқап талып түсіп тамаша етті.
Бұлардың келгенімен ісі болмай,
Сара қыз үйде отырып өлеңдетті, -
деп суреттей келіп, Сараның ... өлең ... ... баяндайды:
Ақын қыз отыр екен дүкен құрып,
Тыңдаған көп жамағат судай тынып.
Бірқатар әңгімен сөз сөйлеп болып,
Қажыға мұңын айтты сонда тұрып...-
деп ... ... ... ... ... ... кейін Біржанның
Тұрысбек қажының ауылына келгенін, аттан түспей жатып, өлеңдете жөнелгенін:
Ән салды сонда Біржан ... ... ... ... ... ... ... түсіп айтысуға,
Өлеңді қоя берді домбыра алып, -
деп суреттеп келіп, Біржанды сөйлетеді. Біржан:
Бұл үйде Сара бар ма шықсын бері,
Іздеген келіп тұрмын ... ... сөзі ... ... шығар,
Ауылында Тұрысбектің өлер жері, -
деп бастап, өлеңдете жөнеледі. «Ақ иық ... «Кең ... деп, ... ... ... кеп, ... ... шақырып:
...Басайын аптығыңды тез шық Сара,
Сен түгел әкеңдеймен болдым ... ... ... ... Біржанға:
Үш жүзге даңқым шықты өлең жаттап,
Қысқартам адымыңды бір-ақ ... ... ... ... өзі ... кетеді:
Дәуірлеп қыздың дауысы шықпаған соң,
Айғайлап ұран салды Қарқабаттап.
Көк тамда Тұрысбектің ауылында,
Көріп ем істің жеңіл, ауырын да.
Біржанның төңкерілген әніменен,
Ешкіөлмес ел ... ... ... ел ... сын сағатта, Сараның айтысқа бірден шыға қоймай, бөгелу
себебін көрсету үшін Есімбекті сөйлетеді.
Сал Біржан дәуірлейді ... ... ... ... ... ... ... саған не болды деп
Есімбек кіріп келді ағатайым.
Шырағым, Арғынға орай бар ғой ... едің ... ... жайған.
Кең жерде келістіріп душар болмай,
Қапыда қажы үйіне ... ... ... Есімбектің сөзінен: Сара Тұрысбек қажыдан именіп, ... ... ... ... Енді ... қажының өзін сөйлетеді:
Тартынба, енді балам, - деді қажы ,
Адымың ... ... ... ... ұрған сөзі бұзық көрінеді,
Бар еді бір кісідей өлеңге ... қу ... бір ... осы ... ... ... ... артық қарағым-ай,
Тұрайын мен де тілеп бір құдайдан.
Тұрысбек ... ... ... ... рухы ... ... ... шыққан Сараның көтеріңкі көңіл күйі, Біржанмен жүзбе-жүз
келіп, ... ... сәті ... әлгі сөзі ... себеп,
Қолтықтан көтере көр аруақ жебеп.
Кеншімбай, Дулат, Сабыр, ... ...... - ... ... ... талдап,
Басында аялдадым Біржанды алдап,
Төрт қызын Тұрысбектің қасыма
ертіп,
Ақ үйден шыға келдің «Найманшалдап».
Аспаннан жерге түсті ғайып ... ... ... жерім,
Ән шырқап ақбоз үйден шыға келдім,
Көрген соң аттан түсті ... ... ... жұрт ... тұрды,
Біржанға қыз да болсам балап тұрды.
Кәмшат бөрік, күлдері белбауы бар,
Көк ... ... адам ... ... ... ... - осы ... Орта жүзді әнмен қырған.
Кісі екен тым өңді емес, сары сұрлау,
Құбылар тоты құстай әлгі ... ма, - ... ... бұлбұл құсы,
Көп іздеп жаңа таптым жазы-қысы.
Әуелі қазақшылап көріселік,
Жарқыным, берірек кел жасың кіші.
Баласың ... көрі ... ... ... сөзім қызға бейім.
Көрісем бері кел, - деп, сәнсіп тұрды,
Тоғанып ... ... ... ... ... ... – Сара айтысы» көркем шығарманың
ерекшк бір түрі санлатын, адамдардың ... сөз ... яғни ... ... көреміз.
Сондықтан бұл шығарманы айтыс түрінде жазылған дастан деуімізге
болады. Тұңғыш рет, 1898 жылы, жеке ... ... ... ... да: «Қисса
Біржан сал мен Сара қыздың айтысқаны» деп аталған.
«Айтыстың» өзінен тағы бір мысал ... ... руы ... ... оны Арғын руының ақыны ретінде айтыстырады. Сондықтан,
Біржан Керейдің атақты адамдарын бірде-біреуін ... ...... Әріп – ... ... Матайдың атақты адамдарынан
Маман, Тұрысбек, Есімбек сияқты үш, төрт қана адам болмаса, Сараның аузынан
мадақталатын атақты адамдардың бәрі ... ... яғни ... ... ... Мысалы, Қаракерейдің ішінде Сыбаннан: Ақтайлақ би, ... ... би, ... ... ... Алтыбай батыр, Ақтанберді
батыр әрі жырау, Еспенбет батыр, ... би, ... тағы ... Тана ... Жұмақан, Шерубай сияқтылар. Басқа Қаракерейден:
Тілеуберді, Қозыбай, Әліхан, ... ... ... ... ... ... Сабырбай, Кеншінбай, Дулат, Сұртай, Жылтыр ... ... ... ақындар аталады.
Лепсі, Зайсан, Семей уездеріне қарайтын Қаракерейдің белгелі
адамдарынан аты аталмай қалғандары жоқ. ... ... ... қызы ... ... Ал, Матайдың бұлар қатарлы атақты адамдары, мысалы,
Бұғыбай батыр, Жапалақ би, Садыр Сиқымбай, ... ... би, тағы ... аузына да алынбай қалады. Сол сияқты Қаракерей ақыны Түбекпен,
Маман ... үш күн, үш түн ... ... ... ... ... да Сараның аузына алынбай қалған.
Сөйтіп, Әріп өз руынан, Қаракерейдің белгілі адамдарының бәрін Сараға
мақтатып, мадақтатқан. Осының өзінен-ақ «Біржан – Сара ... Әріп ... ... анық көрінсе керек.
«Біржан – Сара айтысы» жазылып шыға ... ... ... ... ... ауызға көшіп, халық арасына кең тарап кетеді.
Шынында, «Біржан – Сара айтысы» сияқты ... ... ... ... ... айтыс – дастанды дәл айтылған қалпында, барлық теңеу,
ұйқастарымен, бір адам ... ... ... ... деп, ой көзімен қарайтын,
ешбір адам айта алмаса керек.
Бізде ақындар айтысы туралы, негізінде, бір ғана ұғым ... Яғни ... ... топ ... ... суырып салып айтысқаны деп түсініп
келдік.
Қандай айтыс болмасын, оның мағынансына, құрылысына, қолданған ... ... сол бір ... қалған ұғым, түсінік бойынша ... ... ... Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» атты кітабында айтыстың
мән-мағынасын бейнелі сөзбен сипаттап бере келіп: «Айтыс ... ... ... ... ... болса да, соңғы кезде айтысты ақындар өз ойынан
шығаратын болған. Яғни, бір ақын екі ... ... ... екі ... ... өзі ... болған. Сөйтіп, айтыс шын айтыс емес, тек шығарманың
түрі болуға айналған. Адамның, елдің яки ... ... ... ... пиғылдарын айтқысы келсе, ақындар өз ... ... ... сөзі қылып шығаратын болған /35,252/» - дейді. Әріптің «Біржан ... ... ... жазған екінші бір айтыс-дастаны – «Тәуке мен
Ұрқия айтысы».
2.2 Әріп айтыскерлігіндегі Абай өнегесі
Айтыс, оның ішінде ... ...... ... ... ... ерте
туған, терең дамыған және кең тараған жанр. Халық ақындар айтысын қашан да
үлкен өнер ретінде жоғары бағалаған, оны өнер ... ... ... пен ... ... деп ... ... енді бір қыры – оның шаппа-шап айтыскерлігі. Ол өлеңді
қолма-қол ... ... ... да аса ... ... ... ... айтыс өлеңдері көп болған, оның бәрі бізге түгел жеткен
жоқ ... ... ... ... ... ... кейбір ақындармен
ойламаған жерде кездесіп, шаппа-шап келіп қалған сәтте, тұтқиылдан ... ... ... болады. Әріптің өлеңдері көбінесе шиеленіскен тартысқа
құрылады. Қысқа қақтығыстарының астарында ел ... ... ... тұжырымдар жатады. Оның алмастай тіліп түсетін тегеурінді өнерпаз
екендігін Көкбаймен, Сәдірмен, Қауметпен, Бейсекемен, Боранбаймен, ... ... ... ... ... бар осы ... өзі де
оның айтысқа қабілетті, қажетті жерінде қиядан қиыстырып сөз тапқыш, шешен
де ойлы ақын екендігін, өзіндік бетін, ... тән ... ... Ақын тілі ... әсем, көркем. Ойы ірі, сөзі тірі. Сондай
өлеңдердің туу себебін ... ... ... ... ақын Абай ... ... ... «Ел ішінің тағы бір сиезі
болып, Семейдің оязы келгенде, соған тілмаш болып Сыбан Әріп келді. ... ... ... жерде әрқашан бірер ауыз өлеңмен жанасып қалатынбыз. ... ... ... бір ақы ... ... болып, соның тез қаралуын
тапсырамын деп, ... ... ... ... аға, ... ... жүр, тез бітір қызметімді,
Күнде бүйтіп мөлимен ісім түсіп, -
дегеніме, ол:
Асықпа, бітірермін ... ... ... Көкше сенен Қызай жақын,
Ата қумай түзей бер өз бетіңді, -
деді. Мен мұның орайына:
Көкше атам Тобықтының бел ... ... ... бос таласы.
Нарынбайды Ташкенттік сарт дейді ғой.
Сол сияқты қазақтың бір жаласы, -
дедім. Әріп:
Тіпті Тобықты Арғын емес, ... ... қуып ... өзің ... ... ... ... – Қарпық,
Құр көңіліңді көтерген кеудең құрсын, -
деді.
Біз ... ... ... ... ... ... Абайға барып:
Әріп пен Көкбай айтысып жатыр депті. Сонан соң біреу келіп, екеумізді де
Абай шақырады деді. ... ... «Не ... деді. Мынау ананы айтты,
мен мынаны айттым дедім. Абай тыңдады да, әлгі даудың орайына:
Ақсұпы дүниеден ұлсыз өткен,
Енетен жалшысынан бала ... ... ұл ... ... ... көп, деп ап ... ... /15,35/». Міне нағыз суырып салма айтыстың түрі осындай ... ... ... ... Сәдір мен Әріптің айтысы да ... ... ... ... бір ... жайында болса, ондай айтыс ұзақтау болып
келеді және ақындар жазу арқылы, жазысып айтысады. ... ... ... ... ақындармен ұзақтау айтыстары, жазба айтыс түріне
жатады.
Айтыстарға байланысты тағы бір айта кететін жай, революцияға дейінгі
айтыстардың көпшілігінде ... ... ... ... оның ... бай-жуандарын, қажы, молдаларын қалай болса солай көтермелеп мадақтап
сөйлейтін. Тіпті бай-жуандарының таптық ... ... ... ... ... ... қарамастан ру, ата атынан мақтаныш етіп, қарсы
ақынға ... ... Ал осы ... ру қуу, ата ... орынды-
орынсыз мадақтап, құры босқа даурығу Әріптің айтыс өлеңдерінде кездеспейді.
Мысалы, Көкбай өз ... ... ... ... ... ... мақсат жоқ. Қайта ел жуандарын мадақтаған Көкбайға қарсы дау, ... ... ... ... адамгершілік пен әділеттен тайған
қылмыстарын, олардың ... ... ... ... ... аяусыз
талап отырғандығын сынайды, оларды орынсыз дәріптегені үшін Көкбайдың өзін
де түйрейді.
Әріп айтыстарының ішіндегі көңіл аударатын ... ... бірі ... айтысы. Бұл айтыста Қуанышбай өз айналасының, өз руының
намысын жоқтап, Әріптің жеке ... ғана ... ... Найман елінің намысына
тиеді, ірі феодалдардың бірі Құнанбайдың басқа руларға, жалпы еңбекші елге
істеген қасақана озбырлықтарын батлдық, ... ... ... Абайдың өзін өзге елге, басқа руға қарсы қойып, Құнанбайдың
баласы, ру ... етіп ... ... Ал, Әріп ... ... ... әке ... емес, қайта қараңғылыққа қарсы алысқан халық
қайраткері деп мақтан етеді:
Болмайсың бәрің Абай, жаһил аңғал,
Құтырса ... ... ... жанжал.
Абайдан басқаң сөзді не қыласың,
Сол дана бұл заманда биік заңғар.
Әріп ақынның айтыс өлеңдері өзі ... мол ... ... ішіндегі
басты салаларының бірі. Олай болса, ақын шығармашылығының бұл саласы да
арнайы сөз ... ... ... әлі де ... ... ... ... етерлік
маңызы бар үлкен мұра.
Қорытынды
Бітіру жұмысымызды қорыта келгенде ХХ ғасырдың бас кезінде өмір
сүрген ағартушы-демократ ақын, ... ... ... ақын ... ... Абай дәстүрінің сабақтастығын ... ... ... ... ... өміріне арнап, шығармашылығын
талдадық. Ақын ... ... ... дүниетанымдық
көзқарасына тоқталып өттік. Ол Абай тәрбиесін ала жүріп, ... ... ... ... ... сұрыптап, сана ... ... ... ... Оның адам ... ... мен өмір, тіршілік
туралы өлеңдерінің қай-қайсысында да ... ... ... мән жатыр. Әр
нәрседен байсалды тұжырым жасау Әріп лирикасының ... ... ... ... әдеби мұрасы өте бай. Оның шығармашылығы ... да ... Ол ... ... ... ... істейді. Ә.
Тәңірбергенов Қазан төңкерісіне дейін ағартушы-демократ ақын ... ... ... ... демократтық-халықтық, гуманистік-
ағартушылық бағытты ұстанды. «Ғылымды іздеп, дүниені көздеп, екі ... ... Абай ... ... ... оньң жолын жалғастырған Әріп
те екі жаққа бірдей назар салған.
Абайдың әдеби мектебінен тәлім алған Әріп ұлы ... ... ... ... ... ... ... қызметін жемісті
жалғастырды. Әріп ақынның лирикалық қаһарманы да Абай кейіпкерлеріне ... ... ... пен ... те, үміт ... те өтеді. Кей сәттерде мұңға
беріледі. Бірақ, бұл құрғақ ... ... ... ... өне
бойында адамгершілік мәселесін, ардың тазалығын, имандылықты ... ... ... Бұл мәселелерге ол өз елінің перзенті тұрғысынан ... ... ... ... ... ... саласы да осы бір замана бедерін
берер, ондағы адамдар мінезін айқындар әлеуметтік тақырыпқа ... ... ... ... негізгі күші - өз қоғамындағы
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Ақын қоғам кемшілігін ең алдымен, жеке адам бойындағы жағымсыз
қасиеттерден деп табады. Ол қоғамдағы мін ... өз ... ... ... өз ... адамдарынан көре білді. Әріптің осы тақырыптағы арнау
өлеңдері қысқа қайырылып келгенімен, ... ... ... жеткізе
әшкерелеп берумен құнды.
Абайдың реалистік дәстүрі —Ә. Тәңірбергенов шығармашылығының негізгі
идеялық-көркемдік ... Әріп ... ... күші саяси, азаматтық
лирикада айқынырақ көрінеді. Ол, ең ... ... ... ... көре ... соны ... Өз заманыньң көзі
ашық, көкірегі ояу парасатты азаматы ретінде ақын ... ... ... ... ... тани ... ... тағдыры оны қатты толғандарды.
Келеңсіз кеселдердің тамырына балта шабудың ... ... ... ... дерт деп біледі.
Ә. Тәңірбергенов өлеңдерінің сүбелі саласы да осы бір замана бедерін
берер, ондағы адамдар ... ... ... ... ... ... бағыттағы өлеңдернің негізгі күші - өз қоғамындағы
әлеуметтік теңсіздікті айқын сезінген ақынның соларды ... ... Ақын ... ... ең ... жеке адам бойындағы жағымсыз
қасиеттерден деп табады. Ол қоғамдағы мін атаулыны өз ... ... ... өз ... ... көре ... өлеңдерінің идеялық мазмұны тереңдей түседі. Халықты қанаушыларды
әшкерелеп жырласа, еңбек елін дәріптеп жырлайды. Әріп ... ... ... ... ... ... байланыста дамып, өсіп отырады.
Ақынның саяси сана-сезімі өскен сайын, оның ... ... ... ... ... алғашқы шығармаларының бірі – «Ғылым туралы» атты өлеңінде ақын
өзіне де, өзгеге де ... ... ... ... ретінде ұсынды. Өлеңде
жас ақынның сезімталдығы мен көргендігі танылды. Сол кезде небары отыздан
жаңа асқан Абайдың кемеңгерлігін, ... ... ... ... ... ... қасиеттерін дәлелдей түседі.
Абай шығармаларында басты тақырып болып жырланған ағартушылық идеяны,
Әріп ақын ұлы ұстазының дәстүрімен, өз ... ... ... ... түсті. Әріптің ғылым, білім жайындағы өлеңдері ... ... ... ... аңғартады. «Ғылым туралы», ... ... ... ... ... ... бар деп ... таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр» ... ... қана ... ... мазмұндас, мағыналас екендігі дәлелдеуді қажет
етпейді.
Ә. Тәңірбергенов шығармашылығына көз жүгірітсек, Абай өлеңдерімен
астасып жатқанын байқаймыз. ... ... Әріп Абай ... ... ... ... ... жаңашыл ақын болды. Оның бүкіл шығармашылығынан Абай
іргесін қалаған реалистік әдеби дәстүрдің ізі ... ... ... ... ... ... ақынның қазақ өлеңінің өрнегіне,
ырғақ, буын, ұйқас өлшемдеріне қосқан тың бояулары да сан қырлы.
Бітіру жұмысымыздың ... ... Абай және Әріп ... ... мейлінше нақтылай салыстыра отырып талдадық.
Әріп Тәңірбергенов поэма жанрында да жемісті еңбек еткен қаламгер. ... ... ... ... ... ... реалистік үлгідегі оқиғалы
дастан дәстүрінің дамуына елеулі үлес ... Оның ... ... ... ... Баһрам», «Қисса Қожа Ғафан», «Нұрғызарұн» сияқты ... ... ... мен ...... ... - ... атты
айтыс үлгісінде жазылған поэмалар туды. Әріп ... ... ... Әсет пен Көкбайдың, Шәкәрімнің дастандары ұлы Абайдың ақындық
ықпалы мен шығармашылық тәлім-тәрбиесімен жазылған туындылар ... ... ... айналасындағы Әріп тәрізді жастарды жаңа үлгідегі ... ... ... ... ... кейбіреулеріне өз жанынан тақырып
беріп, жазғандарын талқыға салып, ... ... ... ... ... лирикалық поэзияда меңгерген көркемдік шеберлігі мен ... ... ... да ... ... ... ... реалистік әдебиетке тек шыншылдық, суреткерлік қасиетті
бұл шығарманың бойына мол сіңірген. Абай ... ... әсем ... ауыл мен ... күнделікті қам-қарекеті романды
көркем өрнекпен зерлеген. Әріптің прозалық шығармаларында осы тәрізді ... ... ... ... ... философия, халық даңғылы, тарих
тағлымы қоса өріліп жатады.
Әріп Тәңірбергенов тек қана қазақ халқының ғана ... ғана ... Ол ... ... ... игілігі үшін қызымет ... ... ... ... ... ... ар жолынан таймауы.
Оның шығармаларының құндылығы да ... Әріп ... ... де мәнді және мәңгі деуімізге әбден болады.
Пайдаланылған ... ... ... С. Әріп ... сөз.//“Абай” журналы, 2004, №1.
2. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. -Алматы: Қазақ Университеті, 1992.
3. Дүйсенов М. ... ... ... ... ... А. ... ақындық дәстүрі. -Алматы, 1966.
5. Тәңірбергенов Ә. Өлеңдері. - ... ... ... ... М. ... және Абайтану проблемалары. -Алматы, 1982.
7.Әбдіманов Ө. ХХ ғ. бас кезіндегі ... ... ... ... Абай тағылымы.-Алматы, 1986.
9.“Әлем” альманағы.-Алматы, 1991.
10. “Абай” журналы.- Семей: 1994, №09.
11. Әуезов М. Абай ... ... ... ... ... – 20 ... Б. Әріп ... өмірі мен шығармашылығы.
Канд.диссерт. –Алматы, 1999. –175 ... Г. ... ... Ш.Кудайбердиева в свете казахских
литературных связей и традиций. Канд.диссерт. -Алматы, 1997. – 137 ... С. ... ... ... ... ... 2000. – 25 б.
15. Әбдiғазиұлы Б. Шәкәрiм ... ... және ... ... -Алматы, 2001. –338 б.
16. Абай (Ибраһим Құнанбаев). Екi томдық шығармалар жинағы. Алматы,
Жазушы. 1986. -1 Т. –304 ... Х. ... ... ... ... –Алматы:
Мектеп. 1989. – 279 б.
18. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек ...... ... – 448 ... ... С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті: дәуірлеу мен жаңаша
пайымдау // Егеменді ... 1999. 16 ... ... Т. Әріп ақын // ... ... 1936. ІІ қыркүйек.
21. Мұхамедханов Қ. Абайдың ақындық мектебі. Канд. диссирт. – ... ... С. ... ақын ... туралы // Әдебиет және искусство.
1951. №7.
23. Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жақсы. – ... ... 1997. ... ... Есназаров Ө. Әріп ақын туралы жаңа деректер // Қазақ ... ... ... ... М. Ақын ... // Жұлдыз. 1990. №3.
26. Мұхамедханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. К.З. – Алматы: Дәуір, 1995.
27. ... Ә. ... ...... 1996. – 72 бет.
28. Мұхамедханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. К.2. – ... ... ... ... ......... Университет таиғханасы, 1890. –
48 бет.
30. Күмісбаев Ө. ... ...... ... 1994.
31. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. –Алматы: Қазақстан, 1995. –
208 бет.
32. Қазақ ... ... ... Фольклор. Қазақ ССР Ғылым
академиясының баспасы. Алматы, 1948. ... ... М. Әр ... ойлары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959.
34. «Керуен». Әдебиет туралы ойлар. Алматы: Жазушы, 1969. ... ... А. ... - ... 1989. 227-бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге


Пәндер

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.1005