Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі

Кіріспе......................................................................................................................3

1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздері
Бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік құндылықтардың тәрбиелік мазмұны...............10

Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін қалыптастыруда Ыбырай Алтынсарин шығармаларының педагогикалық мүмкіндіктері......................................25

2 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі
2.1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың тиімді жолдары................................27
2.2 Тәжірибелік-эксперимент жұмысының нәтижесі........................................36

Қорытынды............................................................................................................45
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.........................................................................
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік құндылықтардың
тәрбиелік
мазмұны...............................................................
................................10
2. ... ... ... ... қабілетін қалыптастыруда
Ыбырай ... ... ... ... ... шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі
2.1 Ыбырай ... ... ... ... сынып оқушыларының
адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... егемендік алып, дүниежүзілік қоғамдастыққа
танылуы Қазақстан ... жаңа ... ... ... ашып ... Оның бір дәлелі ретінде ұзақ уақыт бойы бір жақты
сараланып, ақиқаты ашылмай келген ұлттық педагогика тарихының қазіргі ... әділ ... ... ... ... айтуға болады.
Білім беру жүйесінің басты ... бірі - ... ... қабілетін, ойын қалыптастыру.
Қазақстан Республикасының “Білім туралы” ... [1] ... ... басты міндеті – ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтар, ... ... ... ... жеке ... ... ... кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті ... ... ... ... ... ... адамның шығармашылық, рухани және жеке
мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен ... өмір ... ... қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай жасау ... ... ... ... және ... ... баурау, қазақ халқы мен республиканың басқа да халықтарының
тарихын әдет-ғұрпы мен дәстүрлерін зерделеу”, [1] - деп атап ... ... өсіп келе ... жас ... ... ... ... қалыптастырудың бірден-бір жолы 12 жылдық білім беру ... ... ... ... дәлелдеп отыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы 18 ... ... ... және ... жаңару жолында» деген
халыққа жолдауында [2] ... ... елу ... ... ... ... беру жүйесінің 12-жылдыққа көшу керектігін атап көрсетті оның
негізгі мақсаттарының бірі ... ... ... ... ... тәрбиелей алатын, өзін-өзі дамытуға мүмкіндігі бар, шығармашылық пен
еңбек ететін, қоғамдық, нарықтық бәсекелестікке ... ... ... ... ... ... азамат тәрбиелеуді көздейді.
Бүгінгі таңда білім берудің ұлттық жүйесі өте маңызды, қарқынды
өзгерістердің ... тұр. ... да ... ... ... ... бейімділікті, ептілікті, қызу белсенділікті қажет етеді.
Ендеше білім беру ... ... ... - ... ... ... ... айқын.
Өсіп келе жатқан жас ұрпақтың адамгершілікке ... ең ... мен ... ... білім мен тәрбиеге байланысты болса,
екіншіден балаға жақын ұлттық көркем ... оқу ... ... ... ... ... сыныптан бастап жүзеге асырудың
маңызы зор. Оның себебі, бастауыш сатыдағы кезең – бала ... ... ... оқу ... ... өте қолайлы кезең. Бастауыш
мектеп – орта мектептің органикалық құрамдас бөлігі, тұңғыш ... да ... ... оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай таным
мүмкіндіктерін дамыту және ... ... ... ... ...... нәрсе.
Бастауыш мектеп - оқушы тұлғасы мен санасының ... ... ... ... кезеңі болғандықтан, оқушылардың шығармашылық негіздері
мен еңбек әрекетіне деген дайындық қалыптаса бастайды.
Сондай-ақ, ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеуді көркем
шығармалар арқылы жүзеге асыруға болады.
Адамгершілікке тәрбиелеу мәселесін ... ... ... педагог
ғалымдар әр қырынан зерттеп, негіздегені айқындалды.
Көркем шығарманың тәрбиелік мәнін, білімдік маңызын орта ... ... [3], ... [4], ... ... ... [5], ... [6], Ы.Алтынсарин [7] жан-жақты қарастырып,
өздерінің өмірден тоқыған ... ... ой ... ... ... өсіп келе жатқан жас ұрпақты ерлікке баулып,
ар-намысын, адамгершілік үшін ... ... ... ... ... адам ... қасиеттерді қалыптастырады [14].
Белгілі қазақ ойшылдары А.Байтұрсынов [8], ... [9], ... ... [11], ... [12] т.б. өз ... ұлтымыздың
салт-дәстүрлеріне, оның ішінде отансүйгіштік және ерлік дәстүріне ерекше
мән беріп, көркем шағармалар ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын, құралдарын, формалары мен әдістерін шешуде,
оларды оқу-тәрбие процесінде ... ... ... ... ... ... ... [13], С.Қалиев [14], С.Ұзақбаева [15],
Ж.Наурызбай [16], К.Қожахметова [17] т.б. ерекше үлес қосты.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... зерттеген В.Г.Афанасьев [18], Л.П.Буева [19], В.В.Журавлев [20],
В.А.Медведев [21], Г.Л.Смирнов [22], А.Г.Спиркин [23], ... ... ... ғылыми еңбектерінде адамгершілікке тәрбиелеу туралы құнды
пікірлер айтылған.
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... мен ... заңдылықтарын зерттеген ғалымдар А.А.Давыдов [25], Н.В.Занков [26],
А.Н.Леонтьев [27], В.С.Мухина [28], С.Рубинштейн [29], ... ... ... ... ... ... Т.Тәжібаев [31],
М.Мұқанов [32], Қ.Жарықбаев [33], ... [34], ... ... ... отырған мәселенің теориялық және практикалық тұрғыдан
зерттеген ... ... ... [36], ... ... [38], ... [39], ... [40], Р.М.Қоянбаев [41],
Е.Сағындықов [42], М.Жанпейісова [43] т.б. Сондай-ақ Ресей педагог-психолог
ғалымдары: В.F.Сухомлинский [44], ... [45], ... ... [47], ... [48], ... [49], ... ... [51], Сластенин [52], Столеренко [53], Т.А.Ильина [54],
Н.В.Савин [55] т.б. ... осы ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу мәселесі Ж.Г.Кондзе, Н.А.Асипова
және А.Э.Измайлов, А.Ф.Фаткуллина, Л.Я.Градулис және т.б. ... пәні ... ... ішінде Ж.Г.Кондзе мен И.И.Насыров еңбектерінде
халық және ерлік дәстүрлері негізінде ... ... ... ... көлемінде К.Құнантаева, К.Н.Меңлібаев,
В.Г.Храпченков, Қ.К.Жампеисова, А.Р.Жұмаханов, С.Ешімханов, С.Т.Иманбаева,
С.Б.Омарова, Н.И.Қойшыбаева, Ж.А.Макатова, ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының көркем ... ... ... ... ... ... Бірақ бастауыш сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуді Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы жүзеге ... ... ... - әлі де ... өз ... ... жатқан мәселелердің бірі.
Солай бола тұра Ы.Алтынсарин шығармаларының педагогикалық мүмкіндіктері
мен оларды бастауыш сыныптардың оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың қазіргі
жағдайы ... ... ... талабына сай адамгершілікке тәрбиелеудің
өзектілігі мен оны пайдаланудың ғылыми-педагогикалық тұрғыда ... ... ... ... ... ... себептен, бұл қайшылықтардың шешімін табуда біздің ғылыми зерттеу
жұмысымыздың мәселесі Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық және әдістемелік
жолдарын қарастыру болып табылады.
Аталған мәселенің ... ... ... ... және ... өз ... қарастырылмауы ғылыми зерттеу жұмысымыздың тақырыбын
«Ы.Алтынсарин шығармалыры арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... деп ... ... ... ... Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып
оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық және
әдістемелік ... ... ... ... ... ... процесі.
Зерттеу пәні: Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып
оқушыларының адамгершілік қасиеттерін ... ... ... ... ... ... үрдісінде оқушылардың ... ... ... тәрбиесін тиімді әдіс-тәсілдер арқылы
қалыптастырса;
- Ыбырай ... ... ... ... ... оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру ... ... ... етілсе, онда бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік тәрбиесін
жоғары деңгейде қалыптастыруға негіз болар еді
Зерттеудің міндеттері:
- Ы.Алтынсарин ... ... ... ... оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негізін
айқындау;
- бастауыш ... ... ... ... Ы.Алтынсарин шығармаларының ... мен ... ... ... ... шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесін жасау;
Зертеудің әдістемелік және теориялық ... ... ... ... философиялық, психологиялық,
педагогикалық теориялар мен адамгершілік тәрбие теориясы негізге алынады.
Зерттеу әдістері: зерттеу мәселесіне ... ... ... ... талдау, халық педагогикасының
мұраларын зерттеу, оқулықтарды, бағдарламаларды ғылыми-әдістемелік тұрғыдан
талдау, бастауыш ... ... ... ... алдыңғы қатарлы озық
іс-тәжірибелерді жинақтау, зерттеу, сауалнама жүргізу, диагностикалау,
педагогикалық ... ... оның ... ... ... ... ... өңдеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- Ы.Алтынсарин шығармалары ... ... ... ... ... ... ... негізін
айқындалды;
- бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыруда ... ... ... мен ... ... ... ... шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік ... ... ... жасалды.
Зерттеудің практикалық мәнділігі:
- Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілікке тәрбиелеудің әдістемесі бастауыш ... ... іс ... оқу ... ... ... зерттеу материалдарын жоғары және арнайы орта педагогикалық оқу
орындарында, ... ... ... ... ... біліктілігін жетілдіру институтында
пайдалануға болады.
Зерттеудің базасы: Алматы қаласының №140 мектеп-гимназиясы.
Диплом жұмысының құрылымы: Жұмыс ... екі ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының көкейтестілігі, мақсаты, объектісі, ... ... ... ... ... зерттеу әдістерінің
ерекшеліктері ашылып, зерттеудің әдіснамалық және ... ... ... ... ... жаңалығы, теориялық және практикалық мәні
сипатталып, диплом жұмысының құрылымы қамтылған.
«Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық негіздері» атты
бірінші бөлімінде зерттеліп отырған мәселеге ... ... ... ... мен ... ... жасалып,
негізгі тұжырымдары басшылыққа алынып, теориялық негізі анықталды. ... ... ... ... ... ретінде Ы.Алтынсарин
шығармаларының мазмұны, мәні қарастырылды. Ы.Алтынсарин шығармаларына
теориялық ... ... оның ... ... қарастырылды.
«Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі» атты ... ... ... ... ... пайдаланудың тиімді әдіс-
тәсілдері айқындалып, жолдары көрсетілді. Ы.Алтынсарин ... ... ... оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру бойынша
жүргізілген тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының қорытындысы көрсетілді.
Қорытындыда теориялық және ... ... ... ... мен ... ұсыныстар нақты
түрде көрсетілді.
1. Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік ... ... ... ... ... сынып оқушыларының адамгершілік құндылықтардың
тәрбиелік мазмұны
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан ... ... жас ... ... ... жауынгерлік, Отансүйгіштік рухта, ата-
бабамыздың ерлік өнегісімен ... ... етіп ... әрине, бұл
мақсатқа жету барысында біздер болашақ педагог-ұстаздар халықтық төл
ерекшеліктерін ... ... ... бала ... ... ... ... керек. Ертеңгі болашағымыз - өскелең ұрпаққа сол тұрғыда
білім мен тәрбие ... ... ... ... мәселесі көне заманда да, қазіргі кезенде
де философ, педагог, психолог және тарихшы ... ... ... ... ... ... ... арналған зерттеулер нысаны - құндылықтың
мөні мен табиғаты, олардың генезисі мен топтамасы, адам мен ... орны мен ... ... ... ... әлеміндегі
бағдарлар сияқты сұрақтар болып табылады.
Қазіргі күрделі әрі аумалы-төкпелі заманда құндылықтар жүйесінің алар
орны ... ... ... ... тән. Болмыс қүбылыстарының
қүндылықтарынсыз өлеуметтік жан иесі ретіндегі ... ... ... де мәні ... ... не? Ол ... мінез-қүлқында, тарихта, әртүрлі
мөдениетте қалай көрініс табады? Құндылықтардың қазіргі ... ... ... ... ... ... идеялар мен принциптер ме, әлде ... пен ... ... ма? деп, зерттеу мәселемізге байланысты көптеген
ғылыми-педагогикалық, психологиялық, ... ... ... ... ... ... ... «жалпы адамзаттық
құндылық» ұғымдарына берілген әр түрлі анықтамалардың бар ... ... Олар ... түрлі және тіпті бірін-бірі жоққа шығаратындары
да бар. Әртүрлі авторлардың еңбектері біртүтас зерттеу ... Бұл ... ... ... мағына беруінен туындап отыр
(белгілі бір объектінің құны бар немесе белгілі бір объект құндылық болып
табылады).
Объектілерді немесе заттарды ... деп ... тағы ... ... ... ... ... - субъект үшін ерекше мөні
бар немесе оның қажеттіліктерін қанағаттандыратын ... бір ... ... ... деп ... бір ... ... ие заттарды айтамыз ба?
Мәселен, Р. Вильямс құндылықтарды мақсат-құндылық (терминальды),
құрал-құндылық (инструментальды) болатындықтан ... ... ... ... ... білдірді де, мақсат құндылыққа - Ақиқатты, Еркіндікті,
Әсемдікті, ... ... ... Ал қүрал-қүндылықтарға -
Әлеуметтік, Саяси, ... ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық құндылық кеңістігіндегі ... ... ... ... ... ...... [64].
Осы терминальды құндылықтардың ішінде интраперсональді, яғни адамның
жеке басына ... ... ... өмір мөні т.б.) және ... яғни өртүрлі топтарға бағытталған (өділдік, ... ... бар. ... ... осы ... құндылықтардың жүйесі
негізінен қоғамдағы адамгершілік құндылықтар жүйесін қүрайды.
Әрине, инструментальды құндылықтарсыз ... ... ... олар нақты тарихи жағдайдағы ... ... ... ... ... құндылықтардың негізін
моральдық құндылықтар құрайды және олар ... ... ... ... ... біз осы жоғарыдағы пайымдаулардан құндылықтар
жүйесінің әртүрлі элементтері болып есептелетін жеке, топтық, қауымдастық,
ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтар ... бар ... ... адам үшін ең басты құндылық, ең бағалы нәрсе - өмір. Өмір - ... ... ... ... өзі де, ... мәні ... ойлары да іс-
өрекеті де, қуаныш-қайгысы да жоқ.
В. Франкл өмір мәнін адам жаны ... ... ... жөне ол
мақсатпен, қүндылықпен байланыста болады деп түсіндіреді. «Өмір мәнін
түсіну әртүрлі жас ... және ... ... ... ... ... адам өз ... өзі мән беруі тиіс, өйтпесе оған ... ... жоқ. ... мәні ... құрастырыла салмайды, ол өмір бойы
жинақталады. Өмір ... ... адам ... ... ... ... 18].
Осыған орай халықтың өз дінін білу керек екендігін түсіне білген Ыбырай
қазақ балаларын ... ... шын ... ... ... Ислам»
деген атпен діни оқулық жазып, 1884 жылы Қазан қаласында жарыққа ... ... ... ... ... ... баяндайтын бүл кітап туралы
пікірлер әртүрлі. Бұл ... мәні ... ... ... ... сол ... орыс ... мектептерінде дін сабағы міндетті
түрде оқытылатын.
Сондықтан да ерте ме, кеш пе бұл пән ... ... ... де ... еді жөне ол ... ... ... пән болуы өбден
мүмкін еді. Осы қүбылыстың алдын ала ... ... ... мектептерінде
мұсылман дінінің негіздерін оқытуды енгізді. Оқулық қазақ ... ... ... ... ... ... дінінің адамды адамгершілікке
шақыратын тұстарына ерекше ... ... адам ... мәні ... ... адамгершілікте өмір сүру, сол арқылы халқына пайдалы ... ... ... үстаз діни оқулықты да осы ... ... ... өмір ... ... мәңгілік ешкім де, ештеңе
де жоқ. Адам бүл ... аз ... ... ... қана, бай мен жарлы, қүл
мен патша, ... мен кіші де ... ... ... бөрі де бір күні бүл
дүниеден өтеді. Әрбір адам алдымен осы ақиқатты үғынғаны жөн. Олай ... ғана ... мен ... ... таза ... ... ... істеп, бір-біріне
мейірімді болып, жақсылықпен өмір сүрген жөн.
Жамандық ... ... ... ... ... адамның өзі, жақсылықтың,
ғылым-білімнің, таза мінездің пайдасын көретін де адам емес пе? Алла-тағала
адамды ... ... мен ... ... ... өз еркіне берілген,
сондықтан дұрыс өмір сүру -адамның өз қолында.
Біз тұлға ... ... ... ... ... А.Г. ... деңгейлер негізінде анықталады:
• Құндылықты бағдарлар- тұлғаның рухани ... ... ... ... ... ... ... біртұтас жүйе ретінде қалыптасқан
деңгей;
• Құндылықты ... өз ... ... ... сана өлшемдеріне
сәйкес, бірақ адам тек өзі үшін ең маңызды деп ... ... ... ғана ... ... ... бағдарлар- жүйесі жеткіліксіз меңгеріліп, адамның көптеген
іс-әрекеті мақсатсыз істелетін деңгей;
• Құндылықтар ес, ақыл ... сөз ... ғана ... ... әрекетте байқалмайтын даңгей;
• Құндылық бағдарлардың тұрлаулы жүйесі жоқ, мінез-құлық негізінен бір
сәтті ... және ... ... ... ... топтау үшін оқушының рухани тұлғасын төмендегідей
көрсеткіштермен, өлшемдермен анықтауға болады:
- ... ... ... рухани құндылықтарды игеру деңгейі;
- эмоциональды-құндылықты- оқушылардың құндылықты меңгерудегі
мотивациясы, рухани ... ... ... ... ... ... адамгершілігінің болуы;
- тәлім-тәртіп- оқушылардың әртүрлі іс-әрекеттегі белсенділік деңгейі:
тәртібі, қарым-қатынасы, еңбек, оқу, ... ... ... білімді
практикада қолдану- дейді.
Ал, рухани құндылық мәселесі жөнінде Қ.Қ. Шакаримова « Рухани дамыған,
бәсекеге ... ... ... құндылық бағдардың маңызы» деген
мақаласында « рухани құндылық» ұғымын алты ... ... ... ... ( таным мәдениеті, интеллект, білім, ақыл-ой
мәдениеті, шығармашылық, ... ... ... ... ... ... ... бағыт –(азаматық, патриотизм, өмірлік позиция, ұжымшылдық,
адам ... және ... ... өмір ... ( экологиялық мәдениет, спорт, ... ... ... ... ... ... және т.б.).
- Адамгершілік бағыты- ( жеке тұлғаның құндылық қасиетері, сыйлау,
мейрімділік және т.б.).
- ... ... – ( ... діни ... ұлтжандылық, жерін, елін
сүю және т.б.).
- Дүниетанымдық ... ( ... ... ... ... және т.б.).
Отандық ізденушілердің бірі Б.Қ. ... ... ... білім мазмұнына енгізу тәсілдері жүзеге асырудың мынадай
мүмкіндіктерін ұсынады:
1. Рухани-адамгершілік ... ... ... ... ... Сыныптан тыс сабақтарды баланың адамдық асыл қасиеттерді игеруіне
ықпал ететіндей бағытта ұйымдастыру;
3. Жеке пән ретінде жүргізілетін сабақтардың ... ... В. ... ... өмір ... іздеуде» деген еңбегінде өмір мөнін
жоғалту адамның материалдық жэне өлеуметтік орнымен емес, депрессиямен,
демек, ... ... ... деп көрсетеді. Жоғары
деңгейде ... ... ... ... ... өмір ... сезінуге көмектеспейді.
В. Франкл өмір мөнін адам жаны ... ... ... жөне ... қүндылықпен байланыста болады деп түсіндіреді. «Өмір мәнін
түсіну әртүрлі жас кезеңінде және ... ... ... болуы мүмкін,
сондықтан адам өз тіршілігіне өзі мөн беруі ... ... оған ... көмек жоқ. Өмірдің мөні жазылып, қүрастырыла салмайды, ол өмір ... Өмір ... ... адам ... ... ... болып саналады»
[65;18].
Демек, адам өмірінің мәні жоғары құндылық жүйесін қүрайды:
1. Трансдентальдық, яғни тәжірибеден, ақыл-санадан тыс қүндылық.
Оған ... ... өлем ... ... ... абсолют жүйесі жатады. Бұл құндылықтар адамды өлім
туралы ойлауға, оған мөн ... ... Олар ... ... ... құрайды, адам эмоциясына әсер етеді.
2. Әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ... ... шекара, аймақ,
дәстүрлер, тіл т.б. Адам Отанына, ... ... ... ... ... ... ... Жеке бас құндылығы: денсаулығы, табысы, махаббаты, достығы,
қарым-қатынасы т.б.
Жеке бас құндылығы - тарихи өзгермелі категория. Мәселен, тоталитарлық
қоғамда жеке ... ... ... ... ... олар ... игеріледі де, жеке бас қүндылығына айналады, ал демократиялық
қоғамда жеке бас өз ... ... ... ... алады, бірақ мүнда
адамдарды (басқаларды) біріктіретін құндылық күшін жояды.
Өмірдің ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастағы өз орнын сезінумен, басқа адамдарға деген
қызығушылықпен, олармен бірігу сезімімен, белгілі ... ... ... қабылдаумен, болмыстағы өз орнын, арман-тілегін сезінумен
қоса жүреді [66].
Өмірдің құндылығын түсіндіруге негізделген Ш.Уалихановтың түсінігінде
адам, оның ... - ең ... ... ... ғажайып жемісі: «Табиғат
пен адам, өмір мен өлім саналы үғымға тіптен түсініксіз, таңғажайып құпия
қүбылыс болып келеді. Табиғат пен ... ... ... ... ... одан ... не бар?» - деп, толғанған Шоқан адамның пайда ... ... ... ... ... қарастырылады. Бұл ... ... ... ашуға тырысқан «Тәңірі» атты еңбегінде жалғастырып,
ол табиғатты адам ... ... ... ... ал адам ... реальды шындықтың бейнесі деп түсіндіреді. Табиғат - адамнан ... ... ... адам одан ... ... ... ... пайда болуы да, оның ... ... бас ... ... екендігі туралы Шоқан: «От - ... ... ... ... отты ... немесе түкіруге болмайды, қарғыс үрады...
Қара жер қайғыға ... ... рухы бар деп, ескі ... ескі ... ... ... ... Аспандағы өр жүлдызды өр адамның
жаны деп түсінеді. Табиғат пен ... ... ... ... ... қасиетті деп санайды» - деп жазды. Демек, ... ... ... ... сенімдердің себебін осылайша табиғаттан
іздеудің, адаммен табиғат бірлігін түсіне білудің маңызы өте зор екендігін
атап көрсетеді [67, ... ... ... Ы. ... да адам ... ... қазақтың, жалпы адамзаттың тарихи жөне шынайы мысалдары арқылы
көрсетеді. ... ... ... ... ... қай халықтан
болса да үйренудің керектігін ешбір жерде ... ... - деп ... ... бұл ... ... заман адамын да ойландырады.
Біздің қоғамда ... тек ... ... насихаттаушы бағыт қазіргі
кезеңнің басым бағыты болып тұрғандығын жасыру мүмкін ... ... тек діни ұғым деп ... ... жеке адам ... ... емес, саналы түрде өз еркімен, жүрегінің өмірімен
жетуі тиіс.
Осыған орай халықтың өз дінін білу керек екендігін ... ... ... ... ... ... шын мәнімен таныстыратын «Шариат-ұл Ислам»
деген атпен діни оқулық жазып, 1884 жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде баяндайтын бүл кітап туралы
пікірлер әртүрлі. Бүл мөселенің мәні ... ... ... ... сол ... орыс ... мектептерінде дін сабағы міндетті
түрде оқытылатын. Сондықтан да ерте ме, кеш пе бүл пән ... ... ... де ... еді жөне ол христиан дінін уағыздаушы пән
болуы ... ... еді. Осы ... ... ала ... ... ... мүсылман дінінің негіздерін оқытуды енгізді. Оқулық ... ... ... тілінде жазылды. Екіншіден, Ы.Алтынсарин
мұсылман дінінің адамды адамгершілікке шақыратын ... ... ... адам ... мәні ... ... ұмтылу, адамгершілікте
өмір сүру, сол арқылы халқына пайдалы болу деп түсініп, ғұлама ұстаз ... да осы ... ... пайдаланды.
Демек, Ыбырайдың бүл айтқандарының мәні өте терең. Ол адам ... атап ... ... ... ... ие боламын деу мүмкін емес,
адам не ексе, соны орады, деп ... ... адам ең ... ... арылып, ойын тазартып, таза ой мен таза мінезге ... жөн. ... ... ... ... кеш ... ... «ағашты жас күнінде қисығын
түзей келсең, түзу болып ... һәм бір түзу ... ... соң ... ... ... кетеді», — деп Ы. Алтынсарин ұстаз ретінде әрбір ата-ананың
есіне салады [67,171-172].
Қазақ педагогикасында қүндылықтың түрі мен ... сыры мен ... ... ... мән беріп, оны жан-жақты талдай білген Абайдан
асқан зор түлғаны атау қиын.
Абай қазақ ұлты үшін ... ... ... ... пен рухани байлықтың өлшемі. Мәселен, Абайдың адам өмірінің
мәні мен мақсатын түсіндіруде оның қара ... орны ... «Бұл ... ... ... пе, ... ... пе, әйтеуір бірталай өмірімізді
өткіздік: алысты, жұмысты, айтысты, тартысты, өурешілікті ... ... жер ... ... ... Қажыдық, жалықтық, қылып жүрген ісіміздің
бәрінің баяндысын, байлаусызын көрдік, бәрі ... ... ... енді қалған өмірімізді қайтіп, не қылып өткіземіз? Соны таба алмай
өзім де қайранмын», - деп ... Абай өмір ... ... пікірін
осылайша білдіреді. Демек, Абай мүнда басқаларға ой салудың, сол ... ... ең ... жолы ... ... сөз ... өсер ... «кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын,
керегі жоқ ... өз ... ... ... Абай.
Сондай-ақ адамның өмірге келгендегі басты мақсатын Абай жетішпі қара
сөзінде: «Дүниеге келген адамдардың бір тобы ішсем, ... ... ... ... енді ... көрсем, білсем деп жан рахатына ұмтылады» деп
зерделейді.
Абай нағыз адам болу үшін жан сүраныстарын дамытудың қажеттігін ... жол - ... ... ... ... ... ... Рухани
байлық адамның ең жоғарғы өлшемі десек те болады. «Ішсем, жесем» ... ... ... да бар, адам осы ... ғана көздесе, оның
жануардан еш айырмашылығы жоқ.
Әрине, өсіп-жетілу үшін төн сүраныстарын да ... ... ... ... жоғары қоя білу керек.
Қай ғасырда болсын, ұлт ... ... ... да салауатты,
ұлтжанды, рухы биік, ақыл-парасаты мол, мәдени-ғылыми өрісі кең ... - ... ... ... ... Әрбір халық ұрпағын өзіне дейінгі
қоғамда қолы жеткен ... ... ... ... ... ... ... игертуді мақсат еткен.
Әрбір қоғам өзінен бұрынғы аға буынның ақыл-ойын, тәрбиелік ... өмір ... ... ... Антика заманы мен орта ғасырдағы
өмір сүрген философ-ойшылдар құндылықтық сипаттамаларды, дәлірек айтқанда
этикалық, ... діни ... ... ... ... ... ... - ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі ойшылдарды ... ... ... Бір қарағанда бәрі түсінікті сияқты. Құндылық - бүл құнды
нәрсе.
Алайда, адам үшін не ... және неге ... ... ... үшін ... ... үшін ... болатын кездері де кездеседі. Бірақ онымен ... ... ... жэне ... өзі үшін ... нәрсені нағыз құндылық
деп есептейді. Кімдікі дүрыс?
Бұл мәселені қүндылықтар теориясы немесе аксиология (грек ... ... және ... - ... ... ұмтылады. Аксиологая -
құндылықтар жаратылысы туралы, оның нақтылықтағы орны мен ... ... ... яғни ... және ... ... мен
тұлғаның құрылымы арасындағы әр түрлі құндылықтар байланысы туралы ... Н. ... ... - ... өз мінез-құлқының мақсаты мен
нормасы туралы талдап, қорытындыланған түсініктері, онда адамзаттың ... ... ... бір ... ... ... адамзат
мәдениетінің мәні жатыр», - деген ... ... еді ... ... ... сөзі ... ... да, сондай-ақ тиісті
ойларға да қатысты қолданылады.
Бірінші топқа табиғи қүбылыстардағы игіліктер мен зиянкестіктер, ... ... ... адам ... ... ... және қоғамдық объектілердің, ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Ал екінші топқа адамзаттың жақсылық пен жамандық, әділеттілік, өсемділік
пен кейіпсіздік туралы нормативті ... ... ... ... ... ... мен ... мақсаттар мен жобалар, арман-
мүраттары, нормалары мен көзқарастары жатады. Бұл ... ... ... ... қүндылықтар деп атайды.
Құндылықтар арман-мүрат ретінде тек жеке адамға, жеке тұлғаға ғана ... ол жеке ... ... өз ... өзі ... ... ... та
саналады. В. Краустың пікірінше: «Арман-мұраттар ... ... ... оларға тек жақындауға ғана болады, оларды өмірге
енгізу әрекеті бүл ... ... ... мүмкін» [91].
Шет елдердегі әлеуметтану ғылымында да құндылық ұғымының ... ... ... жоқ. Т. ... пікірінше: «...құндылықтар
дегеніміз әлеуметтік жүйенің құрамды бөліктері. ... әлеуметтік жүйенің
қалаулы түрі ... ... ... түсініктер, ең алдымен ... ... ... ... ... ... адамдардың, басқа да физикалық заттардың
қалаулы түрімен шатастыруға болмайды» [92].
Н. Смелзер ... деп ... ... ұмтылуға тиісті
мақсаттарға және оларға жетудің негізгі әдіс-тәсілдеріне (терминалды жөне
инструменталдық ... ... ... қарастырады [93].
А.Тойнбидің пікірінше: «Құндылық та - ... ... ... ... дейді
[94,87].
Л. Витгенштейн былай деп есептейді: «Дүниенің мөні дүниеден тыс болу
керек. Дүниеде барлығы да ... бар және ... ... онда қүндылық жоқ
- егер құндылық болса, онда оның құны ... еді. Егер ... да бір ... ... бар ... да, ол ... ... бар және әрбіп жатқаннан тыс
болу керек, өйткені дүниеде болып жатқанның бәрі ... ... тыс болу ... ... адамгершілік, әлемдік — жалған, ... ... ... мен ... ... ... адам баласын жаман жөне жақсы деп ... ... ... бола
алмайды. Әртүрлі жағдайларда адам ... ... ... ... тіпті
өзінің мақсаттары мен өзіндік бағасына кері өрекет етіп, құнсыздықты ... деп ... ... ... ... ... ... құндылық мәселесінің айналасында ... ... ... ... ... мен мінез-қүлқы да қайта қарастырылады. Жеке
түлғаның рухани қалыптасуы дегеніміз өз өзіне, яғни өз ... ... ... ... ... ... жасау үрдісі.
Жеке тұлғаның мінез-құлқы мән мен мағынаның ... ... ... ... мәні ерекше: адамгершілік санамен қоса ... ... ... ... ... қарау сезімі де пайда
болады. «Эмпирикалық шектеулі болмыста өзін таныту тек жеке ... ... ... жеке ... басқаларға күш көрсету арқылы ғана ... дами ... ... екпініне ұмтылып, оны дұрыс деп таниды. Тек үлкен қайғы мен
күйзеліс нәтижесінде ғана жеке ... ... ... ... ... [ ... ... нормаларын меңгеру, ... ... тек ... ... ... аспайды: адамгершілік адамның
мінез-құлқын сырттай ретке келтіруі мүмкін немесе жеке ... өз ... ... ... ... Адамгершілік нормалары мен
құндылықтарын меңгеру адамның «дүниесін» кеңейтіп, оған ... ... ... ... қатар дүниенің идеалды өлшемін, мөңгілік мөн мен
жақсылықтың дүниесін көріп тануға да ... ... ... жеке ... ішкі жан дүниесіне көшуі
(күйзеліс немесе қайғы арқылы), жеке түлға үшін мәні мен ... ... ... шын ... ... қайтадан, рухани туылғаны деген сөз.
Ф.Е. Василюк былай деп ... ... ... ... сатысына
жеткенге дейін құндылық жеке тұлғаға тәуелді, оның бір ... ... ... оны «бұл ... ... деп ... болса, қазір бұл қатынас теріс
көрініс тапты: жеке тұлға бұл құндылықтың бір ... ... ... ... ... мәні де ... жатыр" [103,134].
Адамның жекелік қасиеттері мен мінез-қүлқы да қайта қарастырылады. Жеке
түлғаның рухани қалыптасуы дегеніміз өз өзіне, яғни өз ... ... ... ... ... ... жасау үрдісі.
Жеке тұлғаның мінез-қүлқы мән мен мағынаның өрісінің ... ... ... мәні ... ... санамен қоса адамның
бойында өзінің іс-өрекетіне деген жауапкершілікпен қарау сезімі де пайда
болады. «Эмпирикалық ... ... өзін ... тек жеке ... ... Эмпирияда жеке түлға басқаларға күш көрсету арқылы ғана өзін
танытып, дами ... Ол ... ... ... оны ... деп ... Тек
үлкен қайғы мен күйзеліс нәтижесінде ғана жеке түлға өлімнің мөнін түсініп,
багалай ... [ ... Д. Н. ... ... ...... ... адам баласы
жасаған бағалы бағдарламалық білімін құндылық ретінде оқушы өз ... ... ... ... ... ... ... болмысын байыта алатын, мәдени байлықтарды меңгерген, соган
сәйкес әртүрлі іс-әрекеттер, сезім, сана, мінез-құлықта, қоғамдық ... ... ... сенімдер жүйесі «-деп тұжырымдаймыз.
Енді осы ұлттық ерекшеліктердің бала тәрбиесіне тигізер пайдасына ... ... ... ... де ... ... әдіс – тәсілдердің
тиімді пайдалануы ғана бізге ... ... қол ... - ... да ... ұрпақ тәрбиесi келешек қоғам қамын ойлау болса,
сол қоғам иелерiн жан-жақты, ... мол, ... ... ... етiп ... – мектептiң, мұғалiмнiң, ата-ананың қоғам
алдындағы борышы.
1.2.Адамгершілік құндылыққа ... ... ... - жас ... ... бiр ... негiзделген
көзқарасын, сенiмiн, парасатын, мiнез-құлық дағдылары мен әдеттерiн
қалыптастыруға және адамгершiлiк ... ... ... ... ... адамзаттық құндылықты тиiмдi пайдалануға бағытталған жалпы
адамзаттық тәрбиенiң құрамдас бөлiгi.
Адамгершiлiк ... ... ... ... ... оған ... ... өзiнiң мiнез-құлқын қоғамның
мүдделерiмен үйлестiрудiң қажеттiгiн сезiну, адамгершiлiк ... ... ... олардың заңдылықтарымен және адамгершiлiк
туралы бiлiмдерiн адамгершiлiк сезiмдерге айналдыруды көздеумен, адамның
адамдарға құрметпен ... ... ... ... ... ... ... дегенiмiз – моральдық нормаларды жаттату, ... ... ... ... ... ... ... талап қою арқылы
игерту емес, ол өзара ... ... және ... ... белсендi өмiрлiк үрдiс. Бала өзiнiң iшкi және ... ... ғана өзiн ... иесi ... ... ... адамгершiлiк тәрбие дегенiмiз – ... ... ... келiспеушiлiктердi жеңе бiлуге үйрету.
Оқушылардың адамгершiлiгiн қалыптастыру үшiн олардың өмiрдегi қайшылықтарды
тәрбие үрдiсiнiң ... ... ... ол ... шешу ... ... ... iстеу арқылы олардың адамгершiлiк сезiмдерi,
санасы, әдеттерiнiң қалыптасуына ерекше көңiл бөлу қажет.
Ресейлік зерттеуші И.Ф. ... ... ... ... ... барлық өмірі мен іс-әрекетінде, еңбекте, тұрмыста, отбасында,
барлық адамдармен қарым-қатынасында, саясатта жөне ... ... ... ... ... реттеуде азаматтықты көрсетуімен анықталады»,-
деген [124];
П.П.Пидкасистый: ... ... - жеке ... ... ... ... ең шешуші компоненті және адамгершілік сананы,
адамгершілік ... ... ... қалыптастыру
процесі»,- деді [125];
Т.А. Ильина: «Адамгершілік тәрбиесі дегеніміз - оқушылардың бойында мінез-
қүлықтың белгілі бір ... және ... ... де ... ... адамдарға, мемлекетке, Отанға деген қатынасын анықтайтын
мінез нормалар мен ережелерін дарыту жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... бұл үғымды былай деп түсіндіреді: «Адамгершілікке тәрбиелеу
адамның дүниеге, адамдарға деген көзқарасын анықтайды, оның ... ... ... ... қалыптастырады».
[127];
Ал, Ж.Б. Қоянбаев, Р.М. Қоянбаев адамгершілік тәрбиесін құлық төрбиесі
деп атап: "Мораль барлық ... ... ... ... тұрмыста,
саясатта, ғылымда және халықаралық қатынаста адамның мінезін және санасын
реттейді», - деп қарастырады [128].
Бұл үғымға ... ... ... ... ... ... ... - адамдармен қарым-қатынасында, іс-әрекетінде адамгершілік
сана-сезім дағдысымен, өзіндік ... ... ... ұлттық жөне жалпы
адамзаттық құндылық қасиет-сапаларымен ықпалдасып субъект ретінде ... ... ... ... педагогикалық энциклопедия сөздігінде: «Адамгершілік тәрбиесі -
мақсатқа ... ... ... ... ... ... әдеттерді қалыптастыруға жөне адамгершілік сезімді, ұлттық сананы,
қарым-қатынасты дамытуға, жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... ... ... бөлігі", - деп
анықтама берілген құлық, дағдылардың ұлттық ... ... ... ... тұрғыдан дәлелдеген [50].
Осыған орай, жас ұрпаққа адамгершілік тәрбие беру жолдарын қарастырған
қазақстандық ғалым-зерттеушілерді де атап ... ... В.А. Ким көп ... ... ... тәрбиесінің ұлттық қарым-қатынас негізіне
талдау жасаған.
Әр этникалық топтың ... ... ... ... жас ұрпақтың адамгершiлiк тәрбиесiне едәуiр ықпал етедi және
белгiлi бiр дәрежеде ... ... ... ... ... ... жаңа сапаларын игермейдi, қайта бұрынғыларын шыңдай түседi немесе
түзетедi.
Сол себептi балалардың мектептегi ... ... ... ... қамтуы тиiс. Мектептегi адамгершiлiк тәрбиесi бiздiң
өмiрiмiздiң тек осы кездегi талаптарын ғана ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеленушiнiң дамуына қандай игi ... ... ... ... ... өзгеретiндiгiн, адамгершiлiк
кемелiнiң жаңа сатысына ... ... ... ... бiлуi ... үшiн ... тәрбиесiнiң бүкiл үрдiсiн жеке буындарға бөлiп,
әрқайсысын жекелей ... жөн. Бұл ... аса ... ... ... сананы қалыптастыру.
Оқушының адамгершiлiк санасын қалыптастыру үшiн оның сезiмiне әсер ... Ал, ... ... әсер ету – ... ... күрделi саласы.
Сондықтан көптеген мұғалiмдер баланың санасына әсер етудi жөн ... ... ... оның ... ... әсер ету ... бiле ... сезiмiне әсер етудiң тәсiлдерiн анықтағанда, сезiмдi тәрбиелеу
негiзiнен баланың бұрынғы өз сезiмдерiн өзгерту және одан әрi ... ... ... жөн. ... мектеп қабырғасында туған
жердiң табиғаты туралы қанша ... оның ... мен ... онша әсер ... ... Ал ендi табиғатқа саяхат жасаса, суретке
түсiру, әңгiме құрастыру жайлы тапсырма берiлсе, бұл ... ... ... сезiмдерiн туғызар едi. Бұл жағдайда мұғалiм iзгi
сезiмдердi туғызып қана қоймай, оның ... де ... ... жаңа ... ... ... ... жетiлуi, өзгеруi
мүмкiн. Әсерлену, әсiресе өзгелердiң iстегенiн қабылдау және санадан өткiзу
үрдiсiнде сезiм пайда болады. Мәселен, тарихымыздағы ұлы ... ... ... мен билерiмiздiң халқы үшiн көрсеткен теңдесi ... ... ... әңгiмелеу бала сезiмiне өте қатты әсер етiп, оның
адамгершiлiк, елжандылық, Отансүйгiштiк сияқты iзгi ... ... ұжым ... ... да ... бай етiп ұйымдастыра алса, мұның өзi
Отан сүю, ұжым алдындағы ... ... ... ... ... ... болмақ.
Бастауыш сынып оқушыларының адамгершiлiк ... ... ... рөл ... өзiнiң барлық жұмысында ол оқушыларды адамдар
мiнезiне талдау жасап, бiлудi, шынайы адамгершiлiктi өтiрiк, ... ... ... ... өмiрiн ұйымдастыруды, өзiнiң
жеке басының тәртiбiн оқушылармен арақатынасын егжей-тегжейлi ойластырған
мұғалiм ғана оқушылардың саналы тәртiбiн тәрбиелеуде ... жете ... ... ... сырын әрбiр деталына дейiн екшеп бiлiп, соған
сәйкес ... ... ... ... мұғалiм әр оқушының ерекшелiгi мен
мүмкiндiгiне сәйкес алдына нақты тарсырма қоя бiлсе, онда оқушының бойында
адамгершiлiк қасиеттердiң ... тез әрi ... ... ... ... жеке басын қалыптастыру мен дамытудың
аса маңызды бiр саласы болып табылады. Ол оның ... ... ... Отанға, еңбекке, өз мiндетiне және өз басына қатынасын
қалыптастыруды көздейдi. Адамгершiлiк ... ... ... ... ... ... ... әр баланың борыш, ... ... ... биiк ... iшкi стимулдарына айналдыру болып
табылады.
Тәрбие жүйесiнiң тиiмдiлiгiнiң аса ... ... ... ... ... оның ... адамгершiлiк қасиеттерiнiң елеулi
өзгеруi болып табылады. Жетiлгендiк оқушылардың ... және ... ... ... ... ... ... бiршама тәуелсiздiгiн, өз ... ... ... ... ... ала болжап бiлуден, iштей бақылауы, ар-
ожданның пайда болуынан, әрекетiнiң моральдық ... ... ... иесi екенiн түсiне бiлуiнен көрiнедi. Адамгершiлiктiң дамуы – ... ... Бұл ... ...... ... пәрмендiлiгi.
Бастауыш мектепте балалардың тәртіп, мінез-құлық, достық, жолдастық
және Отан ... ... ... ... ... ... ... үйренеді, еңбекке сүйсініп қарайды, ... ... ... ... ... - ... мәдениеттің бір бөлігі.
Моральдың мәнін, ... және ... ... ... және ... ... ... бағалай білуге, адамгершілік
туралы ойлауға үйретедi. Мектеп жасындағы оқушылардың ... ... ... пен ... ... үшін мұғалім тәрбие жұмысының
мақсаты мен мазмұнын дұрыс жоспарлап, әр ... ... ... әдіс-
тәсілдерді дұрыс таңдай білуі, таңдалған ... ... ... ... ... ... кезінде өздерінің шығармаларында қазақ
даласының ойшылдары да, атап айтсақ, ... Ж. ... ... да: Асан ... ... Шалкиіз, Бұқар жырау, Махамбет,
т.б. ... ... ... ... ... ... сабақтастығын қамтамасыз
етеді. Оның маңызды шарттарының бірі – ана тілінің басымдылығын тану, соның
негізінде ұлттық сана-сезімді дамыту.
Тіл – ... ... ... ... ... ... жас
ұрпақты ұлттық дәстүрлікке тәрбиелейтін ұлттық игіліктің даусыз көрінісі.
Ұлттық ... ...... ... ... ... ... этникалық мәдени білім тұжырымдамасында: ұлттық білім
идеясын жүзеге асырудың негізгі шарттары қарастырылған. Онда: ... ... ... ... ... ... және нығайту; жеке тұлға үшін ана
тілі мен төл мәдениеттің сөзсіз ... тану және оны ... ... беруді демократияландыру, білім берудің меншіктік түрі ... ... ... мүддерлерді жүзеге асыру арналарының сан алуандығы жағынан
да көп ... мен ... ... ... беру ... нысанаға
қатысты дүниежүзілік тәжірибесіндегі бүкіл озық атаулығы ашықтығы ... жеке адам мен ... ... ... іске ... ... беру қызметінің үздіксіздігі; сұраныстарды анықтауға және
қанағаттандыруға мақсатты ... ... ... ... негізінде
аталған проблема бойынша халықтың ... ... ... ... ... болуы.
Адамдық қасиеттер мен адамгершілік жайында ... ... ... бұл ... ... арман-мүддесін, ұлттық мақтанышының
қандай екенін ... ... Осы ... ... ең ... мінез-құлық пен адамгершіліктің жоғары бағаланатынын көрсетеді.
Мысалы: «Адамдық - адал жанның ісі», ...... ісі» ... ... тағы бір жанры – жұмбақтар. Жұмбақтар халықтың табиғат
құбылыстарының, өзін қоршаған ... ... ... білуге талпынған ойынан
туған. Жұмбақ бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... кәсіп тіршілігінің өзгеріп
отыруына байланысты мазмұны, тақырыбы жағынан үнемі жаңарып, байып отырады.
Жұмбақтардың тақырыбы сан ... Сол ... ... ... туған кезеңдерін шамалауға болады. Жалпы жұмбақ тапқырлықты,
білімділікті керек етеді. Сондықтан оның ... үшін ... ... зор. ... ... жұмбақтар бастауыш сынып оқушыларында патриоттық
тәрбие қалыптастырып, ... ... ... ғалым Ж.Д.Адамбаева «Қазақ жұмбақтарының әдеби ... ... ... [133] ... ... ... қазақ халқы
жұмбақтарының пайда болуы мен ... ... ... жұмбақтың тақырыптары
мен қалыптасу тәсілдерін, тілдік ерекшелігі мен ... ... ... ... ... адамдық қадір-қасиет,
кішіпейілдік, кісілік туралы, туған жер, ... тау, тас, ... ... т.б. туралы жұмбақтар бастауыш сынып оқушыларының еліне, жеріне
деген сүйіспеншілігін арттырып, адамдық қасиеттерін дамытады.
Ауыз әдебиетінің ... келе ... ... ... бірі ... ... халқымыздың тарихын, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын,
нанымын, дүниетанымын, адамдық ... ... ... ауыз ... ... та ертегілер ауызша айтуға лайықты
түрде құрылады.
Қазақ ... ... ... ... ... бір ... ... болады. Кейбір ертегілер қазақтың өте ерте
замандағы өмірін елестетеді. Мұндағы негізгі күрес аңшылық, малды қыстан
аман алып ... ... ... ... ... ... ... Басты
кейіпкерлердің іс-әрекеті де, ұнамдылық жағы да ... орай ... «Ер ... ... [134] т.б. ертегілері.
Қазақ халқы, оның ішінен шыққан дана адамдар өзінің замандастарына да,
кейінгі ... да ... ... ... ... ... ... адамгершілікке үндеу мәселелерін ерте кезден-ақ қолға алғаны
ертегілерден байқалады. Көп ертегілерде суреттелетін ... пен ... ... ... ... оқушыларының адамдық қасиеттерін оятуға
септігін ... ... ... сан ... Ертегінің негізгі бір саласы –
қиял-ғажайып ертегілері. Бұларда ... ... ... ... ... Қиял-ғажайып ертегілердің оқиғасы қиялға құрылады. Мысалы,
«Ұшқыш кілем», «Адам ... ... ... ... ... ... атты
Кендебай» т.б. қиял-ғажайып ертегілері бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... өмір мен ... араласып жатады. Ертегінің кейіпкері – қарапайым ғана адамдар.
Ертегінің тағы бір ... ...... салт ертегілері және
хайуанаттар туралы ертегілер. Бұл ертегілерде көбіне ... ... ... ... ... ... ... солардың мінездері арқылы адамдардың ... ... ... сол ... ... ... мінін, кемшіліктерін,
мінезіндегі ерсілік-оғаштықтарды тұспалдаған.
Бұл ертегілер оқушыларды жақсыдан үйреніп, жаманнан жиренуге шақырады.
Қазақ ... ең мол түрі ... ... ... өзінің
дүниетанымындағы, қоғам тіршілігіндегі, үй тұрмысындағы іс-әрекетін, барлық
мұң-мүддесін, күрес-тартысын, талап-тілегін осы ... ... ... Мұндай ертегілерде қоғамдық тартыс, тап қайшылығы, қанау, зорлық,
соған қарсы еңбекші халықтың наразылығы, күресі – бәрі ... ... ... ... бір ... – аңыз. Аңыз негізінде әңгіме,
кейде өлең, жыр түрінде болуы да мүмкін.
Аңыз белгілі бір адамның атына, ... ... ... ... әңгімеде де шындық оқиға мен қиял-ғажаып ертегі екеуінің арасы жақын.
Аңыз әңгімелер бастауыш ... ... ... ... тәрбиелейді.
Ауыз әдебиеті шығармалырының халыққа көп тарағандарының бірі – ... Ол ескі ... келе ... мұра. Батырлар жырының тәрбиелік мәні
зор. Батырлар жыры арқылы халық жас ұрпақты ... ... ... ... ... шақырған.
Халық ауыз әдебиетінің келесі жанры – жаңылтпаштар. Жаңылтпаштар
бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... аты ... шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң
айтқанда, иә тіл келмейтін, иә басқа сөз ... ... ... ... ... келістірген шығарма жаңылтпаш деп аталады» - ... ... ... ... ... ... бір басқа бір ұлт адамының
көптеген жеке мақтаныш сезімінің жиынтығы болып ... ... ... ... ұлт ... үшін бұзылмас заң» - деп ... ... ... әдебиетін зерттеуші ғалым Ш.Ахметов «Қазақ халқының бала
тәрбиелеу дәстүрі» атты еңбегінде: ... ... ... ... ... ... ... тәрбие басы адам алдымен әдептілікке үйретуді көздеген,
әдепті бол дегенді басты ... етіп ... ... ... ... үйреткен.
• Үшіншіден, тіл алғыш елгезек болуға тәрбиелеген.
• Төртіншіден, адалдық пен шындыққа баулуду көздеген.
• Бесіншіден, білгір бол ұстаз бен ... ... ... ... ... ... ақпа ... болма, құйма құлақ бол дегенді бойларына
сіңіре берген.
• Алтыншыдан, үлкенді, ата-анаңды сыйлай білуді үйреткен.
• Жетіншіден, кісі ... ... ... - ... ... тәрбиесі. Бұл
кемшілікті айтпа деген сөз емес, ... ... ... ... көзі қисық, аяғы ақсақ деген сияқты) көрсетпе деген сөз.
• Сегізіншіден ел қорғаны батыр бол, ... ... ... ет, ... ... жұмса дегенді үйретеді. Бұдан шығатын қорытынды тәрбие
мәселесінде ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе ... ... ... ... ... ... шығармаларда халық өміріндегі әр дәуірден құралған батырлықты,
ерлікті суреттеу оның басты ерекшелігі болып ... ... ... ... берік, қайтпас ер, жауына мейлінше ... өз ... оны ... ... ісі бар адамгершілігі мол адамдарды
суреттейтін шығармалар арқылы жас ... ... ... беруге болады деп тұжырымдаймыз.
Мұндай шығармалар оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... ондай шығармалар
балаларды елін, өз жерін ... ... ... етіп ... ... ... еліне қастандық жасамақшы
болған сыртқы жауларға мейлінше қатал болуға баулиды.
Бұл жөнінде В.Г.Белинский. «Балаларға жалпы адамзаттық, ... ... ... көбірек білдіріңдер, бірақ оларды көбінесе өзінің
туған елінің аз ұлтының көріністері арқылы ... ... ... Осы ... алып ... ... шығармаларға тән мұралар жас
ұрпақты өз елдерінің нағыз азаматы етіп тәрбиелеуге болатын асыл ... ... ... ... ... ... ... атты педагогикалық
еңбегінде: «Ата-ананың баласына тілейтін ... ер ... ... ер
азаматы, халқының мақтанышы, абыройы, зор адамы, қаржы қызметкері» болса
екен деген тілегінен, ертең ер ... соң, ... адал ет ... ... ... ... ой ... Одан халқыңды сүй, халқың үшін отқа түс ... суға түс – ... ... ... ... бол, ... де
халық мүддесін жоғары ұста, ел қорғауда және тұрмыс-тіршілікте ... ... ... ұлы бол, халық үшін ерінбей еңбек ет» дегенді түсінуге
болады. Баланы тәрбиелеудегі жүргізілетін жұмыстар сан түрлі ... ... ... біз ... берілетін адамгершілік, ерлік, батылдық
туралы сөз қозғамақпыз. Кіші мектеп ... ... ... олар ... тиянақты, жинақы болып келеді.
Саналы тәртіп пен тәртіптілікке үйренген бала алға қойған мақсатқа
жетуге ұмтылып, қандайда ... ... ... ... ... ... Бұл ... үздіксіз тәрбие арқылы баланың қанына сіңіп,
бойына тарайды. Бастауыш сыныптан ... ... ... ... тәртіптілікке үйренген, соған дағдыланған бала ер ... ... ... нағыз азаматының өзі болады. Ол - ... ... ... ... жақсы түсініп, халық мүддесін жеке ... ... ... болады.
Бүгінгі кезеңде егемен елімізде жалпы орта білім беретін мектептегі
тәрбие жұмысын ... ... ... сай ойдағыдай ұйымдастыру және
демократияландыру мәселесі жалпы ұлттық, ... ... ... ... көтеруді қажет ететін аса маңызды мәселе болып саналатыны
белгілі ... елін ... ... аман ... қалу үшін ... ... күрескен,
халқымызға бағыт-бағдар беріп отырған Қазыбек бидің:
Біз қазақ деген мал баққан елміз,
Ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз, - деп ... ... ... ... ...... ... - деп адамгершілік ... ... ... ал, ХХ ... өр ... ... қазақпын мың өліп,мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тіліммен, -
деп еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін, өз ұлтының ... ... ... ел ... ... бабаларымыздың даналық ерлік істерін,
олардың адамдық асыл ... ... ... ... ... дәрменсіз болмауы үшін ол халықтық болуы
тиіс» - дейді, яғни әрбір ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге баса назар аудару қажеттігін ескерткен. Сондықтан
да біз жас ... ... ... ... ... үлгілерімен сабақтастыра жүргізуді орынды деп есептейміз.
Қазақтың педагог-ғалымдары: Ж.Б.Қоянбаев пен Р.М.Қоянбаевтың ... ... оның ... ... ... ... ... Тәрбиенің құрамды бөліктерін: құлық тәрбиесі, ақыл-ой тәрбиесі,
еңбек ... ... ... ... ... ... дене ... құқықтық тәрбие деп жіктеп, ... ... ... ... тәрбиесінің мазмұнын ашып, міндеттерін бірі ретінде
Отанына, халқымызға, ... және ... ... ... ... тәрбиелеу деп көрсетеді.
Ресей ғалымы П.И.Пидкасистый тәрбиені педагогикалық құбылыс ... ... ... ... «қайта тәрбиелеу» ұғымдарына
жеке-жеке тоқталып, әрқайсысына анықтама береді. Бастауыш сынып оқушыларын
адамгершілікке ... ана ... ... зор. Жас ... ... негізгі құралы көркем шығарма. Көркем ... ... ... орын ... ауыз ... үлгілерін атауға
болады.
Ана тілін білмейінше қазақтың баласы ұлтын танымайды. Олай дейтініміз
жас ... ... ... бір ұшы ... ауыз ... қанатты сөздерінде жатыр. Мысалы: қазақтың мақалы «Адам
деген ардақты ат», «Жақсы - ісімен ... ... ... арлы ... ... сорлы бала», «Жақсы адам көпшіл келеді, ... адам ... ... шын сөзі ... - деп ... адалдыққа, адамдық
асыл қасиеттерді дәріптей білуге тәрбиелейді.
Бастауыш сыныптарда адамгершілікке тәрбиелеу жұмыстары тәрбиенің ... ... ... ... ... Қазақстанда тұратын
барлық ұлт өкілдерінің тату-тәтті, достық қарым-қатынаста, туысқандық,
ынтымақтастықты көркем ... оқу ... оны ... ... ... ... қазақ ақыны М.Жұмабаев бала ертегіні жан тәнімен беріліп
тыңдайды, ... ... ... шын ... нанады. Балаға
құрғақ, жай сөзбен айтсақ ұқпайды, жандандырып суреттеп, көркемдеп айтсақ
ұғады, - деп ой ... ... ... ... ... бірі ... ... деп баяғы замандағы елдің дүниеге
көзқарасын білдіретін, я сол көзқарастың ... ізін ... онан ... ... ... ... арнаулы үлгі айтатын, жамандықты жерлеп,
жақсылықты ... ... ... ... ... әңгімені айтады – деп
анықтама берген.
Ал көрнекті ғалым, ақын ... ... ... жыр деп ... ... ... ... өлеңдерді, әңгімелерді айтады. Батырлар
әңгімесі өтірік, шыны ... ... ... ... Шын жағы ... ... ... заманында соғыс болуы, батырлар халық үшін қайрат
қылуы, жұртын қорғауы. Өтірік жағы олардың мінген ... ... ... ... ... тану, болмаған күштерді, болмаған істерді
білу, өтірік те емес, шын да ... ... ... ... ... шығады,-
деген болатын.
Ертегі- қиялмен қисынын келтіріп қызықты ету сияқты мақсатпен шығарған
әңгімелер. Ертігінің ішіндегі уақиғалар, уақиғаға ... ... ... жоқ, ... уақиғалар мен нәрселер болады. Ертегілер көбінесе
астарлы мағынасымен өнегелі келеді.
Ертегі мазмұны ... ... ... ... ... ... қорқақтық, ептілік, шорқақтық, қулық, аңқаулық және т.б.
құрылады. Осы ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие беру
мақсатында шығарылғанын көреміз.
Халық ауыз әдебиет үлгілерінің кез-келген жанрын ... ... ... пайдалану – оқушылардың тілін дамытудың, дүниетанымын
қалыптастырудың, оларға патриоттық ... ... ... жолы ... ... - ол ... тәрбиесі.
Рухтың үясы да -жүрек. Ақыл жүрекпен нүрланса, ... ... ... ... ... тек ... ... білім адамның өзіне де,
қоғамға да, ... да ... ... ... ... ... ... адамның рухани өзегін қоректендіруші болып, білімнен бүрын
жүргізілуі тиіс, яғни білімге ... жөне ... ... ... ақылды
жүрек жылуымен нұрландыру қажет.
Қазақ Совет энциклопедиясында: «Адамгершілік - тәлім-тәрбиенің ... ... ... ... ... ... ... дамытудың сара жолы.
Ол отбасы, мектеп, ұстаз, еңбек, қоғам, жеке ықпал арқылы ... - ... [69;13], ал ... тілі ... ... ... ... «адамдардың кұнделікті қарым-қатынасына қатысты
гуманизм принциптерін бейнелейтін моральдық қасиет» деп ... ... ... ... ... «Адамгершілік - қоғамдық
өмірдің объективтік ... ... ... арасындағы қарым-
қатынастарды реттеуге негіз болып табылатын талапқа сай ... ... ... ... ... үғым», - деп анықтама берілген
[120,8].
Л.А. Байсеркеевтың зерттеуінде жасөспірім төрбиесіндегі ... мен ... ... ... байланыстылығын теориялық, әдіснамалық
тұжырымдамасын талдап, жасөспірімдерді ... ... ... ... тәрбиелеудің жүйесін айқындаған [52].
1 кесте. Адам бойында кездесететін адамгершілік ... ... ... ... ... | ... ... |тән |
| | ... ... ... |
| | ... |адамгершілік |қасиеттер |
| | | ... | |
|1 ... | | | |
|2 ... | | | |
|3 ... | | | |
|4 ... | | | |
|5 |Ақ ... | | | |
|6 ... | | | |
|7 ... | | | |
|8 ... | | | |
|1 ... | | | |
|2 ... | | | |
|3 ... ... | | | |
|4 ... | | | |
|5 ... ... | | | |
|6 ... ... ... | | | |
|7 ... идеялылық | | | |
|8 ... | | | |
|1 |Тіл ... | | | |
|2 ... | | | |
|3 ... | | | |
|4 ... | | | |
|5 ... | | | |
|6 |Тез ... ... | | |
| ... | | | |
|7 ... | | | |
|8 | | | | ... ... әліппесінде» - «Адамгеріпілік дегеніміз не?» ... ... бір ... жас жігіттен.
* Ата, адамгершілік дегеніміз — ақылды ... асыл ... ... ... Дүрыс балам, - депті қария. - Адамгершілік ақылды адамнан
шығады, ал ... ... ... ... жеті ... ... Ақылдылық - адамгершіліктің алғашқы сатысы,
Сөлемдесу — адамгершіліктің бастамасы,
Сыйласу — адамгершіліктің ары мен нүры,
Қүрметтеу — ... ... ... ...... ... Ал,
ары жоқтың адамгершілігі болмайды, адамгершіліктің қас
жауы - өсек, өтірік, мақтаншақтық. Сондықтан адамгершілік тек арлы адамда
болады, - депті. [119].
Педагогика ... ... ... ... бойында
қоғамдық мораль талаптарына сай келетін адамгершілік сапаларды қалыптастыру
мақсатында олардың ... ... ... әрі ... түрде
әсер ету ретінде анықталатыны белгілі.
Ал, адамгершілік адамдардың күнделікті ... ... ... ... моральдық қасиет болып табылады.
Қоғамдық сана формасына жататын мораль- ... ... ... ... ... ... ... нормалардың, принциптердің,
ережелердің белгілі жиынтығы.
Мораль принциптері мен ержелерін орындау қоғамдық пікірге негізделген.
Олардың ережелерін бұзғаны үшін ... заң ... ... тартылмайды,
бірақ оның әсері құқықтан кем емес. Мораль- адамдардың ... ең ... ... ... адамгершілік ұғым, принциптер, мінез-құлық
нормалары жайында біліммен қаруландырады.
Адамгершілік ұғымдарды тек қана жаттап алып, есте ... қана ... ... ... ... іске ... қажет. Сонда ғана
адамгершілік принциптері моральдық сенімге айналады.
Адамгершілік ... ... ... жеке ... ( ізгілік, адалдық, батылдық, т.б.) жиынтығы
болатын адамгершілік сенімді, сезімді және әдетті қалыптастыру;
адамдарға ... ... ... ... ... ... ... мүддемен ұштастыра білуге тәрбиелеу;
- патриотизм мен интернационализмге тәрбиелеу;
Міне, сондықтан адамгершілік тәрбиенің қазақ жерінде ... ... ... ерекшеліктерін анықтамай, тарихта болған
ғұламалардың дүниетанымын сараптамай жетістіктерге жету мүмкін емес.
Адамгершілік адам ... даму ... ... қалыптасып, әрбір
дәуірдің өзіндік ерекшеліктерімен, қайшылықтарымен бірге қайнасып, ... ... ... орын ... ... адам ... ... айқындайды. Құндылық екі компоненттен тұрады.
Заттық құндылық, оған ... ... ... ... шыққан өнімнің
өзіндік құны, әлеуметтік игілік, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени ... ... ... маңызы және практикалық пайдасы, адамдардың іс-
әрекеттеріндегі жамандық пен жақсылықтың іске асуы, табиғи және ... ... ... ... ... ... ұғымына қоғамдық оймен баға беру -мақсат және оған
жетудің жолдары, қоғамда кездесетін түрлі ... ... ... ... ... - ... ... қатысының екі жағы, біріншісі -
оның объектісі, екіншісі — субъектісі. Заттық ... баға ... де, ... құндылық олардың өлшемі мен әдісі болып
табылады. ... ... - ... ... мен ... ... ... ол адамдардың әлеуметтік өрекеттерінің
сыртқы, қоғам үшін ... ... ... ... ... ... өміріндегі іс-өрекеттерінің бағытын нормативтік
формаларға ... ... - ... [29, ... ... ... ... қасиеттерін
қалыптастыруда Ыбырай Алтынсарин шығармаларының педагогикалық мүмкіндіктері
Ы. Алтынсарин 1879 жылы Торғай ... ... ... ... . Содан былай Ыбырай Алтынсарин екі ... ... ... ... –аталмыш мектептерге болыстардан балаларды неғұрлым мол
тарту, сол үшін ... ... ... салу ; екіншісі –
болыстықтарда ... ашу . ... ... ... ... ... ... бір мектеп салу жұмысына кірісу ғана қалды"
дейді де осы ... бір ... ... ... үйін ... ... қалатын болса, онда облыстық бастықтар оны Елек пен Николаев
уездерінің ... бір - ... екі ... ғана ... ... етіп ... Ал Торғай облысында қырық шамалы болыс бар. Сондықтан,
егер төрт болысқа бір мектептен дегеннің ... енді он ... ... ... ... де ... ... облысының губернаторы, тегі, болашақта ашылатын болыс
мектептерінің түр-тұрпатының қандай болатыны ... ... ... ... болу керек, соған жауап ретінде Ыбырай 1883 жылдың 30-
қазанында ... ... ... ... ... ... ... ойы қазақ
елінде ашылар барлық болыстық мектептің нұсқасы ретінде ... ... оны ... ... жөн ... отырмыз):
"…Менің ойымша, таза қазақтар арасында болатын бұл мектептердің
құрылысы осы халықтың ... ... ... ... сондықтан бұл
мектептер қазақтар қыстаған кезде қыстап, көшкен ... ... ... Оның ... ... ... ... орталық болатын және шаруашылық
жағынан қолайлы келетін бір орынды таңдап алып, ... ... ... (қам кірпіштен,т.с.), мүмкін болғанша берік, бір ... бар, ... ... ас ... ... ауыз үйі, ... бар
мектеп үйін салу керек. Мұнда қазақ балалары жеті жарым ай, яғни ... ... ... ... ... бойынша, жазғы жайлауларына
көшкенше оқи алады; ал 1- ... ... ... ... ... ... шығып алып, көшкен кезде мектепке көлік бере алатын немесе әр ауылдың
мектепке кезекпен көлік ... ... ... бұйыра алатын бір беделді
қызмет адамымен бірге, көшіп отыруы керек. ... осы ... ... ... ... ауыр бола ... жылдың 25 қарашасында Ильминскийге жазған хатында: "…Болыстық
мектептерді ашуға асығудың әзірге ... жоқ ... ... ... ... ... әрбір уезде қазақ арасынан жақсы жабдықталған бір-бір екі класты
немесе үш класты мектеп ашуымыз ... Ол ... ... ... ... әр ... де ақыл ... қарай
білетін етіп шығаруымыз керек… Ал болыстық мектептер дегеніміз ... ... ... ... Ал егер бұл ... ... етіп ... ... ... ... ... орын таба алмай жүрген маскүнем
бір шенеуніктерді жіберетін болсақ, онда біз ілкі кезден ... ... ... ... мүлде суытып алуымыз мүмкін. қазақтардың өз
арасынан ... ... ... ... білетін, оқыған адамдар
көбірек шыққан кезде ... ... ашу ... те және ол ... ... ... Егер ашқалы отырған мектептеріміз тез жүзеге асып
, дайындамақ оқытушыларымыз тез бітіріп шығатын болса, бұл онша ұзаққа ... ... ... ... ... ашу ... әуелден
сөз болып келе жатқанын білсек, екіншіден, әсіресе хат болыстық мектептер
ашуда Ыбырай алдында ... ... бой ... тұрғанын артық
түсіндірмесіз - ақ айқындап тұрғанын аңғарамыз.
Ы. Алтынсариннен ... ... ... ... "Туземная школа" деп атаған. Түзем мектептерінің көп дамыған
жерлері- қалалар ( Ақмешіт, ... ... ... , ... , ... қызылжар , Верный, Пішпек, қапал, Наманған, Самарқан, т.б.) мен ... жол ... ... Онда ... ... ... ... оқыды.
Алтынсарин кезінде бұл мектептердің оқуы орыс, қазақ тілінде қатар жүрді де
кейінгі түзем мектептері тәжірибесінде екі тіл ... ... ... ... ... 4 ... түзем мектебі, гимназия әр жерден-ақ ашылып , ... ... ... саны арта бастап еді.1915 жылға ... ... ... қазақтар Омбы, Ташкент мұғалімдер семинариясына
түсіп оқыды. Семинаристердің көрнектілері қырда - ... ... Сыр ... ... ... ... Есеновтер,
ғ.Мұратбаевтар болған еді. Семинаристер көбіне педагог, жазушы ... ... ... ... ... ... ... орыс революциясының нәтижесінде
ұлттық сананың оянуының нәтижесінде ... ... ... ... ... ж. ... ... еткен қазақ интеллигенциясын жатқызуға
болады. Патша үкіметінің тек өз мүддесін ғана ойлайтындығын және одан ... ... соң ... ... оянуының бірден- бір шарты ел
ішінде білім беру жүйесін қалыптастыру деп есептеген бұл топ ... ... ... ... ... бұл істі ... ... бұл іске бел шеше кірісті.
Ы.Алтынсарин өз заманының адамы болатын және ол ... ... тек ... ... ете ... қазақ халқына пайда келтіруді ойласа,
бұл топ ... ... ... бар және ... беру ісін ... ... топ болды. Олардың түпкі мақсаты Ресей империясы құрамында
автономиялық басқаруға қол жеткізу, ... ... ... ... ... еді.
Жаңа толқын бұл істі бастау үшін және ... үшін ... келе ... ... ... пайдалануды жөн көрді. Алғашқы
тәуелсіз қазақ басылымдарының беттерінде білім беру ... ең ... бірі ... 1907 жылы ... ... 1913 жылы ... 1911 ... қаңтарынан бастап шыға бастаған ... ... жылы ... ... ... ... ... арасына тарай бастады.
қазақ оқымыстылары баспасөзді педагогикалық ойды таратудың трибунасына
айландырды. ... ... ... ашып ... үшін және ХХ ... ... ... даму деңгейімен танысу үшін және ... беру ... ... үшін ... барысымен баспасөз материалдары
арқылы таныса аламыз.
Ы.Алтынсарин қазақтан шыққан тұңғыш ағартушы, халық ... ... ... қағазға түсіріп, жинастырған, ... ... ... Алайда ол ұлттық мектеп идеясын ұсына алмады.
Ағартушы-педагог Ы.Алтынсариннің бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ауыз ... ... ... әңгімелер
мақал-мәтелдер және ертегі-аңыздар оқушының дүниетанымын кеңейтіп, ой-
өрісін дамытып, ... ... ... ... ... адамгершілікке, еңбек сүйгіштікке, әділдікке, туған елін, жерін,
табиғатын сүюге ... ... ... ... ... ... өміршеңдігімен бастауыш сынып оқушыларының тұлға
ретінде ... ... ... ... ... ... халық мұрасына, салт-дәстүріне, ұлттық ерлік
және ... ... мән бере ... ... ... хрестоматиясы»
атты оқулығында «Қобыланды батыр» жырынан «Қобыланды және ... ... ... ... ... келіп қазақ халқы тек батырларын ғана
құрметтеп қоймаған, сонымен ... ... ... ... ... ... ... суреттегенін білеміз.
Ы.Алтынсариннің ұстаздық, тәрбиешілік қызметінің өзі ... ... , ... игеруге шақыру, сол арқылы қазақ даласын
жайлаған қараңғылық пен надандыққа қарсы батыл күрес ашуға ... бар ... ... ... ... алыс ... жылдам хабар
алғызып...
...Отынсыз тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді...-деп, балаларды жаңалыққа, ... ... ... ... педагогикалық еңбектері
адамгершілікпен тығыз байланысты. Ол: «Мектеп қазақ халқының ... ... өмір ... - жаңа әдет-ғұрып, тәртіп, тазалық, қолөнер
мен өнердің үлгісі болуы қажет»,-деп атап көрсетті.
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге ... ... ... көк ... ... ... ... – ау алысқа-ай,
Ұмтылыңыз қалыспай...-деп
жасөспірімдерді басқа ел-жұрттардан қалыспай өнер-білім үйренуге ... ... ... ... оқушының моделі
«Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн болуды» ... ... ... ... ... ... педагогикалық ой –пікірдің өшпес
мұрасын қалдырды. Өзінің ... ... ол ... ... көре ... бұларды оқу – ағарту, тәлім – ... ... ... деген пікірді насихаттап, ағартушы – демократ деңгейіне
көтерілді.
Өзінің ... ... мен ... өзге ... ... істерімен үнемі еріксіз салыстыру – оқушылар өзіне-өзі баға ... ... Өзін ... ... баға беру оған ... ... ... пайда болады.Өзіне-өзі баға беру мектепке дейінгі
жастан-ақ қалыптасып, есейген кезде дейін ... ... ... ... сабақтастықпен жүргізілген өзін-өзі бағалау
оқушылардың адамгершілік қасиет – сапаларының қалыптасуының ... ... ... ... бір ... ... мейірімді, ізетшіл, шығармашылық
мүмкіншілігі мен қабілеті дамыған болашақ тұлға боларына сенеміз.
Осындай үлгілі тәрбиелі, өз ... ... ... және ... ұлт ... ... бала ғана елін сүйер азамат болып өсері хақ.
Қай заманда болмасын адамзаттың басты міндеттерінің бірі - өсіп ... жас ... ... да ... ... де еңбек сүйгіш, өз халқының
патриоты болатын адамгершілігі мол ұрпақ тәрбиелеу екені көпке мәлім.
Әр халық ұрпағының ... да ... әділ де ... ... кішіге қамқор, ар-ұяты мол елжанды болып өскенін қалайды. Ол
үшін халық өзінің ... ... бойы ... ... келе ... ... салт-дәстүріне арқа сүйейді.
Халықтың төл ерекшеліктерін, терең меңгеріп, ... жас ... ... ... ... ... керек. Ертеңгі болашағымыз -
өскелең ұрпаққа сол тұрғыда білім мен тәрбие беруіміз қажет-ақ.
Енді осы ... ... бала ... ... пайдасына бұл
жерде баланы адамгершілікке тәрбиелеу де ... ... ... ... ғана ... ... ... қол жеткізбек
К.Д.Ушинский айтқандай «Тәрбие дәрменсіз болмауы үшін ол халықтық болуы
тиіс» - дейді, яғни ... ... ... ... ... сақтап, сол
рухани рухта тәрбиелеуге баса ... ... ... ... ... біз жас ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеуде халқымыздың салт-дәстүрін,
ерлік үлгілерімен сабақтастыра жүргізуді орынды деп ... ... ... ... ... орта ... беретін мектептегі
тәрбие жұмысын ... ... ... сай ... ... ... ... жалпы ұлттық, бүкіл халықтық, мемлекеттік
деңгейде жұмыла көтеруді қажет ... аса ... ... ... ... ... келешегіне оның тегінен дарыған қасиеттердің ерекше рөл
атқаратыны мәлім. Демек, адами қасиеттер – адам ... туа ... ... оның даму – ... ... ... байланысты. Осы арада мектеп
оқулықтарының маңызына ерекше тоқталғымыз келеді. Кез келген оқулыққа ... ... ... Ол ... ... ... тәрбиелеу. Тәрбиелеу ерекше
маңызды міндет.
Білім мен ... беру ... ... ... ... ... ... келген оқулықтар мазмұны қайта қаралып, ... ... және ... ... оқу ... оқулықтарды, оқу-әдістемелік кешендерді
зерделеп шықсақ, ... ... ... ... ... ... отырып, адамгершілікке тәрбиелеу жағына баса назар аударылып отырғанын
аңғартамыз.
Қазіргі таңда бастауыш мектепте білім ... ... ... ... ... білім беріп, оқушыларды шығармашылыққа жетелеу, жеке
бас дербестігін дамыту мәселесін шешу мақсатын қойып отыр.
Бастауыш ... ... ... ... оқушыларды адамгершілікке
тәрбиелеуге мүмкіндік береді.
Осы орайда біз ... ... ... ... ... ... ... бес бағытты ұсынамыз: болашақ азаматтың
бойында сана-сезім орнықтыру үшін ең алдымен, өз таризымызды – ... ... ... ... ... ... – туған халқымыздың
тілін білмек шарт. Үшіншіден, атадан-балаға, ... ... ... жалғасып келе жатқан салт-дәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды білген жөн.
Ол да - тарих, зерделей білсек, ол да ... ... ... ... ... жақсылықтары мен игі тағылымдарын сақтау,
ерлік дәстүрін үлгі ... ... Абай ... ... ... ... ... оқушылардың ұлттық мақтаныш сезімін ояту.
Көркем шығарма - өмір мектебі. Көркем туындыда халықтың тарихы жүріп
өткен ... өмір ... ... ... ... салты,
өзіндік тілі, діні жинақталған, табиғаты кескінделген, адамгершілік ұғым-
түсінігі көрініс табады.
Осы ... ... ... еңбектерінің маңызы зор.
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқыту арқылы бастауыш сынып оқушалырының
адалдық сезімін қалыптастырамыз, дүниеге көзқарасын ... ... ... ... ... ... ... ой туғызады.
Бастауыш сыныптардағы ана тілі – маңызды пән, ... ... ... ... ... мен ... баланың шығармашылығын дамытудың арнасы.
Бастауыш мектепте қазақ тілін оқытудың негізгі мақсаты – ... ... ... және тіл ... ... ... қызметінің барлық
түрлерін /тыңдау, оқу, сөйлеу, жазу меңгеруге үйрету, ойлау ... өз ойы мен ... ... ... ... етіп тәрбиелеу. Бұл
мақсатты орындау үшін мынадай міндеттер қойылады: сөйлеу туралы қарапайым
ұғым беру, тілдік ... ... ... өз ана тілін білуіне барынша
көмектесу, оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес орфографиялық ... ... және ... ... дағдыларын, сөйлеу
мәдениетін, өз сөзін дұрыс және орынды айтылуын өзі бақылау машығын дамыту,
оқушылардың сауатты, көркем жазу ... ... ... ана тілі ... бірнеше бөлімдерге бөлінеді.
Мысалы, 2 сынып бойынша: «Туған елім – Қазақстан», «Асыл сөз», «Адам болам
десеңіз», «Еңбек түбі - ... ... ... ...... «Біздің тілегіміз – достық».
Ана тілі оқулығында берілген кейбір тақырыптардың ... ... ... ... ... ... 2 ... оқулығында «Туған елім –
Қазақстан», «Күз», «Туған ... ... ... ... ... ... ... «Ұланымыз ұлы елдің», «Тіл туралы», «Еңбек түбі - ... ... ... «Еңбекпен ел көгерер», «Киіз үй», «Дақылдар әні», «Батырлар
туралы», «Тұңғыш қазақ ... ...... ... ... ... «Жаңбыр жауды», «Нөсер», «Найзағай», «Көктем», «Көктем келді»,
«Наурыз», «Біздің ... - ... ... ... ... да, ... жағынан да дүниетану, қазақ тілі, еңбек, тіл ... ... ... ... ... кетеді. Осының бәрі бастауыш
сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуді қалыптастыруға едәуір септігін
тигізеді. ... ... ... ... үрдісінде пайдалану және оның
табысты болуы белгілі жағдайларға байланысты болмақ. Мұнда сынып жетекшінің
қосатыны мол.
Әсіресе, ... ... ... ... бар ... “Өзен”, «Әке
мен бала», «Өрмекші мен құмырсқа», «Бай баласы мен жарлы баласы», «Атымтай
Жомарт» т.б. ... ... ... ... ... қалыптастыруға мол септігін тигізеді.
Оқушылардың адамгершілігін қалыптастыруда оқулық материалдарын
пайдаланудың маңызы зор. Адамгершілікке ... ... ... сынып
оқушыларына байланысты бұл ... ... ... берілген
материалдардың мазмұнының мәні айрықша. Ана тілі ... ... ... пен ... ... ... материалдар Отанға, елге, жерге
арналған.
Оқулықта берілген әрбір тараудан кейін тақырыпқа байланысты ... ... ... ... ... мен ... берілген.
Осының барлығы бастауыш сынып оқушылары ... ... ... ... ... ... бойында адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыруда мұғалімнің ... ролі ... Оның ... ... ... ... өте ... әрі қиындықтарға толы. Мұғалім – бұл өз
балаларының ортасындағы қарым-қатынас қуанышына кенелу. Мұғалім болу ... ... ... ... асыру, өзіңнің әрбір
тәрбиеленушіге қажет болуға талпыныс және адам ... ... мен ... ... ... ... деңгейін арттыруда, көркем шығарма ... ... ... ерте ... ... заманды алмасақ та, адамгершілікке тәрбиелеу әрқашанда өзінің
көкейтестілігін жойған емес. Міне бүгінгі ... да ... ... ... кезде барлық мұғалімдердің алдында тұрған міндет - өсіп келе
жатқан жас ұрпақты ... мол ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларын Ы.Алтынсарин шығармалары ... ... үшін ... жетекшісі төмендегідей мәселелерді
жүзеге асыруы қажет:
1) оқушыларды көркем әдебиетке жұмылдыру;
2) оқушыларға бар ... ... ... ... ... ... оқушыларының ғылыми біліктерін, дүниеге
көзқарастарын, өмірлік ұстанымын қалыптастыру;
4) оқушылардың бос уақытын ... ... ... Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы адамгершілікке тәрбиелеу мақсатында
түрлі топсаяхаттар, интеллектуалдық ойындар, ... ... ... ... ... ... ... көмекті дұрыс ұйымдастыруға
үйрету, көркем әдебиет шығармаларына балаларының қызығушылықтарын
дамытуға ата-аналарды қатыстыру)
Ғылыми ... ... ... ... ... Алтынсарин
шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының бойында ... ... ... ... ... ... мен заңдылықтарының маңызы зор екенін дәлелдеді.
Адамгершіліктің ең жоғарғы рухани қажеттілігінің бастау көзі - өзін-өі
көрсету, өзін-өзі жетілдіру, ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл арада оқушыларды
адамгершілікке тәрбиелеудің шарттарының бірі – мектеп жасында жеке тұлғаның
өздігінен даму заңдылықтарын білу ... ... ... тәрбиесінің ойдағыдай, табысты болуы жеке
тұлғаның өзін рухани ... ... ... ... ... ... ... сана-сезімінің көрінісі туралы басқа ... көз ... өзін ... ... ... ол ... жеке басы сана-сезімінің қалыптасуына оның құрдастарымен үнемі
араласуы және ... ... ... рөл ... ... ... сана-
сезімінің жаңа сатысына көтеріледі. Бала өзге балаларға ... мына ... ... қалыспай бірдей ат салысуға тырысады:
олар қалай жазады, қалай санайды, ... ... ... ... ... суретті қалай салады, оларға ересектер мен құрдастары, үлкендер мен
кішілер қалай тіл қатады. ... ... ... ... өзге ... да осындай істерімен үнемі еріксіз
салыстыру – оқушылар өзіне-өзі баға ... ... ... Өзін
бағалау, өзіне-өзі баға беру оған мұғалімнің қатынасының әсері арқылы пайда
болады. Өзіне-өзі баға беру мектепке дейінгі жастан-ақ ... ... ... ... ... осындай бірлескен ынтымақпен, сабақтастықпен
жүргізілген өзін-өзі бағалау оқушылардың адамгершілік қасиет – ... ... ... деп ... ... адамгершілік қасиеттерді сіңірудің жолын іздеу, оның
моделдік технологиясы.
Не істеуге болмайды?
І-топ
А) Үлкендердің алдын кесіп.......(өтуге брлмайды)
Ә) Кішкене баланы........(жылатуға болмайды)
Б) Қыз ... ... ... болмайды)
Ә) Сыныпта........(айқайлауға болмайды)
Б) Дөрекі,былапыт сөз........(айтуға болмайды)
Не істеу керек?
І-топ
А) Үлкен кісіні........(сыйлау керек)
Ә) Үлкеннің.............(тілін алу керек)
Б) Үлкендерге.........(сәлем беру ... ... ... ... ... апаларды.....(сыйлау керек)
Б) Оқу құралдарын...........(күтіп ұстау керек)
Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуде сананы және ... ... ... ... өз ... ... етуді қалыптастыру
процесінде жас ерекшелігін ғана емес, сондай-ақ тұлғаның жеке қасиеттрін де
ескере білу ... ... ... Бұл негізіне оқушылардың ... ... пен ... ... ... ... ... дамуы, қызығушылығы, мінезі ме басқа да
қасиеттеріне қарай әр ... ... ... Бірқатар оқушылар сөзге ... ... ал ... тікмінез, дөркі немесе ұяң да болып келді. Сода-
ақ әрбір индивидтің эмоциралдық ... ... ... ие. ... жеке ... ... бойда, барлық оқушыларға бірдей
педагогикалық талаптар қоюға болмайды.
Тәрбиелеу процесі ... ... ... ... адамгершілік
санасының тұрақты дамуын ... ... ... бойынша,
өзіндік сана өз бетінше тану, өз бетінше бағалау әдістерін игеру процесін
танытады. Тұлғаы ... ... ... адамгершілікке
негіхзделген өзіндік сааны қалыптастыру негіз болып табылады.
Балалық ... ... шақ ... тау ... ... ... сананың пайда болуы үшін әр кезде де қолайлы болып
табылмайды.
Өзін-өзі бағалау мен ... ... ... ... ... көрінеді.Компонент бола отырып, олар өзіндік сананың негізгі
критерийлері болып табылады.
Рухани-адамгершілікке тәрбиелеудің ... ... иесі ... әлеуметтік-экономикалық жағдаына қарамастан
педагогикалық қызметті қаласа да, қаламаса да ... хақ. ... ... ... ... ықпал ете алса, соның өзі де ... ... ... ... болсын тәрбиелік қателіктер жібермеуге алдын ала дайын
болуға саналы бойсұнғаны жөн. Балалардың қатліктері ата-ананың, ... ... ... кемшіліктері. Егер бала көңілдегідей болмай
шықса, ... оны ... ... ... екенін саналы
мойындамағанынша, адами құндылық тәрбиелері межелі нәтиже бермейді. Қазіргі
кезде ... ... ... ... теориялық әдебиеттерді
талдай, ата-аналар мен ұстаздар арасында жүргізілетін нақты тәжірибелік
материалдарды зерделй келе, жасөспірімдерді ... ... ... тәрбиешілердің рөлі басым екенін байқадық.
Ендеше тәрбиені мақсатты әрі мазмұнды ету үшін, біз алдымен, ... ... ... алуымыз керек. Ал педагогикалық жағда дегеніміз -
оқушыны жақсы ой, жағымды ... ... ... жетелеп, ұмтылыс
жасайтынына ықпал ететін педагогикалық шарт. ... ... ... ... рухаи байлығы мен әлуметтік
ахуалын қамтиды. Мұы мектепте, ... ... ... ... ... әсер ететін, оның бойыдағы қабілттерін дамытуға мүмкіндік
туғызатын шынайы жағдалар деуге болады.
Яғни туыдаған жағдай жағымды болса, оың әсері де ... әрі ... ... ол ... тудыруы мүмкін. Сондықтан мектеп ... ... ... бру ... мұғалімдрдің, ата-
аналардың ықпалын арттыратын мынада педагогикалық шарттарды ... ... ... ... ... ... ... үші, біріншіден, мұғалім адамгершілік тәрбиесіндегі алдына қоятын
мақсатты анықтап алмағы ... ... ... ... жылдардан
бергі тәжірибесіне сүйенсек, баланы рухани-адамгершілікті болуға тәрбиелеу
өте қиын ... ... ... таңда рухаи-адамгершілікті қасиеттердің
құндылығы төмендеп, ... ... ... көргенсіздік,
мейірімсіздік, қатыгездік, т.б. белең алып, осындай ... бар ... ... ұяты, ары бар адамдарға қарағанда тәуір секілді болып
көрінеді. Бірақ, сырттан қарағанда ... ... ... ... ... ... ... пен жақсы адамдардың арқасында екенін олар ... ... ... – оның ... ... мен ... де
байланысты болатын күрделі құдылыс. ... ... ... да
қоғамдық таным түрлерімен байланысты болады. Ол, ... ... ... ... ... өзін-өзі дұрыс ұстауын қамтамасыз
етеді. Яғни, ... ... ... тәрбиесін қалыптастыру
мақсатында түрлі педагогикалық теориялар мен шарттар қалыптасып отыр.
Рухаи-адамгершілікке тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... ... пайдалануда оқытудың
дидактикалық принциптерін (ғылымилық, саналылық пен ... ... пен ... ... тиімділік, теория мен
тәжірибенің байланыстылығы) басшылыққа ала отырып, гуманистік, табиғатқа
сәйкестілік принциптерін жүзеге асырамыз.
Көркем шығарма ... ... ... ... бойында адамгершілікті
қалыптастыру нәтижелі болуы үшін мұғалім дидактикалық ... ... алуы ... ... ... басты қызметі: дидактикалық
принциптердің негізінде бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... ... әдебиетін оқу үрдісінде жүйелі, тақырыпқа сай
қолдану.
Негізгі дидактикалық принциптерден ... ... ... оқу-тәрбие
үрдісінде оқушылармен субъект-субъектілі қарым-қатынасты талап ... ... ... ... жеке ... ... ... Табиғатқа сәйкестілік принципін алған ұсынған чех педагогы Ян Амос
Коменский. Оның ілімі бойынша табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... принципі оқу-тәрбие
процесінде оқушылардың жас және дербес ерекшеліктерін ескеруді, сондай-ақ,
олардың табиғи нышандарына сәйкес жүргізуді талап ... ... ... ... ... сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуде ... ... ... зор. Егер ... ... ... ... оны төмендегі кестеден көруге
болады:
Жалпы айтқанда оқыту әдісі дидактиканың негізгі бір құрамды ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы
адамгершілікке тәрбиелеуде осы аталған дәстүрлі оқыту ... ... ... эвристикалық, зерттеу, монологтік әдіс, видео әдісін
пайдаланудың маңызы ... ... ... ... ... сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуде оқытудың формалары мен ... ... ... ... ... ... ... нәтижелі болу үшін мұғалім
оқытудың формаларын (сабақ, үй ... ... тыс ... ... т.б.) түрлендіріп, алмастырып отыру қажет. Көркем
шығарма мазмұнын оқушыларға проблемалық оқыту (тақырыпқа сай ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалық
(берілетін оқу материалы бөліктерге бөлініп, оқушыларға олардың жас ... ... сай ... ... ... ... деңгейдегі
қиын тапсырмаларды беру) арқылы меңгертіледі.
Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш ... ... ... ... ... ... оқытуды жүзеге
асырудың маңызы ерекше.
Топтық жұмыстарға бірыңғай топтық жұмыс және сараланған топтық жұмыс
жатады. Бірыңғай ... ... ... ... топ бірдей тапсырма
орындайды. ... ... ... ... топтың қабілетіне,
мүмкіншілігіне, сұранысына қарай сараланады.
Оқушылардың ойлау қабілетінің ... ... ... беру барысындағы
шеберлігіне байланысты. Егер, мұғалім сабақ барысында түрлі әдіс-тәсілдерді
қолданумен қатар оқушылардың оқу ... ... (оқу, ... ... ... ... ... жасай білсе, олардың ойлауы, неге
бұлай? – деген сұраққа жауап ... сол ... өз ойын ... ... ... ... ... бойынша ұжымдық тәрбиелік істерді ұйымдастыруды
оны жоспарлаудан бастау керек. Яғни, ... ...... ұжымдық жұмысты ұйымдастыру. Тәрбиелік істер оқушылар ұжымымен
бірге жоспарланады, ... ... ... ... ... ... жасауымен бірлесе қызметтестікте шығармашылықпен
өткізілгені абзал.
2. ... ... ... ... қасиеттерін
қалыптастырудың әдістемесі
2.2. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы мен зерттеу ... О.И. ... ... ... ... өлшеу" атты
әдістемесіне сипаттама:
Берілген тест индивидтің әртүрлі нормаларды қалауын зерттеуге ... ... ... екі ... ... ... ... береді.
Бөлінген нормативті қалаулардың негізінде топтағы индивидтер де нормативті
үміттердің екі типі ... және олар ... ... ... және ... ... үміттерді білу
зерттеушіге басқаны қабылдаудағы пайда болатын қателіктерді ... ... ... ... ... ... адекватты сипаттауға
мүмкіндік береді.
Нұсқау: "Сіздердің алдарыңызда бірнеше сауалдардан тұратын сұрақнама.
Егер Сіз келіссеңіз "қосу" белгісін қойыңыз; егер ... ... ... ... жеке ... ... мен алу" бірге
жіберіледі, егер Сіз жауабыңызға сенімді болмасаңыз.
Берілген тесті ... ... ... ... ... ... ... қарастыруға болады.
1. Зерттеу құрылғанына 1 жыл болған ... ... ... ... ... ... ... керек.
Сұрақнама парақтары әрбір зерттелушімен жеке түрде толтырылады.
2. Мәдени құндылық ... ... (Л.Г. ... ... «Менді» зерттеу барысында кез келген ... ... ... ортадағы мәдениеттің ерекшеліктеріне де байланысының барын не
жоқтығын байқау үшін Л.Г. ... ... ... ... ... ... әдістеменің басты авторы Дж. Таусенд болып табылады.
Этномәдени айырмашылықтарды ... ... ... да бір ... ... табу өте ... ... қазіргі уақытта адамдардың ... ... ... жан ... ... ... жүруде. Мәдени құндылық бағдар
тесті бұл тұлғалық тест, ол зерттеліп отырған мәдениеттің қалыптасуы мен
құрылуының негізгі ... ... ... зерттеулер көп жағдайда халық мәдениетін зерттеу деп
түсіндіріледі. Ал, «мәдениет» көп мағыналы. Ғылыми әдебиеттерде оның ... ... ... бар. ... ... ... этностық өмір сүру
бейнесін, оның құндылықтарын сенімін ,мінез- құлқының нормаларын , сөйлесу
стильдерін және т.б. кіргізеді.
Тест бес ... ... және ... ... үш варианттың жауабынан
тұрады. Тестің негізіне мәдениеттің үш типі ... ... тип ... ... адамдардың өткенге бағдарымен
мінездемеленіп, жақын әлеуметтік қоршаған ортаға тәуелді тіршілік ... ... ... ... ... ... қарым
қатынастардың дәстүріне, діни ... ... мән ... ... ... ішкі еркіндігіне тиым салынады. Қауымдастық жағынан оның
іс қимылына, әрекеттеріне сонымен қатар, ... ... ... ... қабылдау ұжыммен өтіп, ал шешімнің ... ... ... ... ... ... сай ... Жұмыста
нәтижеге жету мен оны марапаттау әдетте бірнеше уақыт өткеннен соң жүзеге
асады.
Екінші тип - ... ... ... (ҚЗМ) ... ... ... ... бағытымен сипатталады. Адамдар табиғатпен келісімде, ... ... ... ... танытады.
Адам тәні қарама-қайшылықты көрініс деп түсініледі. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен өзіндік өсуге шоғырланған. Адамдар арасындағы қатынас әдетте
формальді, олардың әлеуметтік жүйедегі рөлі және ... ... ... ... баяу қалыптасып және бір-біріне
адалдықпен және ... ... ... ... ... тұрысын
мораль, әдептік нормалар мен ережелер арқылы реттеуге тырысады. Тұлғааралық
қатынастарда адамдар ... ... ... ... және ... ... тырысады. Жекеше шешімді қабылдау өзара қажеттіліктер,
қызығушылықтар және ... ... ... ... келісу кезінде жүзеге
асады. Өзінің іс-әрекет жетістіктерінің нәтижесіне адам көбінесе ... ... ... ... ... келеді.
Үшінші тип динамикалық дамып жатқан мәдениет (ДДМ), адамдардың
болашаққа бағытымен, тез ... ... ... бағытталған. Адамдар аз
уақыттағы жоспарларды құрып, оларды серпінді түрде жүзеге асырғысы ... ... ... үшін “уақыт-ақша”. Табиғат- жұмбақ емес. ... әрі ... ... ... ... ... ... бағынуы керек
деген ой басым деп ... бар. Оның ... ... ... оның ... қойылып және сипатталу керек. Адамның басты міндеті табиғаттты
басқару болса, адам табиғаты ... ... ... ... ... тәуелсіздік пен ерекшелік алға қойылған
мақсаты. Шешім қабылдау ... өз ... ... ... ... және құндылықтардың маңыздылығы мойындалады. Сөйлесу
кезінде адамдар ашық, дербес, иерархияға емес, рөлдік ... ... ... Әлеуметтік қабылданған құндылық ретінде ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдық
бақылаудың негізін мораль емес айып салу және ... ... ... Осы ... ... ... ... тапсырмаға,
жұмысқа негізделген. Адам үнемі саналы түрде өзін іске, прогреске, қаржылық
жетістікке құрбандыққа шалады. Сынаушылардың жауабын өңдеген ... ... ... ... ... болады.
Әсіресе «Мен-концепцияның» - «Мен–бейненің» когнитивті ... өзі ... ... мазмұнын сипаттайды. «Мен–бейнеге» адамның
өзінің мүмкіндіктері, қоршағандармен қатынасы, әлеуметтік ... ... ... т.с.с кіруі мүмкін. Атап өтетін
жағдайлар өте көп, өйткені «Мен–бейне» бір ... ... ... ... ... олармен өзін біріктіруге, ал басқа жағынан
- өзін олардан ажырата алып, өзін ерекше, қайталанбас тұлға ретінде сезіну.
Сондықтан «Мен-концепция» ... ... екі ... бөліктер
сипаттайды: а) «біріктіретін», ... ... ... ... етеді және б) дифференциалды, оның ... ... ... және ... ... ... ... салушы.
Зерттелушілерге төмендегідей нұсқау беріледі: "Әрбір тараудан ... ... ... дәлелдемені белгілеңіз. Сонымен қатар,
Сіздің отбасыңыз, мектебіңіз және дініңіз Сізді неге ... ... ... бір ... беру кезінде егер жаңа замандық көзқарас
Сізге үйреткендерден басқа ... ... онда ол ... ... ... шешім қабылдау кезінде маңызды фактор ретінде
адамдар мынаны санайды:
а) өткенді
б) қазіргіні
в) болашақты
2. Біздің ... ... ... ... ... ойлайды:
а) табиғат күштерінің құрбандары
б) табиғатпен ықыласта тұратындар
в) көптеген табиғат күштерін ... Егер ... ... ... басқармаса, онда олар мынаны
істейді:
А) жаман қылықтарды
Б) жаман мен жақсы ... ... ... ... ... ... өздерінің қарым-қатынастарында ең негізгі
ретінде:
А) тұқым және шыққан тегі
Б) үлкен жанұя
В) тұлғаның ерекшелігі мен көнелігі
5. Менің мәдениетімнің адамдары ... ... ... ету өз ... өмір ... жеткілікті
Б) тұлғаның дамуы мен өсуі өмірде ең басты мақсат болып табылады
В) тәжірибелік іс әрекет пен ерекшелікке жету ең жақсы мақсат.
3. В.В. ... ... ... қатынасын зерттеу» сұрақнамасы
Моно және полиэтностық ... ... өз ... ... ... біз В.В. ... ... өзіндік қатынасын зерттеу»
сұрақнамасын алдық.
Сұрақнаманы жасау үшін тоғыз өлшем алынған. Олар ... ... ... сезім ретінде сипаттайды.
1)«Меннің» саналығы
2)Өз өзін сыйлау және өзіндік сенімділік
3)Өзіндік басқару және «Меннің» ... ... ... ... тұлғасының құндылығын уайымдау
7)Өзіндік «Менмен» байланыс сезімі
8)Өзіндік түсінбеушілік, «Меннің» ... ... ... ... ... өлшем тоғыз шкалаға бөлінген:
Шкала 1-ішкі шынайылық. Шкала 11 пунктен тұрады. Шкаланың ... ... ... ... ... Жоғары мағыналар
жабық және өзі жайлы мәліметті құпияда сақтау.
Шкала 2- өз- өзіне сенімділік 14 ... ... ... ... өз - ... ... көрсетеді. Төменгі көрсеткіштер
өзіндік қанағатсыздықты көрсетеді.
Шкала 3-Өзіндік басқару -12 пунктен тұрады. Белсенділіктің көзі адамның
өзі ... ... ... адам ... ... анық ... көрсетеді.
Төменгі көрсеткіштер адамның өзіндік «Мені» уақытша жағдайларға тәуелді
екенін көрсетеді.
Шкала 4- өз - ... ... ... пунктен тұрады. Жоғары
көрсеткіштер ... оның ... ... ... ... ... көрсетеді. Төмен көрсеткіштер кері сезімдерді күту
үмітімен байланысты.
Шкала 5 - өзіндік ... ... ... ... ... ... ... Шкала өзіндік «Меннің» бағасын көрсетеді.
Төменгі көрсеткіштер өзінің рухани «Менін» ... ... ... 6- өзіндік қабылдау-12 пунктен тұрады. Жоғары полюс өзіне достық
қатынасты көрсетсе, төменгі полюс ... ... ... ... 7 - өзіндік байланыс-11 пунктен тұрады. Жоғары көрсеткіштер Мен-
концепцияның ригидтілігін ... ... ... кері ... өзіндік өзгеріске ұмтылыс,өзі жайлы ... ... ... ... даулық -15 пунктен ... ... ... бар ... ... ... ... мәселелерді жоққа
шығаруға тырысу, жабық болу.
Шкала 9- өзін-өзі кінәләу -10 пунктен тұрады. ... ... ... Шкала жағымды жақтардың жоқтығының себепшісі
болып табылады.
Зерттелінушіге 110 пункттен тұратын тестік ... және ... ... беріледі. Әдістеме екі жауаптан тұрады: “келісемін”,
“келіспеймін”, олар зерттелінушімен бланктің ... ... ... ... ... ... ... бланкіге қою арқылы
есептелінеді. Осындай шикі балдар арнайы кестемен ... ... ... ... ... ... ... қатынасы –
жалпы адамның (этнофордың) өзіне немесе өз тұлғасының, іс-әрекетінің жеке
жақтарына т.с.с ... ... және ... ... өзіндік намыс
сезімінде, өзіндік бағада және ... ... ... ... ... өзіндік сыйлау немесе өзіндік намыс,өзіндік
құндылық сезімі ... ... ... – бұл өз күші мен ... Ол ... да бір ... байланысты емес және тек ... ... ... ... өз - ... ... ... көрсетеді. Өзіндік сыйлау-
бұл өзіндік қабылдау, өзіне маххабат. «Өзіндік баға» ұғымына, ... ... ... бірінші планға дәл бағалау компоненті шығып
отыр. Өзіндік бағалау – адамның өзін ... ... ... баға) және өз
тұлғасының жеке жақтарын, іс-әрекетін, ... ... ... ... бағалау тұрақты бола алады, яғни әртүрлі жағдайларда ... бойы ... ... және ... үшін ... және тұрақсыз өзіндік бағаның саналы үйлесілімділігі
өте маңызды. Сонымен, жағдайдың шарттарының ... ... ... ... отыруы, іс-әрекеттің және ондағы ... ... ... ... ... ... ... бағаның күшті тұрақсыздығы
«качели» бейнесіцндегі толқуларды тудырады- өзі ... ... ... ең кішкенесіне дейін.
Адамзат тарихының қайғылы беттері осы ұғыммен байланысты. Халықтар мен
мемлекеттер ... ... үшін саны жоқ ... өзінің
ұлттық(этностық) ерекшеліктері мен және өз қарсыластарының ... ... ... ... ... ... ... баға қажеттіліктер деңгейімен, яғни адам өз алдына қоятын
мақсаттардың деңгейінің ... ... ... ; ол оның ... ... деп, ал ... сәтті ретінде қабылдайтынын
анықтайды. Нақты іс-әрекетте өзіндік баға және ... ... ... ... ... нақты іс-әрекетке қатысты өзіндік баға
және қажеттіліктер деңгейі ...... ... және ... деп ... ... өзіндік бағаның адекваттылығы жайлы айтуға ... ... егер ол ... ... қандай да бір іс-әрекеттегі
шынайы сәттілігіне сәйкес келетін болса, адекватты ... ... ... ... ... ... сәттілігіне сәйкес келмеген жағдайларында
болады. Адеватты емес ... баға ... ... өзінің актуалды
мүмкіндіктерін көрнекті көтерген кезде) және төмендетілген (ол оларды
төмендеткен ... ... ... ... емес ... және адекватты
емес төмен өзіндік баға– жалпы дамудың және қандай да бір ... ... ... ... табылады.
Егер адам(этнофор) көтеріңкі өзіндік бағада болса және өз алдына аса
жоғары, мақсаттың шынайы мүмкіндіктеріне сай емес ... ... ... ... сәтсіздікке соқтығады. Мұндай уайымдар өте ауыр және
олардан қашу үшін, ол ... ... ... ... ... ... немесе ең алдымен өз-өзіне бұл басқа ... ... ... пайда болды деп, сәтсіздікті қалайда қамтамасыз ету
керек; ... ... ... ол ... ... шеттетіп,
байқамауға тырысады. Көбінесе бұл өзі үшін ерекше қорғаныс механизмдерінің
әсерінен санадан тыс жүреді. Өз өзін ... ... ... тез ... ... ... ... даму зонасы жоғалады.
Бірақ мынаны түсіну маңызды, жоғары немесе төмен өзіндік баға жайлы
нәтижелері ... да бір ... ... ... тек ... қандай
да бір іс- әрекетке қатысты айтуға болады.
Тұлғаның дамуы үшін оптималды болып өзіндік сыйласымның, жалпы ... ... ... ... Өзіндік сыйласым деңгейі жоғары адам–бұл
өзіндік намысы бар, өз-өзіне сенімді, өзін ... ... ... ... мүмкіндіктері мен талпыныстарын жүзеге асыру арқылы
нақтылайтын адам.
Керісінше, өзіндік сыйласымныі ... ... ... кемшіліктің
сезімімен, өзіндік махаббаттың ауырлығымен, өзін басқалар арғылы нақтылауға
талпыныспен сипатталады. Төмен деңгейлі өзіндік ... бар ... ... ... ... ... қалжыңын ауыр қабылдап, және
олардың сынын одан да тіке ... Олар ... ... ... бейім болады. Олар үшін басқа ... ... ... ... ... қорқыныш туғызады.
Әдістемені жүргізгеннен кейін, алған мәліметтердің нәтижесін кестеге
орналастырдық.
2.2 Тәжірибелік-эксперимент ... ... ... ... ... бөлімдерінде Ыбырай ... ... ... ... айтып кеттік. Бастауыш
сыныптарда жүретін ана тілі пәнінде ... ... ... ... оқушылар бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастырудың
мүмкіндігі зор.
Зерттеу барысында қарастырылып ... ... ... сай Ыбырай
Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармаларын тыңдай білуі, оның мазмұнын
түсінуі;
- Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... мен іскерліктерін қажетіне қарай тәжірибеде
пайдалана білуі.
Осы өлшемдердің ... ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеудің көрсеткіштері айқындалды:
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларының мазмұнын түсіну, қабылдау;
- Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... шығармаларының мазмұнын айтып беру, оны өз
бетімен жалғастыра білу;
- Ыбырай ... ... ... ... ауыз ... ... ... мен көрсеткіштер негізінде Ыбырай Алтынсарин шығармалары
арқылы бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің үш ... ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармаларына немқұрайлықпен қарайды,
оны өмірде қажет деп ... ... ... ... ... ... көрсетпейді, естігенін айтып бере алмайды; өз бетімен
ізденіп ... ... ... ... ... ... алмайды;
Ыбырай Алтынсарин шығармаларына байланысты ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармалары туралы түсінігі болғанымен,
оның тек жекелеген түрлеріне қызығушылығы байқалады, Ыбырай ... ... ... ... ... ... беруге
талпынады, бірақ ой-қорытындысын шығаруға қиналады; ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармаларына байланысты
ұйымдастырылған іс-шараларға қатынасуы барысында ішінара белсенділік
көрсетеді.
Жоғары деңгей Ыбырай ... ... ... шынайы сана
сезіммен түсінеді, эмоциялық сезіммен қабылдайды, Ыбырай ... бар ... ... ... өз ... ... ... еркін айтып берумен шектелмей, дәлелдемелермен түсіндіреді;
берген тапсырманы ... ... ... ... Ыбырай
Алтынсарин шығармаларына байланысты ұйымдастырған іс-шараларға белсене
қатысып, тапқырлық танытады.
Эксперимент үш ... ... ... бақылау) Алматы
қаласының N 140 мектеп-гимназиясында жүргізілді. Әрбір кезең ... ... ... 60 оқушы қатысты.
Анықтау экспериментінде бірінші, екінші, үшінші, төртінші сыныптардың
ана тілі сабақтарына қатысып, аталған ... ... ... ... баса ... ... 1,2,3,4 сынып мұғалімдерінің білімі, кәсіби стажы;
- аталған сыныптардың ана тілі пәндерінің ... ... ... ... ... озат ... қолдануы;
-экспериментке алынған сыныптардың мұғалімдерінің күнделікті жұмыс
жоспарына талдау жасалынды;
-эксперименттік сыныптарда ана тілі ... ... ... ... ... талданды. Сөзіміз дәлелді болуы үшін 3 сыныпта
ана тілі сабағында «Сенің Отаның», «Туған ел», ... ... ... ... Бұл ... өту барысында мұғалімдер оқулықта
берілген тапсырмалармен ғана шектелетіні ... ... ... ... ... қарай, сұраққа жауап беріп, оны өмірмен байланыстыруға
тырысты. Оқушыларда Отан, ... ел ... ... ... яғни ... ... алы. ... өз елі, Отаны туралы мақтаныш сезімі, оны қорғау
әрбір азаматтың міндетті борышы екені яғни ... ... ... ... Отан ... ... айтып, Республикамыздың картасын
пайдаланып, елдің, жердің байлығы, кең байтақ ... әр ... ... ... ... ... түсіндіріп, оны кең байтақ өлке болып қалуы
елімізді жаудан қорғаған батыр ... бен ... ... ... ... ... ... осындай кемшіліктерді жою үшін
сабақтың ... ... ... ... ... ... ... іріктеп жүйеледік.
Зерттеу нәтижесінде бастауыш сынып оқушыларына Ыбырай Алтынсарин
шығармалары арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу мақсатында
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын түсіндіруде ... ... ... ... оқушылардың Ыбырай Алтынсарин шығармаларына деген қызығушылықтары
нашар;
- оқушылардың өз бетімен әңгіме құрап айта ... өз ойын ... ... ... өлке ... адалдық пен арамдық туралы берілген түрлі
мәтін, өлеңдердің мазмұнын салыстыру жағы нашар;
- Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің
әдістемесі жоқ.
Бірінші кезеңде ... ... ана тілі ... ... ... пайдаланудың деңгейі анықталды. Бастауыш ... ... ... шығармалары туралы білімдері, түсініктері,
оларды керекті ... ... білу ... қандай жағдайда екені
тексерілді.
Берілген деңгейлер бойынша арнайы сауалнама, тест даярланып, оқу-тәрбие
процесінде оқушылардың өзіндік жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармаларыың
мүмкіндіктері анықталды.
Жүргізілген сауалнама негізінде көптеген мұғалімдердің білім деңгейі
біз ойлағаннан ... ... ... ... ... қоса оқушыларды
адамгершілікке тәрбиелеуде Ыбырай Алтынсарин шығармаларын пайдаланудың
арнайы әдістеменің ... ... ... ... ... ... ... жүрген мектептердегі оқушылардың ата-аналарының ... ... ... ... ... ... ... қалай
тәрбиелейтінін анықтау мақсатында олармен сауалнама жүргізілді.
Бұл ... ... ... ... осы ... ... ... көп нәрсеге мән бермей, Ыбырай Алтынсарин шығармаларына көңіл бөлмей
келгендігін айтып кетті. Бұған себеп ата-аналар көп жағдайда ... ... ... назар аударатыны болды.
Нәтижесінде, Ыбырай Алтынсарин шығармаларын ... ... ... ... ... тәрбиелеу мақсатында өз
дәрежесінде дұрыс пайдаланылмайтыны, мұғалімдердің бұл саладан әлі ... ... ... ... ... ... ... экспериментке
қатысқан оқушылар Ы.Алтынсарин шығармаларын жақсы ажырата алмайды; Ыбырай
Алтынсарин шығармаларын ... ... ... ... ... ... қандай телебағдарлама көресіңдер деген сауалнамаға
оқушыларының көпшілігі «Әнші ... ... ... ... ... арнайы мақал-мәтел, жұмбақтарды іздеп оқитын оқушылардың
саны ... аз ... ... ... берілген аңыз-әңгімелердің мазмұнын
олар дұрыс айтып бере ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерді қалыптастыратын тек біршама мақал-мәтелдерді білетінін
көрсетті.
Осыдан барып, мынадай қорытынды шығаруға болады: бастауыш ... ... ... ... ... ... ... жүйелі оқытылмайды;
Оқушылардың жас кезінен (отбасы, балабақша) ... ... жете мән ... ... ... Ыбырай
Алтынсарин шығармаларына деген қызығушылықтары төмен; мұғалімдердің Ыбырай
Алтынсарин шығармаларын саралауда жас және ... ... бұл ... ... ... ... ... танымдық
және әдістемелік құралдың жоқтығы деп ойлаймыз.
Анықтау ... ... ... ... ... ... нәтижесі
|N |Өлшемдері ... ... ... ... |
| | | ... | |
| | ... |т/д |о/д |
| | ... |т/д |
|1 ... мәдениет (ДМ) |75 % |55 % |
|2 ... ... ... (ҚЗМ) |62 % |60 % |
|3 ... ... ... |55 % |57 % |
| ... (ДДМ) | | ... біз ... ... моно және ... ... құндылық бағдардың ерекшелігінің нәтижесін көрсеттік. ... ... ... ... ... Дәстүрлі мәдениетке қазақ
ұлты 75 % балл берсе, ал полиэтностық ортадағы топтар 55 % балл берген.
Қазіргі заманның тез ... өмір ... мен ... де ... Аса ... ... ... жылдары қазақ қауымының
арасында шетел мәдениетіне ... ... ... ... нәтижелерде осы
әсердің полиэтностық топтарға ... ... ... ... әсер бар
екендігін көріп отырмыз. Келесі типтің нәтижесіне тоқталып болсақ жоғарыда
айтылып кеткен ойымызға ... ... ... пайыздық жағынан "Қазіргі
заман мәдениеті" қазақтар арасында үлкен орынды алып отыр, ал ... ... ... төмен. Мұндай динамиканы басқа жағынан түсіндіруге
болады. ... ... аз ... өз ... ерекшелігін сақтау
мақсатымен көбінесе өзіндік салт-дәстүр мәдениетке жақын жүреді Сондықтан
да ... ... топ ... көрсеткіші осындай нәтижелер
көрсетіп отыр . Соңғы типтің көрсеткіштерінің айырмасы аса көрнекті емес,
яғни динамикалық ... ... ... ... әлі ... ... ... ене қойған жоқ. Оның әсері болашақ уақыттарда сезілуі мүмкін. Өйткені
бұл тип шетел ... өмір ... ... ... мемлекетіміз ондай даму қарқынына әлі жете қойған жоқ. Сондықтан
оның белсенділігі де төмен. Осындай ауытқу кезеңдерінде ... ... ... де ... ... "Менге" әсері туралы сұрақ туындайды.
Зерттеу нәтижелерінің көрнекілігін қамтамасыз ету ... ... ... типтері" гистограммасына орналастырамыз.
Зерттеудің келесі кезеңінде топтағы нормалық қалауларды анықтау үшін
О.И.Комиссарованың "Топтағы нормалық қалауларды ... атты ... ... тест ... әртүрлі нормалардың қалауын зерттеуге
арналған. Тест ... ... екі ... ... ... мүмкіндік
береді. Бөлінген нормативті қалаулардың негізінде топтағы индивидтерде
нормативті үміттердің екі типі ... және олар ... ... ... және ... ... білу ... басқаны қабылдаудағы пайда болатын қателіктерді
түсіндіруге және топтағы ... ... ... ... сипаттауға мүмкіндік береді.
Кесте 2 Моно және полиэтностық топтағы ... ... ... ... ... ... Р/Р ... қалаулар |Моноэтностық топтағы|Полиэтностық |
| | ... ... ... |
|1 ... ... ... |47,3 % |53 % |
|2 ... ... |45,4 % |42,3 % |
|3 ... ... |19,2 % |18,5 % ... екі топ ... ... ... көрсеткіштері
берілген.Ең алдымен іскерлі қалаулар сферасын алып қарайтын болсақ қазақ
ұлтының пайыздық саны көп яғни ол ... ... ... ... ... мемлекет ерекше заман талаптарын қойған кезде адамдардың қалаулары
өзгеріске ... ... ... ... тілімізбен бірге қазіргі кезде
мәденетіміз, дініміз маңызды орын алып жатыр. Осы процестер ... ... ... де арттырып оларды алдыға итермелеуде. Полиэтностың
ортаның ... ... ... ... келеді бірақ сандық көлемінің
аздығына байланысты олардың ... жағы ... ... отыр. Ал екінші
нормативті қалауда коммуникативті белсенділік полиэтностық ортада басым.
Оның себебі ... ... ... ... ... Моноэтностық және полиэтностық топтағы қазақ студенттерінің өзіндік
қатынастарының салыстырмалы көрсеткіштері
|№ Р/Р |Шкалалар ... ... ... |
| | ... ... ... |
|1 |Ашық |49 % |48,6 % |
|2 ... ... |45,4 % |46,8 % |
|3 ... басқару |51,2 % |57,8 % |
|4 ... ... |52,4 % |53,7 % |
|5 ... баға |53 % |47 % |
|6 ... ... |55,3 % |54,9 % |
|7 ... байланыс |44,4 % |45,2 % |
|8 ... |35,3 % |39,3 % |
|9 ... ... |30,7 % |33,8 % ... шкаланың төмен көрсеткіштері "Меннің" терең ... ... ... ... және өзі ... ... құпияда сақтау.
Алынған мәліметтерде көрнекті айырма болмағанымен, бірақ ерекшелікті көруге
болады. "Меннің" айнасы берілген шкалада да ... топ ... ... ... ... ... шкалаға келетін болсақ осы жерде ... ұлт ... ... ... Оның ... ... ұлты
өкілдері өз жерлерінде өмір сүріп жатқандықтан да болуы ... ... ... ету ... ... бейнеде көрсетеміз.
Адамгершілік ортадағы мәдениет типтерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... зерттеу болжамын тексеру үшін Розенбаумның Q ... Q ... ... ... ... ... ... екі таңдау арасындағы қандай да бір сандық өлшенген
белгілер деңгейі ... ... ... үшін ... Бұл екі
таңдау тобы арасындағы қандайда бір белгі бойынша ... тез ... ... ... ... әдістердің ішіндегі ең қарапайым
түрі болып саналады.
Бұл үшін алдымен зерттеу болжамын қалыптастырамыз:
Н0 ... және моно ... ... ... мәдениет типтерін
таңдау мәліметтерінің арасында айырмашылық жоқ.
Н1 – Поли және моно этностық ортадағы студенттердің мәдениет
типтерін ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу үшін поли және ... ... ... ... ... өзара салыстырамыз.
Л.Г. Почебуттың "Мәдени ... ... ... ... ... ... типі бойынша көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... /7-6 ... кесте- Топ зерттелушілерінің дәстүрлі мәдениет шкаласы бойынша
айырмашылықтарын анықтау.
|№ ... топ ... |№ ... топ ... |
|1 |10 |1 |10 |
|2 |10 |2 |10 |
|3 | | | |
|4 |10 S1 | | |
| |10 | | |
|5 |9 |3 |9 |
|6 |9 |4 |9 |
|7 |9 |5 |9 |
|8 |9 | | |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |6 |8 ... |8 |7 |8 ... |8 |8 |8 ... |8 |9 |8 ... |8 |10 |7 ... |7 |11 |7 ... |7 |12 |7 ... |7 |13 |7 ... |7 |14 |7 ... |7 |15 |6 ... |7 |16 |6 ... |7 |17 |6 ... |6 |18 |6 ... |6 |19 |6 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 S2 |
| | |24 |5 |
| | |25 |5 ... Q ... эмперикалық мәнінің формуласын есептейміз.
Q эмп=S1+S2=4+6=10
ә) Q критериннің критикалық мәнін ... ... ... кр 7/ Р≥0,05 Q эмп = Q ... ... ... ... Н, ... ... ... дәстүрлі мәдениет шкаласы ... ... ... бар және ол статистикалық мәнділік деңгейіне
еркін жетеді. (Р. 001)
5 кесте Топ зерттелушілерінің "Қазіргі заман адамгершілік құндылық ... ... ... ... ... топ ... |Моноэтностық топ көрсеткіштері |
|1 |7 |1 |7 |
|2 |7 |2 |7 |
|3 |7 | | |
|4 |S1 | | |
|5 |7 | | |
|6 |7 | | |
| |7 | | |
|7 |6 |3 |6 |
|8 |6 |4 |6 |
|9 |6 |5 |6 ... |6 |6 |6 ... |6 |7 |6 ... |6 |8 |6 ... |6 | | ... |6 | | ... |6 | | ... |6 |9 |5 ... |6 |10 |5 ... |5 |11 |5 ... |5 |12 |5 ... |5 |13 |5 ... |5 |14 |5 ... |5 |15 |5 ... |5 |16 |5 ... |5 |17 |5 ... |5 |18 |5 |
| | |19 |4 |
| | |20 |4 |
| | |21 |4 |
| | |22 |4 S2 |
| | |23 |4 |
| | |24 |4 |
| | |25 |4 ... Q ... ... ... ... эмп = S1+S2 = 6+7=13
ә) Таблица бойынша Q критикалық мәнін анықтаймыз.
Qкр 7/Р ≤ 0,05 Qэмп ≥ Qкр (Р ≤ ...... Но ... ... Н1 қабылданады.
Жауап: "Қазіргі заман мәдениет" шкаласы бойынша зерттелуші мәліметтері
арасында маңызды айырмашылақ бар және ол ... ... ... (Р ≤ 001 )
6 ... Поли және ... топ ... ... дамудағы
мәдениет" шкаласы бойынша айырмашылықтарын анықтау
|№ |Бақылаушы топ ... |№ ... топ |
| | | ... |
|1 |10 | | |
|2 |10 | | |
|3 |10 | | |
|4 |10 S1 | | |
|5 |10 | | |
|6 |9 |1 |9 |
|7 |9 |2 |9 |
|8 |9 |3 |9 |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |4 |8 ... |8 |5 |8 ... |8 | | ... |8 | | ... |8 |6 |7 ... |7 |7 |7 ... |7 |8 |7 ... |7 |9 |7 ... |7 |10 |7 ... |6 |11 |7 ... |6 |12 |6 |
| | |13 |6 |
| | |14 |6 |
| | |15 |6 |
| | |16 |6 |
| | |17 |6 |
| | |18 |6 |
| | |19 |5 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 |
| | |24 |5 S2 |
| | |25 |5 ... Q ... ... мәнiн есептейміз
Q эмп =S1 + S2 =5+7 ... ... ... Q ... ... ... кр 7 ≤ 0,05 Q эмп ≥ Qкр (Р ≤ ... / Р ≤ 0,01
яғни Но терiске шығарылып Н1 қабылданады.
Жауап: Динамикалық дамудағы мәдениет шкаласы бойынша ... ... ... ... бар және ол ... мәнділік
деңгейіне жетеді (Р ≤ о,о1 )
Эксперименттік бойынша тұжырым
Адамгершілік мәдениет ... өмір ... ... ... ұлттық
сипатта дамуына қоғамдық өмірдегі өзгерістер әсер етеді әсіресе біздің
полиэтникалық қоғамда өшіп ... ... ... ... және ... да процестер елiмiзде өмiр сүрiп жатқан барлық
халықтардың ұлттық сана сезiмдерiнiң көтерiлуiмен ... Жеке ... және ... ... сана ... деңгейi көп ұлтты қоғамның
әлеуметтiк психологиялық және атмосферасын белгiлi бiр дәрежеде ... сана ... ... ... ... өз "Менiң"
бастан кешiруi, әсерленуi өзiндiк қатынасты ... ... ... ... халық творчествасына, дiнiне, әдет-ғұрпына
мәдениетiне деген психологиялық орнықтылық ... ... ... ... ... өсуi ... сана сезiмдердi күшейтедi. Этникалық
сезiмдер индивидуалды қасиеттердiң және интеграцияланған индивидуалдықтың
дамуының жүйелi орындайды әрi реттейдi.
Адамгершілік жағдайда этникалық толеранттылық ... де ... ... мәдениеттердi қабылдау, силау үшiн ең алдымен өзiнiң ... ... оның ... ... ... ... оған идеген сенiмдiлiк
басқа мәдениетпен жиi байланысқа түсу мiне ... ... ... ... ... ... Мәдениет адам творчествасының өнiмi.
Мәдениет жеке әлеуметтiк-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Мiнез-құлықтағы өзгерiс мiндеттi түрдегi
мәдениеттегi өзгерiстi бiлдiредi. Әрбiр мәдениеттiң өзара ... ... ... өзара бейнелеулерi үшiн жағымды жағдайлар жасайды.
Адамның қоршаған ... ... ... ... ... ... байқалады. Ол медиатор белгiлi сөз символ, саят
жоралар, ... ... олар ... халықтың тiршiлiк әрекетiнiң
дамуымен ұйымдастыру тәсiлi жайлы бiлiм ретiнде белгiленiп ... ... ... ... Солар арқылы ғана табиғи психикалық
формалар идеалды адам ... ... ... ... ... ... мiнез-құлық мәдениетi, ойлау мәдениетi, сөз
мәдениетi, психикалықтың реалды (табиғи) формасы ... ... ... ... Бұл ... ... поли және моноэтностық топтағы
қарым-қатынас мәдениетiнiң ... ... ... ... ... ... ... және сапалық талдау
нәтижесінде ... ... сай ... алынған
әдістемелерді жүргізу мен оларды өңдеу, болжамдардың ... ... ... болжам толығымен дәлелденіп, тамамдау
жұмысы өз ... ... деп ... ... негіз болады
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасында болып жатқан саяси-әлеуметтік, экономикалық
өзгерістер білім беру жүйесін өзгеше құруды талап етуде. ... ... ... ... демократияландыру үрдістері жүріп жатқан кезде,
білім мазмұнын ұлттық ерекшеліктер негізінде құру, өсіп келе жатқан ... ... ... қажеттігі туындап отыр.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына
жолдауында білім беру ... ... ... аударып, 12 жылдық білім
жүйесіне ... ... ... ... құра ... өсіп келе ... жас
ұрпақты патриоттық сезімге, Отаншылдыққа, адамгершілікке тәрбиелеу
қажеттігін атап ... ... ... ... ... ... ... оқушалырының
адамгершілігін қалыптастырамыз, дүниеге көзқарасын ... ... ... ... ... ... сезім, ой туғызады.
Біз зерттеуімізге нысана етіп ... ... ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу мәселесін
зерделей келе төмендегідей қорытынды жасаймыз.
1. ... ... ... ... ... ... жан-жақты талданды.
2. Ыбырай Алтынсарин шығармаларын ана тілі ... ... ... ... ... адамдық қасиеттерді
қалыптастырудың педагогикалық құндылығын анықтауға, мазмұндары
мен әдіс-тәсілдерін бағдарлап, болжамдар ... ... ... ... ... ... ... мақсатында
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқу-тәрбие процесінде пайдалануға
байланысты түрлі ғылыми-теориялық және ... ... ... шығарма материалдарын пайдаланудың жолдары мен
әдіс-тәсілдері белгіленді.
4. Ана тілі оқулықтарына, оқу ... ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескерген
жағдайда, олардың ... ... ... ... көру қабілеті
басым екенін басшылыққа ала отырып, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... шығармаларын пайдалану арқылы оқу-тәрбие
үрдісінің міндеттерін шешу жолдарын жан-жақты қарастырылды.
Бастауыш ... ... ... талдау жасалып,
балалардың білім дәрежесін, дағды даңгейін ... ... ... ... ... экспериментінің
нәтижесінде оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу мәселесінің өз
деңгейінде жүргізілмейтініне көз ... ... ... ана тілі пәндерінен арнайы ... ... ... Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың нәтижесінде оқушылардың
теориялық және практикалық ... ... ... ... ... шығармалары арқылы оқушыларды адамгершілікке
тәрбиелеудің әдістемесін ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу ісін
жетілдіру мақсатында оқу-тәрбие процесінде ... ... ... әдістемесі құрылды, оның тиімділігін
тәжірибеде айқындалды.
9. Оқушылардың Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай
Алтынсарин шығармаларынбойынша оқытудыі тиімді әдіс-тәсілдері,
принциптері айқындалды.
10. Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс нәтижесі ... ... ... ... ... ... адамгершілікке
тәрбиелеу мәселесі бойынша біздің алға қойған болжамымыздың
дұрыстығын ... ... ... ... ... ... жоғары екені көрсетті.
11. Зерттеу нәтижесі біздің ұсынып отырған әдістеменің тиімділігін
дәлелдеді.
Бүгінгі таңда мектептердің ... ... ... ... ... оқушыларды адамгершілікке ... ... ... ... ... Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуде Ыбырай Алтынсарин шығармаларын
оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың жүйелі әдістемелік кешенін жетілдіру;
- Оқушыларды адамгершілікке ... ... ... ... шығармаларын жүйелі пайдалану;
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқу-тәрбие үрдісінде ... ... ... озық ... ... насихаттау үшін
ашық сабақтар өткізу.
Зерттеліп отырған мәселе күрделі болғандықтан, оның барлық салаларын
терең қамтып шығу ... ... ... бұл ... ... жағдайлары
болашақта Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы орта мектеп оқушыларын
адамгершіллікке ... ... ... ... бола алады деп
есептейміз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының “Білім туралы” Заңы. Алматы, ... ... 2005 ... 18 ... ... ... және ... жаңару жолында» Егемен Қазақстан,
Алматы, 2005
3. Қорқыт ата. Энциклопедиялық ... / Бас ред. ... ... 799 ... Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, 1994, 419 б
5. Ш.Уәлиханов еңбектері. Алматы, 1979, 69 ... ... ... ... 2001
7. Ы.Алтынсарин Өнер-білім бар жұрттар. Құастырған: С.Мақпыров, С.Мәмбетов.
Алматы, 1991, 240 ... ... Ж. ... "Рауан" ,1995.
9. Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары. ... ... ... Ы. Таза бұлақ: Өлеңдер ,әңгімелер , хаттар , ... ... ... ... . Тіл ... - Алматы, 1986. - 315 б.
12. М.Дулатов Шығармалары. Т.1, Алматы, 1991, 348 б
13. Ж.Аймауытов Тәрбиеге жетекші. Қызылорда, 1924, 156 б.
14. ... ... ... 1992, 160 ... ... ... - ... 1987. - 320 б
16. Қ.Жарықбаев Психология. - Алматы, 1993. - 230 б.
17. ... ... ... ауыз ... ... -Алматы,
1996. - 220 б.
18. Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. - Алматы, 1995. - 232 б.
19. Ж.Наурызбай Философия. - Алматы, 2001. - 200 ... ... ... ... ... ... теория және практика. –
Алматы, 1997.
21. В.Г.Афанасьев Основы философских знаний. – М., 1986. - 398 ... ... ... – М., 1998. - 120 ... ... Мир художественной культуры. – М., 1987. - 237 с.
24. В.А.Медведев Мир и человек. – М., 1999. - 123 ... ... ... – М., 1996. - 224 ... ... . ... и язык. – М., 1972. - 320 с.
27. Г.Н.Федосеев ... – М., 1989. - 320 ... ... ... развивающего обучения. - М., 1986. - 239 ... ... ... ... – М., 1999. - 89 с.
30. А.Н.Леонтьев Психология. – М., 1998. - 222 ... ... ... ... – М., 1996. - 268 ... ... . О ... и путях его исследования. – М., 1958.-122
с.
33. А.Люблинская Бастауыш мектеп оқушысының психологиясы жөнінде. - ... - 238 ... ... . ... ... в ... во второй половине ХIХ
века. - Алматы, 1965. - 164 с.
35. М.Мұқанов Жас және педагогикалық психология. - ... 1982. -247 ... ... ... - ... 1993. - 130 ... ... Психология. - Алматы, 2001. - 354 б.
38. Х.Шерьязданова . ... ... к ... - Алматы: Рауан, 1992. -107 с.
39. Т.Сабыров Оқушылардың оқу ... ... ... - ... - 225 б.
40. Қ.Бержанов Русско-казахское содружество в развитии просвещения. - Алма-
ата, 1965. - 343 ... ... ... ... - Алматы, 1997. - 225 б.
42. А.Сембаев История развития советской школы в ... - ... - 367 ... Ж.Б.Қоянбаев ., Қоянбаев Р.М. Педагогика. - Алматы, 2002. - 116 б
44. Р.М.Қоянбаев ... - ... 2002. - 116 ... ... Педагогика. - Алматы, 2002. - 200 б.
46. ... ... - ... 2003. - 360 ... ... Дети и их ... среда. - М., 1974. - 125 с.
48. И.С.Марьенко Основы прцесса нравственного воспитания школьников. – М:
Просвещение, 2001. - 170 ... ... ... ... ... – М., 1986. - 198 ... ... Избранные педагогические труды. – М., 1989. - 380
51. ... ... - ... 2000. - ... ... Педагогика. – М., 1996. - 436 с.
53. П.И.Пидкасистый Педагогика. - М., 2001. - 520 с.
54. Б.Лихачев . ... – М., 2000. - 420 ... ... ... П.В. ... и ... – М., 2001. - 480 с.
56. Столеренко Педагогика. – М., 2001. - 190 с.
57. Т.А.Ильина. ... - ... 1977. - 229 ... ... ... - Алматы, 1984. - 203 с.
-----------------------
Оқушы
Тұлғалық қасиеттері қалыптасқан
Иманды
Ізетті, мейірімді
Отбасы
Мұғалім
Қайырымды
Адал ниетті
Тәрбие

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Визуалды тілдерде графиканы программалау. Нұсқаулық54 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
AДAМ ПСИХИКAСЫНЫҢ НЕГIЗГI ТҮРЛЕРI МЕН ҚAСИЕТТЕРIНIҢ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI МЕН ФИЗИOЛOГИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI 31 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь