ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОҚУҒА ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН ЕСТЕ САҚТАУ ПРОЦЕСІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1.Бастауыш мектеп оқушыларында ес процесінің даму ерекшеліктері.............6
1 .2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен /ес/ байланысына түсінік..............11
1.3. Қабілеттердің классификациясы факторларының ерекшеліктері..............26

2-ТАРАУ. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ҚАБІЛЕТТЕРІН ОҚУ ІС-ӘРЕКЕТІНДЕ ДИАГНОСТИКАЛАУ.
2.1. Зерттеудің барысы, мақсат- міндеттері. .........................................…........43
2.2.Зерттеудің классикалық әдістері...................................................................49
2.3. Зерттеудің әдістерін талдап, өңдеу. ...........................................................55

ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………….....................................………..........62
ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI...……………………………………......................................….........65
ҚОСЫМША………………………………………………….............................................67-68
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық ... және ... ... кафедрасы
Диплом жұмысы
ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОҚУҒА ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН ЕСТЕ САҚТАУ ПРОЦЕСІНІҢ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
031440 – «Педагогика және ... ... ... А З М Ұ Н ... ………………………………………………....................……......….3
1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН ... ... ... ес ... ... ... ... процестермен /ес/ байланысына
түсінік............................…........................................
.............................................11
1.3. Қабілеттердің классификациясы факторларының
ерекшеліктері...............................................................
............................................26
2-ТАРАУ. мектеп оқушыларының қабілеттерін оқу ... ... ... ... міндеттері.
.........................................…........43
2.2.Зерттеудің ... ... ... талдап, ... ... ... уақытта оқу-ағарту саласында мектептерде
тәрбиелеу бағытынан баланың жеке басының дамуына, оның қабілеттерін
дамытуға аса ... ... Бала ... ... ... ... ... лицей, гимназиялардың ашылуы, қазіргі танда
оқушылар қабілетін психолого-педагогикалық ... ... ... ... өзі мектептерді психодиагностикалық
методикалармен қамтамасыз етуді қажет етеді.
Бұрынғы кеңес үкіметінде психодиагностика ... ... ... ... ... ... ... психодиагностикалық әдістерді жасау
жаңа сатыға көтерілген. Психодиагностика мәселесін шешу, оның ... ... ... қарауды көздейді: мұғалім (диагност),
оқушы (оның қабілеттері), тест /1, 2/.
В.В.Кочетков диагностикалық әдістерді екі ... ... 1. ... ... әдістер (оқушының үлгерімін бағалайтын дәстүрлі
әдістер); 2. педагогикалық процестің ... ... ... ... ... ... коэффиценті)
Сонымен қатар ол, бұл әдістердің қазіргі ... ... ... ... ... керектігін айтады. /2/
"Егер бұрындары бастауыш сынып мұғалімдері ең ... ... ... ... ... керек болса, қазіргі кезде бұл жеткіліксіз.
Қазіргі бастауыш сынып мұғалімі дәстүрлі ... ... ... ... ... бірге, олардың қабілеттерін дамытуға, оқушының
жеке ... ... ... ... ... /3/. Дифференциалды
ес психологиясы, есті зерттеуде көптеген әдістерге ие ... ... ... ... ... өте ... мәселе болып
табылады.
Классикалық есті зертгеу әдістері қабілеттерді ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
кезеңдерін С.П.Бочарова төмендегідей көрсетеді:
1. Психика мен іс-әрекет бірлігі. Танымдық процестерді зерттеу ... ... ... С.Я.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев
еңбектерінен басталды.
2. Теория мен ... ... 1940-50 ... А. ... Л.В.Занкованың зерттеулерінде ес белсенді іс-әрекет ретінде,
нақтылы іс-әрекет түрінде (оқу, ойын, ... ... ... ... ... 1960-70 ... ... іс-
әрекетінің міндеттері ақпаратты өңдеуге байланысты ... ... ... және сапалық зерттеуге әкелді. П.И.Зинченко, В.Я.Ляудис,
Е.В.Земелянская, Н.И.Рыжков, Г.В.Репкина, С.П.Бочарованың ... ... ... ... ... ... дами ... Ю.К.Стрелкова, Г.Г.Бучетич, Е.Н.Гордон т.б).
5. Жүйелік бағыт. Жоғарғы бағыттар негізінде ... ... ... ... ... ... /2/
Ал, қазіргі уақытта В.Д.Шадриков көрсеткендей ес дамуының бірнеше
бағыттарын байқауға болады: Ес – ... ... ... ... ... мен есте ... сатылары, естің ауыспалы процестері
көрсетіледі және есті есте сақтау, ... ... ... есте ... ...... есте ұстайтын, ... ... ... ... Есте сақтау көлемі, қайта ... ес ... т.б. ... жағы ... ...... сан қырлы қорлар жүйелері;
Ес – тек тәжиірбенің ... ... ... ғана емес ... ... ... ... қатынасына байланысты өзекті әрекеттер
жоспарының арақатынасымен байланысты жеке ... ... ... ... ... ... оқушыларының мнемикалық қабілеттерін
диагностикалау ерекшеліктері.
Зерттеу міндеттері:
- ... ... ... ... ... Қабілеттердің операционалды даму деңгейі мен сапалық құрылымын
анықтау;
- ... ... даму ... ... ... окушылардың қабілеттерін дамыту, олардың есте ... ... ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетіндегі қабілеттер мазмұны мен құрылымының
диагностикасы.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... мәні: балалар психологиясының ерекшеліктерін зерттеу
және оқу процесінде қабілеттерді зерттеуге байланысты ... ... ... ... (В.Д.Шадриков, С.А.Изюмова, ... ... ... ... ... даму ... білу,
оның жеке басының дамуы мен жетілуіне белгілі бір қырдан қарауға мүмкіндік
береді.
Жұмыстың ... ... екі ... ... және әдебиеттер
тізімі мен қосымшадан тұрады.
1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ
МЕН ... ... ... ... ... ес ... даму ерекшеліктері.
Бастауыш мектеп жасында ес те басқа да психикалық процестер
сияққы түбегейлі өзгерістерге ұшырайды. Бала есі ... ... ... ... меңгеріліп және жанамалана бастайды.
Қабілеттік функцияларының қайта құрылуы, оның ... ... ... Оның ... деңгейі оқу іс-әрекетінде
пайда болатын әр тұрлі мнемикалық ... ... ... ... ... ... П.П. Блонский былай жазды, "оқушының негізгі
қызметі ойлана отырып меңгеру, және осы ... ... ...... яғни нені ... есте сақтау, ойланумен бірге жүретін есте сақтау, және
нені қашан еске түсіру, ойлаумен бірге жүретін еске түсіру". Ойланушы ес ... ес. Енді бала көп ... есте ... ... ... ... есте ұстауға және ұзақ уақыттан соң қайта жаңғырта
білуі керек. Баланың есте сақтай білмеуі, оның оқу іс-әрекетіне, ең ... ... ... ... ... тигізеді.
Бастауыш мектеп оқушыларының механикалық естері мен
ойлаулары арасында тығыз байланыс бар деуге ... ... ... ... бұл ... ... есте сақтаудың логикалық тәсілінен
гөрі механикалық тәсіліне көбірек сүйенеді. Балалардың механикалық есте
сақтауға ден қоюы, оның өмірлік ... мен ... ... ... операцияларының қалыптасуының жеткіліксіздігімен түсіндіріледі. Мұның
өзі логикалық естің дамуы мен қалыптасуына кедергі ... ... ... ... ... ... ес тәсілдеріне үйретпесе де, оларда білім
меңгеру жылдамдығы мен ... ... ... ... ... сыныптағыларда, бала үшін өз өмірінің ... ... мен ... ... ырықсыз ес жақсы дамыған. Бірақ
бірінші сынып ... ... ... ... ... ... емес.
Сондықтан тура ес жеткіліксіз болады /26/.
Қабілеттік процестердің дамуының ең басты шарты, баланың ... ... оның ... ... ... мотивациясы
екенінде дау жоқ.
Бірақ бала есінің дамуына тек есте сақтауға арналған арнайы
жаттығулар ғана ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға байланысты көзқарастар даулы болды. Тәжірибе
жоғарғы психикалық функциялар ретінде ырықты естің дамуына тек бір ... ... ... ... ... ... ... естің
жетілуі ең алдымен оқу іс-әрекеті ... есте ... ... мен ... ... ... тәсілдер мен стратегияларды
меңгеруге негізделеді. Бірақ осындай тәсілдерді қалыптастыруға бағытталған
арнайы ... олар ... ... жиі ... болады.
Бастауыш мектеп жасында балалардың ырықсыз есте ... осы ... ... ... және І-ІІ және ... сынып
оқушыларында айтарлықтай ажыратылады. 7-8 жастағы балалар үшін материадды
ұғына, ұйымдастыра есте сақтағаннан ... оны ... есте ... өте ... есте ... тән. ... ... қалай
есте сақтаудың, есте сақтау процесінде не туралы ойладың, деген сұрақтарға
көп ... жай ғана есте ... деп ... ... ... өзі ... ... да әсер етеді. Бастауыш сынып оқушылары үшін ... есте ... ... тек есте ... ... ... ... жеңіл /24/.
Оқу есептерінің барған сайын күрделенуімен, тек есте сақтау
керек деген бағыттылықтың өзін ... ... есті ... ... ... іздеуге мәжбүр етеді. Мұндай тәсіл, көбіне механикалық
есте ... ... ... ... ... ... ... оқушылардан тек көлемі жағынан ... ... ... керектігі талап етілгенде, мұндай есте сақтау
тәсілі оқу жүктемесімен орындалады. Бірақ бұл көбіне ... ... ... есте ... жалғыз тәсілі болып қалады. Бұл ең ... ... ... ... ... есте ... ... оның
логикалық есінің дұрыс қалыптаспауына байланысты.
Есте сақтаудың ойлау тәсілдері ретінде мағыналы сәйкестендіру,
классификация, мағыналы негіздерді бөліп көрсету, жоспар жасау және ... ... ... ... осы ... ... зерттеуге бағытталған арнайы зерттеулер, мнемикалық
тәсілдерге үйретудің негізінде ойлау әрекеті жататындығын көрсетеді. Ол ... ... ... 1) ... ... өзінің қалыптасуы; 2) оны
мнемикалық тәсіл (есте ... ... ... ... /28/.
Осылайша материалды есте сақтау үшін классификация тәсілін
қолданбас бұрын классификацияның өзін ... ... ... ... керек.
Логикалық естің дамуы арнайы ұйымдасқан болуы керек. Себебі бұл
жастағы ... ... өз ... ... ... өңдеу
тәсілдерін пайдаланбай, есте сақтау мақсатында, әбден сыналған құрал -
қайталауға сүйенеді. ... оқу ... ... мағыналы талдау мен
есте сақтау тәсілдерін меңгергенмен, олар оку іс-әрекетінде оны бірден
қолдана ... Ол үшін ... ... ... ... ... ... әр кезеңінде оқушылардың мағыналы есте
сақтау тәсілдерінің динамикасын ... ... егер ... ... өз бетінше қолдану қажеттілігі пайда болмаса, бастауыш мектептің
соңына қарай ... өзі оқу ... ... ... барысында, есте
сақтаудың жаңа тәсілдерін іздей бастайды.
Бастауыш мектеп окушыларының ырықты ... ... ... есте ... ... және символдық құралдарды ... ең ... ... жазу ... сөйлеу және сурет салумен
байланыстағы бір аспектісін бөліп көрсетуге болады.
Жазбаша сөйлеуді (3-ші сыныпқа ... ... ... ... ... ... сөйлеуді пайдаланып жанама есте сақтауды меңгереді. Бірақ
бұл ... ... ... ... тура есте ... мен еске түсіру
механизмдерінің ырықты формаларының қалыптасуының жауапты сатысында
басқарылмай стихиялы өтеді. Жазбаша ... ... ... жай ғана
қайта жаңғырту талап етілгенде ... ... ... ұқтыру жағдайында
эффектілі жүреді. Сондықтан жазбаша сөйлеуді меңгеруде мәтінді мазмұндамай,
оны ... ... ... ... үшін сөз туындатудың ең адекватты түрі
ертегі құрастыру болып табылады. ... ... жасы ... есте ... ... ... үшін ... болып табылады. Сондықтан мнемикалық
іс-әрекетті меңгеруге мақсатты бағытталған дамыту жұмыстары бұл кезде ең
эффективті ... ... ... ең маңызды шарты, бала есінің индивидуалды сипаттарын ескеру
болып табылады: оның көлемі, модалділігі (көру, есту, ... және ... ... ... әр бала ... есте сақтаудың негізгі ережелерін
меңгеруі керек: материалды дұрыс әрі жақсы есте ... үшін ... ... ... және оны ... да ұйымдастыру керек. /27/
Оқу iс-әрекеті психологиялық диагностика процесі ретінде елестетіледі.
Оқу мәселелері ... ... ой ... бақылау жұмысы) диагностиканың
қандай психологиялық процеске бағытталғаны тұрғысынан талданады.
Жасқа байланысты ес өнімділігінің көрсеткіштері өзгеріп отырады. Ересек
оқушыларға қарағанда бастауыш мектеп ... ес ... ... Олар тез ... ... өмірінің алғашқы 3-4 жылында қайталауға
көп көңіл бөлінуі керек, себебі бастауыш ... ... әлі ... ... ... білмегендіктен, оларға есте сақтау үшін
ассоциацияларды табу қиынға соғады.
"Психикалық ... ... ... ... ... ... ... байланыста және бір-біріне ауыспалы екенін көрсетеді. Мысалы:
қабылдауды қарастырсаң оны естен, ойлаудан, эмоциялардан және ... ... ... ... ... ... ... қабылдау
процесіне ес те, ойлау да және т.б. ... деп ... Б.Ф. ... ... ұсынған танымдық қабілеттер құрылымы, олардың
диагностикалық процедурасын да ... ... ... сипаттама беру,
тек оның басқа қабілеттермен өзара байланысын ескергенде ғана ... ... ... ... ... бе? Ол тым ... ... Мұндай процедура қандай болу керек?, деген сүрақтарға, ... ... ... ... ... процедураларды
жүргізуге болатынын айтады. Ол үшін алдымен әр танымдық ... ... ... ... ... регрессиялы талдау керек.
Нәтижесінде бір қабілеттің басқаларымен ... ... ... ... ... ... бұл тәсілі оларды талдаудың
жаңа сатысына көтерілуіне мүмкіндік береді. Қабілеттер өз ... Ол ... ... дамиды. /5/
1.2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен /ес/ байланысына түсінік
Қабілеттердің ... мен ... ... ... ... сүрақ. Ес психологиясы тарихқа бай ... ... Егер ес ... ... ... ... ... онда оның
құрылымын әртүрлі көзқарастар тұрғысынан анықтауға ... ... ... ... трактовкадағы есті із ретінде
қарастырудан ес психологиясындағы іс-әрекет бағытына дейін есті ... ... ... пен ... ... туралы диалектико-
материалистік методологияның ортаңғы принципін тарату негізінде жүзеге
асты.
20-шы ... ... ес ... талдаудың жаңа бағыты байқалды
(П.Жане, П.П.Блонский, Л.С.Выготский, С.Л. Рубинштейн, А.Н.Леонтьевтің
еңбектері). Есті ... ... ... ... ... мен ... ұғымы" (1928) еңбегінде П.Жане адам есінің
психологиялық механизмдерін ... ... ... ... жоғарғы
формасы "жоқка әлеуметік реакция" жоқты жеңудегі ... ... ... ... ... ... ... қатысуы мен
пайдаланылуы есті білдіретіндігі туралы ой Л.С.Выготскийге жатады. Бұл
көзқарас тұрғысынан ес ... ... мен ... жаңғырту кезінде іс-
әрекетті береді. Бұл ойды Л.С. ... А.Н. ... ... ... ... "Ес ... (1931) Л.С.Выготскийдің айтуынша "естің
дамуы оның қасиетімен түсіндірілмей, оның дамуы қасиетінен шықты" ... ... ... еді. Бұл жоғары психикалық функциялардың
жанамалылығы мен есте сақтау тәсілдері туралы ережелерін жасап шығарды.
Бұл заңдылық тура және жанама есте ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп дивергенция болатын, орта мектеп
жасынан ересек сыналушыларға қарай конвергенция көрсеткіштерінің көрінуінен
байқалады. А.Н.Леонтьев "даму ... ... ... ... ... сыртқы құралдардың "айналуы" мен есте сақтау
тәсілдері туралы ережелерін жасап шығарды. Бұл ... тура және ... ... ... де ... орта мектепке дейінгі жасқа қарай
біртіндеп дивергенция болатын, орта мектеп жасынан ... ... ... ... ... ... «Егер адамға есте сақтауға көмектесетін психологиялық
процестер мен ... ... ... және ес даму ... ... ... ... болсақ, онда екі әр түрлі естердің –
логикалық және механикалық естердің барлығы туралы ескі ... ... ... ... ... ... ашылады», деп жазды.
А.Н.Леонтьевтің ойынша, ес даму процесінің мәні, мінез-құлықтың жоғарғы
даму кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру жағдайында ес орындайтын функцияны атқаратын, яғни
есте сақтауды жүзеге асыратын психикалық процестердің күрделі ... ... ... табылады. /15/
Есті әрекет немесе іс-әрекет ретінде түсіну 20-30-шы ... ... ... ... ... табылады. Осыған орай П.И.Зинченко,
осы көзқарастардың арқасында, «Г.Эббингауз сияқты есте ... ... ... ... есте сақтаудың іс-әрекеті мен оның ішкі құрылысын ... ... ... деп ... Ес тарихи дамушы пәндік іс-әрекет өнімі
ретінде қарастырылды, яғни ес зерттеу пәні, ал ... оның ... ... ... ... ... мәні бар жаңа методологиялық бағыт
қалыптасты.
Ес құрылымына ...... ... тек ... құрылымын
толығымен қарастыруға ғана емес, оның құрамын да қайта қарастыруға әкелді.
Одан әрі ес ... ... ... өз ... ... П.И. ... ... еңбектерінде есте сақтаудың әр ... ... ... ... ... ... ... П.И. Зинченко
«ырықсыз есте сақтау өз дамуында арнайы әрекет сияқты, осы психикалық
әрекеттің реалды мазмұнын ... есте ... ... ... ... ... ... әр түрлі формаға ие болады», деп жазды. Есте
сақтау кұрылымы осы компоненттердің ауысу сипатына қарай ... ... ... ... жекеленген компоненттердің өзгеруіне емес, бүкіл есте
сақтау құрылымының өзгеруіне байланыстылығын П.И.Зинченко атап көрсетеді.
Сонымен, естің ... ... екі ... есті ... (Г.Эббингауз және т.б.) және есті әрекет ретінде зерттеу ... ... ... ... ... есте сақтау процесіне қатысты:
А.Н. Леонтьев, П.И. Зинченко, А.А. Смирнов; еске түсіру процесіне қатысты –
Ф. Бартлетт, П.И. ... А.А. ... ... ... ... есті әрекет ретінде зерттеу бағдарламасын алғаш Ж. Пиаже ұсынды. Отандық
және европалық психологияға ... әсер ... ес ... ... ... тұрғыдан құрау туралы айтар болсақ, осы бағыт төңірегінде
орындалған зерттеулерді талдай отырып, екі ... ... ... ... ес және іс-әрекет және ес ... ... ... ес "осы ... ... ... іс-әрекетті береді, деген
ойы соңынан "ес және іс-әрекет" мәселесін көтерген бірқатар зерттеулерді
ерткенімен, бірақ ес – ... ... ие, ... ... ... ... 60-шы жылдардың басына қарай ес психологиясы
мәселесі басқа психикалық процестерді ... ... ... ... ... түрлерін қарастырумен астасып кетті. ... ... ... ... заңдылықтары белгілі болды. Ес процесінің ойлау,
қабылдау, жеке ... ... ... ... жағдайларымен
байланысына жүргізілген зерттеулерге сүйене отырып, есте сақтауды қалай
ұйымдастыруға болады? оқушыларды қандай ... ... ... ... ... ... жауап беру мүмкін болды.
А.А.Смирнов "есте сақтауда түсінудің ролі ... ... деп ... ... ... әрі ... түсіну құралы ретінде көрінетін есте
сақтау мен ... ... ... ... . Одан әрi А.А.Смирнов
ойлау әрекеті "өзінің әр ... және ... ... қайта
жаңғыртудың психологиялық ядросын құрайды, деп дәлелдейді. Есте сақтаудың
қарқындылығы үшін ... ... ... ролі П.И. ... ... ... бекітілді. Бұл зерттеулердің логикасы авторларды,
ойлау әрекетінің өзін қарастыруға әкелді. ... ... ... Ж. ... мен Б. Инельдерді ес процестерін зерттеуге әкелді.
Зерттеушілер көрсеткеніндей, еске ... ... ... меңгеретін
қабілет пен естің оперативті бірліктеріне тәуелді. Ж. Пиаже мен Б. ... ... ой ... ... ... ... индивидтің
интеллектісімен бірге дамуы керек», деген қорытындыға келді. ... ... ... ... ... Б.М. ... Г.Г. ... "қысқа мерзімді есті зерттеуде алынған ақпараттың қайта құрылуы,
ақпараттық шешімді даярлауда, мәселелік жағдайдың ... ... ... роль ... ... ... басшылығымен жүргізілген зертеулерде ес басқа
психикалық функциялармен: зейін, ойлаумен және ... ... ... ... ... даму ... ... Естің басқа психикалық функциялармен байланысында ... есте тұту мен ... ... ... оң ... көп болды.
К.Д. Ушинский, Рибо, П.П.Блонский, А.А. Смирнов, С.Г. Бархатовалар
еске ... есте ... жеке ... ... ... көрсетеді.
Е.С. Маклах және И.А. Рапорттың ес ерекшеліктері мен жеке ... ... ... ... анықтауға бағытталған
зерттеулері, жоғары мектеп оқушыларында ұзақ мерзімді есте ... ... ... ... ... ... ... екенін көрсетті. А.И.
Липкина өзін-өзі бағалауында әр түрлі адамдардың мнемикалық іс-әрекеттеін
зерттей ... жеке ... ... ... ... ... есептердің
нәтижесін шешуге әсер ететінін көрсеті.
Операционалды механизмдердің зерттелуі А.А. Смирновтың (Е.К. Матлин,
К.П. ... А.И. ... Э.А. ... және т.б) ... жұмыстарда барынша көрсетілген.
Вербалды және бейнелік есті экспериментті зертгеу негізінде ... ... есте ... ... ... ... іс-әрекеттердің жас айырмашылықтарына байланысты», деп қорытынды
жасайды.
В.И.Самохвалова, К.П.Мальцев, З.М.Истомина жүргізген мектеп ... ... ... жоспарын жасау, мағыналы сәйкестендіру
есте сақтау тәсілдерінің қалыптасуын зерттеулері, есте ... ... мен даму ... жақсы ұғынуға мүмкіндік береді.
Г.Г.Гордилова, И.А.Зимняя, Н.С.Магина және т.б. еңбектері естің шет
тілге деген ... ... ... ... ... шет ... меңгеруге мнемикалық қабілеттердің тікелей
қатысатынын көруге ... ... шет ... ... ... ... екі ... көрсеткіштерді бөліп көрсетеді:
оперативті ес және ықтималды болжау. Сондай-ақ оқудың бастапқы ... ... ... ... ... нәтижелерінде қабілеттердің ... өз ... ... яғни ... ... ... бар
функционалды механизмдер арқылы көру, есту, есте сақтаулары жүзеге асады.
1. Операционалды механизмдер "интермодальды", яғни, есту
және көру есте сақтауларына ... ... Есте ... бөлінетін уақытты көбейту, механизмдердің
есте сақтау процесіне қосылуына оң әсерін тигізеді.
3. Материалды ... ... ... қолдану
деңгейіне тікелей әсер ететiндігі туралы қорытындыға
келді.
Қабілеттерді құрылымдық тұрғысынан қарағанда Б.Г.Ананьевтің психикалық
функциялар механизмін комплексті ... ... ... ... ие. Оның ... ... ... дамуы функционалды,
операционалды мотивтер механизмінің дамуы ... ... ... ... ... ең ерте ... ... ... ... ... механизмдердің пайда болуына
қарай қалыптасады. Әр психикалық функцияның өз операционалды механизмдері
қалыптасады. Функционалды ... мен ... ... ... өзара әрекеттер бар. Операционалды механизмдердің дамуы
үшін функционалды дамудың белгілі бір деңгейі талап етіледі. Өз ... ... ... ... механизмдердің жаңа даму
фазасына ауыстырады, олардың мүмкіңдіктері прогрессивті өседі. Жүйелік
деңгейі жоғарылайды.
Б.Г.Ананьев ... ... ... механизмі концепциясында
биологиялық және әлеуметтік негіздерді сәйкестендіру ... ... ... ... ... ... онтогенетикалық
эволюциясы мен ... ... ... ... ... ... субстраты – мидың құрамында емес, олар
индивидті тәрбиелеу, оқу, оның ... ... ... ... ... ... ие ... Қабілеттердің дамуы осы және басқа да
функцияларды жүзеге асыратын жүйенің дамуы, бұл системогенез жүйесі.
Естің ... ... ... үшін есте ... ... және ... индивидуалды ерекшелік ретінде
анықтап, ғылымға алғаш мнемикалық қабілет ұғымын А.А.Смирнов енгізді.
В.Д. Шадриков ... ... ... қабілеттілік-әрекеттің өзіндік
сапалы орындалуының сәттілігінде көрінетін, айқын индивидуалды өлшемге ие,
ақпаратты есте тұту, есте саққау, ұмыту функцияларын атқаратын жүйе ... ... ... мәліметтерге қарасақ, қабілеттілік функцияларының
қалыптасуы мектептегі оқу ... ... ... да, ... ... ес ... толғаныстар мен көрнекті образдарға сүйенсе, ал мектеп
жылдарында әртүрлі ... ... ... ол ... ... Б.Г. ... ... қабілеттердің дамуы функционалды
механизмдердің, ... ... ... ... көрінісі. Қабілеттердің жалпы системогенезін былай көрсетуге
болады:
- ... ... ... ... механизмдердің пайда болуы және дамуы,
- функционалды,операционалды механизмдер ... ... ... механизмдердің пайда болуы және дамуы,
- функционалды, операционалды, реттеуші механизмдер жүйесінің дамуы.
Қабілеттердің дамуын ... етіп ... ... механизмдер қалыптаса отырып
функционалды механизмдердің дамуына жағдай жасайды, ал ол өз
кезегінде жаңа сапалық деңгейге көтеріле отырып операционалды
механизмдердің басқаша жетілуін, ... ... ... өз есін ... ... механизмдердің тоқтағанын
білдірмейді.Қабілеттер процесі үздіксіз, әрі әр келкі
және гетерохронды. ... ... ... ... ... ... талаптарға негізделген. Оның жоғары деңгейі оку
іс-әрекетінде пайда болатын әр ... ... ... шешуде қажет.
Естің оку барысындағы маңызын П.П.Блонский "оқушының негізгі ... ... ... және осы ... ... ... ойлаушы ес, яғни
нені қалай есте сақтау, ... ... ... есте ... және ... еске ... ойлаумен бірге жүретін еске түсіру" деп атап ... ... ... ... ... мен жасөспірімдердің
ырықты және ырықсыз ес өнімділікгеріне әсер ... ... ... ... ... мәні ... ... өзі экспериментті
түрде ес алғы шарттары ... нерв ... ... мен
тұрақтылығының айтарлықтай мәнге ие екенін дәлелдеді. Нерв жүйесі ... есте ... қиын ... ... ... ... кең ... материалды есте сақтаған ... ... ... ... ... маторлы естің жетістігін
көрсетеді.
Нерв жүйесінің ... ... ес ... ... ... және ... есте ... жағдайында
физиологиялық және психологиялық айнымалылар арасында анық та, ... ... ... материалды қолдануда лабилді сыналушылар ырықсыз есте сақтауда
жоғары ес ... ... ... есте ... ... ... ес өнімділігін көрсетеді.
Б.М.Тепловтың ... ... ... беріктігін
қамтамасыз етуі мүмкін", деген гипотезасы расқа шықты.
Қабілеттерді талдау ең ... ... есте ... есте сақтау және
қайта жаңғырту функцияларының жүзеге асуын ... ... ... ... ... көздейді. Функциялардың жүзеге асуына
мүмкіндік ... ішкі ... ... онтогенездің өте ерте
кезінде "тұрақтылық аралдары" түрінде, яғни ең ... ... ... ретінде жинақталынады. Ары қарай ішкі функционалды
механизмдердің, олардың өнімділікгерінің дамуы ... ... ... ... ... естің әр түрінің нерв
жүйесінің жеке құрылымдарына тәуелділігі зерттеледі.
Қабілеттердің ... мен ... ... ... ... мынандай
қорытындыға келуге болады: ақпаратты ұйымдастыру, оны өңдеу немесе кодтау
тәсілдерінің бірі ... ... ... ... ... ... Ақпаратты ұйымдастыру тәсілдерінде, функционалды
механизмдермен қатарласа, өзара әрекеттесе жұмыс істеген жағдайда ғана
мнемикалық ... ... ... ... ... ... функционалды, операционалды ... ... ... және жаңа ... ... жаңа
құрылымдарының пайда болуына қатысты ашық түрде болуы, оның ... даму ... мен ... ... ... мүмкін
жиынымен өзара әрекет дәрежесімен анықталады.
Л.В. Черомошкина өз ... ... ... мнемикалық
қабілеттердің операционалды механизмдерін зерттеудің ... ... ... психикалық функциялардың даму механизмі ретінде,
психикалық ... ... (Л.С. ... ... Естің интерфункционалды байланыстары (өте көп ... ... ... ... ... бағыт
болғанымен, көбіне тек психикалық функциялар арасындағы
байланыстарды нақтылап қана қояды);
3. Мнемикалық тәсілдер (А.А.Смирнов).
Ақпаратты ... ... ... ... мнемикалық
қабілеттердің операционалды механизмдерінің мына түрлерін ... ... ... ... көрсету, мнемикалық жоспар,
классификация, құрылымдау, ... ... ... мнемотехникалық
тәсілдер, қайта кодтау, есте сақтау ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер естің операционалды механизмдерінің
кұрылымының ... ... ... мнемикалық әрекеттердің
толық кұрамын анықтауға бағытталған ... оның төрт ... ... ... ... ... көрсету және оларды негіздеу,
топ аралық байланыстарды ... ... топ іші ... ... Л.В.Черемошкина, В.Я.Ляудис және т.б. зерттеушілердің
еңбектеріне ... ... ... ... ... ... былай сипаттауға болатынын көрсетеді:
категориялау, ... ... ... және ... негіздеу, қабылдау мен
есте сақтау шарттарын сипаттау, шешім қабылдау, антиципация,есте сақтау мен
қайта жаңғырту бағдарламасы туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... топ іші байланыстарды ... есте ... мен ... ... ... ... құрылымында операционалды механизмдердің пайда болуы
принципиалды ... ие. ... бір ... құралдар жиынын меңгеру,
иңдивидтердің өзінің белгілі бір қабілеттерінің дамуына тең,- ... идея ... ... таралған. Бұл процесті Л.С. ... ... ... ... ... деп ... ал А.Н.Леонтьев оны тура
естің жанама еске ауысуы ретінде жазған. А.Н.Леонтьев бұл ... ... есте ... ... ... ... ... Бастапқыда бұл қосымша функцияларды сыртқы тітіркендіргіштер
орындаса, соның ... ... өзі ... да бір ... А.Н. Леонтъев ес даму процесінің үш сатысын көрсетеді. ... даму ... — бұл оның есте ... мен ... жаңғыртуы деген
табиғи қабілеті. Бұл саты қалыпты жағдайда мектеп ... ... ... ... ... ... тән ... саты — сыртқы ортаның басым
әсерінен өтетін есте сақтау процесінің ... ... ... Өз ... ... есте сақтау екі жолмен дамиды: сырттан
әсер етуші тітіркендіргіштер формасында қала ... ... ... мен ... ... ... және сыртқы құралдардан ішкі
құралдарға ... ... ... ес ... ішкі ... бар
элементтерін құралды пайдалану жоғарғы дамыған ... ... ... ең жоғарғы дамыған сатысы" .
А.Н.Леонтьев ес даму сатыларын реалды ес даму ... ... ... отырып алдыңғы схема деп атады. Расында да ес дамуында
жанама есте ... ... ... ... ... мен ... ... қабілетінің" дамуы тоқтайды деуге болмайды. Есте тұту адам ... және ... Ес ... тек оның орны ... енді басты
орынға есте сақтаудың жанама процестері келеді.
Бұл жағдайда "есте қалдыру мен ... ... ... ... ... ес ... құрамдас бөліктерінің қайта пайда
болған байланыстарының нығайыуы арқылы жүзеге асады.
Операционалды механизмдердің ... екі ... ... ... ... өсуі мен оларды пайдалана білудің өсу жағына ... ... мәні ... ... ... ... өңдеуден
түсініктер деңгейіне, есте, қиялда, ойда өңдеуге күрделенуі ... ... ... тәсілдердің көпшілігі әртүрлі деңгейде жүзеге асуы
мүмкін. Операционалды механизмдердің кұрылуында есте сақталар материалдың
өңделуінің ... және ... ... ... ... ... ... мүмкін. Естің принципиалды даму кезінде, мнемикалық қабілеттердің
операционалды механизмдерінің ойлау деңгейінде пайда ... осы ... ... оның ... ойлаудың басқа төменде жатқан деңгейлерге
реттеушілік әрекетіне негізделіп, ес жүйе ретінде қызмет атқара бастайды.
Егер ... ... ... ... дәрежеде есте сақталатын
материалға негізделсе, енді ... ... ... ... ... процесін реттеу субъект жақтан реттеуге айналады, басқаша
айтқанда, субъект пен объектінің өзара ... ... ... ролі ... ... ... Есте ... ойлау деңгейінде
өңдеудің пайда болуымен функционалды ... ... ... ... ... ... процесімен қатар көп қырлы, иерархиялы ұйымдасқан жүйе
ретінде естің дифференциация ... де ... ... ... ... қабілеттердің функционалды ... ... ... ол өз ... ие: бұл ... ... көптүрлілігі. Сонымен қатар қандай да бір мнемикалық
механизмдердің үлесінен алынған нәтижелерді түсіндіру қиындықгар туғызады.
Қабілеттердің ойлау ... ... ... ... есте ... ... әрі ырықты басқарылатын, бола бастайды.
Операционалды механизмдердің осы және ... ... ... әр ... тәсілдердің тең дәрежеде емес ... ... ... өңдеудің перцептивті деңгейде жүзеге асатын аздаған ... ... бар ... ... ... ... топтастыру,
реттіліктерді бөліп көрсету, ассоциациялар). Мнемикалық тәсілдердің келесі
тобы айтарлықтай ... ес, ... ... ... ... ... ... тәсілдер). Есте сақтау мақсатында ақпаратты
өңдеудің ең күрделісі ойлау өңдеуінің басым ... ... асуы ... ... ... ... механизмдер дамыған түрде өзінің белгілі бір мнемикалық
тәсілдерді жүзеге ... ... бар ... ... ... ... перцептивті-мнемикалық-ойдың- қиялдың іс-әрекеттің соңғы
звеносы болып табылады. Қабілеттердің операционалды механизмдерінің дамуы
әр бағыттағы тенденциялардың, субъект жақтан да, ... ... да ... нәтижесі, деп қорытынды жасауға болады. ... ... ... ... есте ... ... "жоғарыдан" субъектінің танымдық
іс-әрекетінің ерекшелігі әсерінен, яғни ойлау жағынан және "төменнен", яғни
қабылдау жағынан жүреді.
Реттеуші ... ... ... ... ... ... мотивация жағынан (мүмкін бұл жерде мотивациямен бірге ... ... ... де көрінер).
Қабілеттердің көру есте сақтаулары мидың сенсорлы ... ... ... ... ... өте ... ... материалды
мағыналы өңдеумен байланысты, негізінен мидың реттеуші бөліктерінің
параметрімен ... ... ... меңгеруде ақпаратты өңдеумен байланысты мнемикалық
қабілеттердің атқарар ролі өте зор. Олардың өте ... ... ... ... ... ... ... Қабілеттер түрінің
негізінде материалдың ішкі ... ... ... ... ... мен ... байланыстарды орнатуға бағытталған
ақпаратты мағыналы өңдеу тәсілдерін дұрыс пайдалану жатыр /15/.
Қабілеттердің операционалды механизмдері ақпаратты есте ... ... ... мен әдістері ес процесінің өнімділігінің өсуіне әкеледі:
- есте сақтау мен кайта жаңғырту жылдамдығы артады;
- есте сақтау мен қайта ... ... ... есте ... мен ... ... дәлдігі артады;
- есте сақтаудың беріктігі артады;
- есте ... мен ... ... ... ... ... кажеттілігін өтеу үшін таза зерттеушілік емес,
мыңдаған мәселелерді шешетін қолданбалы ... ... ... ... ... ... Осындай әдістердің бірі ... ... ... әдіс тест ... ... ... әдіс ... қабілеттерді реалды, іс-әрекет
жағдайында диагностикалайтын ... тест ... ... ... ... талаптарды орыңдай
алатынын біліп алу керек. Бұл мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... тестің бірнеше ... ... ... ... өте ... қосымша
айнымалыларды есепке алмауға ұрындырады.
Барлық ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... яғни ... қарастырылмаған құбылысты
зерттеу болып табылады . Бұл факт ... ... ... және тәуелді
және тәуелсіз айнымалылар ... ... ... ... ... мүмкін, ал ол қате нәтижеге әкеледі.
Осылайша, есті зерттеу әдістерінің тағы бір сипаты ... ... яғни ... ... оның ... ... ... материалдың өзі реалды іс-әрекет жағдайынан
алшақтатылған, жасанды кез-келген материал еске ... ... ... ... ... ... ... және "қосымша" айнымалыдан зерттеу
жағдайын тазартумен, сондай-ақ зерттеу ... ... ... ... өзі де жасандылыққа ие. Бірақ дәп осы жағдай зерттеу
әдістеріне жоғары ... және ... ... ішкі ... экологиялық валедтілігін төмендетеді. Яғни, реалдылықта мұндай
эксперименттер адекватты ... ... ... нәтижелер
экспериментке қойылған мәселелерді шешуге пайдалану мүмкін емес /22/.
Жасанды эксперименттің реалды жағдайға қаншалықты сай келетінін
қарастыру үшін эксперименталды болжамның әр ... ... ... ... ... олардың өзара қатынасын, сондай-ақ мәнді
қосымша ... ... ... ... ... ... ... реалды іс-әрекет жағдайына сәйкестігін шешу ... ... ... ... ... үшін қалыпты екендігіне
сенімді болу қажет. Жасанды эксперименттегі ... ... ... ... ... ... шешу ... тәуелсіз
айнымалының әр жағдайында тәуелді айнымалы белгілі бір ... ... ... және ... ... ... ... керек. Әр осындай мән өзінде осындай компонентті біріктіреді: ... ... және оның ... 2) ... ... ... 3) өлшеу тәсілдерін көрсету тәсілдері (тәуелді айнымалыға
түпкілікті мән ... ... ... ... ... ... құрамның
бірі болып табылады.
1.3. Қабілеттердің классификациясы ... ... ... ... ... теорияда
негізгілердің бірі болып табылады. Оның шешімі көбінде психологиялық
функциялар мен оның ... ... ... ... және
теориялық негізделген психодиагностикаға ықпал ... ... ... ... асық ... қабілеттерінің көрінуі жеке
аспектілері мен диагностикасына қатысты үлкен ... ... ... ... бүл ... көп жағынан ашық қалпында қалуда.
Бүгінгі ... ... ... ... толық, жақты анықтамасы жоқ.
Қабілетті зерттеудің қиындығы қабілеттің ... не ... ... ... ... ... факт болып саналады.Кеңестік
психологиядағы қабілеттердің ... ... ... еркшеліктерін
келтірейік.
1)Қабілеттер бүл әрқашанда іс- әрекеттің белгілі бір ... олар ... ... нақты іс-әрекетінде ғана қолданылады.
2.) Қабілеттер диңамикалық түсінік. Олар іс- әрекет барысында көрініп
және бар болып қана ... ... ... ... барысында құрылады және
дамиды. ( Б.М.Теплов)
3.) Адамның дамуындағы жеке кезеңдерде қабілеттердің жеке түрлерінің
дамып, қалыптасуына қолайлы жағдайлар туады. ... бір ... үшін ... оптималды болатын жастық кезеңдерді сензитивті деп
атайды. ( Л.С.Выготский, А.Н. Леонтьев)
4.) Iс-әрекеттің табыстылығы қабілеттердің комплексіне байланысты.
5.) ... ... ... ... қабілеттердің әртүрлі
үйлесімділігімен шарттануы мүмкін. Бір қабілет ... ... ... ... ... бір қабілеттің салыстырмалы әлсіздігі ... ... А.Г. ... пен В.Н. ... ... ... – жетіспей тұрған қабілеттің біліктілікпен, ... ... ... ... ... ... Қабілеттерді жалпы және арнайы деп бөледі. С.Л. Рубинштейн: ... және ... ... ... ... қою қажет емес, ... бар ... ... ... ... білінеді”,
- деп дұрыс айтқан.
Психологияда кез-келген қабілеттер емес, тек психикалық қабілеттер
қарастырылатындығын ескеру ... ... ... ... “Психикалық
қабілеттер дегенде объективті бар ... ... ... ... ... ... қүрылған материя – бас миының қасиеттерін түсінеміз
. Олар – сезіну, ойлау, сезу т.б. қабілеттер”.
А.Н. Леонтьев адам қабілетіндегі екі түрлі ... ... ... ... ... (биологиялық, мысалы, шартты байланыстардың жылдам
құрылу қабілеті) және ерекше адамдық ... ... ... ... ... ... А.Н. Леоньтевтің басқаруымен жүргізілген, кейбір
сенсорлық ... ... ... ... ... қызығушылық туғызады. Мысалы, айқын тонды саңылау адамдарда тондық
естуді қалыптастыруға байланысты жүргізілген зерттеулер. ... ... ... және функционалдық органдарды ... ... ой ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуының күрделі процесінде табиғи қасиеттерді
қабілеттердің нышаны деп анықтаған, яғни адаммен бірге өмірге келетін ... нерв ... ... анатомиялық- физиологиялық еркшеліктері./13/
Қабілеттердің нышаны туралы айтқанда негізінен нерв ... ... ... ... ... арасындағы
индивидуалды айырмашылықтардың табиғи негізі екендігі белгілі.Осы негізде
сырқы әсерлерді суреттейтін әртүрлі уақытша байланыстардың күрделі жүйелері
пайда ... ... ... осы ... қүрылу
ерекшеліктері – жылдамдығы, мықтылығы, жеңілдігі, жіктелінуі ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігін анықтайды.
Жалпы және арнайы қабілеттердің нышаны ретінде бір інші және ... ... ара- ... да қарастыруға болады.
Нышандарды қазіргі ғылымда бар мидың клеткалық ... ... ... ... ... ... ... құрылымының
индивидуалды вариацияларынан іздеу керек.
В.А. Крутецский нышандардың ролі ... ... ой ... ... ... ... деңгейі және талантты адамдардың жақсы
қабілеттері туралы сөз ... ... ... ... ... ... Мысалы
әрбір қалыпты адамда мектеп курсын, математиканы меңгеруге ... ... ... ... бар. Бірақ кез-келген адамда ғылыми
шығармашылықпен, жаңалық ашумен байланысты ... ... ... ... ... жоқ. ... қабілетке белгілі бір нышан
сәйкес келеді деп. санауға болмайды. Нышандар - көп ... Бұл ... ғана ... ... ... ... ... мүмкін деген сөз.
Мысалы, қимылдың жылдамдығы, ... ... және ... сияқты
нышанның негізінде өмір жағдайлары және қызметіне қарай ... ... және ... ... ... қолының шебер және дәл қимылға, ал
скрипкашының саусақтарының жылдам және жатық қимылға қабілеттілігі ... ... тип ... ... де , жазушының да, суретші,
музыканттың да қабілеттері дамуы ... ... тип ... ... ... философтың қабілеттері де дамуы мүмкін.
Нышандар қабілеттер дамуының бір ғана ... ... ... ... ... „ Ешбір адам қандайда бір қолайлы нышандарға ие бола
түра сәйкес іс-әрекетпен ұзақ және ... ... ... та, ... де, ақын да бола ... А. ... ... табысты жүзеге асуы үшін мінездің ерік
күші, сонымен қатар іс- ... ... ... қарым-қатынас қажет
екендігімен толық келісе отырып, қабілет ... ... ... ... және ... сферамен шектеуге тырысады.Бұл сұрақта оның позициясы Н.Д.
Левитовтың позициясымен сәйкес келеді. ... ...... ... ... ... - ... зейін, ес, қиял, ойлау т.б.
индивидуалды ерекшеліктері" дегенін ескеру қажет.
Бүгінгі күні ... ... ... ғылымының көбірек дамыған салаларының бірі болып табылады. Онда
үлкен фактке негізделген материалдар жинақталған және көптеген ... ... ... ... ... ... ... бөлгені
жайлы жоғарыда айтылып кеткен. Ол теориялық және эмпирикалық мәліметтердің
негізінде гипотеза үсынды. Осы гипотезаға сәйкес... адамды ... бір ... ... ... ... әрбір қабілеттің құрамына сол іс-
әрекетті орындауға көмектесетін кейбір операциялар немесе әрекет тәсілдері
кіреді. ... ... ... ... ... ... өнделген операциялар
жүйесін органикалық таңдап алмағанша көнекті, ... ... ... ... даму ... қабілеттердің нышандар
негізіндеқалыптасу туралы мәселе әлі күнге дейін ... жоқ. ... ... ... ... ... өзі де ... Өйткені қабілетке айналуы үшін нышандар іс- әрекетте қандай
орың алатынын көрсету керек.
Қабілеттің генезис мәселесінің мәні, оны тек шешу ... ... ... ... ... олардың мақсатты калыптасуы мен
диагностикасын жасауға ... ... Бұл ... ... ... С.Л. Рубинштейннің еңбектерінде керінеді.Ол адамды жануарлардан
бөлетін қабілеттер оның табиғатын қүрайды деген. Бірақ адам ... ... өнім ... ... ... да адам ... қалыптасуы мен
өзгеруі тарихи процесс ... ... ... ... ... ... ... Рубинштейн осы мәселені нақтылағысы
келгенмен, сол ... ... ... ... дейді С.Л. Рубинштейн. Қабілет нышандар негізіндн дамымағанмен,
кабінет бәрі бір нышанның функциясы болып табылмайды, керісінше ... ... ... ... ... табылады. Ол индивидтің даму
негізіне кіріп, олар өздері дамиды, яғни ауысып және өзгеріп ... ... ... ... ... ... шешуде қабілеттер
генезисі мәселесін пайдаланбайды. Н.С. Лейтес бойынша: балалық шақта жас
ерекшелік дамудың ішкі жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... дамудың ішкі жағдайы ретінде бейімділікті
көрсетеді. Оның ролі: бейімділік қабілеттің алдында жүреді және ... ... және ... ... ... бірі – ми қатысатын
процесстерге жағымды эмоциялық күй береді, еңбекқорлықты ... ... ... мәселе туралы Крутецский В.А ... ... ... ... ... ... онда ... меңгеруге еш
қабілеттері де көмектесе ... ... ... ролі ... ... Математикаға қызыққан оқушы көп ізденеді, оқиды, демек өз
қабілеттерін дамытып, ... ... ... ... ... мәселесі мүлдем қарастырылмайды.Өйткені қабілет мүндабейімділікке
тәуелділікте көрсетіледі, ал бейімділік қызығушылыққа негізделеді.
Неліктен зерттеушілер қабілеттердің генезис ... ... ... ... ... жүгінеді. Онда қажеттіліктің органикалық
алғышарты мен нышандар, қабілеттерді функционалды көріністері ... ... ... ... ... ... бүл ... шешуде ерекше жетістіктерге жеткен
С.Л. Рубинштейн еді, бірақ ол нақтылауға тырысқанда шешімнен ... ... Оның осы ... ... ... қабілетті еңбек іс-
әрекеті нәтижесінде күрылатын жәнеөзгеретін адам табиғаты деп ... ... ... ... ... Энгельстің "Маймылдың адам болу
процесіндегі еңбектің ролі" деген ... ... ... ... оңай көрсетуге болар еді. Бірақ бұл сол уақыттағы материализм мен
идеализмнің тартысы, іс-әрекетті ... ... ... ... ... жоқ.
Басқаша айтқанда, зерттеуші психикалық функцияның құрылымына, соның
Ішіндеп қабілеттілікке, индивидуалды iс-әрекет ... ... ... айта ... ... субьект-обьект қатынасында
қарастыру түрғысында( жоғарыда айтып кеткендей) көптеген психолог ... ... бола тұра Л.С. ... психикалықі функцияның
интерпсихикалық мінезін көрсетті. А.Н. ... бұл ... ... ... ... ... ... спецификалық психологиялық процестер тек адам мен ... ... ... ... ... ... табылады". Тек одан соң ғана жеке адам өзінің өмір ... ... ... ... бастапқы сыртқы формаларын жояды, яғни
интрапсихологиялық процесстерге айналады.
Осылайша, зерттеушілердің ... ... ... ... емес, заңды түрде ... ... бұл ... ... ... және ... түрғысьнда қарастыру барысында
шешу мүмкін емес./21/
Психологияда адамзат іс- әрекетінің негізгі үш ... ... ... ... ... Бұларға қосымша қабілет
классификациясын ұсынуға ... ... ... ... дамуын қамтамасыз ететін ең
негізгі фактор – еңбек және ... ... ... ... ... ... ... Психофизиологиялық деңгейді
қамтитын комплексті зерттеудегі ... осы ... ... үш ... ... Ырықты және ырықсыз функцияларға қатысты
еңбектік қабілеттілік, белсенділік және өзін өзі ... ... ... және ... ... ... көрсететін көптүрлі
байланыстарын ашып берді.
Жалпы ... ... ... және ... ... ... түрде әртүрлі жас кезеңіндегі мнемикалық және оқу қабілеттері
зерттелінді. Олардың талдауын біріктіретін сызық – бас миының функционалды
симметрия – ассиметриясы және екі ... ... ... ... ... өңдеудегі жеке даралық типтік ерекшеліктермен
байланысты вербалды емес және вербалдылық болып табылады.
Қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... музыкалық. Олар үшін күрделі комплексті
жүйе құрамында жүйке жүйесінің жалпы және арнайы қарсиеттері түрінде ... ... ... ... ... алғы ... жүргізілген зерттеулер Б.М. Тепловтың ережесін дамыта алды.
Жүйке жүйесінің типтік ... “... ... ... ... ... ... Олар, типтік, қабілеттіліктің мүндай табиғи алғы
шарттарының қүрылымында ерекше орын ... ... тек ... және дәл ... ... (зерттеуді) бөлуге
болады: мүмкіндіктер – қабілеттер – бейімділіктер. ... ... ... ... беру ... жеке ... өмір жолына әсер ететін
ерекше фактор болып табылады. Жалпы ... ... ... әртүрлі көп жақтылығында болады және олардың қасиеттерінің нақты
бір бірлікте көрінуінде болады. Жалпы қабілетке ең алдымен, ақыл-ой қасиеті
жатады, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... (дегенмен де олар ... және ... ... ... мүмкін). Жалпы қабілеттердің бірлігін – дарындылық немесе
интеллект деп атауға болады.
Ең басынан-ақ айта ... жөн: ... және ... ... жеке ... ... да ... сияқты қалыптасу, даму үстінде
болады.
Белгілі ғалым Н.С. Лейтес өз зерттеулерінде мына жағдайды ... ... ... ... қоршаған ортамен өзара әрекеттесу
процесінде оқыту және тәрбие әсерінен ... ... ... ... ... ... ... жалпы кезең болғандықтан”
(зейінге және есте сақтауға, ой процесіне, әрекетті жоспарлауға қойылатын
талап тар) балалар сабақтарының әртүрлілігі тек ... ... ... емес, едәуір жплпы қабілеттің дамуымен де байланысты.
Дарындылықтың жас ерекшелік факторлары туралы айта отырып, жасқа сәйкес
даму мүмкіншіліктерін жоғарлату – осы ... ... ... ... ... даму ... әсіресе соның ішінде - жалпы
қабілеттің алғы ... ... ... - ... балалық шақта өзіне тән
нақты жақтары болатындығына негіздеме бар. Осының негізінде-бақылау кейбір
балаларда жас ерекшелігі үлғайған сайын, касиеттер уақытша пайда болады, ... жеке адам ... ... және беки түсетіндігін
көрсетеді. Жалпы қабілет ... ... ең ... жас ... ... білімдердің жиналуы қажет және жас ерекшеліктің дамуының ... ... ... ... алу қажет. Бала ... ... ... тежейтін балалықтық бітістерді жеңу, жою көріне бастайды.
Жас ерекшеліктік даму барысында ...... ... нақты
жетістіктерді жоғарылату мүмкін.
“Жалпы қабілеттің қалыптасуы үшін, тек ақыл-ой деңгейі ғана аса қажет
емес, ... ақ оқу ... ... жас ... мәні де ...... Н.С. ... Мысалы, «кіші мектеп ... ... ... ... ... бейімділігі – ақыл- ойдың өзіндік
ерекшілігіне, терең із ... - деп ... Н.С. ... ... дегеніміз- іс- әрекеттің қандайда бір арнайы түрімен
айналасуда (мысалы: әдебиет, сурет ... ... т.б.) ... жетуге көмектесетін түрткі болатын жеке ... ... ... қабілеттілікке практикалық іс-әрекетке қабілеттілігі де
жатады, атап ... ... ... және ... ғылымында қабілеттіліктің үш концепциясы қалыптасқан.
Оның бірі – қабілеттілік – жеке адамның биологиялық басым қасиеттері,
олардың ... мен ... ... ... ... ... Өмір ... тұқымқуалаушылықпен анықталу көзқарасын
теріске шығарды.
Қабілеттіліктің бірінші концепциясына қарама-қарсы ... ... ... ... орта және ... байланысты анықталады деп
көрсетеді. Өмірлік бақылаулар және арнайы зерттеулер қабілеттіліктің табиғи
алғы шарттарын теріске ... ... ... Арнайы іс-
әрекеттерде олар ерекше орын алады. ... ... ... ортада болған
адамдарға қарағанда үлкен қабілеттілікті ... адам ... ... ... ... жағдайда болған, мысалы, аға-әпкелілер,
қабілеттіліктерінде айқын байқалатын өзгешеліктер, жалпы даму ... аса ... ... ... ... Оқымысты ғалымдар адам
миының анатомиялық қалыптасуының даралық ерекшеліктерін көрсетеді және оның
функциясына әсер ... ... деп ... ... ... ... мен ... жүйке жүйесінің туа біткен типтік
ерекшеліктері бар екенін дәлелдейді.
Оқыту барысында бастауыш ... ... ... ... қалыптастыру. Табиғи күш, нышан, қабілетіліктердің даму үшін жағымды
әлеуметтік жағдай болуы тиіс. Соңғы концепция ... ... ... даму ... бар ... ... ... қоса, қандайда бір
қабілеттіліктің пайда болуы мен дамуына жеке даралық нышандар бар екенін
мойындайды.
Әрбір адамның қабілеттілігінде ... ... ... ... ... ... ¥рпақтан- ұрпаққа беріліп отырған білімдер –
адамдарға жаңа ... ... оны ... ... бола ... ... ... қол жеткізген жетістіктер деңгейі – адамға, оның қабілеттілігіне
жаңа талаптар ... ... ... ... ғүлама ғалымның қол
жеткізген табыстарына ... ... ... оңай қол ... алады.
Мәдениеті білімді мегеру инднвидтің іс-әрекетпен айналысу барысында өтеді.
Адам іс-әрекет барысында, біріншіден материалдар ... ... ... ... ... ақ ... ... мен мүмкіншіліктерін
біле алады. Екіншіден, өзінің күштері мен мүмкіншіліктерін іс-әрекет
талаптарына сәйкес теңестіредi, бейімдейді. ... ... ... ... ... ... да іс-әрекетті қабілеттіліктің
даму мен қалыптасуының алғы шарты және факторыретінде қарастырамыз.
Оқу іс-әрекеті – ... тек ... ... ... ... ғана ... етіп қоймайды, сондай-ақ оны жан-жақты етіп
қалыптастырады. Қабілеттіліктің даму мен қалыптасуына оқу мен тәрбие ерекше
орын алады. Қабілеттілік іс-әрекет ... ... ... ... одан өте көп ... пен өте көп күш ... етіледі.оқыту мен
тәрбиелеу қабілеттііктің даму ... ... ... ... емес жақтарын оқыту алып тастайды. Оқу барысына жеке
адам білімнің екі ... ... ... және қоғамдық болмыс
жағдайларында теориялық және практикалық міндеттерді шешудің тәсілдері
туралы ... ... ... ... ... ... ілім
және танымның тарихи тәжірбиесі адамның іс- ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Қабілеттің қалыптасуы үшін ең
алкен рольді тапсырмаларды шешудің рационалды тәсілін мегеру керек. Мұндай
тәсілдер ... ... ... бір ... бола бастайды.
Үйрету мен үйренудің сәйкестігі – жеке адамның дамуына едәуір жағымды
әсер ... Бұл ... ... ... ... ... Б.Г. Ананьев
айтқандай, меңгерілген білім, дағды және ептілік көлемдерінің ұлғаюы,
балалардың ақыл-ой күшінің, қабілетінің өсуі, ... ... ... мен ... ... ... баяулайды.
Қабілет бірдей деңгейде дамымауы мүмкін. Уақытша тежелу, кей жағдайда
олардың дамуында “нақты, қол ... ... ... ... Дегенмен тежелудің себептерін түсіндіруге болады( шаршау,
жеке адамның қажетті қасиеттерін жүзеге асыру мен білім алу ... ... мен ... білім дер арасындағы біріздікте
туындаған қиыншылықтар т.б.) және ... ... жою, ... жаңа жоғары деңгейлері болып табылады.
Өкінішке орай, табиғат адамға ешқандай білім, ешқандай практикалық
ептілік, іс- ... ... ... Бала әлсіз,
дәрменсіз, ешнәрсе білмейтін, еш ... ... ... ... ... айырмашылық пен ... ... бір іс- ... ... ... ... деңгейде берілген болады.
Қабілет – еңбекте жанданады және әрекетсіздікте жойылады. ... ... ... ... – адамның нақты іс-әрекетінен тыс болмайды, ал
оның қалыптасуы оқыту және тәрбие жағдайларында өтеді. Қаілеттілік- адамның
айналысатын іс-әрекетінен тыс ... ... ... емес.
Дегенмен, нақты бір іс-әрекетке деген қабілет пен нышан барлықуақытта
ерте балалық шақта көріне бермейді. Сондықтан, балада қандай да бір ... ... ... өмірдің қандайда бір түріне ... ... деп, ... тек бір ғана ... ... ... біз одан уақыт пен күштерді іс- әрекеттің басқа ... ... ... немесе толық дамытпауға немесе мүлдем өшіруге
болады. Балалардың ... кең ... де ... ... ... ... дамытуды- тек мектеп жүзеге асырады. Мұны жүзеге асыру
үшін өте ерте ... ... ... іс-әрекеттің кең диапазонында
өзін-өзі көрсете білуге мүмкіншілікті ерте ... ... ... ... Жеке ... қабілетті дамытудың ең нәтижелі тиімді жолы – бірінші
сыныптан продуктивні шығармашылық іс- әрекетке ... ... ... табылады.
Өсіп келе жатқан адамның қабілетіндегі көп нәрсе балалық шақтың әрүрлі
кезеңдердерінде ... қай ... ... және ... ... ... ... бітістерінде қаншалықты көрінетіндігіне байланысты.
Жас ерекшелік даму темпі – бірдей емес ... ... ... ... ... ... бойы ... барысында бірнеше психологтар
(Элъконин, Давыдов; В.В. Клименко, Н. Лейтес) өзінің жас ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
“биіктік” немесе тежелу сияқты құбылыстармен кездеседі. ... ... мен ... ... жағдайларында байқалынған. Балалар арасындағы
мұндай өзгешеліктер жас ерекшелік дамудың ... ... ... ... айтады. Осы бақылауларды негізге ала отырып, Н. Лейтес
дарындылықтың пайда болуының төмендегідей болжамын жасады.
Интеллектің өте ерте ... ... ... ... – мұндай балаларда
даму өте тез темте өтетіндіктен жас ерекшелік дарындылық қасиеттері мен
уақыт бойынша жас ... ... ... ... ығысады. Ал бұл
қандай да бір уақытта екі еселенуге әкеліп соғады, ... ... ... шарттары күшейетіндігін көруге болады. Осы көзқарас бойынша атақты
балалардың түбірлі психологиялық ерекшеліктерін қарастырып көрелік: оларда
шектен тыс ... ... ... ... аса ... ... ... әуестілік, оған деген құмарлық әртүрлі балалар жас
ерекшеліктерінің белсенділігін жинақтау ретінде бірмезгілік әрекеттер ... ... жас ... дамуының мұндай барысының салдары болып
қалуы ықтимал.
Шындығында да, мысалы ... ... ... ... ... өз ... жету ниеті – біршама кіші жастағы балаларға,
олардың жоғары ... мен ... ... ... ... ... ... тән бола бастаса, ерекше күшке ие болады.
Әсерленгіш, меңгеруге дайындық, ересектерге еліктеу - ... өзін ... ... әлі ... ... болмаған кезде – мұндай жылдары ақыл-
ой күшіне қажеттілік, энергия мен өзеттіліктің көтелілуі – дамудағы ақылға
барлық күшті ... ең ... ... ... ... әрі ... ... тыс күш жұмсалуы мүмкін./24/
Сонымен, жас ерекшелік құбылысы – ... ... жүру ... факторы ретінде интеллект жоғары әсер етеді. Тек кейбір өз
жасынан алда ... ... осы ... ... ... – тұрақты ерекшелік болып табылады. Басқа осындай балаларда –
басқа бірдей жағдайларда тынымсыз қажеттілік келешекте ақыл-ойдың ... – бұл ... ... ... ... өзгешеліктерді
дамудың келесі барысында балалар дарындылығының айқын көрінуі, көбінесе
белгілі бір кезеңде ... ... ... бір ... ... байланысты, жас ерекшелікті қолдау ретінде қарастыруға
болады.
Балалықтың бір сатысынан, ... ... ... ... ерекше
сезгіштік, белсенділіктің бағыттылығы әртүрлі жас кезеңіндегі қасиеттердің
бірігуі, араласуы- интеллектің ... мен ... ... жағдайы
алғы шарттары болып табылады.
Қабілеттер бойынша бізді қызықтыратын жеке даралық өзгешеліктер ... ... ... ұғым жас ... ... айқын көрінуі-
көрнекті қабілеттің жетілуінің негізі болуы мүмкін.
Мысалы тілі тез меңгеруді, ... тыс, оның ... ... ... Ал ... ... сирек кездесетін бірқатар белгілерін көруге
болады. Бірақ мүндай ерекшелік – тілге деген бастапқы ... ... ол тек ... ... бір ... ғана тән.
Интеллектінің ерте өсуінде Ікейбір балаларда жедел даму кезеңінде
көрінген ... ... ... бір ... ... сақталынады,
көбейеді – мұндай балалардың айрықшылық ...... ... ... да ... ... ... Бұл жерде балалар
дарындылығының бітістері уақытты тексеріп көру ретінде ... ... ... ... ... ... ... Ал енді олар болашақта қандай болмасын –баланың жеке
даралық ... даму ... ... қажет; қабілеттің еркін өсуін
қолдау және мықтылау қажет. Көп адамдар ... ... ... алда ... ... ... айқын көрініп тұратын балалар
оқу ... ... ...... ... ... оларға
бақытты шақ дайын берілген деп есептейді. Шындығында да ерте ... ... ... ... көп ... ... негізгі нәрсе – баланың айрықша қасиетін көргенде ата-аналар, басқа
ересек ... өзін ... ... болып табылады. Қуаныш пен
мақтанышпен ... ... ... ... кейде қорқынышпен
қарауда кездеседі. Қабілеттің қалыптан тыс ... ... ... ... әртүрлігін ата-ана бұрын көрмеген болса,
оларда қорқыныш, қамқорлық тудырады. Осындай ... ... ... ... ... әсер ... игі ... енді басқа жанүяларда- балаларда қабілеттің қалыптан тыс ... ... ... ... сыйы деп қабылдап, үлкен болашақты күтеді. ... ... оның ... айрықшалығына мақтанады,
таныс және таныс емес адамдарға ... ... ... балалар
мансапқорлығы аса түсуі мүмкін: мансапқорлық және өзіндік ой ... өз ... ... ортақ тіл табуды қиындатады. Ал болашақта
бүл өсіп келе жатқан адамда өкініштілік, қайғылық ... ... ... ойы ... ... ... адамдардан күткеніне, олардың
мадақтауына және ... ... ... ... баланың
таланттылығы туралы айтуға тыйым салу мүмкін, бірақ бұл үнемі жеткілікті
бола бермейді, ... ... ... ... таңқалуын білдіруді ұмытып,
кетуі мүмкін. Ал бала, әрине, өзінің ақылымен, өзінің жетістіктерімен
масаттануын бір ден ... ... ... жібермейді.
Егер ересектер, керісінше, әдеттен тыс қабілеттің көрінуін ешқандай
бағаламаса, оларға уақытша болатын белгісіз қызық нәрсе ... ... ... бала ... алады, бала санасынан тыс қалмайды.
Қабілеттің өте ерте жаста дамып жетілген ... ... ... ... ... бір ... болады. Мүндай балаларды
өзгешелейтін бірқатар ең негізгі ... ... да ... төмендеуге әкеп соғады. Олар өзбеттілікті амал жоқ аз көрсететін
болады, өзінің білуге құмарлығы мен ... ... ... Олардың ерекше мүмкіншіліктері керек емес ретінде болып қалады.
Ерте ақыл ой жетілген балаларда ... да ... ... болуы мүмкін. Одан мүғалімдер ата- аналар үздік, үлгілі оқушы
болуды күтеді немесе талап етеді. Ал, баға тек ... ғана ... да, жазу ... де ... ... ... қарағанда, мысалы үй тапсырмасын орындау
формасы ... ... ... ... ... да бір ... емес, жазбаша жұмыстарындағы жазу көріністернің ұқыпты
еместігіне баға ... ... Ал, ... ... ... баға ... ... қабылданады.
Ақыл- ойы - өте ерте жаста дамып жетілген балалардың құрбыларымен өзара
қарым-қатынасында да біршама қиыншылықтар кездеседі. ... ... ... ... мұндай оқушының өзіне алшақтауға тырыса бастайды,
оған ренішті «атау» береді, он ыңғайсыз жағдайға қалдыруға тырысады. Ал бұл
бала «періште сырт ... ... үшін ... бала ... ... өзін барлығын білуші, ықыласты көрсетуден қашқақтайды.
С.Л. Каробко лабораториясының қызметкерлерінің басшылығымен үш ... төрт ... ... ... ...... мықтылау
бағытында модификацияланды: ірі блоктағы оқу ... ... ... ... ... ... ... шығару)
т.б. Мүның барлығы осы контингенттегі оқушылардың жоғары ... ... ... ... „Үш ... - екі жылда" үшжылдық ... ... ... үш ... ( ... ... үшін) – ұранымен бастапқы
оқу курсын жоспарлау қажеттігін тудырады.
Оқыту әдістемесінде ең негізгі ... оқу ... ... ... ... ... сабақта мұғалім рольінде болуға
мүмкіншілік туғызып отырады. Шығармашылық сипаттағы ... ... ... тренингтер, топтық дискуссия кеңінен қолданылады. Бүл
сынып біржақты ... ... (тек ... оқу ... ... ... ... негізінде қүрылады. Бүл оқу жүмысын
топтық формада ... ... ... ... үшін жеке даралық жоспар
бойынша өз бетінше жүмыс істеу ... ... ... ... өз ... ... және ғылыми- көпшілік әдебиеттер оқуға көп көңіл
бөлінеді.
Танымдық қүрылымның дамуындағы қабілет. Танымдылық ... ... ... ұлғаюымен байланысты. Ерекшелеудің жас
ерекшелік мүмкіншіліктері бақыланатын ... ... ... ... ... ... олардың бұрынан ақ бар қасиеттері абстрактылы
ұғымдардың, ғылыми және теориялық білімдердің ... да әкеп ... ... екі жолы бар, ... әрқайсысынан таным
процестерінің сипати анықталады. Бір жолы жаңа білімді өз ... ... ... ... ... қалыптасуына бағытталған: баланың заттар
арасындағы байланысты байқауынан бастап бұрын ешкімге танымал болмаған
заңдылықтарды көрсету және ... өнер ... ... жаңа ... жолы ... ... мен эталондарды меңгеруінде қүрылатын байта
жаңғырту ... ... ... ... шығармашылық өнімді
үрдіс туралы айтылады.
Қабілеттер мақсатты түрде өзіне сәйкес психикалық функцияларға қатысты.
Психикалық функциялар ... ... ... ... ... және психомоторлық процесстеріне жатқызу керек, ал
олардың жіктелуі психикалық фуі|кциялар мен процесстердiң жіктелуіне сүйену
қажет./18/
Әдетте, қабілетті іс- ... ... дың ... көрінетін, бір
адамды екінші адамнан ажырататын жеке даралық- психологиялық ерекшелік деп
түсіндіреді.
Қабілетті танымдық және психомоторлы ... ... ... жүйелердің қасиеті ретінде анықтама беруге болады, онда іс-
әрекеттің өзіндік орындалуының ... мен ... ... ... ... болады. Қабілеттің көрінуінің жеке даралық өлшемді анықтау
кезінде кез- келген іс- әрекет нәтижесіне сипаттама берудегі ... ... ... ... Іс- әрекет нәтижесінің сипатына өнімділігі,
сапасы және ... ... ... ... ... ... оқу ... Зерттеудің барысы, мақсат- міндеттері.
Зерттеудің мақсаты: Бастауыш ... ... оқу ... ... даму ... ... міндеті: Оқушылардың оқу іс-әрекетінде вербалды және вербалды
емес материалдарды есте сақтау мен ... ... ... ... даму ... операционалды механизм түрлерінің
қалыптасу деңгейін анықтау.
Жұмыстың эксперименттік ... ... ... Мiржақып Дулатов
атындағы ... ... ... сынып ... ... ... 97 оқушы ... ... ... 1-ші ... ... ... жетуге орай қойылған міндеттерге сай, зерттеу
барысында мнемикалық қабілеттердің ... даму ... ... барынша көп сөз жаттауларың керек және оны аудармасымен бірге дүрыс
жазуларың керек. Бәрі ... ме? ... соң, ... ... ... ... кіріседі, ал мүғалім уақытқа қарап тұрады. Уақыт
біткенде оқушыларға "Уақыттарың бітті, ... ... ... ... алып II" санын жазады да естерінде қалған орыс ... ... ... орыс ... ... ... түсіре алмаса,
онда есінде қалған орыс сөзін аудармасынсыз жазуға рүқсат етіледі".
Нәтижелерді өңдеу. Нәтижелер төмендегідей есептелінеді:
Тест материалын І-ші ... ... ... ... ... көрсеткіші қазақша аудармасынсыз дұрыс қайта
жаңғыртылған орыс сөзінің саны.
Тест материалын II-ші ... ... ... ... ... жөнінде негізгі көрсеткіш – Дұрыс ... ... жұбы ... ... механизмдер өнімділігі
жөнінде қосымша көрсеткіш – дұрыс қайта жаңғыртылған ... ... ... ... ... ... ... көмегімен шкалды
(стандартты) бағаға көшіріледі. Шкалды бағалардан шыға отырып ... ... ... субтесті
Субтест вербалды және вербалды емес материалды есте сақтау мен қайта
жаңғыртудағы мнемикалық қабілеттердің даму ... ... ... ... түрлерінің: классификация, қайта кодтау, бар ұғымдық
білімдерді актуализациялау, сериялаудың (операция ... ... ... деңгейін анықтауға арналған.
Тест материалы: сөйлемдері бар ... әр ... коды ... ... ... сөз оны көрсететін сурет) берілген (Қосымша Д).
Тестілеу процедурасы: тест ... ... ... ... келесі инструкция беріледі: "Қазір мен саған сөйлем жазылған бір
карточка көрсетемін. Әр сөз, ... ... ... ... Сен, сол ... бар назарыңмен оқып, жазылған сөз бен ... ... ... Сонан кейін мен саған ""сөз -суреті" бар кішігірім
карточкаларды көрсетемін. Олардың ішінде қате сөздер мен ... ... ... ... ... ... функционалды механизмдер өнімділігі жөнінде қосымша ... ... ... тест ... бар ... (қосымша Ә),
секундомер, таза бланклер.
Топты ... ... ... ... өнімділігі жөнінде
қосымша мәлімет алу керек болған ... ... екі рет ... ... сипатын береміз). Бірінші рет функционалды механизмдер
өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алу үшін. Екінші рет – ... ... ... ... жөнінде негізгі көрсеткішті
алу үшін. Егер мұғалім функционалды механизмдердің қосымша көрсеткішін
қажет етпесе, онда ... ... ... ... ... ... болады.
Тестілеудің толық сипатын келтіреміз. ... ... ... ... ... ... бар ... жұмыс істейтіндіктері
айтылады. Субтесті бірінші көрсетуге арналған ... ... ... ... бар ... ... ... істейміз. Тапсырма бірінші
тапсырмаға ұқсас. Қазір ... таза ... бен ... бар орыс ... ... аласыңдар. Менің белгім бойынша карточканы оң қаратып
оны бір ақ рет оқисыңдар. Карточканы оқып ... соң, оны ... ... ... үшiн ... көтереді. Орыс сөздерін аудармасымен қосып оқыңдар (қалай
оқу керектігін және қалай оқымау керектігін оқып ... ... ... ... ... ... үлгеруің керек. Барлығы тапсырманы оқып болған
соң, менің белгім бойынша таза қағазға (алдын-ала аты-жөндері толтырылған)
"I" санын жазып, одан кейін ... ... ... жазасындар. Бәрі
түсінікті ме?". Сұрақтарға ... ... соң тест ... ... тартылып, мұғалімнің нұ0сқауымен барлығы аудармасы бар сөздерді
оқиды. Мұғалім, оқу уақытын ... ... 25 ... ... ... ... "Уақыт бітті. Сөздерді тез оқып ... ... ... оқып ... соң, таза ... алып, естеріңде қалған сөздерді,
аудармасымен жазады. Оқушы орыс сөзін ... ... ... ... орыс ... ... жазуға рүқсат етіледі. Тапсырманы орындап
болған соң оқушыларға тест ... ... ... ... беріледі
"Балалар сендерге еске сақтауға аз уақыт берілгендіктен барлық сөздерді
естерінде сақтай алмадындар. Қазір мен еске ... ... ... рет
көбейтемін. Сендерге еске сақтауға 3 минут беріледі (тест материалын бір
рет оқу алты есе өседі). Осы уақыт.
"Сөз ... " I ... ... ... ... ... арналған.
Эксперимент материалы: тест материалы бар ... ... ... таза бланкiлер.
Топты тестілеу процедурасы. Ең алдымен мұғалім оқушыларға алдағы тапсырманы
қалай орындау керектігін ... ... біз ... ... жұмыс
істейміз. Қазір әрқайсың таза қағаз бен аударылмаған орыс сөздері жазылған
карточкалар аласыңдар. Мен ... бұл ... ... есте ... ... қараймын. Қағазға аты-жөндеріңді, сыныптарынды жазыңдар.
Тапсырма уақытқа беріледі. Менің белгім бойынша карточканы оң ... ... рет ... Одан көп ... ... ... оқып болған соң,
оны шетке қойып қолын көтереді. Окуға 25 секунд беріледі. Сонан соң менің
белгім ... таза ... ... ... ... жазасыңдар. Бір
дегеннен барлық ... ... ... ... ... оған қам
жемеңдер. Менің белгім бойынша бастап, ... ... ... ... түсінікті ме? Мұғалім түсінбеген сүрақтарға жауап берген соң, алдымен
таза парақтар таратылып ... ... соң әр ... тест ... ... ... соң ғана тестілеу жүргізіледі" Екі сәтке аса назар
аудару керек: 1) әр оқушы сөзді тек бір рет оқуы ... Егер ... ... ... сөзді оқып болғанша тосу керек; 2) ... ... бір рет ... және ... ... қайталамауын қадағалау керек.
Басты шарт сөздерді тек бір рет оқу, көз ... оқу ... ... ... ... ... ... көрсеткіші –
ес бойынша дұрыс жазылған сөздер саны. Әр дұрыс есте сақталған ... ... ... ... ... ... Жинақталған балл алдыңғы баға
болып есептелінеді. Субтестің алдыңғы бағасы жас шкаласы мен ... ... ... ... ... ... ... механизмдердің өнімділігінің стандартты бағасын берілген
көрсеткіш бойынша стандартты нормамен салыстыруға болады.
Тағы бір көрсеткіш есте ... ... ... ... ... сөздердегі әріптердің жалпы саны дұрыс қайта жаңғыртылған сөз
санына бөлінеді) орта мәні есептелінеді.
"Сөз ... ... ... ... ережелері.
1. Оку іс-әрекетіндегі мнемикалық қабілетерді диагностикалау
тесі орыс тілі сабағында мұғаліммен жүргізіледі.
2. ... тест ... оқу ... ... ... түрінде берілетіндей ... Ең ... ... ... оқу ... ... тест тапсырмалары негізінде
сабақты құру. Осы ... ... ... ... ... ... ... тестілеуді аяқтағаннан соң "Сөз ... ... ... да оқу ... ... болады:
а) жаттаған сөздермен сөйлемдер құрастыру;
б) жаттаған сөздерді жаңа ... ... ... ... ... ... қайталауда қолдануға
болады;
в) жаттаған сөздерді үй тапсырмасын орындауда пайдалану,
мысалы, "есте ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер құрастыру".
"Сөз аудармасынсыз" субтесі негізінде үй тапсырмасын құруға болады, Мысалы
"жаттаған сөздеріңді сөздіктен ... ... ... дәптерлеріңе жазып
келіңдер (жаңа сөздерді пайдаланып сөйлемдер құрастырыңдар".
"Сөйлем суреттерімен" субтесі негізінде "Сендер тағы да қандай қызыл түсті
жеміс-жидектерді білесіңдер, ... ... ... дөңгелек формалы
заттарды білесіндер?" деген тапсырмалар ... ... ... "Сөз ... субтестері жеке
де, топпен де жүргізуге болады. "Сөйлем суреттерімен"
субтесі тек жеке ... ... ... ... ... пікір
қалыптаспауы керек.
Топпен тестілеу барысында ... ... ... береді ... ... ... ... ... ... көшірмеуін қадағалау
керек.
Топпен тестілеуде әр оқушыға тест ... мен ... ... ... ... ... іс-әрекеті материалындағы оқушылардың мнемикалық
қабілеттерін диагностикалау тесті үш субтестен тұрады:
1. "Сөз ... ... ... функционалды механизмдерін
диагностикалауға арналған;
2. "Сөз аудармасымен" мнемикалық ... ... ... ... ... ... ... қабілеттердің даму деңгейін
сапалы талдауға арналған.
Жалпы қабілеттердің ... ... ... феноменнің теориялық концепциясына негізделіп, тесті
валедтеуде ғана оның ... ... ... ... ... ... "шығарылып тасталған". Стандартты бағалау жас ... ... ... әр ... типтегі жағдайларға есептелмеген. Жалпы
қабілеттерді тестілеу жасанды жағдайда өтеді. Тест эксперименттің бір түрі
болғандықтан, тест ... ... бір ... жатады деп толықтыруға
да болады. Қосымша айнымалылардың әсерін ... ... ... ... ... экспериментің артықшылықтарымен бірге оның
"ахиллестік дағы" бар: жасанды ... ... ... ... "ал ... ... ие емес эксперимент дұрыс емес,
қойылған болжамға сай келмейді деп ... ... ... ... ... қорыта
келіп, оған төмендегідей сипаттама беруге болады.
Тест жеке адамның функционалдық ... мен ... ... және ... ... ... ... жағдайларын
диагностикалауға арналған қысқы, объективті (сенімді және валедті)
стандартталған психологиялық ... ... ... орындау нәтижесі негізінде
психологиялық диагноз қойылады. Тест психологиялық әдіс ... ... яғни тест ... ... және ... ... ... қандайда бір" нақтылы реалды жағдайға, табиғи іс-
әрекетке қатыссыз.
Сондықтан, ... ... ... ... ... ... ... реалды оқу іс-әрекетіне сай
келуі керек.
Қойылған мақсатты шешу үшін тест психологиялық өлшеу ... ... ... ... ... салыстырғанда бірқатар артықшылытарға
ие, ең алдымен: 1) тест ... ... емес ... ... ... 2) есті ... ретінде диагностикалай алады; 3) барлық
параметрлер бойынша стандартталған; 4) ... ... ... стандартты
"нормасына" ие.
Барлық аталған параметрлер бойынша тест, психологиялық өлшеу құралы ретінде
оқу іс-әрекетін диагностикалау ... ... ... ... ... ... ... жалғыз және ең басты
кемшілігі табиғилықты қамтамасыз ете ... яғни ... ... ие, ... ... алшақтатылған. Сондықтан біздің алға
қойған міндеттерімізге сай психологиялық тест.
1. Психодиагностика мен ... ... ... ... көп мәрте пайдалану құралын орындау;
2. Сыналушылардың жауаптарының біртектілігін (көп ... ... ... ... жиынтығы формасында болады;
3. Белгілі бір ережелер мен ... сай ... ... ... тексеру мен күші мен қиындығын
дифференциялайтын өте ... ... ... ие эффективті
тапсырмаларды теріп алу үшін арнайы процедураларды орындау.
А.Анастази тесті "объективті және ... ... ... ... анықтайды. Тестерді объективті бағалау ең
алдымен олардың нақтылы ... ... мен ... ... Стандарттау тест орындалуын ... және ... ... ... ... жағдайында жалғыз тәуелсіз
айнымалы тестіленетін ... ... ... Стандарттау ауызша
инструкцияны, уақытты, ... ... ... ... ... А.Анастази "тестілеу үшін лайықты жәйді іздеуге ... ... ... ... Оның ... ... ... ... болуы
керектігін, оның ыңғайлы жарықтандыруды, желдетуді, сыналушының ... және ... ... ... ету ... баса ... ... тестілеу барысында бөгет жасамауды алдын алу керек /20/.
Тест материалы мінез-құлықпен ұқсастығына құрылуы шарт ... ... мен ... ... ... ... ... ырықты, бұл жерде олар мен ... ... ... бар болуы маңызды. Сондықтан да тест материалы ретінде ... ... ... ... ... жоқ ... жасанды
материалдар пайдаланылады. Мысалы, Векслер тесінің механикалық есте сақтау
субтесінде ... ... тест ... ... сан қатары
ұсынылады. Ал интеллект құрылымын диагностикалайтын Амтхауэр тесінде
субтестің тест ... ... ... да бір ... ... топтары ұсынылады. В.Д Шадриков пен Л.В. Черемошкина жасаған мнемикалық
қабілеттерді диагностикалау тесінде тест материалы ретінде ... тік ... ... ... /5, ...... ... уақыт жағынан шектелген,
адамдар арасындағы айырмашылық көрсеткіштеріндегі ... ... ... ... ... қанағаттандыратын талаптарды,
стандарттылығы әр ... ... әр ... ... әр ... психологтармен
алынған нәтижелердің салыстырмалылығын қамтамасыз ететін, сенімді, валадті
болуына көп ... ... ... ... ретінде тесті
үнемі белгілі бір материалды: тапсырмалар жиыны, графикалық ... ... ... ... Бұл ... қалайда болсын бірқатар
әлеуметтік қоғамдастықтың ... ... ... ... әлеуметтік қоғамдастықгы зерттеуге арналған
универсалды, жарамды тест болмайды.
Тест– жеке адамның ... бір ... ... өлшеуге арналған тапсырмалар жүйесі. Тест ғылыми негізделген
әдіс ретінде өлшеуге қиын психологиялық ... ... ... ... Жеке адам ... ... ... құралдарынан
ғылыми негізделген өлшеу құралдарына талаптарға сай ... ... ... ...... диагностикада – стандартталған,
көбіне сынау уақыты ... ... ... ... айырмашылықтарды ... ... ... ... ... диагноз қоюдың негізгі құралы.
Тесті эффективті қолдану бірқатар факторларды ескерумен байланысты. ... ... да ... тест ... ... ... ... қолдану өрісі, барлық сенімділік пен
валедтілік ... ... ... Шадриков психологиялық тесті ... ... ... мен ... ... ... және
сандық бағалауға бағыттаған стандартталған психологиялық ... ... тест факт ... ... қойылатын фактіні алудың құралы
болып ... ... ... алу әдістері және диагноз қою
принциптері туралы ғылымның бір бөлігі ретінде диагностиканың жеке ... ... ... ... процесінің өту ... ... ... мен ... ... ... мәселені
А.А.Смирнов бөліп көрсеткен-түғын /17/. ... ... ... ... ... екі ... есте ... процесі
мен нәтижесі екі түрлі болады. Іс-әрекет нәтижесіне тек мотивтің мәні ғана
емес, оның интенцивтілігі де әсер етеді. Егер де ... және ... ... жағдайларын мотивтік мәні жағынан жақындастырсақ та,
оның интенцивтілігі әртүрлі болады.
Себебі, мотивтің интенцивтілік жағдайына: ... ... ... ... ерекшелік деңгейі, тіпті
экспериментатордың жеке ... да ... әсер ... ... ... ... мен өту ... лабораториялық
және табиғи эксперимент жағдайында әртүрлі болады. Экспериментатор мен
сыналушының өзара әрекеті ... ... ... сәйкесінше зерттеу нәтижесіне әсер етеді.
Ес ... оқу ... ... ... әдісін жоғарыда қойылған талаптарға сай
талдау нәтижесінде төмендегідей қорытындыға келдік:
1. есті ... ... ... емес ... ... ... емес ... мәселелерді шешеді;
3. эксперименталды жағдайдың жасандылығымен сипатталады;
4. стандартты "нормаға" ие ... есті ... ... ... ... ... бермейді
Есті зерттеудегі классикалық әдістер Біздің зерттеуіміздің
пәні қабілеттер және ардың оку ... ... ... ... мақсаттан шыға отырып оқу іс-әрекетінде
мнемикалық қабілеттерді диагностикалау тесті келесі талаптарға ... ... ... ... ... зерттеу процедурасы табиғи оң ... ... және оның ... ... бір ... ... диагностикалау процедурасы мен тапсырмалардың орындалуын
бағалау стандартталған ... ... ... бен ... ... ... есті зерттеудің классикалық әдістерін талдасақ, естi ... ... ... емес ... ... ... ... стандартты "нормаға" ие еместігi шығады.
Енді классикалық әдістерді шынайы оку ... ... ... ... ... әдісінің астарында эксперимент
схемасы жатыр. Ал эксперимент схемасының құрамына:
1. берілген ... нені ... ... ... ... ... ... зерттеу процедурасы, оған ... ... ... ... ... ... ... өңдеу тәсілдері.
Эксперименталды зерттеудің мәні ... ... және ... ... ... ... моделдеу және олардың
өзара әрекетін қатаң қадағалау мен қосалқы ... ... ... ... Мұндай жасанды айнымалыларды бөліп көрсету зерттеушілер
назар аударған іс ... ... ... ... ... ... бүкіл зерттеудің жасанды болуына әкеледі. ... ... "Сөз ... ... ... ... ... 2 кестеде көрсетілген.
2.3 Зерттеудің әдістерін талдап, өңдеу.
Тест материалын бірінші және екінші көрсету бойынша ... ... ... ... ... ... функционалды
механиздерінің өнімділік көрсеткіштері дұрыс есте сақталған сөздер саны
бойынша анықталды. Тест материалын бірінші ... ... ... тест
материалын бір-ақ оқитындай шектеулі болды (25 сек). ... ... ... ... өскен сайын артқанын байқауға
болады. Сондай-ақ бастауыштың алғашқы жылдарында функционалды ... ... ... аз ... 18,7 және 25,8, ... қарай көрсеткіштер арасындағы айырма арта түседі 36 және 59. Бұл
бастауыш мектептің алғашында оқушыларының ес ... ... ... ... диаграммасы Б қосымшасында кескінделген.
Субтестің 2-ші кезеңінде тест материалын оку ... ... ... бір емес ... ... оқу ... сақтауға берілген уақытты кебейту көрсеткіштер санын
арттырды. Оның ... 1-ші ... есте ... ... көп ... жоғарлады. Тестілеу барысында байқағанымыздай 1-ші, 2-ші сынып
оқушылары материалды тек хаттауға ұмтылса, 3-ші және 4-ші ... ... ... ... ... ... ... Бұл бастауыштың басында
окушылар тек механикалы түрде жаттаса, соңына қарай материалдан ... ... ... талпыныстарының барлығын, байқатады. Сонымен субтест
нәтижесінде мнемикалық қабілеттер өнімділігінің артуына берілген уақытты
көбейту өзінің оң әсерін тигізеді.
Сонымен ... осы ... ... бойынша операционалды және
функционалды механизмдер өнімділік көрсеткіштері есте сақталған ... орта мәні ... ... ... көрсеткіші 3-ші
кестеде берілген.
Тест материалын бірінші және екінші көрсету бойынша есте сақталған сөздер
ұзындығының көрсеткіштері
Бұл ... ... ... және үшінші ... ... ... ... ... ... ... төмендеген, ал төртінші сыныптағыларда өсу көрсеткіші аса
мәнді емес, яғни бұл көрсеткіштер мнемикалық ... ... ... ... ... әр келкілігін көрсетеді.
Алға қойған зерттеу міндеттеріне сай мнемикалық қабілеттердің
операционалды ... ... үшін "Сөз ... ... Бұл ... тест материалын бірінші көрсету ... ... ... – орыс - ... ... функционалды механизмдер
өнімділігінің қосымша көрсеткіші алынды. Екінші көрсету бойынша мнемикалық
қабілеттердің негізгі көрсеткіші дұрыс қайта жаңғыртылған ... ... ... алғашқы жылдарында механикалық есте сақтау жоғары
екендігі байқалады. Тек аудармасыз орыс ... ... ... ... ... ... ... жоғары. Бастауыштың
сондарында операционалды механизмдер көрсеткіші жоғары.
Тестілеу барысында бақылағанымыздай үшінші және төртінші сынып
оқушылары бірінші және ... ... ... ... материалды тек
қана жаттамай, оны реттеуге, жүйелеуге ... ... ... ... ... "Берілген сөздерді қалай жаттадыңдар, олар ... ... ... ... деген сүрақтарға "отын жанса түтін шығады"
деп екіншілері сөздерді оқып отырып көз ... ... ... ... ... ... ... жадтарында сақтауға
көмектескендіктерін айтты. Айтылғандардан бастауыштың соңына қарай оқушылар
мнемикалық операцияларды мақсатты түрде ... ... ... ... ... операционалды механизмдерінің қалыптасуын
көрсетеді.Вербалды және ... емес ... есте ... мен ... ... ... даму ... анықтауға "Сөйлем
суреттерімен" субтесі жүргізілді. Зерттеу нәтижелері кестеге салсақ (4
кесте).
1. қате тандалған сөздер ... қате ... ... саны;
3. суреттерден сөйлем ретін кұрастырудағы қате саны;
4. ескерілмеген ... ... ... ... ... емес ... вербалды
жаңғырту барысында төртінші сыныптағылардың тест есептерін орындаудағы
сәттіліктерін аңғаруға болады. Бұл ... ... орын ... тест ... үлкен ыждаһаттылықпен қарап, тесті
орындаудағы белсенділіктерінің жемісі. Олар дұрыс ... ... ... формасына, бояуына мән беріп қараса, дұрыс ... ... орыс ... "ь", "о", "а" ... ... ... қайта жаңғырту барысында соларға сүйенеді. Ал бірінші сынып
оқушылары ... көрі ... ... ... ... ... ... суреттерге қарағанда тандаған сөздерінде қате саны ... ... ... ... ... құрастыруда да бірінші сыныптағылар көп
мелшерде қате жіберді. Олар ... ... ... ... көп уақыт жібермеді. Суретке бір қарайды да "ол
сурет біреу болған" немесе "жапырағы екеу" деп ... ... ... ... ... ... Экспериментатордың "суретпен қоса
суреттегі жазылған сөздерге де көңіл аудар" деген ескертулері көбіне ... және ... ... ... карточкадағы сөйлемді жаттап
алу үшін материалды бір оқығаннан кейін көздерін жұмып іштей қайталауға
көшеді. ... да ... ... ... ... да, суреттерді
ескеруде де қателер аз.
Осы субтест нәтижесінде оқушылардың мнемикалық қабілеттері
бастауыштың ... ... ... ... сүйенсе, біртіндеп
операционалды механизмдердің пайда болуымен, бастауыштың соңында бастауыш
мектеп оқушыларының мнемикалық қабілеттерінің ... ... ... ... сенімділікке, сыртқы және критериалық валедтілікке тексеру.
Тест нәтижелерін сенімділікке ... үшін ... ... мына ... есептелінді:
Мұндағы:
Ху – корреляцияланған мән;
М - орташа мән;
n – корреляцияланған белгілердің жұптық сандық мәнінің ... (5 ... ... ... ... ... 4 көрсеткіш тексерілді:
1. қабілеттердің функционалды механизмдер
өнімділігінің негізгі көрсеткіші (Аудармасынсыз сөз).
2. ... ... ... ... ... ... ... қабілеттердің функционалды механизмдер өнімділігінің қосымша
көрсеткіші (Аудармасынсыз ... ... ... ... ... ... ... сөз).
Операционалды механизмдер өнімділігінің сенімділік ... ... ... ... ... ... ... механизмдерден төмен. Бұл функционалды механизмдер
өнімділігіне организмнің функционалды ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Бүл көрсеткіш көбіне сыналушы ... ... ... ... ... тестілеу нәтижелері
сыртқы валедтілікке тексерілді. Сыртқы валедтілік ретінде оқушылардың ... ... ... бағасы алынды. Тестілеуде үш субтест қолданылды:
"Аудармасынсыз сөз", ''Аудармасымен сөз", ... ... ... ... ... ... атындағы №136-шы мектеп оқушыларына
(барлығы 98 бастауыш мектеп оқушылары) жүргізілді. ... ... ... мен ... бағалар арасындағы корреляция коэффициенті
есептелінді.
Зерттеу қорытындысы
Бастауыш сынып ... ... ... оқу ... қабілеттерді диагностикалау тесінің жекелеген көрсеткіштері
бойынша көрсеткіштердің сыртқы валедизациясын ... ... ... ... негізгі көрсеткіші оқушылардың
тоқсандық бағаларымен байланысты емес болды. ... ... ... көрсеткіштерінде де тоқсандық бағамен байланыс
байқалмады. Нәтижелер ... ... ... ... негізгі көрсеткіштері оқушылардың орыс тілі пәнінің
тоқсандық бағасымен ... ... ... 1-3-ші ... ... болса, ал 4-ші сыныпта мәнді, жеткілікті байланысқа
(корреляция коэффициенті 0,55-ке тең) ие ... ... ... ... ... тоқсандық бағалары 1-ші
сыныпта орташа байланысқа (корреляция коэффициенті 0,42) ие болса, 2-4-ші
сыныптарда мәнді, жеткілікті ... ... ... ... 0,02) ие ... ... болады.
Тест нәтижелерінің корреляция коэффициенті
Ескерту: кестедегі Ф.М. – қабілеттердің функционалды
механизмдері; О.М. – ... ... ... Ф.М.Қ. –
функционалды механизмдердің қосымша көрсеткіші; О.М.Қ. – операционалды
механизмдердің қосымша ... ... ... субтесінің көрсеткіштерінің ішінде орыс
тілі сабағының тоқсандық бағасымен сөздерді тандау (корреляция коэффициенті
0,85), суреттерді таңдау (корреляция коэффициенті 0,42) және ... ... ... ... ... 0,59) ... ... сөздердегі, суреттердегі қателер орыс тілі ... ... ... бір көрсеткіш оқу үлгерімімен мәнді байланысты
көрсетпеді.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... таңдамалының біртекті болмауымен байланысты.
Жалпы алғанда оқу іс-әрекетінде қабілеттерді диагностикалау нәтижесі мәнді
сыртқы валедтілікке ие ... ... ... ... ... ... мәселесі дифференцасияланған оқыту идеясының, "теңестіру"
топтарын құру, гимназия мектептерінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... лицейлердің
біртіндеп өмірге енуіне байланысты аса ... бола ... ... ... оқу ... ... оқушылардың қабілеттерін
диагностикалау "табиғи" эксперимент әдісімен біріктіріліп жүргізілді.
Табиғи ... ... ... оқу ... барысында, оның мақсаты,
міндеттерімен бірге оқу ... бір ... ... ... ... тесі – ... эксперимент (табиғи оқу іс-
әрекеті барысында ... әсер ету) пен ... ... ... ... ... өзінде біріктіретін
психологиялық өлшеу әдісі. Тест материалы мен тестілеу процедурасы оқыту
жағдайының ... мен ... сай ... ... оқу ... ... ... болса, ал оқу материалының мазмұны ... бола ... ... ... мен ... ... төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
Орыс тілі сабағының оку іс-әрекеті ... ... ... ... барысында есте сақтау уақытын көбейту есте ... ... ... ... оң ... ... ... ұйымдастыру есте сақтауда операционды механизмдерді
пайдалануға тікелей әсер етеді.
Қабілеттердің функционалды механизмдерін
диагностикалау ... есте ... аз ... ... ... ... ... материалды есте сақтау ... ... ... ... ... оқу ... ... қабілетерін
жалпы білім беретін орта ... орыс тілі ... үш ... ... "Сөз ... ... "Сөйлем суреттерімен".
"Сөз аудармасынсыз" мнемикалық қабілеттердің функционалды механизмдер
өнімділігін диагностикалауға арналған.
"Сөз аудармасымен" – ... ... ... ... ... және ... механизмдер
өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алуға арналған.
"Сөйлем суреттерімен" вербалды және вербалды емес ... және ... ... ... ... арналған. Вебалды
және вербалды емес материалды тану мен есте ... ... ... үшін қосымша субтест болып саналады.
Қабілеттер диагностикасының сандық көрсеткіштері:
1. ... ... ... ... көрсеткіші
("Сөз аудармасынсыз" субтесіндегі қайта жаңғыртылған орыс ... ... ... ... орта ... ... ... функционалды және операционалды механизмдерінің бірлескен
өнімділік көрсеткіші ("Сөз аудармасымен" ... ... ... саны); қайта ... ... ... ... ... ... мен даму деңгейін ... ... ... есебінен есте сақтау мен ... ... өсу ... ... және екінші көрсеткіштер
арқылы анықталады.
4. Вербалды және ... емес ... есте ... ... ... ... субтесі).
5.Қабілеттердің сапалық көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... мектеп окушыларының оку іс-әрекетіндегі мнемикалық қабілеттерін
диагностикалау ... ... ... ... ... басында оқушылардың мнемикалық қабілеттері
функционалды механизмдерге сүйенеді;
2.Есте ... ... ... ... ... оң ... сынып ... ... ... ... ... логикалық байланысын табуға деген ұмтылыс байқатты;
4.Логикалық байланыстар ... ... ... ... ... қарай мнемикалық қабілеттердің ... ... ... ... ... коэффициенті арқылы мнемикалық ... ... ... ... анықталды.
Әдебиеттер тізімі
1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. - Л.: Изд- во ... ... 1968.- 380 ... ... Т.И. ... ... ... способностей.-
М.: Наука, -1977-.329 бет.
3. Алексеев А.В., Воронин А.Б. и др. Развитие и диагностика способностей. ... 1991. С. 131-148 ... ... Р. ... ... и ... обучения. М., 1980.- 528 бет.
5. Венгер Л.А. Педагогика способностей. М., 1973- 345 бет.
6. Вопросы ... ... /Под. ред. В.А. ... М.:
Педагогика, 1973.- С. 47-57 бет.
7. Дружинин В.Н.Теоретические основы диагностики ... ... ... ...д- ра психол. Наук. М, 1989. 49-62 ... ... В.Н. ... ... способностей при решении
практических задач. // В ... ... и ... ... 148-163 бет.
9. Голубева Э.А. Комплексные исследования способностей. //Вопросы
психологии. 1990.- №6.- 35-41 ... ... Э.А. ... ... способностей. //Вопросы
психологии. 1986.- №5 -С.-18-30 бет.
11. Исследования психологических способностей. /Под ред. А.Н. Пащенко. ... ... ... ... Е.А. ... ... ... Харьков. Фолио.1996.16.
13. Криворотько А.Н. Развитие способностей у детей. А., 1977.-С. 61-79 бет.
14. Қабiлеттi дамытудың психологиялық негiздерi //Қазақстан мектебi. ... №1-2 –С. 27-29 ... ... О.Н. ... и ... ... бет.
16. Лейтес Н.С. Способности и одаренность в детские годы.М., 1984. ... ... А.Н. О ... ... //Вопросы психологии. -1960.
№1. 36-41 бет.
18. Лучшие психологические тесты // Под. ред. А.Ф. Кудряшева, Петрозаводск.
1990. 28-33 бет.
19. Леонтьев А.Н. ... ... ... -М.: ... ... ... ... Б.Ф. К проблеме деятельности в ... ... 1981. -№5. 3-22 ... ... А.Н. ... деятельности в психологии. //Вопросы
философии. 1972. -№9. С13-17 бет.
22. ... В.Н. ... ... в ... ... ... ... задачи. //Проблемы способностей.М.,1962. С.14.
23. Немов Р.О. Психология. - М.: ВЛАДОС, 1995. - Т2. - 512 бет.
24. Способности и деятельность. Редкол.:Н.П.Воронин.Я.,1989. ... ... К.К. ... ... М., ... ... ... развития познавательных способностей. // Межвуз. Сб. науч.
труд. -Л.,1983.- 190 бет.
27. Практикум по ... и ... ... / Под ред. ... -172-228 ... танымдық қабілетін дамыту. //Қазақстан мектебі. -2000. - №2.
29-31 бет.
29. Шадриков В.Д. ... ... ... ... -1985. - №3.- 18- ... ... В.Д. ... процессы и способности в обучении. ... 402 ... 1 ... ... |ұл ... |қыз балалар ... |Жас ... |
|1 |9 |14 |23 |7-8 |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
|2 |17 |12 |29 |8-9 |
|3 |14 |10 |24 |9-10 |
|4 |11 |10 |21 |10-11 ... | 51 |46 |97 |7-11 ... ... ... |1 |2 |
|1 |18,7 |36,5 |
|2 |25,8 |45,8 |
|3 |36 |44,5 |
|4 |59 |74,7 ... ... ... |1 |2 |
|1 |3.3 |4.2 |
|2 |5.4 |5 |
|3 |4 |5.5 |
|4 |4.4 |4.5 ... ... ... |1 |2 |3 |4 |
|1 |65,2 |58,6 |19,5 |5,4 |
|2 |35,3 |37 |9 |- |
|3 |28,8 |29,1 |1,3 |1,3 |
|4 |19,3 |18,1 |0,2 |- ... ... ... коэффициенті
|Көрсеткіштер |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... |0.25 |0,49 |0,36 |0,78 ... ... |Ф.М ... |о.м. ... |
|1 |0,25 |0,24 |0,30 |0,42 |
|2 |0,29 |0,17 |0,42 |0,53 |
|3 |0,18 |0,17 |0,45 |0,59 |
|4 |0,28 |0,27 |0,55 |0,62 |

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушылардың оқуға қабілеттілігі мен есте сақтау процесінің психологиялық негіздері62 бет
Діни экстремизм мен терроризм 10 бет
Мектептегі оқу процесінің нәтижелі болуына танымдық әрекеттердің психологиялық әсерін зерттеу80 бет
Оқу үрдісінің ерекшеліктері32 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет
12 жылдық білімге көшу жағдайында балаларды психологиялық тестілеу арқылы дамыту мен түзетудің маңызы10 бет
3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту48 бет
5-сыныптың «Ежелгі дүние тарихы» оқулығымен оқушылардың жұмыс істеуі42 бет
Access-ті бқ құру, сақтау және ашу7 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь