БЕЙБАРЫС СИРАСЫНДАҒЫ ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ [ 52 бет ]

КІРІСПЕ……………………………………………………………..........….3

I СҰЛТАН БЕЙБАРЫС ӨМІРІ ЖӘНЕ "БЕЙБАРЫС СИРАСЫ"
1.1 Бейбарыс жайлы Мысырлық деректер.............................................8
1.2 "Бейбарыс сирасы" және оның жазылуы тарихы..............................21

II "БЕЙБАРЫС СИРАСЫНДАҒЫ" ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ
2.1 Мысырлық халқының ауыздағы Бейбарыс тұлғасының көрінісі....28
2.2 "Сұлтан әз-Захир Бейбарыс сирасындағы" жас Бейбарыс бейнесі..47

ҚОРЫТЫНДЫ.........................................................................................60
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.............................................................................62
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………..........….3
I СҰЛТАН БЕЙБАРЫС ӨМІРІ ЖӘНЕ "БЕЙБАРЫС СИРАСЫ"
1.1 ... ... ... ... сирасы" және оның ... ... ... ЖАС ... БЕЙНЕСІ
2.1 Мысырлық халқының ауыздағы Бейбарыс тұлғасының көрінісі....28
2.2 "Сұлтан әз-Захир Бейбарыс сирасындағы" жас ... ... ... ... ... ... ұлттық тарихын
тереңінен зерттеп-зерделеуге ұмтылыс жасайды. Патшалық, кейін ... ... ... ... бай тарихи мұраларын зерттеуде сыңаржақты
пікір қалыптастырды.
Мемлекетіміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін бұрмаланып тарих
бетінде ... ... ... ... ... ... ... ел
атанғанан бері тарихымызды түгендеп, кешегі өткен ата бабалар тарихын
олардың есімдерін халық ... ... ... орта ғасырлық Қазақстан тарихындағы бүгінде бізге
жетпеген, тарихтың беймәлім ... ... ... зерттеуді күтіп
жатыр.Осынау қатпарлардан қазақ деген халықтың тарих саханасына келуіне ... ... ... ... ... үлесі өте зор. Осы дәуірде қазақ
даласында қыпшақтар арасынан дүние жүзіне мәлім көптеген ... ... ... ... Осындай тұлғасы биік дарабоздар арасынан Дешті
Қыпшақта дүниеге келіп, Мысырда ел ... аты ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан. біз қарастырғалы отырған бай тарихи мұраларды бітіру
жұмысының ... ... етіп ... Бұл мәселе бүкіл түркі халықтарын
ойландыратын үлкен өзекті мәселе екенін айтқымыз келеді.
Әлем тарихының ... алып ... көне ... ... мен оның
өзінің құрған мемлекеттің ... ... ... сосын тіпті де өз
жұрағаттары болып ... ... ... ... тап болды? – деген
сауалдар туындайды. Осынау мәселені тек саяси ... ... ... ... ... шешу ... ... талпыныстар жасалса
да одан ешбір нәтиже шықпады.
Адамзат тарихынан ... ... ... зор ... ... ... әсер ... тұра алмады. Демек, сұлтан Бейбарыс
бастаған мамлүктер ... мен ... ... ... ... ... тарихы бірге өріліп, байланысып кеткен, сондықтан да оқиғалар желісін
қалпына келтіру үшін біз ... ... ... ... ... тырыстық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Көне түркілер және қыпшақтар жөніндегі
зерттеу ... ХІХ ... орта ... ірі ... ... тапты. Оның ішінде Н.Я.Бичуриннің ... ... ... қытай жазба ескерткіштерінің ертедегі Орта Азия халықтары
туралы мәліметтері жинағын бастырып ... ... аса ... ... [1]. ... ... қытай деректемелерінің Қазақстанды
ертеде және ... ... ... ... қаңлылардың, янцайлар мен түрік тайпаларының тарихы ... ... ... алғанда, мәмлүк дәуірінде қатысты өте бай архивтік ... ... айта кету ... ... ... Таяу ... елдерінің Каир,
Дамаск, Бағдат, Алеппо және т.б. қалаларында ғана емес, Еуропа ... да ... тұр. ... ... ... ... ... ғана 70 мыңдай қолжаба, сирек темір шақалар бар. Оның ... ... ... ... ... ... ... кітап
үйінің жанындағы қолжазба орталығы ескі манускриптерді микрофильмдерге
түсіріп, ғылыми зерттеулер жүргізумен айналысады. ... ... ... белгілі атақты діни оқу ... ... ... ... ... дін ... мен ... кітапханаларында мешіт, зауия және т.б ... ... ... ... ... сол ... ... тұр.
Ал, жалпы мамлүк тарихын зерттеу ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларда Батыс Европа
мен Ресейде ... ... ... мемлекетінің тарихын зерттеуде бірқатар
зерттеулердің өзіндік тарихнамасы мен деректік негізі ... ... ... ... бұл мәселе бойынша арнйы толық зерттеу
жоқтың қасы. Бұл салада зерттеулер жүргізген ... ... д ... ... И. ... ... ... Мамлүк мемлекетінің тарихына арналған зерттеулер Батыс Европада
ХҮІІ ғасырдың аяғы мен ХҮІІІ ғасырдың басынан бастауын алады және ... ... ... ... ... ... тарихы, сыртқы
саясаты, батыс христиан елдермен ... мен ... ... ... ашуға бағыттаған зерттеулердің арасында Г. Уейль, ... С. ... ... ... ... ғасырдың бірінші жартысында Мысыр Мамлүк мемлекетінің ... ... ... үлес ... ... ... М. ... А.Поляк, Е.Комбе, А.Атия, М.Конрадтың, ал ... ... ... ... ... ... ... ерекше атауға
болады[3].
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарда араб зерттеушілері ішінде Амин-әл Холи,
Махмуд Ризқ ... Абд ... ... Саад Маһирдың[4] ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізген тағы
бірқатар араб зерттеушілері белгілі болды, атап айтсақ Абд ... ... ... Али ... Али өз ... бұл ... өзекті
тақырыптарын ашуға арналған[5].
Ал, Қазақстанда мамлүктерге қатысты ... ... рет ... ... Қазақстан тарихындағы қыпшақтар атты орны бөлек
ғылыми монографиясында аталып өтеді[6]. 1995 жылы ... ... ... ... ... және ... ... беттерінен (мысалы, С.Н.
Марков, М. Симашко, Ю.Плашевский, І.Есенберлин, Ғ.Мүсрепов шығамаларында)
сирек ... ... ... ... зор ... мұраға қарап тұрып,
қыпшақтардың бөтен елде сұлтан болған ... ... ... ... мен Шам ( ... Сирия, Иордания, Лива, Израиль жәе Палестина) жері
қамтыған ораса зор мемлекет құрып, 132 жыл ... ... ... пен ... және олардың ұрпақтарыың ... пен ... мен ... ... ... мен ... іздері ұлан
–ғайыр. Шын мәнінде, қыпшақтар мәмлүк тарихының алтын беттерін ... ... ... ... ғалым Б. Көмековтың атты ... атап ... ... ... бұл ... төңірегінде еліміз егемендік алғаннан кейінгі
жылдарда кең ауқымды зерттеле бастады, атап ... ... ... ... Байбарыс" атты еңбегі Мамлүктер тарихын зерттеуге тың серпіліс
әкелді[9]. Оның ... 2002 жылы ... ... ... ... ... ... Қыпшақпен ХІІІ-ХҮ ғғ. байланыстары(араб деректері
бойынша)" атты ... ... орны ... ... қоры:Бұл кезең ислам тарихындағы ... ... ... ... тақырыптың ауқымдылығы және өзіндік
жаңа жанрлармен дүниеге келумен ... ... бұл ... ... өзіндік ерекшеліктердің бірі
ретінде көптеген шығармалардың авторлары Мамлүк мемлекетінің ... ... ... ... сұлтан сарайына жақындығының болуы және
мемлекеттік істерге жаұын болуымен құнды. Солардың қатарында Ибн Абд ... ... ... аз-ахир Байбарыстың жеке хатшысы қызметін атқарған
және Сұлтан Байбарыстың жеке өміріне қатысты "Ар Рауд ... фи ... ... ... атты ... бұл ... ең ... еңбектер қатарына
жатады. Бұдан басқада, атап ... ... ... туралы Ибн
Уасил (1207-1297), Ибн Шаддад (1217-1285), Ибн ... ... ... (1331 жылы ... ... ... ад-Дауадар (1325ж. қ.б.) Ибн Аби
Фадаил (1334ж еңбегін аяқтаған), Ибн Айбек (1336ж кейін қайтыс ... ... (1362 ж. қ.б.) ... ... Ибн ... (1362 қ.б.), ... .т), Әл ... 1356-1441), әл-Айни (1361-1451), Ибн-Йиас
(1448-1524) секілді мұсылман тарихшылар қалам ... ... ... ... ... Ибн баттута, Ибн Касир, Ибн Фадлан, Ибн Фурат
, Ибн Хаджар ал-Асқалани, Ибн ... Ибн ... Ибн ... Ибн Ибри,
Ибн ал – Уарди, Абу Шама, ... ... ... және т.б. әр ... өмір ... ... тарихшылары да түркі, мәмлүк тақырыбын
айналып кете алмаған. Олардың еңбектерінің бір ... ... ... ... жарық көрсе, келесі бір бөлігі ... ... ... әлі күнге дейін өз зерттеушісін күтіп
жатыр.
Ислам тарихнамасындағы Байбарыс туралы ... ... ... бар болғаны үш шығарма бар. Оның өзінде де шығармалардың біреуі
қара сөзге ... ... ... ... табылады. Тарихшы Ибн Уасил
өзінің ауқымды еңбегінің бір томын Байбарыс сұлтандығын баяндауға арнаған.
Байбарыс заманында өмір ... ... ... жазға, мәмлүк
мемлекеттік жүйесінде қызмет еткен Ибн Абдузаһир, Ибн ... жәе ... ... ... ... жөн деп ... Олар мәмлүктер,
кресшілер мен монғолдар арасыдағы теке-тірес барынша қызған кез, ... ... ... өмір ... Ибн Абдузаһир, Мухиуддин абулфада
Абдулла би ... ... бин ... қади ... ... ... ... Каир қаласында дүниеге келген. Сұлтандар
Құтұз және Байбарыс замандарында Диуан Иншада хатшы ... ... ... ... ... ... ... болған. Байбарыстың оны жеңіс
сүйіншісін ... Хама ... ... ... ... алуға жолдауы
оған деген сенімін көрсетеді. Оның ... ... ... ... ... қарсы іс- әрекеттерін суреттейтін “Ар-рауд аз-заһир фи сира ал-
малик аз-заһир”, ... ... ... ... ... уа ... фи сира
ал-малик ал-мансур” және “Ал-алтаф ал –хаффия ми сира аш-шарифа ас-султания
ал-маликия” ... ... ... ... өз ... ... сұлтанға оқып беріп отырған. Кейін қосымшалар енгізілген. 194
беттен тұратын қолжазба Стамбул қаласындағы ... ... ... ... тұр. ... ... ... бірінші және соңғы
бірнеше беттері жоғалған. Соған қарамастан Байбарыс туралы екі биографиялық
шығармалардың ішіндегі бізге бүтін жеткені болып ... ... ... Абу ... ... бин Али бин ... бин ... әл-Халаби. 1217 жылы Алеппо қаласында дүниеге келген. ... ... ... ... 1258 жылы ... ... ... тақағанда Хулагу ханға Дамаск пен Алеппо ... ... ... ... ... Бұл ... ... құндылығы бұл өзі куә
болған, өз көзімен ... ... ... ... 1261
жылы Шамда монғол үстемдігі орнаған соң ... жер ... ... қол ... қызмет еткен. 1285 жылы Каир қаласында қайтыс
болып, ... ... ... ... ... ... ... ие болған. Тарихшылар Байбарыс сот арқылы шешілген екі іс бойынша
Ибн Шаддадтың куәлігіне ... деп ... ... ... аты ... адам ... керек. Тарихшы әл-Юнин ол турал
“Сұлтандар алдында орны ерекше еді. Абыройлы, көп ... ... ... еді. Қол ... адамдары көп, алдына қойған мақсаттарын тез
жүзеге асыратын. Байбарыс қайтыс болған соң оның ... ... ... кіре ... Ол оны өзінің кеңесшісі және уәкілі етіп тағайындады.
Беркехан онымен әкесі Байбарысты жерлейтін ... ... ... ... атқаруды оған жүктейді”- деп көрсетеді[14]. Артына алты ... ... біз үшін ... ... “ Тарих ал-малик аз-
заһир”. Бізге қолжазбаның 270 беттік екнші бөлімі ғана ... оның ... ... болғаннан кейін “саджғ” тәсілімен, яғни рифмалық қара
сөзбен жазылған. Сондықтан, жете мән ... көп ... ... ... ... ... Шығарманың бастапқы атауы белгісіз. Қолжазбаның Түркияның
Эдерне қаласындағы Салимия мешітінің кітапханасында сақтаулы тұрған нұсқасы
“Байбарыс тарихы” деп ... ... осы атау ... ... енген.
Қолжазбаның бізге жеткен бөлігі Байбарыстың өмірінің соңғы жылдары- ... ... ... ... ... ... Байбарыстың саяси,
әскери, әлеуметтік өмірінң маңызды ... өз ... ... ... одан кейінгі тарихшылардың осы кесенге қатысты арқа ... ... ... ... Джамалуддин Абу Абдулла Мухаммад бен Салим бин ... ... ... ... ... ... өмір ... Хама қаласында
дүниеге келген. Білім іздеп Дамаск, Құдыс, Алеппо, Каир қалаларын шарлаған.
Фпанция королі Льюйс ІХ-ның Мысырға ... ... ... ... ... ... шабуылы нәтижесінде орталығы ... ... ... ... ... ... тірі куәгері. Сицилия
королі, қасиетті Рим мемлекетінің императоры ... ... ... елшісі болып барған. Ол соңына мол тарихи, ... ... Біз үшін ең ... ... ... ... фи ахбар бени
айуб”[16]. Атап айтқанда осы шығарманың соңғы бөліктері сұлтан ... ... ... ... кезеңі туралы мол мағлұматтар береді.
Сонымен қатар, тарихшы Ибн Аббастың Байбарыстың хатшысы, тарихшы, ақын
Ибн Абдузаһирдің ... ... ... қара ... ... ... “Ал –манақип ас-сиррия ал-маунтазиға мин ас сира аз ... ... Бұл ... ... ... туралы мол мағлұматтар кездеседі[17].
Осы заманғы араб тарихшылары да мәмлүк ... ... ... ... ... ... сұлтан Байбарыс туралы өмірбаяндық жеке
кітаптар жазған[18]. Француз ... де ... ... ... ... қасиетті жерлерге – Палестинаға жорықтары заманында ағылшын,
француз, неміс, италиян және т.б. еуропалық ... ... ... ... ... да ... ... мол мағлұматтар бар.
Мәмлүк мемлекетімен тығыз сауда байланыстарын орнатқан ... ... және ... ... ... ... қатысты мол
материалдар жатыр.
Сонымен қатар бұл жерде мәмлүк дәуіріне қатысты терең зерттеулер жүргізіп
отырған француз шығыстану институтының Каир ... ... ... болады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеті. Дешті Қыпшақ даласының
перезенті ірі саяси ... ... ... ... ... ... талдай отырып, біз алдымызға мынадай мақсаттар мен міндеттерді
қойдық:
• Сұлтан Бейбарыс туралы деректерді ... ... ... ... деректерге сараптама жасау
• "Бейбарыс сирасы" және оның жазылуы тарихына тоқталу
• Мысырлық халық ауыз әдебиеттеріндегі ... ... ... "Бейбарыс сирасы" және жас Бейбарыс бейнесіне қатысты шығарманың
құндылығын анықтау
Бітіру жұмысының құрылымы: кіріспе, екі ... ... және ... ... ... ... ӨМІРІ ЖӘНЕ "БЕЙБАРЫС СИРАСЫ"
1.1 Бейбарыс жайлы Мысырлық деректер
Бейбарыс Еділ мен ... ... ... ... яғни
қазіргі қазақ топырағында дүниеге келген.
XIV ғасырда өмір сүрген Мысырлық тарихшы Әл-Айни «Иқду ал-джуман Фи
тарих аһл ... атты ... ... бин ... ұлты ... Беріш ұлы тайпасына жатады деп жазады. Тарихшы арабша ... ... ... Бейбарыстың титулына айбатты арыстан сөзін қосып
жазады[19].
Сонымен қатар тарихшы ал-Нуайри ... ... атты ... ... ... ... төртінші патшасы нағыз патша сұлтан
Бейбарс ас-Салихи ұлты түркі, ... ... ... - деп ... ... жөн[20]. Сұлтан Бейбарыстың жеке хатшысы болған Ибн Абдузахир
өзінің ... ... фи сира ... аз-захир (жеңімпаз мәлік
өмірбаяны) ... ... бақ» атты ... сұлтанның тегі Ал бурули
деп ... ... ... ... ... ... ... шыққан тегі туралы мағлұматтары да түрленіп отырады.
Мысалы: Тарихшылардың көпшілігі Бейбарысты шыққан тегі жағынан
Түркі Қыпшақ деумен ... оның ... атап ... ... ... ... еткен Ибн Шаддад, Ибн Абдузахир секілді тарихшылар өздерінің
шығармаларында сұлтан Бейбарыс шыққан тегі жағынан Түркі, ... ... ... немесе Бершіл ұлы руынан деп көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... тізімін береді.
Олар: Тоқсаба, Тиба, Бурш уғлы ... ... ... Шуртан Қара Туркулли
және Кутун деп атап көрсетеді[22]. ... өзі ... ... ... сондықтан ол бұл мәселені жетік білгеніне күмән жоқ.
Ал, оның тұтқынға түсуіне ... да ... ... сан ... ... Оның ... сол ... деректердегі баяндалатын
оқиғалар желісіне байланысты болып отыр. Кейбір тарихшылар Бейбарыс ... ... десе ... ... құл ... деп
көрсетеді[9]. Алайда, әмір Айтегін Хама қаласының абақтысында ... ... ... рет ... да осы ... болса керек. Бір
өкінштісі Байбарыстың аузынан жазылған әңгімеде жалпы алғанда ... ... ... бұл жағдайда Бейбарыстың әке-шешесі туған
туыстары немесе шыққан тегі ... ... ... кездеспейді. Ал,
керісінше бұндай мәліметтерді "Бейбарыс сирасындағы" оқиғалар желісі де
растай түседі[23]. Тарихшы Ибн Тәңірберді ... ... жылы ... жыл десе Ибн Ийас ... оның қол ... ... еткен тарихшы Ибн
Шаддад Бейбарыс Сұлтанның емшектес досы, бауыры десе ... ... ... ... ... дерек бойынша 1225 жылы ... ... ... ... жылы 2000 жыл Байбарыс бабамыздың туғанына 775
жыл толды. Сонымен ... ... ... құлдыққа сатқан
монғолдар емес ... ... ... ... ... ... туған жылы шамамен 1225 дей келе, Байбарыс тұтқынға 1239, яғни ... ... ... ... ... да ... және оның қандастары
құлдыққа 1239-1240 жылдары монғол қосындыларының ... ... ... Ибн ... ... ... жылы «шамамен 1223 ж
десе Ибн Инас 1221 ж оның қол ... ... ... ... Ибн ... сұлтанның емшектес досы бауыры десе болады, Әмір ... ... ... ... ... 1225 ж ... деп көрсетеді[15].
Дамаскіде құл базарында Бейбарысты ... ... адам ... бар деп, оны ... ... береді. Бейбарыс оның қолында біраз
уақыт болғанын тарихшы Ибн Инас ... ... ... бір көзінде кемісті болған десе, көпшілігінің сөздері оның
көзінде иненің жасауындай ғана дақ ... ... ғана ... ... бар болғаны 800 дирхемге (12 күміс дирхем-1алтын динар), яғни
сегіз жүз кесек ... ... Құл ... ол ... ... бұл өте ... баға саналатын. Тарихшы Ибн ... ... Каир ... ... ... ... деген еңбегінде
Бейбарыстың сатылуына байланысты қызық оқиғаны келтіреді.Аюбидтер
әулеті ... ... Кама ... ... әл-Мансұр жас болғандықтан
қаланы басқару ісіне ... ... ... ... ... ... Сондықтан, мәмлүк сатып аларда да оларды алдымен шешесіне
көрсетеді екен.Бейбарысты ... ... ... алып ... ... ... ... анасы: «Мына қарасұрдың көзінде ... бар. ... ... ... ... Бейбарысты алдырмай
тастайды. Сол кезде Мысыр мен Шам ... ... ... Аюптың
бұйрығымен Хама абақтысында жатқан Әмір Айтегін әл ... ... ... ... ... ... Әмір ... шыққан соң
мәмлүктерімен Мысырға қайтады.Сөйтіп Бейбарыс Әмір ... ... ... ... аяқ ... Жаңа иесі – Әмір ... ... бин
Абдулла әл Бундуқтар ас-салихи ан-наджами бастапқыда Әмір Джамалуддин бин
нағмурдың мамлүгі болған. ... Шам ... ... ... Әмір ... көтеріліп, бундуқтар Мансабын иеленеді. Ірі әмірлер
қатарына қосылады. Бейбарыста сұлтан болғанша тек ... ... ғана ... ... ... ... болғанда Бейбарыс Әмір Айтегіне
үлкен құрмет көрсетіп, оны пір ... ... ... ... ... ... » болған. Әмір Айтегін де өзінің кешегі ... ... ... ісімен, ақылымен барынша қызмет көрсетеді. Бүлік шығарған
Әмір Санжарды жазалауда, Дамаск пен Шамның бір бөлігін қайтаруда ... ... оны ... ... ... деп ... ж жасы жетпістен асып барып, Каир қаласында қайтыс болады[9,16б.].
Бейбарыстың Әмір Айтегіннің ... ... қол ... ... әл - Юнинидің айтуы бойынша «1245 ж Аджалун қаласы ... ... сол ... ... Әмір ... Айтегін өзінің иесі ... ... ... ... ... ... үйленеді. Канизак сұлу болды ма,
әлде Әмірінің еркінсігеніне ашуланды ма, ... ... ... ... қуып ... ... кетіп өз күнін өзі көрсін деп бұйрық
береді. Алайда ... ... ... ... ... алып ... бара ... Айтегінді жолдан қайтарып алып абақтыға тастайды да Әмірдің мүліктер
мен басқа да мүліктерін ... өз ... ... Сол ... бастап
мамлүк Бейбарыста сұлтан мамлүктерінің қатарына енеді. Қызмет сатысымен
одан әрі ... ... ... өміріндегі жаңа кезең сұлтанға
жақын адамдардың қатарына енеді. Бейбарыстың өмір жолы -оны ... ... ... әсер ... Бейбарысқа иесінің есімі
Әл -Бундуқтари әл- алаи аты ... ... сөзі Әмір ... ... ... ... яғни сұлтанның құс ататын
«бундуқ» деп аталатын қаруын тасушы бундуқ қазақтың құс ... ... ... ... Бұл ... нақтылау үшін Ибн Тағри Берди
еңбегіне назар аударалық. Онда: Бейбарыстың тағдырдың тәлкегіне ас-Салихи
Сұлтан ... ... 1225 ж. ... ... ... Моңғол
шапқыншылығы кезінде жаудан қашқан Бейбарыстың елі Бұлғар ханы ... ... ... теңізі арқылы өткізуді, жер беруді сұрайды. Хан
оларға екі тау ... ... ... де, ... келе жатқандарында
зорлықпен шабуыл жасап, біраз адамдарын өлтіріп, ... ... ... түскендердің ішінде мен және Бейбарыс бар еді.Сол кезде оның ... он ... ... түскендерді Кіші Азиядағы Сиуас құл
базарына жөнелтеді.Содан мен ... ... ... ... ... хан Ибн Қылыш базарында кездестік. Оның иесі Әмір Айтегін Әл-
Бундуқтари тұтқындалғанда, Бейбарыс сұлтан иелігіне көшті»-дейді[22].
Осы заманғы араб ... ... ... ... ... де ... сипатына мінез-құлқына келгенде ат үсті сыдырта салады.
Батыс ғалымдары У. Мулер, ... ... ... ... ... ... ... етіп көрсетуге тырысқан[10].
Бейбарыс Еділ мен Жайық өзендерінің жарасындағы кеңістікте, яғни қазіргі
қазақ ... ... ... басы ашық ... ... ... әл-Бундуқдари, себебі, Бейбарыс сұлтанның бундуғын тасушы емес, ... ... ... мәмүлігі “и” қытыстық сын есімі осыны білдіріп
тұр. Бұл 1245 жыл. Ол осы кезде бар ... 19 ... еді. Әмір ... ... ... ... алса да жас ... текті, өжет, ержүрек болып
шығады. Тарихшылар айтқандай ... ... ... болатын мамлүк”
екен. Шынында “Алмас пышақ қап түбінде жатпас” – ... ... ... ... ... ... Аюп ... тыс қалмай біраз уақыт өткен соң,
сұлтанның күзет қызметіне ... ... осы ... ... болып
тағайындалады[9,17].
Тарихшы Ибн Таңірберді “Патша оны сатып алған соң оның азаттығын беріп,
өзінің мәмүліктерінің қатарына қосты” деп ... ... ... ... ... сұлтанның жеке қаржысын сатып алынған мәмүліктер ерекше топ
болып саналатын. Осы уақыттан бастап, Бейбарыс әмір атағына ие ... ... ... ... ... “ас-Салихи ан-Наджами әл-Аюби” деген
тіркеспен қоса аталатын болады, яғни Аюп әулеті Наджиддин ол – ... ... ... ... өз ... ... не дейді? Оларға сөз берсек, сұлтанның
хатшысы Ибн ... “ ... ... ... бір ... ... киініп шықты,
келбеті қараңқы түнде жалт етіп ... ... ... алтын жіппен
зерленген қара сәлде. Үстінде алтын жағалы сия көк сауыт. Бір қылыш ... ... ... ... ... келе ... Олардың ішінде
екі үлкен байрақ, екі үлкен садақ, қалқан және таға басқа өзі ... бар. ... ... мойнында қара өмілдірігі бар, үстіне қара
тоқым жабылған сұр ат тартылды. Сұлтан әмірлерді ... ... ... мол сый-сияпат көрсетті... ” – деп жазды[15].
Ибн Абдузаһир “халық оның заманында соғыс істерін одан артық білетін, одан
епті, одан ... ... ... атқа ... ... жоқ деп ... ” –
деп тұжырым жасайды. Патшалықты тек қылышының күшімен алды дейді[15].
Ибн Ииас ... ... ... фи ... ... ... ... шешектері) атты еңбегінде Сұлтан Бейбарыстың түр сипаты ... ... ... ... да айбатты, атақ-даңқы асқан, сұлтандаққа
лайық данышпан, мемлекеттің жағдайын білетін, алдында ... ... ... тізе ... ұлы ... еді. Ол бір ... отырмайтын, оның
Шалда-Дамаск пен ... ... * бар еді. ... көп ... аты ... ... ... еді. Қысы-жазы ат үстінен
түспейтін. Мемлекет шекарасындағы жерлерді қосып алғанына қарай оған ... ... ... ... ат ... ... ... белгісі ретінде тамғасында ... ... ... еді. ... соғысқа ынталандыру үшін соғыста
түскен олжаны оларға бөліп беретін, жорықтарды ұйымдастыру үшін көп ... ... ... көп ... ... ... ұзын бойлы
аққұба, дөңгелек сақалды еді. Сақалында бір тал ақ жоқ. Шеру ... ... ... ... ... ... қылышы Бейбарыс
ғұламалар мен діндарларды құрметтейтін, қайырымдылық жасауды ... ... – деп ... ... ... ... ... “Ержүрек ” еді. Тураншахтың кезінде
фаранджалармен * болған. ал-мансура шайқасында көз ... ... ... көрсетті. Жаратқан көмектесіп, сұлтан құтыздың атабегі - әскер
басы деңгейіне көтерілді” – ... ... бір ... Ибн ... ... ... “Ад-дурра аз-
закия фи ахбар ад-даулат ат-туркия” ... ... ... маржан
моншақ”) атты шығармасында Бейбарыс ер жүрек, даңқты ... ... ... ... ... Айла ... мол, саясаты жайлы, істері әдемі,
қимылы ... ... ... ... ... ... ... аяусыз еді. Алымдарды өзі жинайтын. Халықты, ... ... ... көп ... ... ... Бейбарыс екі
рет Дамаскіні өртеп жоқ етпек ... – деп ... ғ. өмір ... ... ... ... “Икду ал-жуман фи тарих аһл ал-
заман” (заман тұрғындары туралы маржан моншақ ) атты еңбегінде ... ... ... ұлты Бури ұғлы ... жатады дей келе, Бейбарысты
сипаттауда теңдеулерді аямайды. “ Жеңімпаз ... ... ... ... жер жаратын. Бойында ұлылық және еріксіз құрметтеу сәзімін тудыратын
айбындылық бар еді. Бойы ұзынға келетін. ... ер ... ... ... ... ... ... сұлтандық ісіне көп көңіл бөлетін, ислам және
мұсылмандардың жеңісіне және ... ... ... ... ... ... (26-бет) Тарихшы ан-Нуайра “Ержүрек, көпшілік құрметтейтін, саясаты
әдемі патша ... және ... ... ... тұрғындарын көп
тәркілейтін. Өте сақ болатын, жігерлі, жауларының көзін жоюда және ислам
жеңісі жолында ... түні бір ... ... пен киімге келгенде
қанағатшыл, үнемді еді. Әскері де сондай болатын”-деп дәріптейді[20]. Ибн
Касир ... ... ... ... ... ... Ол ... мәлік ер жүрек. жігерлі, тұңғиық, көзсіз батыр, сұлтандық ісіне
көп мән беретін. Шарап ... ... ... ... тыйды. Күш-жігері
қуатын жемқорлық, кесір мен бұзықтықты тиюға жұмсады.”
Шамда жүрген кезінде Мизр* ішімдігін тию ... хат ... ... кұт етіп Алла жаратқан бидайды аяқ асты етпейік ” – дейді. Сұлтан ... ... ... ... ... ... жойып, оны жейтіндерді тәртіпке
шақыруды рәсімдейді[9,26].
Тарихшы Ибн Тәңірберді “Жеңімпаз мәлік ержүрек, батыл, жиһангер, муджахид
*, елді сақтаушы, патша ... ... ... ... ұрысқа өзі бастап
кіретін” – дей келе, “Бейбарыс мемлекет басқару ісінде Шыңғыс ханның Ясасын
және түріктің Турасын басшылыққа алатын ... Тура ... жол, ... ... ” – деп ... ... ... дін жолында күресуші муджаһед, айбаты зор,
патша болып жаратылған, ерліктері ... ... ... ... әділетті патша еді. Ислам діні үшін көп еңбек сіңірді. Атақты
шайқастары, көп ... ... – деп ... “Әмірлер одан қатты қорқатын, ол ауырып ... ... ... ... оның ... кіре алмайтын. Ержүрек, өмірі ат үстінде өтті.
Мәмлүктері мен ... ... ... білу үшін ... ... мен ... ... жүре беретін ” – деп тұжырымдайды[27]. Бұл Бейбарысқа
тарихшылар тарихшылар тарапынан берілген жоғары баға, оның ... ... ... ... ... ... ... саналады.
Тарихшылар Бейбарыстың ержүректілігі және батырлығы жөніндегі сөздері бір
жерден шығып отырады. Біздің пайымдауымызша, Бейбарыс ... сай ... ... ... ... ... қатыгездік пен зұлымдыққа ... ... ... ... ... оның ішіндегі кедей-
кепшіктерге әрдайым көңіл бөліп ... ... Оған ... ... ... жететін азық-түлігім болса үлестіріп берер едім” – деген
сөзі куә бола алады. Бейбарыс жыл ... ... ... мен
сопыларға 10 мың ардебб (1 ардебб – 197,75 литерге тең) бидай ... ... ... ... қаза ... ... ... Каир мен Мысырда иесіз өліктерді кебіндеуге арнап арнайы уақып
* ашып, оның түсімін соған ... ... ... ... кезінде
күніне бес мың адамға ауыз ашар беретін болған. Жыл ішінде ... ... ... 600 киім ... Күн ... ... көлемі бір
жарым мың қаңтар * ... бет ... ... “Жетім көрсең жебей
жүр ” – деген ... ... ... ... балаларға арналған құран
оқыту мектебін ашады. 20 ғ. қалыптасқан жетім балаларға деген ... ... ... ... ... ... әрине өте қызық ерекше факт[9,29].
Әл-Мақризи Мысырдағы бір ашаршылық кезінде ... ... ... Каир мен ... қаласы маңындағы кедей-кепшік, кембағалдарды жинап
тізімдеп алдыртты” – деп жазды. “Олардың саны бірнеше мың ... ... ... кедейлерді барлық наиб, әмір саудагерлер мен ... ... үш ... ... ... тамақтандыруға бұйрық берді. Сопылар
жиналатын зауияларға * арнап мемлекеттік қамбалардан күніне 100 ... ... Ибн ... мешіті қасынан тегін нан үлестіретін орын ашады. Осы
орайда тарихшы келесі бір диалогты ... ... ... ... ... ... ... құдай үшін тамақтандыр” дейді. Уәли “Онсызда
жүзін тұрақты түрде тамақтандырып жүрмін” – деп жауап ... ... ... бастап аларсың, мен үшін жүзін ал”- деп ... ... ... ... ... қатты, досына балдай тәтті ” болған.
Бірде, ол ... ... ... “Уа, ... мен ... ... ... не
істередіңдер?” – деп сұрақ қояды. ... ... ... ... қиындықтан шығару үшін аямас едік” – дейді. Сонда ... ... ... мен ғана оны естен шығарғам жоқ. Ол - әмір Сұңқар ... сис ... ... ... ... ... үшін ... Бейбарыстың
қолында тұтқында болатын) ақшасын да жерін де аяп отырған жоқ. ... көз ... ... сұрадым. Бүгін хат алдым. Ол (сис патшасы)
сұңқарды ордадан ...... ... бір қасиеті – іс отлық
шешілмейінше жарияламайтын. Бұл жолыда сол қасиетіне адал ... ... ... ... хан ... ... ... қолға түскен әмірлерінің
бірі сұңқарды жер түбінен тапқызып, өзінің қолында тұтқында отырған ... ... ... ... айырбастайды. Сұңқар Алеппо қаласының
абақтысында жатқанда қолға түсіп ... ... бірі ... ... Иран елхандарының иеліктерінің түгірінде ... ... ... келе ... ... ... шығып қарсы алады. Түнімен
әңгімелеседі. Әмірге қажеті мәмлүк, қаржы, көлік және т.б. ... Каир ... ... ... ... үй ... ... қатарларына қосады Ибн Абдузаһир айтқандай “сұлтан оған адам
өз баласына жасамайтын жақсылықты жасады. ... ... ... бола ... Әл-Мақризи Бейбарыстың қасындағы үзеңгілес достарына асқан
қамқорлықпен қарайтынына мысал келтіреді. Онда “Сұңқар Бейбарыс Шамға бет
алғанда Ғаззаға дейін ақ ... ... ... олжалы болды. Әмір Шамсуддин
сұңқар ар-руми атынан құлайды сұлтан атынан ... ... ... ... тері ... ... алып ... ” – деп қөрсетеді[27]. Бейбарыс
кресшілерге қарсы ... ... ... ... тартып алғанда елмен
жолығады. Әмірлерімен сол жердегі тауға шығыды. Күн ыстық болады. Елді ... бір адам ... ... ... бер екенін айтады. Сұлтан сол бұлақтың
басында тұрып өз колымен елге су құйып береді. Халық ... ... ... жыр ... ... ... заманында өмір сүрген және оның қол ... ... ... ... Ибн Шаддад “Тарих ал-малик аз-заһир” () деген
еңбегінде сұлтанның ... ... ... ... ... жандақты әдеби
кең сипаттамалар берген. Ол Бейбарысқа бір істі істеуге белбұса алған
бетінен ... ... ... ... тек қана өзінің пікірін
басшылыққа алатын. Кеш, ... ... үшін ... ... тырысатын ” – деп
жазды. Бейбарыстың биографы “ сұлтан аңда ... өзі ... ... ... ... ... ... нынайптары және орындаушылары туралы
сұрайды. Егер ойлағаны расталса орнынан ... ... ... ... босатады. Ол әрдайым ғылыммен өнер майталмандарын өзіне тартатын,
тарихшыларды ... ... ... ... ... үлкен ғибарат” ” - деп
отыратын. “Бейбарыс ешқашан жолдан қайырылмайтын, әскерін бір шығарса ... ... – деп ... ... Ибн ... ... ... қарапайымдылығы мен кішіпейілдігі туралы ... ... ... жас баладай қарапайым еді” дейді. Бейбарыс әсірессе халық
арасында үлкен сыйға ие болды. Ол шейхтарға ерекше көңіл ...... ... ... ... ғибадатқа тең ” – деп атап өтеді[15].
Бейбарыстың нағыз көшпенділерге тән қасиеттерді бойында сақтағандығы оның
дүниеге қызығушылығынан да намысшыл ер көкірек ... ... бір ... ... ... ... қамалының найбы Сұлтан Бейбарыстан
қажылыққа ... ... ... ... бірге өзінің меншігіндегі
барлық байлығын сұлтанға беретіндігі жөнінде күәлігін қоса ... бұл ... ... ... оған қажылыққа баруға рұқсат бермейді.
Найып келесі қажылыққа жетпей дүние салады. ... ... ... тағайындалып
одан қалған байлыққа саусағында тигізбейді. ... ... ... жағдайын қадағалап отыратын. Ол үшін майда-шүйде істер болмаған, бәріне
мұқият қараған. Қоластындағы ... ... ... сол ... ... ... ең ... топ саналған християндар мен жебрейлерге де
тізе батыра алмайтын. Сұлтан оларға қатысты істерді ... ... ... ... деп жазады тарихшы. Сондықтан Бейбарыстың
әділеттілігі ... ... аңыз ... ... алғанда Бейбарыс ұлы адамдарға тән қасиетпен өзінің ... ... ... ... ... ашық ... ... қарап “жамандыққа жақсылық ер кісінің ісі – дұр” демекші
оларға кешірім жасап өзінің басқалардан кісі бойы ... ... ... ... кезіп жүрген қиын шақта қыр соңынан түскен әмірлер кейін
кейбір істері үшін ... ... ... ... ... ... олардың барлықтарына бас бостандықтарын беріп, оларды әмірлік
мәнсапқа көтеріп, өзіне адал қызмет етуге мүмкіндік береді. ... ... ... бір ... болады, ол аздаған ақыға бола Бейбарыстың
жүрген-тұрғандарын, айтқан сөздерін жеткізіп тұрады. Бейбарыс оның ... ... ... ... жүре ... оны ... ... кейін сұлтандық таққа отырған да да сол атқосшы ... ... күні ... ат ... ... ешкім жоқ екен, сұлтан өзінің ертоқымын
қарап таба алмайды, сол кезде ... келе ... ат ... көзі түсіп “
Дамаскде тың тыңдаймыз, Каирде тың ... ... ... ... ... ... Сасап қалған ат қосшы “ ертоқымды қарамасам бала-
шағамды қайтып асыраймын” деген екен. Бірақ Бейбарыс оны ... ... ... ... ... ... түспе ” деп шарт қояды. Сол
атқосшы Бейбарыстың өмірінің соңына дейін ... ... ... ... жеп ... Ибн ... ... бес уақыт намазын жолға шықса да
қаза етпейтін. Ол қасындағы мәмлүктерге арнайы мұғалім тағайындап , ... ... ... ... сайлады.Сөзіне сенуге болатын адамдардың
сөзіне қарағанда сұлтан ... ... ... ... ... ... ... 1261 ж барлық ішімдіктерге тиым салды "- дейді тарихшы. Сұлтан
Байбарыс ішімдік ішүге тиым салды тұрғындар мен ... ... ... ... ... зиратының басына аурухана тұрғызып, онда
жатып және келіп емделетін ... үшін ... ... ... ... ... қара ... қашпайтын болған. Кресшілер бекіністерін
қиратуы өз қолымен бастап жұмысқа барлық әмірлер қосылғаны туралы ... бар. Қолы бос ... ... жебе де ... ... Оған
әміршілері мен нөкерлері қосылатын. Ол тұралы ... ... ... ... ... ... істей отырған адам қалмады, сұлтан өз
қолымен біраз жебе жасап, олардың ұштарын қадап, қанатын иді"- ... ... ... ... ... алып тас ... ... сұлтан Байбарыс әміршілерімен бірге тасыды сол оқиға ... бірі ... Ибн ... сұлтанның төзімділігіне қайран
қалған әміршілердің бірі әңгімелеп береді. Ол мен бірнеше рет дем ... ... ... ... ... ... деп ... сұлтан Байбарыс басқа ... ... аң ... ... ... құмар адам болған. Аптасына екі рет ... ... Қолы қалт ... аңға ... ... сіңген әдет еді. Кірешілер
қамалдарын алу үшін ... ... ... ... аңға шығуды
ұмытпайтын. Бейбарыс сұлтан сонымен ... ... аң ... өте әуес –
тұғын. Сұлтанның қаршыға, бүркіттерінің баптап ұстайтын мемлекет есебінен
лайық алып тұратын ... ... ... ... тазысыз қандай
аңшылық сұлтан итпен де аң-құс аулауға шығатын. Тарихшылар Бейбарыс құстары
мен иттерді ... ... ... ... ит-құстарға арналған арнайы
асханасы, арнайы тамақ дайындасын деп көрсетеді. Сұлтан аң құмарлығының
арқасында ... ... ... құлаған фактілері кездеседі. ... " ... 1261. ж ... ... ... ... аңға ... аттан құлап, бет терісін жыртып ... ... ... ... елді ... ... жүре ... – дейді[13].
Әл-Мақризи "сұлтан Бейбарыс Каирден шығып Шамға бет алды. Ғазаға жеткенше
аң аулап барды аңшылық олжалы болды" – ... Химс ... ... ... ... атып ... саған арнадым деп бір күнде қанжығаға байлаған
жетпіс киікті оның қанжығасына байлады"
Ибн Абдузаһр "сұлтан Кракқа бет ... ... ... ұшып ... ... қолдарымен ұстамай, сұлтан бұны жақсы ырымға санады" – деп
жазады.
Бейбарыстың тілі туралы Ибн ... "... ... ... ... ... ... осы үкіметтің атқарушысы сұлтанның арабшадан
аудармашылығы ата бекке мол ... ... ... ... Осы ... ... Бейбарыс арабша мен тілмаш арқылы сөйлескен бірақ,
Бейбарыс араб тілін білген. Ибн Уасил ... " ... ... ... ... атты ... еңбегінде төмендегідей оқиғаны келтіреді: Бейбарыс
Мансұрдың ... ... ... ... ... ... ... ақшалай аударып тұрады (әскер басы болса да ... ... ... Содан соң Бейбарыс Мейхке "аудармашы ... ... ... ... ... ... осы істің мәнін
түсісін дегенім" – деген мәліметтер келтірген[16]. Соған қарағанда Бейбарыс
арабша ... ... он төрт ... жат жұртта жүрген сұлтан арабша білген
деп болжаса да болады. Алайда мамлүктер ... ... ... бір-
бірімен түрікше, тарихшылар айтпақшы қыпшақша сөйлеген. Мысалы Бейбарыстан
кейін сұлтандық ... ... ... ... ... тілін білмейтін,
бірақ түрікше және қыпшақша ... ... деп атап ... ... ... ... ана тілдерін үстем ұлт ретіндегі орнын
сақтап ... ... ... деп ... әлі ... ... ... қоймағанын байқатады[9,40].
Ұстазының өзінін мәмлүктеріне әкедей болғандығы сұлтан Бейбарыстың 1271 ж.
Мысырдағы мәмлүктеріне Дамашқыдан жазған хатынан көрінеді. Онда ол ... ... ... ... үшін ... әкелерінің
сендерге сағынышты сәлемін жолдайды".-деп жазады.бұл хат ... ... ғана емес ... әке, ... аға ... ... сатып алған, одан соң оның бас бостандығын беріп, тәрбиелеген
ұстазбен іні арасындағы байланыстар өте ... ... ... көптеген
мысалдар бар мысалы Бейбарыс сұлтан тағына отырғанда өзінің ұстазы Әмір
Айтегінді ұмытпай ... ... ... жауапты қызметтерге,
атап айтқанда Бейбарыс мемлекетінің екінші ірі бөлігі болып табылатын Шам
елдеріне өзінің Найбы орынбасары етіп ... Сол ... ... ... бірі ... табылатын Ніл дариясының бойындағы ... ... ... ... ... оған ... ... тарихшы Ибн Тәңірберді жазғандай оны " мені тәрбиелеген ұстазым"-
деп көтермелеп отыратын ... ... тек қана ... ұстазымен ғана
шектелмей өзінің ... ... Әмір ... да ... сенім
білдірген[24]. Бейбарыс таққа отырғанда Рауда қамалындағы қамалды қайта
қалпына келтірді. Бейбарыстың кесене ескерткіштері ... ... ... ... ... оны өз кезегінде сөз етерміз, бұл ... ... ... өткізген Каирдегі Тулун мешіті, Әл-Азхар ... ... ... ... атасақ жеткілікті.
Тарихшылар қиын жағдайда Бейбарыс бастаған қыпшақтар қалаға ... ... ... ... ... 1500 адамың көзін жойып жеңісті
француздардың қолынан жұлып алып шешуші сәттерде найзағайдай жарқылдағанын
мақтанышпен жазады.Тураншах қыпшақтардың түбіне ... ... ... ... қимыл жасауға мәжбүр болады. Фраскарудегі сұлтан шатырында
асқа отырғанда әмір ... ... ... ... ... ... қылыш
қолын көтеріп қалған сұлтанның саусақтарын шауып түседі.
Сұлтан таң атса құтылуға мүмкіншілік болмайтындығын түсінді. Қуанышта,
қайғыда Бейбарыстың ... ... ... бір бөлігі қаладан карратын
қақпасын өртеп (бұл қақпа кайр қаласында әлі ... ... бар, Баб ал ... күйген қақпа аталады.). шығып ... ... ... ... ... ... кешіккендер тоналды, абройы, бала-шаға,
қатындары аияқ асты болды, барлары байланды, ... ... ... ұсталып
ағашқа қағылады. Абақтылар мен зындандар қыпшақтарға толды. Әмір ... ... ... ... басшысы Бейбарыс екендігі анық
көрінді[13].
Бейбарыс бастаған қыпшақтар Дамаскіден Қарақ бекінісіне кетулеріне тура
келді. Бейбарыс ... ... ... сол ... тұрып жатады. Тарихшылар
Карак билеушісімен Бейбарыс арасында болған қызық оқиғаны келтіреді. ... ... ... ... ... балға батырып жеп отырғанда оның
көзі Бейбарыстың қолындағы меңге түседі де «қолыңыздағы ... не ?» - ... ... ... ... ... қарап отырмай патшаның түсі
өзгеріп Бейбарысты өлтірмек болады.осы оқиғаның себебінен ... ... ... ... ... болады. Кейін Бейбарыс оған
істегендерін ... ... ... дәл осы ісі үшін ... Құтыз кешегі «қанжығада көрісетін жаулары» қыпшақтарды ылдынан
шығып, Бейбарысты аса қадырлы меймандар ... ... ... ... ... көрсетеді. Сұлтан асқан мырзалықпен Бейбарсқа калиюб жерін
толық иелікке береді. Тарихшы ән – ... ... ... ... шығу ... ... сұлтанның шешімін күшейтті» - деп жазды.
Әрине, бүкіл саналы ... ...... ата ... ... ... мымсырдағы сұлтандық тақты иеленіп бар күшті жауға қарсы
салып жатқан шақта Құтыз ... ... ... айлалы қолбасшыға өте
зәру еді[9,82].
Мұсылман әскерінің барлаушы тобын бастап жау ... әмір ... ... ... ... ... ... шайқас болмаса да,
тарихта бірінші рет, ... тас – ... етіп ... ... жау жүрек әмірдің бұл ерлігі мұсылман жасағын рухтандырып,
моңғол әскері алдындағы қорқыныштарын біраз сейілткені ... ... ... ... ... майсарасын Әмір бахадур
майманасын, ал сұлтан Құтыз әсікердің ерауылын, ... ......
ортасын бастайтын болып келіседі[9,83].
Тарихшылар әмір Бейбарыс Құтыздан бұрын Дамаскіне кіріп, Кетбұқа жасағының
қалдықтарын ... ... ... ... Мәмлүктер тұтқынға түскен көптеген
мұсылмандарды құтқарып алады. Моңғол әсікерінің бала – шағасына дейін қолға
түсірді.
Бейбарыс сұлтан болғанда 1260 жылы айын ... ... ... ... ... деген атпен әйгілі болған ескерткіш тұрғызды. Бұл аймақ тарихында
жеңіс құрметіне тұрғызған бірден – бір ескерткіш болып табылады.
Ибн ... ... ... қасында Бейбарыс бар, мысырға беталғанда,
ниеті өзгеріп, көкірегіне нан пісті. Бейбарыс оны түсінді. ... ... мен ... риза ... ... ... іс істеуге сұранды. Бірақ, Құтыз
Бейбарыс аты шығып кетеме деп қорқып, оған тосқауыл болды» - деп жазды ... ... ... ... ... өршіп Құтызға қиын-қыстау кезде
тірек болған Бейбарыс енді ... ... соң оған ... ... ... ... ... түскен татар әйелдерінің бірін сұрайды.
Құтыз оған ... ... ... қолын сүймек болып сұлтанға жақындап
келіп оның қолынан ... ... деп ... Ибн ... Ибн ... сөзімен айтқанда ағасы Әмір Ақтайдың өнімі (үшін
Құтыздан кек қайтарды. Осы жорамалдың дұрыстығын Бейбарыстың ... ... оның ... ... ... ... ... болған Ақтайдың
аруағы алдындағы інілік парызын орындағанын көрсетеді[13].
Әмір Бейбарыс Һижраның 638 жылы Зы ад ... ... 19, ... күні ... жылы 23 ... күні ... қамалға келіп кіреді де ... ... Сол ... ... Бейбарыс 35 жаста болатын.
Сұлтанның сөзге тоқтайтын ұстамдылығы, ... ... ... ... ... бір әңгіме айтылады. Онда сол
замандағы тәртіп бойынша жорыққа кететін шығынның бір бөлігін ... ... ... Оны ... адам ... бір динардан салған мәлім. Ал,
Бейбарыс туралы халық арасында ең көп ... ... ... ... халық романдары "сиралар" болып табылады. Бұл сиралар жазылуы
жайлы ... ... сөз ... "Бейбарыс сирасы" және оның жазылуы тарихы
Араб ауыз әдебиетінің күні бүгінге дейін өмір сүріп, ғасырдан ғасырға
шеру тартып келе ... ... де ... ... бірі – ... ... ... науадирлері (әңгіме, аңыздары). Бұлардың
бір қатары қазақ фольклорындағы ... ... ... сүю, басқыншы
жаудан ел қорғау идеясынан туған. Жат ... ... ... ... ... ... ерлік істерін қазақ халқы секілді арабтар да
ардақтап жырына қосқан.
Ал, ондай мыңдаған өлең ... ... ... ... ... ... бері өмір ... келеді. Олар ел аузында қалған елеулі
мұраларды жаттап, ел аралап ... ... ... ... ... ... күндері, немесе жұма сайын ескі мадиналарағы суқтарға (базарларға)
жиналып қиса айтады. Ондай жыршыларды араб халқы маддахтар ... ... деп ... ... ... ... ... еске сақтап тек ауызша ғана
емес, сонымен қатар күні бұрын қағаз бетіне түсірілген ... ... ... яғни ... ... хроника, жиһанкездердің (Синдбад теңізші
секілді) жазбаларын күн ілгері ... ... ... ... оқиғаларды
өзінше жырлайды. Қиссаның кейбір тарауларының арасына кідіріс жасап, өзімен
бірге тастамай ала жүретін музыкалық аспабында ... ән ... та ... өзі сайып келгенде музикалық драманы тыңдағандай әсер береді.
Мадақтар айтатын жыр да сан ... ... ... олар ... ... ... ... айтса, енді бірде «Мың бір түн» секілді таң ғажайып
хикаялардың ... ... ... ойып алып ... Бірақ қашанда да
олар қарапайым халық сүйіп тыңдайтын, ... ... ... ... ... Крымский араб әдебиетінің тарихына арналған зерттеу еңбектерінде
XVII-XVIII ғасырлардан бастап Таяу және Орта ... ... ... ... ... ... араб жыршыларының өнерін өз көзімен көріп,
тыңдап, соңына олар жайлы таң қала жазғанын[26], әсіресе ... ... ... ... ... Мысыр» деген шығармасында араб
ертегішілері мен ... ... ... ... келтіргенін айтады.
Шынында да Денон араб халқының мұндай қиссаларды, аңыздарды тыңдауға
ертеден әуес ... ... бір ... ... әлде неше рет ... екенін жазған. Өйткені, әрбір жыршы өзінің репертуарындағы қиссаларды
тек өзіндік қайталанбас өрнекпен, өзіндік ерекшеліктермен ғана айтады. ... олар ... ... тым ... да бір ... емес. Кейбір жыршылар тек махаббат,
сүйіспеншілік жайлы қиссаларды ғана ... ал енді бірі ... ... ... яғни араб ... ... ... айқасатын
тұстарын келістіріп, кестелеп, қиюластырып, өрнектеп, аса мән бере ... ... Өзге ... өмір бойы тек ... ... ... ... ғана
аузынан халық сүйіп таңдайтын қисаларды ғана айтатын болған. Сондықтан ... ... ... бір көрген спектакльдерін қайта көру үшін бір
театрға әлде неше рет ... ... бір ... қиссаларын бірнеше рет
тыңдауға дайын. Өйткені қисса Шығыс бас халықтары ... ... ... ... кеш ... немесе мереке қарсаңында халық көп
жиналатын түрлі шайханаларға ... ... ... ... ... ... ... Қолына контрабас секілді музыкалық аспабын ала ... ... ... жерде отырып, темекі ... ... ... ... ... жіті бақылап, аузынан шығатын сөздерге
елти қарайды. Егер ол халық бұрыннан жақсы білетін ... ... ... ... ... ... ... болса, тыңдаушылар наразылық
білдіріп шу ете қалысады.
Қисса айтылып біткен соң ... ... иесі ... қаржы
төлейді.Сосын тыңдаушылардың бірі маддахтың рұқсатымен қолына табақша алып
отырғандарды аралай бастайды. Әрине, тыңдағаны үшін ақы ... ... ... ... Тек қиссадан алған әсерге елтіген халықтың өзі-ақ маддах
табақшасына ... ... ... динарларды салып жатады.
Атақты француз ақыны Ламартин өзінің «1832 – 1833 жылдарды ... ... атты ... осындай маддахтар жайлы тебірене жазған.
Оған жолсерік болған ат ... ... ... бар ... ... ... ... кешкі керуен сарайларға қонаға тоқтаған соң от
жағалай отыратын арабтар қисса айтудан, ... әсте ... ... ... ... кезде қолдарын төбелеріне қойып; «Алла, Алла» ... ... ... ... айтып ризашылық, таң қалғандық сезімдерін
білдіреседі. Ламартин осындай маддхтарды өз ... ... ... ... ... ... Каир, Бейрут шаһарларынан жиі кездестірілген[28].
Мағриб араб халқының арасында жылшылар Машриқ елдеріндегідей маддах
деп емес, фдауилер деген ... ... ... ... ... ... (XX ғ.). ... да саяхатта болғанында фдауилердің жырын
тыңдауға халықтың өте көп жиналатының, тыпты оның жыр ... ... ... туристерге арналған анықтамаларға кіргізілгенін еске ... бір ... ... ... еді, жұрт оны ... ... ... қазір оның орнына таласып жүр», - дейді ол[29].
Солтүстік Африкадағы Мавритания, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия ... ... ... ондаған, жүздеген жылдар бойы елік еткен дад жерлік
басқыншылар жыршылар өнеріне барынша тыйым салып ... Егер әлде ... ... ... алыс ... ... келу үшін ... сұрай
қалса, одан ғазауаттарды білетін, білмейтіндігі жайлы қадала ... ... ... білсе, халықты жігерлендіріп, рухын көтеріп, қайрап,
қанаттандырып көтеріліске шақырады деп қорқа қараған.
Маддахтар мен фдауилер ... араб ... ерте ... ... өте
жоғары бағалаған. Мысалы умаййадтар әулетінен шыққан халифалардың бірі Абд
әл-Малик (685-705) кезекті бір қиын ... ... ... ... ... ... ... айтатын қиссашылар көзіне түспеген соң: «Айна-
л-қуссасу? Фа лам йуджиб ахадун» - ... ... ... де жоқ қой» ... Сауалына жауап ала алмаған ол тағы да: «Онда Антараның өлеңдерін
жатқа ... ... - деп ... ... ... алдында араб жыршылары ежелгі батырлар туралы қиссалардан
үзіділер айтатын ... ... өзі ... ... көтеріп
жеңіске деген құштарлығын арттырады.
Маддахтардың өздері де сан-салаға бөлініп кетеді. Мысалы шуарһлар
(ақындар), ... ... ... ... ... тек ... (бұл өзі 1600 ... немесе 38 тараудан тұратын ... ... тек ... ... ... ғана ... алады) оқиғасын жыр етсе,
мухаддистер өмірде болған тарихи тұлғалар ... ... ... ғана ... айтатын халық оманандарын да екі салаға бөліп қараған жөн.
Біріншісіне – бәуәуилер тұрмысынан алынған қиссалар, ... ғана ... ... ... Исламға дейін өмір сүрген бәуәилердің жауынгер ақыны
Антара ибн Шаддад жөніндегі аңызды жатқызуға ... Ал, ... ... ... ... ... мен белгілі бір тарихи ... ... ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан да бұл
тарихи роман оқыған секілді ғана әсер береді.
Осы ретте айта кететін жайт – ертеректе ... тек қана ... ғана ... ... ... ... жырларды ғана айтатын
болса, ал VIII-IX ғасырлардан бастап араб ... ... ... ... байланысты), немесе мұсылман халықтарының шет елдік
басқыншылармен жүргізген соғыстары (газауаттары) ... ... ... римдіктер «Энейдасы», гректер «Илиадасы», мен ... ... ... ... «Жоғалған жұмағы»,
немістердің «Нибелунгілер», мен ... ... ... «Шаһ ... ... араб ... да ... мақтанышына айналған «Антара ибн Шаддад», «Бани һилал жайлы эпопея»,
«Жауынгер ханша Ду-л-Химма жайлы қисса», «Сайф ибн ... ... ... бір түн» ... ... шығармалары бар.
Тарихи деректерге үңілсек, Бейбарс 1223 жылы Отырар өлкесінде Сауран,
Сығанақ қалаларының бірінде туылғанын байқаймыз. Отырар өңірін ... ... оны ... ... ... алып, Мысырдың сол
кездегі күрді текті сұлтаны Салих Наджим ад-Динге сатады[30].
Отырар өлкесіндегі секілді осы батырдың өз аты Жолбарыс ... ... ... ... ... ... деп атап кеткен секілді. Жас
батыр әуелі Сириядағы әскер өнеріне машықтандыратын мектептен ... ... ... жазылады да әл-Мансур атты жерде
қарсыластарымен ... ... ... ... үлгілерін көрсетіп көзге
түседі. Өзінің талантты әскер басы екенін дәлелдейді.
Крест тағушыларды талқандағаннан кейін ... ... ... Туран шаһ пен бақталаса Кутузды тақтан тайдырады. ... ... ... тұс ... 1258 жылы ... ... ондағы әміршілер
әулетінің бірқатарын дарға асып үлгерген кезі болатын. Ал, тірі қалған
Бағдад халифаларының ... ... ... Оны сол ... ... ... 1261 жылы әл-Мустансир деген атпен халифа етіп жариялайды. Міне
сол жаңа халифаның қолымен ол сұлтан ... ... енді ... ... ... Мысырға ұмтылған монғолдардын тас-
талқанын шығарады. Әскер ... ... ... ... қыпшақ батыры тұсында егін шаруашылығы мықтап дамыды. Суландыру
жүйелері жөнделіп қалпына келтірілді. Көптеген ... ... ... ... мен Египеттен жер бөлініп беріледі. Осылайша Бейбарс басқарған
жылдарда Мысыр ... ... ... дами ... Өйткені Египеттің әл-
Искандария, (Александрия), Дамиетта, әл-Каһира (Каир) секілді қалалары ірі-
ірі сауда орталықтары болды.
Сауданың өсіп ... ... та ... ... ... ... Венеция, Сицилия, Генуя, Индия, Орта Азияның ... ... ... ... ... Сол үшін де ... ... көп салықтар алады.
Бейбарс талантты әскер басы еді. ... ол ... ... көтереді.
Мұсылман текті халықтардың ежелгі жауы ... ... ... ... ... ... қия бастырмайды.
Көп ұзамай-ақ Байбарыс есімі де «Мың бір түн» хикаясының негізгі
кейіпкерлерінің біріне ... ... ... ... ... һарун
ар-Рашид (786-809) секілді аңызға айналады. Өйткені Байбарс ... ол да ... ... ... сияқты қарапайым киініп ... ... ... Халық өмірімен етене жақын танысады. Қылмыскерлерді
жазалап, күнәсыздарға көмектеседі. Міне, оның осы ... ... ... мән ... ... ... ... Бейбарс жайлы аңыздар, қисса, әңгімелер ... ... ... ... ... И.М.Фильштинский Бейбарс туралы
халық романдарының бірінші рет ... ибн Ийас (XVI ғ.) ... ... Ол ... ... ... өзіне дейін өмір сүрген
жылнамашы, тарихшы, биографтар Мухи ад-Дин ибн Абд аз-Захир (1223-1292), ... ... ибн ... ... (1409-1470) қалдырған
мағлұматтардан алған[31].
Бір қызығы өткен ғасырда өмір-сүріп Египетте біраз ... ... ... Лэн ... осы ... ... ... аузынан
түспей жүрген ең үлкен хикаяның да осы ... ... ... ... ... ... осы ... тамаша ғалымы, жазушысы, Мысыр әдебиетінің
классигі Таһа Хусейн (1889-1975) де өзінің «Аййам» ... деп ... бала ... ... ең көп ... ... осы Байбарс Батыр
туралы еді деп еске алады. Мұнда да бір ... ... бар ... ... заманында өмір сүрген тарихшы Вильгельм Трипольский де
оған: «Байбарс жауынгер ретінде Юлий Цезарьмен терезесі тең тұра ... баға ... ... ... ... ... ... қолынан қазаға ұшырайды.
Ол жауыздықпен батырдың балаларына да у ... ... ... ... ... ... ұшыратады. Бірақ Қалауының өзі де өлім ... уәлі ауыз ... ... ... осылай дейді[20].
Мадақтар да бір келкі ... ... ... тек ... ... ... ғана айтса, ал енді бірі соғыс тақырыбына
арналған қисаларды яғни араб ... ... ... ... ... ... ... өрнектеп, аса мән бере айтуға
шебер келеді. Өзге жыршылар өмір бойы тек өзіне ұнаған немесе ... ... ... ... ... ... ғана ... болған. Сондықтан да
араб халқы париждіктердің бір ... ... ... көру үшін ... әлде неше рет ... ... бір тыңдаған қиссаларын бірнеше рет
тыңдауға дайын. Өйткені, қисса Шығыс халықтары ... ... ... ... кеш мезгілінде, немесе мереке қарсаңында халық ... ... ... ... ... жұрттың бәріне жақсы
көрінетін биіктеу жерге орналасады. Қолына контрабас секілді ... ала ... ... ... орындықта, жерде отырып, темекі түтінін
будақтататын тыңдаушылар маддахтың ... ... жіті ... ... ... елти қарайды. Егер ол халық бұрыннан жақсы білетін қисса,
жырларды айтқан ... ... як ... ... ... ... наразылық білдіріп шу ете қалысады.
Қисса айтылып біткен соң жыршыға кофеханаға иесі ... ... ... бірі ... рұқсатымен қолына тарелка алып
отырғандарды аралай бастайды. Әрине тыңдағаны үшін ақы төлеудә ешкім де
талап ... Тек ... ... ... ... ... өзі-ақ маддах
тарелкасын күміс, бақыр дирһам, динарларды салып жатады.
Атақты француз ақыны Ламартин өзінің «1832 – 1833 ... ... ... атты ... ... ... жайлы тебірене жазған.
Оған жолсерік болған ат айдаушылар арасында ... бар ... ... ... ... ... керуен сарайларға қонаға тоқтаған соң от
жағалай отыратын арабтар қисса айтудан, тыңдаудан әсте ... ... ... ... ... қолдарын төбелеріне қойып; «Алла, ... ... ... мағынадағы сөздер айтып ризашылық, таң қалғандық сезімдерін
білдіреседі. Ламартин осындай маддхтарды өз сапарында ... ... ... ... ... Каир, Бейрут шаһарларынан жиі кездестірілген.
Мағриб араб халқының арасында жылшылар ... ... ... ... ... ... атпен белгілі болған. Белгілі фольклорист Эмил
Дермонгем (XX ғ.). Марроко да ... ... ... ... ... өте көп жиналатының, тыпты оның жыр айтатын белгілі бір
жерлері туристерге ... ... ... еске ... бір ... ... болып еді, жұрт оны ... ... ... ... оның орнына таласып жүр», - дейді ол.
Солтүстік Африкадағы Мавритания, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия ... ... ... ... ... жылдар бойы елік еткен дад жерлік
басқыншылар жыршылар өнеріне барынша тыйым салып отырды, Егер әлде ... ... ... алыс ... барып келу үшін мәулет сұрай
қалса, одан ғазауаттарды білетін, ... ... ... ... ... жатқа білсе, халықты жігерлендіріп, ... ... ... ... ... деп қорқа қараған.
Маддахтар мен фдауилер өнерін араб халқы ерте кезден ... ... ... ... ... ... шыққан халифалардың бірі Абд
әл-Малик (685-705) кезекті бір қиын шайқас алдында ерлікке, батырлыққа
үндеп ... ... ... ... ... ... ... соң: «Айна-
л-қуссасу? Фа лам йуджиб ахадун» - «Қиссашылар қайда? Біреуі де жоқ қой» -
деген. Сауалына жауап ала алмаған ол тағы да: ... ... ... ... қайда?» - деп қайта сұраған.
Бұрын соғыс алдында араб жыршылары ежелгі батырлар туралы қиссалардан
үзіділер айтатын ... ... өзі ... ... көтеріп
жеңіске деген құштарлығын арттырады.
Маддахтардың өздері де ... ... ... ... ... мухаддистер (әңгімешілер). Соның ішінде шуарһлар тек ... (бұл өзі 1600 ... ... 38 ... ... ... шығарма.
Онымен тек Антара туралы қисса ғана ... ... ... жыр ... ... ... тарихи тұлғалар жайлы оқиғаларды, ... ғана ... ... ... ... да екі ... бөліп қараған жөн.
Біріншісіне – бәуәуилер тұрмысынан алынған қиссалар, аңыздар ғана ... ... ... ... дейін өмір сүрген бәуәилердің жауынгер ақыны
Антара ибн Шаддад жөніндегі аңызды жатқызуға болады. Ал, ... ... ... тарихи оқиғалар мен белгілі бір тарихи адамдар өмірі
арқау болады. Мұнда ... ... ... келеді. Сондықтан да бұл
тарихи роман оқыған секілді ғана әсер береді.
Осы ретте айта ... жайт – ... ... тек қана ... ғана ... ... ... байланысты жырларды ғана айтатын
болса, ал VIII-IX ... ... араб ... ... ... ... байланысты), немесе мұсылман халықтарының шет елдік
басқыншылармен жүргізген соғыстары (газауаттары) жөніндегі тақырыптарды ... ... ... гректер «Илиадасы», мен «Одиссясы»,
италияндықтардың «Құдіретті комедиясы», ағылшындардың «Жоғалған ... ... мен ... ... ... «Шаһ ... ... араб халқының да сондай
ұлттық ... ... ... ибн ... «Бани һилал жайлы эпопея»,
«Жауынгер ханша Ду-л-Химма жайлы қисса», «Сайф ибн Зу-Иақзан ... ... бір түн» ... ... ... ... енді ... елдерін жаулап Мысырға ұмтылған монғолдардын тас-
талқанын шығарады. Әскер ішінде темірдей тәртіп орнатады.
керуендері мен кемелері тоқтап өтетін. Сол үшін де ... ... ... алады.
Өйткені Бейбарс заманында өмір сүрген тарихшы Вильгельм Трипольский де
оған: «Бейбарс жауынгер ретінде Юлий Цезарьмен терезесі тең тұра ... баға ... ... ... ... ... уәзірдің қолынан қазаға ұшырайды.
Ол жауыздықпен батырдың балаларына да у беріп өлтіреді. Жақын жолдастары
мен зайырын куғын-сүргінге ... ... ... өзі де өлім ... уәлі ауыз ... қалдырған әңгімелер осылай дейді.
Жоғарыда Түркістан жұртының Бейбарысты Жолбарыс батыр ... ... сол ... ... деп ... ... ... Бейбарс – Жолбарыс
батыр әл-Фараби секілді өмірінің соңғы жылдарында туған жеріне оралған да
шығар. ... ол жағы әзір ... Ал, ... ... қыпшақ батыры
Бейбарстың Мысырда қапыда қаза тауып онда жерленгенін айтады.
Араб ауыз ... күні ... ... өмір сүріп, ғасырдан ғасырға
шеру тартып келе ... ... де ... ... бірі – ... (романдары), қисса, науадирлері (әңгіме, аңыздары). Бұлардың
бір қатары қазақ фольклорындағы секілді халықтың ... сүю, ... ел ... ... ... өлең жолдарын жатқа айтып, таратып жүретін болған. Әдетте
олар мереке күндері ... жұма ... ескі ... ... жиналып қисса айтады. Ондай жыршыларды араб халқы маддахтар
(маддахшылар, хвалители) деп ... ... ... ... ... еске ... тек ауызша ғана
емес, сонымен қатар күні бұрын қағаз бетіне түсірілген текске қарап ... яғни ... ... ... ... (Синдбад теңізші
секілді) жазбаларын күн ілгері шұқшия қарап, сонда ... ... ... ... де ... ... кетеді. Мысалы,шуарһлар
(ақындар), мухаддистер (әңгімелер). Соның ішінде шуарһлар тек ... ... өзі 1600 ... ... 38 ... тұратын үлкен шығарма алады)
оқиғасын жыр емес, мухаддистер өмірде болған тарихи ... ... ... ... ғана ... ... ... халық
романдарын да екі салаға бөліп қараған жөн. Бірінші, бәдәуилер ... ... ... ғана ... Бұған мысал ретінде исламға дейін
өмір сүрген бәдәуилердің жауынгер ақыны Ан–тара ибн Шаддад ... ... ... Ал, екіншісіне орта ғасырларда болған тарии адамдар ... ... ... элемент әлсіздеу келеді. Сондықтан да бұл тарихи
роман оқыған секілді ғана ... ... Осы ... айта ... жайт ... мухаддистер тек қана Мухаммед Пайғамбарды ғана ... ... ... ... ғана ... ... ал 8–9 ... бастап араб
жасақтарының ерлік істері (Исламның таралуына ... ... ... шет ... ... ... ... жөніндегі
тақырыптар жыр етті. Осы тұста Бейбарыс сирасы өмірге ... ... ... біз ... ... тақырыбызды ашуда қолымызға түскен
жалғыз сира ... ғана ... ... ... ... ... бяндайтын боламыз.
II "БЕЙБАРЫС СИРАСЫНДАҒЫ" ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ
2.1 Мысырлық халқының ауыздағы Бейбарыс тұлғасының ... ... де «Мың бір түн» ... негізгі кейіпкерлерінің
біріне айналған аббастықтар әулетінен шыққан ... ... ... сияқты
қарапайым киініп түнгі Каирді аралап кетеді. Халық өмірінен етене жақын
танысады. Қылмыскерлерді жазалап, ... ... ... оның ... ... де ... мән ... айтады.
Араб халқы шығарған Байбарс аңыздары, қисса, әңгімелер бір ... ... ... ... Егер ... ... гректер
«Илиадасы», мен «Одиссясы», ... ... ... ... ... ... ... мен
«Мессидасы», үнділіктердің «Махабхаратасы», парсылардың «Шаһ намасы» болса,
араб халқының да сондай ұлттық мақтанышына айналған ... ибн ... ... жайлы эпопея», «Жауынгер ханша Ду-л-Химма жайлы қисса», ... ... ... ... «Мың бір түн» ... ... шығармалары
бар.
Халық ауыз екі аңыздарында Байбарыс тұлғасына қатысты, оның ерекше
батырлық ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін сақталып жеткен жырлар маддақтар ... ... біз ... орай ... ... толық мәтінімен
кездестіре алмадық, там-тұмдап ғана кездестірдік. Оның өзі сол заманғы
деректер мен ... ... ... ... ... ... ... күресуші муджаһед, айбаты зор, патша болып жаратылған, ерліктері
аңызға айналған, кейбір зұлымдықтары болмаса, әділетті ... ... ... көп ... сіңірді. Атақты шайқастары, көп ... ...... ... “Әмірлер одан қатты қорқатын, ол ауырып жатқанның өзінде
де үстіне ешкім оның рұсатынсыз кіре алмайтын. Ержүрек, ... ат ... ... мен ... ... ... білу үшін ... аты мен желмая мініп жүре беретін ” – деп ... ... ... тарихшылар тарапынан берілген жоғары баға, оның
үстіне, Әл-Мақризи ортағасырлық ... ... ... ... Бейбарыстың ержүректілігі және батырлығы жөніндегі сөздері бір
жерден шығып отырады. ... ... ... заманына сай қатал
болған кездері болған, ... ... ... пен ... ... Әділетті сұлтан қарапайым халыққа, оның ... ... ... көңіл бөліп көмектесіп отырған. Оған ... ... ... ... ... ... ... берер едім” – деген
сөзі куә бола ... ... ... ... бейшаралар мен
сопыларға 10 мың ардебб (1 ардебб – 197,75 литерге тең) ... ... ... ... ... қаза тапқандардың бала-шағасына көмек
көрсететін. Каир мен ... ... ... ... ... ... ... ашып, оның түсімін соған бағыштайтын болған. Бейбарыс ... ... бес мың ... ауыз ашар ... ... Жыл ... ... қосымша нашарларға 600 киім беретін. Күн сайын жалпы көлемі бір
жарым мың ... * ... ... ... ... жүр ” – ... ... жанынан жетім балаларға арналған құран оқыту мектебін ашады. ... ... ... ... ... ... адамгершілік көзқарасқа
Бейбарыс ортағасырлар қойнауында көтеріле білгендігі әрине өте қызық ерекше
оқиғалардың біріне бағаланады.
Әл-Мақризи Мысырдағы бір ... ... ... келіп, “Сұлтан
Бейбарыс Каир мен Мысыр қаласы маңындағы кедей-кепшік, кембағалдарды жинап
тізімдеп алдыртты ” – деп ... ... саны ... мың ... ... ... ... барлық наиб, әмір саудагерлер мен байларға бөліп
беріп, үш ... ... ... ... ... берді. Сопылар
жиналатын зауияларға * арнап мемлекеттік қамбалардан күніне 100 ... ... Ибн ... ... ... тегін нан үлестіретін орын ашады. Осы
орайда тарихшы келесі бір диалогты мысалға ... ... ... ... ... ... ... үшін тамақтандыр” дейді. Уәли “Онсызда
жүзін тұрақты түрде тамақтандырып жүрмін” – деп жауап ... ... ... ... ... мен үшін ... ал”- деп ... өтініш
жасайды.
Шынында Бейбарыс “дұшпанға тастай қатты, досына балдай ...... ол ... ... ... “Уа, әмірлер мен тұтқынға түсіп қалсам не
істередіңдер?” – деп сұрақ қояды. ... ... ... ... ... ... үшін ... едік” – дейді. Сонда Сұлтан Бейбарыс
“Сендер, ұмыттыңдар, мен ғана оны ... ... жоқ. Ол - әмір ... ... сис ... (кіші Армения королі) баласы үшін (баласы Бейбарыстың
қолында ... ... ... да ... де аяп ... жоқ. ... көз ... Сұңкарды сұрадым. Бүгін хат ... Ол (сис ... ... ...... Бейбарыстың бір қасиеті – іс ... ... Бұл ... сол ... адал ... ... ... Хулагу хан Шамды басып алғанда қолға түскен әмірлерінің
бірі сұңқарды жер түбінен тапқызып, өзінің қолында ... ... ... ... ... ұлына айырбастайды. Сұңқар Алеппо ... ... ... ... ... ... бірі сұлтан Исахтың
қармағында Иран елхандарының иеліктерінің түгірінде болады. ... ... келе ... ... ... ... қарсы алады. Түнімен
әңгімелеседі. Әмірге қажеті мәмлүк, ... ... және т.б. ... Каир ... ... ... ішінен үй салып береді.
нөкерлерінің қатарларына қосады Ибн Абдузаһир айтқандай “сұлтан оған адам
өз ... ... ... ... Бұдан артық достық бола ма екен!”
(29 бет аяғы 30 бет ... ... ... ... үзеңгілес
достарына асқан қамқорлықпен қарайтынына мысал келтіреді. Онда “Сұңқар
Бейбарыс Шамға бет ... ... ... ақ ... ... ... ... Әмір Шамсуддин сұңқар ар-руми атынан құлайды сұлтан атынан түсіп
әмірдің басын тізесіне ... тері ... ... алып ішкізеді. ” – деп
көрсетеді. Бейбарыс кресшілерге қарсы жорықтарының бірінде сафад ... ... ... ... ... сол ... ... шығыды. Күн
ыстық болады. Елді шөл қысқанда бір адам жақын жерде бұлақ бер ... ... сол ... ... ... өз ... елге су ... береді.
Халық сұлтан қолынан су ішкендерін жыр қылып айтып жүреді.
Бейбарыс заманында өмір сүрген және оның қол ... ... ... тарихшы Ибн Шаддад “Тарих ал-малик аз-заһир” деген еңбегінде
сұлтанның өмірі мінез-құлқы істеген ... ... ... ... ... берген. Ол Бейбарысқа бір істі істеуге белбұса алған бетінен
қайтпайтын, қолынан келгенін істейтін, тек қана өзінің ... ... Кеш, ... ... үшін ... алуға тырысатын ” – деп ... ...... аңда ... өзі ... жүріп жасырын кетіп
қалады, адамдардан өзінің найптары және орындаушылары туралы сұрайды. Егер
ойлағаны ... ... ... ... ... ... ... Ол әрдайым ғылыммен өнер майталмандарын ... ... ... ... ... ... ... үлкен ғибарат” ” - деп
отыратын. “Бейбарыс ешқашан жолдан қайырылмайтын, әскерін бір шығарса жарты
жолдан ... – деп ... Ибн ... ... ... ... мен ... туралы “жұлдыздан жоғары
дәрежесі болсада жас баладай қарапайым еді” дейді. Бейбарыс әсірессе халық
арасында үлкен сыйға ие ... Ол ... ... ... ... ... Абағаға қарсы аттанып бара жатқан Бейбарыс Дамаск қаласында
әскерлерімен келіп ... ... ... ... игі ... ... бір шейх ... алдына кіргісі келгендігін хабарлайды
, шейхке құрмет көрсетіп , барлығы қарсы алады . Сұлтан одан “ Не ... ? ... ... . ... шейх ... : “ Сен ... ... сұрап , олар
көтере алмайтын салмақ ... . сол ... ... ... . Сен ... жиырма мың дирһемге сатып алып , олардың белдерін асыл ... ... ... , ... ... ер-тоқымға
отырғызасың . Егер бір қазы сенің халыққа салған талабыңды мақұл деп ... ... ... , онда оның Алла мен ... жала жапқаны “-дейді .
Байбарыс оған “ ... үйің мен ... ... салмай -ақ қояйық ” -дегенде “
мен сезім үшін емес Алланың жолы мен мұсылмандардың ... үшін ... ... ... кеткен екен дейді . Ал ибн фурат бұл әңгімені “ Сұлтан оған “
мырзам ... жай ... ... ”-деген деп аяқтайды. Қалай ... да ... ... ... ... болды[9,58].
Байбарыс аюбидтер әулетінің соңғы билеушілерінің ... ... ... ... көбі атап ... ол ... олардың
үлкендерін әмірлікке өсіріп, кіршілеріне айлық жалақы ... ... ... ... ... Байбарысты пайғамбармен салыстырып “
сөзге беріктік иманнан ”-деп түйін жасайды тарихшы ... ... досы әмір ... құлдыққа бірге түсіп, бірге бір-бірінен ажырап
қалып, бірде жолдары тоғысып ақырында Мысырдан шығады. Екеуінің арасындағы
достық қатынастар бірде үзілмейді. ... ... ... ... ... ... жоғары көтерді, патшалығы мен көмекшілеріне
ортақтастырды" – деп көрсетеді Бұндай игі ... ... Ибн ... ... ... ... ... көрген досы Қалауының қызын ұлына алып
беріп "оған өзінің жүрегін ... оның ... ... " ... ... ... ... дәмі кетпесе ауыздан" демекші сұлтан
қиыншылық кезде көрген жақсылықтарын он есе етіп ... ... ... ... ... біз тағы да осы Ибн ... " ... бес уақыт
намазын жолға шықса да қаза етпейтін. Ол ... ... ... ... ... намазға жығылатын имамдарына дейін сайлады.Сөзіне
сенуге болатын адамдардың сөзіне қарағанда сұлтан ... ... ... емес. Сұлтандық таққа отырысымен 1261 ж барлық ... ... "- ... ауыз ... ... әл-Салих түс көретіндігі жайлы
баяндалады. Онда: "Бірде сұлтан бір түс ... ... ... ... оны ... беруді сұрайды. Үлемдері сұлтанның түсін жорып ... ... ... ... сая ... жүрсін, мәмлүктен құл
сатып алғаның жөн ... ... ... мысал, Сұлтан Салихтың ел басына
күн туғанда, болашақ Мысырға тірек ... ... ... ... ... ... Бейбарысқа қатысты алғашқы мағлұматтар.
Бұл жөнінде Бейбарыс сирасындағы мәліметтер де сәйкес ... "Сол ... ... ... айтқанын істеуді жөн көріп бұл істі
уәзір Шахинге тапсырады. Шахин қызметкерлерінің ... құл ... ... былай дейді: «Сұлтанымыз өзіне оққағарлықа лайықты
мәмлүктер ... ... Ұзын саны ... бес ... керек, жиырма бесі –
қыпшақтан, жиырма бесі – абхаз, жиырма бесі – ... ... ... оның бұл ... ... ... бұларға Әли әл–Барак деген
саудагердің көмектесетінін баяндайды. ... ... ... ... әлгі ... іздеп, тауып оның алдына әкеледі. ... ... ... да: ... ... ... ... әперемін деген
кісі осы,» – деп таныстырады. Сонда сұлтан тұрып, ... ... «Бір ... бұл ... ... бес ... қоса маған қызмет ететін құл
сатып алуға тиіссің. Өзі күшті, ақылды болсын, Құранды ... ... ... ... ... жеті жерден қорасан дағы, ... ... ... ...... де, саудагердің қолына ақша тола әмиән,
жетпіс бес мәмлүк киетін киім беріп, өзін малындыра киіндіріп және оны ... ... ... етіп ... құжат дайындайды. Әли
саудагер өсімқорлардың ... ... ... ... сондай, оның
бірде–бір мәмлүгі қалмаған екен. Мұны естіген сұлтан ендігі жерде Египет
елінде ... ... ... келтірмейтіндей жарлық шығарады"\\. Міне,
бұндағы байқағанымыздай халық ... ... мен ... ... ... бір ... шығады. Тіпті, мысырлық деректердегі мағлұматтар
да осы тақылеттес болып келеді.
Сөйтіп, Әли жолға шығады, сол ... ... ... ... Оны ... ... тұр еді. Әли ибн әл–Барак деген саудагер ... ... ... оны сарайға алғызады. Әли оған сұлтанның ... ... ... жүргенін баяндайды. Сол кезде Масуд–бей өзінде
мәмлүк жоқ ... ... ... келсе, құшағының айқара ашық екендігін
айтады. Әли әмірге разылығын ... ... ... ... ... намазын оқып болған соң тың тыңдаса, біреулер құран оқып ... ... ... ... бұл дыбыс қайдан шығады деп қараса сарайдың
ауласында әуіз бар ... ... ... жасап, қалқалап
қойыпты.Солардың біреуіне жақындап барса кілең қылқандай жас ... ... ... ... ... оқып жатыр, өздері бірінен бірі
өткен көркем, келісті. ... ... ... шақырып, неғып жүрген
жансың, не шаруамен ... ... деп ... «Мен әмір ... қонағы
едім, – дейді саудагер, – Құранды мақамына келтіретін ... ... ... ... кімдер оқып жатқанын білейін дегенмін. Ал, өздерің кім
боласыңдар?». «Біздің біреуіміз патшаның, ... ... ... баласымыз, тағдырдың талайымен міне енді текті әмір Масуд–бейдің
мәмлүгі болып жатырмыз. Арамызда неше түрлі ұлт бар, ... ... ... ... ... да, мәмлүктердің сатуын өтінеді. Мұны естіген
Масуд–бей ыза кектен көзі қарауытып, тістене ... «Әли ... ... ... жоқ, сенің көргендеріңді ешкімге де сатпаймын, олар ... ... ... ... болсаң, базарға бар, аяқ бассаң алдыңнан мәмлүк
кездеседі». Али әмірмен сөзге келіп ... ... ... ... әмір сұмдық бір түс көреді. Түсінде әс–Салих сұлтан аян ... ... «О, ...... ... әміршісі, – мәмлүктеріңді Әлиге
бер, олар маған керек болып тұр. Осыдан айтқанымды істемесең мына кеудеңе
найза ... Әмір ... ... ... түні ... Әли де түс көреді. Оған аян ... ... ... «О, Әли, мен ... ... ... саған Масуд–бей өзі келеді де
мәмлүктерін ұсынады. Мәмлүктерін сатып ал». Масуд–бей Әлиді алдыртады да,
оны мәмлүктер ... ... ... ... ... мынаны айтады: «Ал,
ұлдарым, енді сендердің иелерің саудагер Әли ибн ... ... ... қоя ... «О, ... ... өте көрме, Бұл кісі бізді
жан–жаққа ... ... әр ... ... ... ... ... «Алланың атымен ант етейін, сендерді Египеттің сұлтаны сатып алды,
бәрің де бір жерде ... ... соң ғана ... ... ... ... ... мына әмиянды жетпіс бес мың динар
жатыр. Ол – мәмлүктердің ақысы», – дейді\\ ... ауыз ... ... ... ауыздан-ауызға жеткенше неше алуан болып, түрленіп
өзгереді.
Әли мәмлүктерді моншаға жібереді. Өзі құлдарды тағы бір ... ... ... ... таратайын десе, бір қызық жай болады. Бір киім
артық екен. Моншаға келген мәмлүктер дәлізде ... бір ... ... ... оның қожайыны парсы екен. Әйдемір деген бір мәмлүк жаңағыға
жаны ашып кетіп, жанына барады да: «Не көмек ... ...... ... ... «Бауырым, сүйемелдеп орныма отырғызшы мені, әл–дәрменім әбден
біткен, тұра алар ...... ... ... ... ... Әли
әл–Баракқа барады, бара оның қолын сүйіп, жылап жіберді. «Балам–ау, саған
кім тиді, неге жылайсың?». «Тақсыр, бір ... ... ... ... ... сұрағалы келіп тұр–мын». «Не ол сенің жаныңда ауыртқан?», дейді ... ... арты ... ... шыққан бір жігітті көрсетейін, сол
жігіт қатты ауырып, көмекке зәру болып жатыр», деп ... ... бұл. ... ... ... барып, жөнін сқрайды. Жігіттің аты Махмұд екен.
«Құданың құдіреті, – ... ... ... Әли, ... ... ... ... дейін келіп тұрғанын қарашы». «Өзің Құраннан бірдеңе білуші
ме едің?», дейді Әли. «Иә, тақсыр, мен Құранды ... ... ... ... ... да ... ... мол». Әли тағы ойланып қалады:
«Мұнысы да ... ... ... ... «Дертіңнің беті жаман, онша ұзаққа
бармайсың», дейді сынай қарап. Бұл сөзіне шамданған Махмұд: «Менде не ... ... ... не сенің?», деп ақайлап жібереді. Ашуланғанда бетіне
жеті жерден ... дағы ... ... ... ... түйісіп
кетеді екен. Соны көрген соң Әли жігіттің ... ... ғафу ... ... кім екенін сұрайды. Иесі бір нарсы көрінеді.
Әли моншашыға айтып, жаңағы мәмлүктің қожайынын ... Ол ... ... ... ... сұрайды. Сатады екен. Оған Әли Әмиянын
көрсетеді, «Мынаның ішінде қанша барын білмеймін, осы ... ... ... ... дейді. Парсы қарсы болмайды. Жанындағылардың көзінше
Әли амиянды парсыға беріп, жігітті сатып алады. ... ... ... ... жуындырады, артылып қалған жалғыз киімді соған
кигізеді. Саудагер Әли табарларын сатып болған соң ... ... ... екі ... ... да, ... қоштасып, жолға шығады.
Халебке жеткенде керуен тыныс алуға тоқтайды. Сұлтанға мәмлүк сатып
алып келе жатқан саудагердің керуені ... ... ... ... ... ... ... сұрайды. Әли қарсылық білдірмейді, құлдардың
арасында күш қуаты кем болса да қабілеті мол, ... бір құл бар ... ... соны ... деп ... ... ... көрген сәтте ақ
жайылып сала береді, «Құдіреті ... ... ... ... мына жігіт
ауруынан жазылса бәрінен озғалы тұр. Осыны маған берші, Әли», дейді қиылып.
Мұны естіген Әлидің жан ... ... ... «Сен де ... ... ... ... – әс–Салих сұлтанның мәмлүгі ғой ол!». ... ... ... ... ... Шам ... келіп жетеді.
Шам әкімі Иса ән–Насыр керуеннің алдынан шығып, сәлемдеседі, не әкеле
жатқанын сұрайды. «Сұлтанға ... ... ... ... мына ... Әли. ... тым әлжуаз, әйелдей нәзік, ал басқаларын ... деп ... Ал ... ... ... «Әй, Әли мына ... ғой өзі! Жолда тастап кетпедің ба мұны?», дейді таңырқағаннан дауыстап
жіберіп. Әли: «Талқаны ... ... ... ... – пешенесінен
көрер», дейді де Махмұдты Жахруш деген бір адамға ... ... ... ... ауруға қарап жүруді тапсырады, өзі ... ... ... ... Шам ... төрт ... ... Әли түсінде әс–Салих
сұлтанды көреді. ... ... қарс ... ... ... ... ... ғана дәтің барды? Алла атымен ант етейін, осыдан кері қайтып мәмлүкті
қайтарып алмасаң менім еліме енді гәрі табаным ... деп ... ... түсінен шошып оянады да, мәмлүктерді қызметшілеріне тапсырып, өзі Шам
шаһарына қайтып оралады.
Келісімен Жахружға ... ... ... ... ... жазылып кеткеніне жаратқанға тәубесін айтады да, алыс
жолдан ... ... ... ... ... ... ... Әли қарыз алған
кісілердің бірі келеді. Ол ... ... Әли ... ... оған ... ... ... еді. Әли әл–Әкбаси келе қарызды кайтаратын уақыт жеткенін
айтады. «Бауырым, маған кішкене мұрсат бер, аяй гөр ... десе де ... ... ... бұл жерден кетпейсің дегенді айтады. «Ау,
енді соқыр динарым жоқ болса қайт ... ... ... ... жігітті қалдырып кет». «Мұның орынсыз, ол сұлтаның мәмлүгі», десе ... ... ... «Сенің сұлтаныңды да, уәзіріңде де менің шатағым жоқ,
бұл ... ... ... алып қаламын». Осылайша, Әли амалдың
жоғынан жігітті әл–Әкбасиге тастап, өзі соқа басы сопайып Египетке ... ... ... ... үйіне алып келеді. Әлидің Айша деген
әйелі бар еді, өзі барып тұрған көк ... көк ... Есік ... «Бү
кім–ай?» деп жақтырмаған дауыс шығады. «Аш есікті, саған ... ... ... ... Әйел ... түр ... ... жіберіп кім екенін
сұрайды. «Мен мәмлүкпін, ... Әйел ... ... ... ... ... екен!», дейді де Махмұдтыы ең бір ауыр, лас жұмысқа ... ... бұл долы ... ... шыдамай үйден қашып шығады. Бет алды
кезіп, бейіт ... ... ... үш ... ... ... жөн
сұрайды. Біріешісі айтады: «Мен Иса ән–Нәсір ... ... ... ... Бір күні қара ... ең бір ... құсын ұшыртып алдым. Қожайынның
қолына түссем ұрып өлтіре ме деп қашып кеттім». Екіншісі айтады: «Мен ... ... ... ... ... бір ... ... алдым». Үшіншісі
былай дейді: «Менде сонда атқорада істейтінмін. Бір қашаған ұстатпай кеткен
болатын, Иса ән–Нәсірдің кәрінен қорқып қашып ... ... ...... ... ... – Қашан мейрімді сұлтанымыз бізді құтқарып
алғанша осында бола тұрайық». Бұлар отыра қалып, ... ... ... күн ... түн ... ... ... Бұл түні
рамазан айының жиырма жетінші жұлдызы туған болатын. Жанындағы үш қашқын
ұйқыға кетсе де ... көз ... Түн ... ауып ... ... ойдың
құшағында әлі отыр. Бір кезде, құдайдың құдіретімен, аспанның қақпасы
айқара ашылып кетеді де, көз ... ... ... ... тұра ... ... жер бетінде ешкім де ұйқысынан оянбайды, бірде–бір әтеш
шақырмайды, бірде–бір ит ... ... ... ... ... ... ... сыбдырламай, иіле қалыпты. «Мынау түн мыңдаған
айларға бергісңз түн ғой, Қадыр түні ғой! Мұндай түнде ... ... ... ... ... өзіне–өзі. Сөйтеді де жан–жүегін жарып
шыққан бар ... зар ... ... «А, ... мына ... ... ... ала гөр. Менің Египеттің, Сирияның дін исламға кіретін
бүкіл елдің әміршісі ет. А, Құдай, маған ... ... ... ... гөр, ... ... ... дәрмен бере гөр. Бәріне ұлықсат
ететін де, бәріне тиім салатын да қалаулы құлың мен ... Осы ... ... құдайым. Бәрі де бір өзіңнің пәрменіңде. Пенделеріңе
мейірім жасайтын да сен, қорған болатын да ... ... ... ... соң
Махмұд жанындағы серіктерін оятып, «Аллаға мінәжат ... ... ... ... ... ... ... әлдегілер де тілегін айтады. «А, Құдай,
бәріне себепкер бір ... Мені ... ... ... жеріңді, еліңді
бәле–жаладан қорғай жүр», деген тілек айтады құс ... ... ... тағала тілегін орындайды. «Мені осы құс күтушінің уәзірі ете гөр,
өмірімнің соңына дейін ... оң ... ... ... ... түйекеш.
Мейірімі күшті Алла тағала оның да тілегін ... ... мына ... ... ... ... ... жай таптыруды сұрайды. Алла оған ажалын
жіереді. Таң атысымен құс күтуші мен ... ... алла ... ... аттанып кетеді, сол жақта бақытты ғұмыр кешіп, бар ... ... беті ... ... жүре ... ... келе жатып өзінің қожайыны Әли
әл–Әкбасидің ... ... ... Жаңағының қолын сүйіп, «Сенің
айтқаныңды істейін, бір рақымшылық жасап, мені қожайынымен табыстырып ... ... ... ... ... ... әкеледі де: «Ал, қашып кеткен
мәмлүгің мынау. Адасқанның айыбы жоқ, ... ... ... ... ... бол», дейді. «Қарызыңды өтермін», дейді Әли көршісіне. Махмұдты
үйге кіргізе сала әйеліне: «Қашып ... ... ... келді, жақсылап
сазайын тартқыз», деп айқайға басады.
Айша жалма–жан Махмұдты ағашқа байлап қолына шоқ ала бергенде ... үйге Әли ... ... ... ... кіріп келеді.Оны көре
сала Махмұдтың жан ... ... ... сұрайды. «Қорықпа, балам», дейді
келген әйел. Айшаның жанына барып: «Бұл ... мен үшін ... ... Долы әйел ... ... «Өліп кетсем де кешпеймін, сен
тұрмақ, бүкіл дүние келіп жалынса да кешпеймін», деп өзеурейді. Бұған ... ... ... тұра ... «Менімен осылай сөйлесуге қалай ғана
дәтің барады сенің?!» деп келініне қатты ашуланады да, Махмұдты ... ... ... ... ... мен келініне реніші ішінде кетеді.
Үйіне келген соң қазиға, үлемдерге, игі жақсыларға кісі ... ... ... ... Әлиді шақыртады. Әли табалдырықтан аттасымен:
«Сен мұна мәмлүкті сатып алып па едің?», деп сұрайды. «Жоқ, бұл ... ... ... ... берілен. Мұның қожайыны Әли ибн әл–Барак», дейді
анау. «Олай ...... ... – қашан өзінің иесі келіп алып ... ... ... үйімде тұратын болады. Ақшаңды мен ... ... де жз ... ... ... береді, ол әл–Әкбасиге тапсырады. Мұнан
кейін үлемдерге ... ... ... ... ... ... мұра ... мына інім Әлиге мен ештеңе берешек емес не ... ... ... де, Әли де ... еместігін растаған соң Фәтима соны
хаттап, ... ... ... ... ... ... ... Осының
бәрін тындырған соң жиналғандарға: «Ал енді заңның талабын толық сақтай
отырып, тағы бір ... ... ... ... ... ... ... маған тиесілі дүние түгелдей осы жігітке өтеді, оны өзі
қалағанынша жұмсайтын болады. Көзім жұмылғанда ... бір ... ... ... де ... ... ... санаңдар, олай болатыны – мен
бүгіннен ... ... бала етіп ... бұған осы отырған бәрің куәсіңдер»,
дейді.
Мұнан әрі мухаддис ... ... ... ... ұлы ... ол
бала жастай шетінеп, анасының жүрегін шер–шеменге толтырып кеткенін айтады.
Алла аяқ астынан Махмүдты жібергенде оны ... ... ... ... ... бар ... Махмүд оның– Бейбарысынан аумай қалған
екен. Бала етіп алып жүргені де ... оның ... жаңа ғана ... ... тапсыруы бойынша Махмүдтың келісімін алысымен үлемдер жаңағы
айтқан қағаздарды жазып та ... ... «Мен ... былай ханымның
қызметшісімін», деп Фәтиманың қолын сүеді. ... ... ... ... ... Махмүдтың атын Бейбарыс деп жаңадан қояды. Үлемдер мен игі
жақсыларды бар ... ... ... олар да ... разылық
білдіреді. Осылайша Бейбарыс Фәтима ханымның үйінің иесі болып шыға кледі,
Фәтиманың інісі жүз ... алып ... ... не ... ... ... тәптіштеп сұрап біледі. Әйелінің әңгімесінен кейін тіпті
ұнжырғасы түсіп кетеді. Әлидің әпкесі бар байлығын жаңағы ... ... ... ... ... ... ... күні Бейбарыс үйінің алдында тұрса көшемен қолына садақ ұстаған
саудагер келе жатады. Бейбарыс саудагерді шақырып, ... ... ... сұрайды. Әлгі кісі садағын бес динарға балайды. Бейбарыс садаққа қатты
қызығады. ... ... ... ... қояды да садақты алып шешесіне
келеді. «Апа мына садақты сатып алмақшы», дейді. ... ... ... ... ... бес ... ... Бұл бағаны естігенде Фәтима
күліп жібереді. «Балам–ау, – дейді, – менде оның ... ... ... ... де ... бір ... бөлмеге ертіп барады. Барса жаңағы
жерде садақ деген самсап, жебе ... ... тұр. ... ... ... қайдан келген саған?», дейді. «Балам–ау, менің аты–жөнім Фәтима
әл–Акбаси екенін білмеуші ме едің? ... ...... әкем жақ ... ... кісі еді. Енді мына ... ... бәрі сенікі, балам»,
дейді шешесі. Қуанып кеткен Бейбарыс ... ... ... ... кімнің қаруы деп сұрап қалады. Садақтың иесі Бану Ысмайыл тайпасынан
шыққан бір кісі екен. ... ... ... ... ... ... кім сенің?» – «Менің атым Асиф ибн Бахр ...... ... ...... ... тұрмын». Бейбарыс оған он динар
береді, садақты өзіне естелікке ... Асиф ... ... ... жақсылық жасадың. Алла бұйыртса бір қайтарамын», дейді. Осыны ... ... ... ... ілесіп кете барады.
Ертеңінде Бейбарыс аулада қыдырып жүрсе бір қызметші шатырдан
салбыратып ... ... ... Неге ... десе ... «Фәтима
ханымның әкесі Хасан әл–Акбаси мырзаның атын басқаша суара алмаймыз, –
дейді. – Иесі ... ... ... бір адам осы атты ... ... ... ассаулығы сондай, атбегіні теуіп ... ... бері ... ... Күн ... жем мен суды өстіп, мына терезе арқылы ... ... ... ... ... айтқан жылқыны қараса жануар
нағыз қазанаттың өзі екен. Көзі қанталап, тұяғымен жер тартып, кісінеп ... ... ... мен қамшы алдыртады, атты ертеп жіберіп,
арыстанша атылып барып ... ... ... мені ... күт ... Ал анау ... асау ат жас қожайынды жығып кете ме ... ... ... ... ... бара ... асау атты ерттеп, шаба
жөнелгенін айтады.
Ат сол шапқаннан шаба береді, шөл ... ... тау ... ... ... ... ... Сол жерге жетеді де аты табандап
тұрып алады. Қанша қамшыласа да аяқ баспайды. Таң ... ... ... ... кірсе іші жап–жарық, шам жанып тұр. Одан сайын таңданған
Бейбарыс бұл не ... ... екен дееп ... бас қатырады. Үңгірдің
түкпіріне қарай жүрсе тап алдынан тас есік шығады, ортасында сақина бар. ... ... деп ... ... ... да ... қойғанда есік тарс
ете қалады. Сол сәтте ақ есіктің арғы ... ... ... ... ... жерге келіп, есік қағуға дәті барған
кім бұл? Басыңа бәле тілеп алғың ... кім де ... ... ізіңмен
кері қайт. Жан баласының ішінен бұл жерге Бейбарыс деген жігіттен ... де кіре ... Тек сол ғана ... ... тек сол ғана ... Осыны естіген соң бұл: «Ендеше сол Бейбарыс менмін», дейді. ... кір ... соң ... ... ... бір ... шыға келеді.
«Бейбарыссың ба сен?» деп тағы сұрап алады да: ... ... нұры ... ... ... сал, сонда мына үңгірдің бар байлығы ... ... ... ... қолындағы қамшыны жаңағының алдына
тастаған соң ... ... ... ... ... аш. Ішінен қыруар
қазына байлық шығады. Соның ... ... он ... Шам ... ... алушы болма. Оған саған дейін жан баласының қолы тиген ... ... ... ... ... ... жоқ. ... қызықпа, басың бәлеге
қалады». Сандықты ашып кеп жіберсе, айтқанындай, іші толған қымбат қазына.
Сонша мүліктің арасынан тек Шам ... алып ... ... Аты да дайын
тұр екен, қарғып мініп Шам шаһары қайдасың деп ... ... бір ... ... ... ... жөнеледі. «Алымақыңды төле!»
дейді. «Немді төлеймін, ештеңе әкеле ... ... ... дейді бұл. «Онда
өзіңе, астыңдағы атыңа төле», деп анау да қалмайды. «Ал төлемедім, сонда ... сен ... деп енді ... ... ... не ... не сені ... алып, құныңды талап етемін. Анық бір жүрек
жұтқан ер болмаса менен ешкім ... ... ... деп ... ... «Ал, ... ғой, енді ... сақтана бер», дейді Бейбарыс. Қарақшы
семсерін алдымен сілтеп қалады, бірақ мүлт жібереді. Бейбарыс Шам шаһарының
семсерің сілтеп қалғанда ... ... жалп ете ... Әмір оның ... тастай бергенде, қайдан шыққаны ... үш ... адам ... ... ... ... ... болма!», деп айқайға басады.
Бейарыс олардың үшеуін де бірінен кейін бірін аттан ұшырып жібереді. ... ... ... ... да, өзі атқа ... Шам ... жаяу айдайды. «Бізді қоя берші, жақсылығың
мойнымызда кетпес», деп ... ... ... ... ... үшін де жазаларыңды тартасыңдар», дейді бұл. Аналар ... ... ... ... ... тұрысқан сауап, бейшараға болысқан ... ме еді. ... қоя ... ... ... қызметшің болайық».
«Өздерің не қылған адамсыңдар?» дейді Бейбарыс. «Біз әл–Қабатия тайпасынан
шыққан жол күзетшілеріміз. ... өзі ... төрт ... ... жүзден кісі бар. Иса ән–Нәсір жыл сайын осы жолды
күзеткеніміз үшін он мың дирхем төлейтін, ... ... ... ... ... ... ... бір дирхем де төлегісі жоқ. ... ... ... бер, әйтпесе, айтпады деме, біз мына ... ... ... ... ... Сөйтсек, Исамыз: «Онда менің
шатағым жоқ», деп ... тұр. Ал ... ... те ... шабуыл жасап,
тлмді солардан талап ете бастадық. Өйтпесек, бала шағаны асыраудан қалып
барамыз. Біздің ... ... ... деп ... ... ... бір ... Төрт ағайындының әңгімесін тыңдап болған соң Бейбарыс
оларға: «Өздерің маған қызметке тұруға ... ... ... ... ... ... ... разы болғаннан Бейбарыстың
қолын сүйіп әлек. Әлгі төрт ... бірі ... ... ... ... ... келеді. Әмір Бейбарыс қалың қолымен Шам ... ... ... ... ... ... ... шешесінің көңілі де жай табады. Бастан кешкенін баян ... ... ... ... түбі ... болады, балам», дейді анасы. Бәдәуилерді
өзінің үйіне жайғастырып, бәріне ... ... күні ... ... төрт ... ... ... сұраса,
«О, тақсыр, –дейді әлгәлер, – Сар Жүбейлі әл–Махри деген кісінің шаруалары
боламыз, сенің шешең мен ... ... ... ... басқарады. Ол бізге
сенің шешеңе хат хат апарып беруді тапсырды». Оқып ... ... ... ... ... ... Сар Жұбейлі әл–Махридан Фәтима әл–Акбаси
ханымға. Той жасайтын болып жатырмыз, сондықтан биылғы ... ... ... ... ... ... сен аласың». Хатты жазған ... ... ... ... сезе ... ... шаруаларға: «Ол бола
қоймас», дейді. Сөйтеді де мынадай жауап ... «Сар ... ... ... ... ... Әркім астықтан өз үлесін алуы керек.
Біздің шешім осындай». Хатты мөрлеп, бекітеді де келген кісіге ... ... ... ... артынан қуып жететінін айтады.
Шаруалар кетісімен Беййбарыс Сар ... арам ... ... анасы баласының ақылына сүйенеді. «Ертең ... бар да ... ... алып кел», дейді шешесі.
Сар Жұбейлі шаруалар алып келген хатты оқығанда ашу–ызаға ... ... ... іс ... бар еді, сол сабырға шақырып, бір ақыл
қосады. «Ашуланба, тақсыр, оп–оңай реттейтін шаруа ғой бұл. ... ... ... сол ... ... өлшеуді маған тапсыра ғой, қалғанын өзім
қатырамын», дейді әлгі. Сөйтіп жаңағы Зүнейіт ... екі ...... қара ... ... тапсырады. «Қара қаптағы астық – біздікі», деп
ескертіп қояды. Қапты дайындап, ... ... ... ... ... ... қырман басына Бейбарыс та келеді. Іс ... ... соң: «Сен бе ... ... дейді. Анау басын изейді. «Ал, көрейік,
бөл астықты». Зүнейіттің ... ... ... ... ... соң Зүнейіт Бейбарысқа: «Ағы – сендердікі, қарасы– біздікі», дейді.
Көсіп–көсіп сала бастайды, ақтан гөрі қара ... ... ... ... мұны ... ... ... өзінше бөліп болып, Зүнейіт:
«Тақсыр, ақ қаптарды алып ... ... «Ақ ... өзің ... ... мен ... дейді оған Бейбарыс Бейбарыс. Зүнейіт ерегесе түседі:
«Жоқ, ... мен тек ақ ... ... ... ашу ... ... ... айтқанымды істемесең онда саған ақ қап та жоқ, қара ... Ана ... жаны ... кете ... жыларман болады. Сонда
Бейбарыс бәдәуилеріне: «Олай болса бір де қап ... ... ... да ... ... мына ... сөздерін құлақтарыңа
қыстырмаңдар», деп бұйырады. Бұл ... ... ... жан ... ... ... түп–түгел қотарып әкетті!» деп зар ... ... ... Бара Бейбарысты қарған–сілей жөнеледі, өтірікті шыңдай,
шынды құдай ұрғандай етіп айтады. Басына қаны тепкен Сар ... ... ... ... қол алып, аналардың соңынан қу, жеткен жерде
жексұрынның желкесін қи, ... ... ал. ... ... ... ... ... ол көрсетеді», деп тапсырады.
Филипп қалың қолмен Бейбарыстың ... ... ... ... жете ... ... ... барасыңдар? Тоқтаңдар, бізді тосыңдар!», деп
ақайлайды. Қуғыншылады көрген ... та ... ... тежеп, жанындағы
бәдәуилерге: «Ал, енді өздеріңді танытар тұс келді, аянбаңдар», дейді. Өзі
жауға қарай ... ... ... Жердің шаны аспанға шыққан бір аланат
басталады. Бәдәуилер расында да шетінен ержүрек екен, жаудың бетін ән–сәтте
қайтарып тастайды. ... өлім ... қара ... ... жүр. Көп ... жағы ... пышырай бастайды. Қашқандардың арасынан Сар Жұбейлінің
бауыры Филиппті көріп қалып, Бейбарыс атын ... ... ... ... ... бір ... қалдырмайды. Басшысының өлгенін көрген
Филипптің адамдары безе жөнеледі, әйтсе де ... қуып ... ... қоса ... түйреп бітіреді.
Жаудан қалған ожа мен аттарды жинап алып, бұлар әрі қарай жол тарта
береді. Анасының алдына ... соң ... ... ... ... баян етеді,
шешесі балама бір Алланың өзі жар болсын деп мінәжат айтады.
Филипп қолынан тірі ... ... Сар ... ... ... алған кім ол өзі, бауырым Филипп қайда, іс
басқарушым Зүнейіт қайда?», дейді Сар Жұбейлі. «Оларды ана ... ... мен оның ... ... ... кілең түрінен кісі шошырлық
бәлелер», дейді мыналар. Сонда Сар Жұбейлі он мың ... ... қол ... өзі ... ... Шам ... тартты дейді. Шаһар әкімі ... ... ... ... ... қаланы басып алар деген хауіппен
қақпаны ... ... Сар ... ... ... хат ... ... жеткізуді тапсырады. Жаушы қаланың дарбазасына
жақындағанынан күзетшілер жөнін ... ... хат алып ... дейді
ол. Иса ән–Нәсірге айтқан соң жаңағыны ішке ... ... оқы ... ... «Сар ... Шаш шаһарының әкіміне жазылды бұл хат. ... ... ... қысқыда кегім жоқ, менің бауырымды, менің ... ана ... оның ... ... берсең болды. Қалаңның
қақпасының қарсысында тура он жыл тұрсам да қас ... ... ... кетпеймін мен. Ана ант атқан қанішерді қолыма бермесең сені де, ... ... да не ... тұрғанын шамалай берсең болады. Сәлемімді
қабыл ал!».
Бұл хатты оқыған соң Иса ән–Нәсір ойға қалды. «Басыма бәле тілеп ... ... ... ... берейін де тынайын одан да». Жаушыға сый–сиянатын
жасап, жаубын ... ... ... ... ... «Шам ... Сар ... дұғай сәлем. Сендердің талас–тартыстарыңнан
хабарсызбын. Жауыңды қолыңа ... не ... өзің ... ... ал».
Хатты алған Сар Жұбейлі қуаны кетеді, екі қолың ысқылап Бейбарысты
қала ... ... ... Осы кезде Бейбарысқа бір адам келіп, әкім
шақырып жатқанын ... Ол ... міне сала ... ... ... бар. Иса ... жылы шырайлы қарсы алып, жанына отырғызады.
«Балам, –дейді Бейбарысқа, – ана қарғыс атқыр Сар ... бұл ... ... ... ... ... ... қатты қорланып отыр. Онан қайтіп ... ... мен бір ... ... ... «Не амал екен, айтшы,
қане?» дейді ... ... сен ... ... ... ... ... шыға сала Сар Жұбейлінің адамдары сендерге тап берер, дәл ... ... ... ... ... ұмтылады да дұшпанды қоршап ала
қояды. Құрсауға бір ... соң ... ... ... ... саламыз. Ал,
не дейсің бұған?». Аңғал батыр әкімнің ... ... ... ... ... ... ... мінеді де әскерін соңынан ертіп қала қақпасына қарай
жүреді. Қаладан сәл шыққан соң Бейбарыс ... ... ... тарс ... артынан шығады деген әскер де жоқ. Иса ән–Нәсірдің залымдығына
сонда барып көзі жетеді. Болары ... соң бір ... ... ... ... былай дейді: «Бауырларым, біз тығырыққа тірелдік.
Сендердің ар–намысты қолдан бермей, ... ... ... болуға бейіл
екендігілеріңді білемін». Жауынгерлері де қайтпайды: «Сенен ... ... ... ... ... ... Сол–ақ екен шетінен аруақтанып,
жалы күдірейіп шыға келеді. Бейбарыстың қақпадан шыққанын көрісімен қарғыс
атқыр Сар Жұбейлі ... ... ... ... – дейді. – А, Құдай,
кегімізді қайтарып, масқарадан құтқара гөр!». Бейбарыс ... ... ... сол ... Сар ... бір ... ... жекпе–жекке жұмсайды.
Жауынгер найзасын сілтеп қалғанша Бейбарыс семсермен басын қағып түседі.
Мына жойқынды ... Сар ... ... ішін ... ... кетеді.
Бейбарыс енді жаудың әскербасын жекпе жекке шақырады. Қанша жерден кек
алуға ... ... да Сар ... ... келгенде Бейбарыспен
жекпе–жекке тәуекелі жетпейді, өзінің орнына басқа бір батырын шығарады. Ол
да найзасын бұлғақтатып үлгермей жатып, жер жастанады, ... ... ... ... ... ... ... қыра–қыра Сар
Жұбейлінің он үш жауынгерінің жанын жаһаннамға жібереді. Тіпті бой беретін
болмаған соң Сар Жұбейлі ... ... ... ... ... ... әмір етеді. Қан–қасап қырғын басталады, содан түн ауғанша
қылыштан қалған ... адам қаны ... ... Сар ... жауынгерлері
де көп қырылады, алайда Бейбарыстың шығыны одан да асып кетеді. Әмірдің ... ұрыс ... ... ... ... Сар Жұбейлі Бейбарысты қанша іздесе
де таба алмаған соң, әскерлеріне: «Кімде–кім ... өлі ... ... ... ... тауып берсе соған өзінің салмағындай келетін алтын
сыйлаймын», деп жар қылады. Мұны ... ... бір ... ... ... «Мен ... ... табамын да айтқан алтынды аламын», дейді. Сонан
Бейбарысты іздеп шығады.
Бейбарыс күні бойғы айқастан әбден қалжыраған еді. Беткеге ... ... ... ... ұстаған күйі ұйқыға бас қойған болатын. Қырсық
шалғанда Сар Жұбейліге Әмірді тауып беремін деп мақтанған жауынгер дәл ... келе ... ба. ... ... көре салып, қуанып
кетеді.Орамалын банджының шырынына сығып алып, Бейбарыстың бетіне жапсыра
қояды. Әмір онан ... ... ... ... де ... неме ... атқа өңгеріп, Сар Жұбейліге алып кетеді. «Мына ... ... ... суын ... қойыңдар, есін жисын», дейді Сар Жұбейлі. ... ... ... әмір ... ... ... ... жатсың, –
дейді мейманасы тасыған Сар Жұбейлі. – Басыңды кесіп ... да, ... ... ... оның ... саса ... ... ием мұнда
жатқыза бермейді, құтқарып алады. Тек ... мына ... ... ... ... Сар ... «Бұл менің шатырым, осыған талай ақша
шығарғанмын», дейді анау. Бейбарыс: ... жар ... аман ... сен ... күні ... ... алдыма келерсің, сонда құныңа мұны шатырыңды ғана
алармын», дейді. «Жарайды, – дейді Сар Жүбейлі, – сен ... аман ... ... ... ... ... ... Сөйтеді де, адамдарына: «Мынаны
абақтыға ... Таң ... мұны ... ... сұмдық азаппен
өлтіреміз», дейді. Бейбарысты абақтыға жауып тастайды.
Ертесімен Сар Жүбейлі ... ... ... ... ... ... ... орнатуға әмір етеді.Бәрі дайын болғанда Бейбарысқа адам
жұмсайды. Жіберген кісілері абақтыға барса ... жоқ. Мұны ... ... есі ауысып кете жаздайды. Күзетшілерді жерден алып, жерге салып
жүріп те Бейбарысты ойлай береді. «Оны кім ... алды ... осы ... ... әрі ... ... былайша жалғайды.
Бейбарысты бір бәдәуи аман алып қалады. Ол Сар ... ... ... Бейбарысты өлі болса өлідей, тірі болса тірідей тауып беремін
дегенін ... ... ... ... ... ... ... жатқан шатырдың
маңын торуылдап жүреді де қарауылдың ұйықтап кеткенін пайдаланып әмірді жау
қосынынан аман–есен алып шығады. Қауіптен ... ... ... ... де ... ... аяқ–қолындағы кісендерді сындырып тастайды.
Осылайша Бейбарыс туралы халық ауызындағы ... ... ... ... ... Біз ... кезекте негізгі тақырыбымызға
көшелік
2.2 "Сұлтан әз-Захир Бейбарыс сирасындағы" жас Бейбарыс ... ... ... мәселеміздегі өзекті, басты мәселеміз
Бейбарыс сирасындағы жас Бейбарыс бейнесін сомдап ... Олай ... ... ... осы ... ... ... келтіру арқылы
тақырыпты ашуға талпынып көрелік. Жалпы алғанда " Сұлтан ... ... ... ... ретінде, осы жұмысты жазу барысында басқа
зерттеулерден ... ... ... ... туралы “сира”- өмірбаян жанрында
жазылған бар болғаны үш шығарма бар. Оның ... де ... ... ... ... ... шығарма болып табылады.Аталмыш "сира"
қазіргі біздің бітіру жұмысымыздың мазмұнын ашып ... ... ... өмір ... ... өмірбаянын жазған, мәмлүк
мемлекеттік жүйесінде қызмет еткен Ибн ... Ибн ... жәе ... ... ... өткен абзал болмақ. Олар ... ... ... арасыдағы теке-тірес барынша қызған кез, ХІІІ- ғасырдың
екінші жартысында өмір сүрді, яғни, осы Бейбарыс ... ... ... болған кезеңі де осы кезең.
Жас Бейбарыс жайлы "Бейбарыс сирасында" оқиға желісі былайша бастау
алады; ... ... ... бір түс ... Үлемдерін жинап түсін баяндап
оны жорып беруді сұрайды. Үлемдері сұлтанның түсін жорыпмынадай қорытындыға
келеді. Тақсыр мұсылмандарға сая болып ... ... құл ... ... ... ақыл кеңес береді[20].
Сол арада сұлтан үлемдердің айтқанын істеуді жөн көріп бұл істі уәзір
Шахинге тапсырады. Шахин қызметкерлерінің бірін құл ... ... ... ... ... ... ... лайықты мәмлүктер сатып
алмақшы. Ұзын саны жетпіс бес мәмлүк керек, жиырма бесі – ... ...... ... бесі – грузин болсын» [20]. Саудагер бұған оның бұл
елден бұндайды ... ... Әли ... деген саудагердің
көмектесетінін баяндайды. Сөйтіп уәзірдің бұйрығы бойынша ... ... ... ... оның ... әкеледі. Уәзір саудагерді сұлтанға
апарады да: ... ... ... ... әперемін деген кісі осы,» – ... ... ... ... ... ... «Бір ... ескергейсін, бұл
айтқан жетпіс бес мәмлүкке қоса ... ... ... құл сатып алуға
тиіссің. Өзі күшті, ақылды болсын, Құранды жатқа білсін, жүзі жылы ... жеті ... ... дағы, қабағында арыстанның қабағындай қыртысы
болсын,» – дейді де, саудагердің қолына ақша тола әмиән, жетпіс бес ... киім ... өзін ... ... және оны құл ... ... етіп ... құжат дайындайды. Әли саудагер
өсімқорлардың алдында қарызға белшесінен батқаны сондай, оның ... ... ... Мұны ... ... ... жерде Египет елінде Әлиге
ешкім кедергі келтірмейтіндей жарлық шығарады[20].
Міне, бұндағы байқағанымыздай халық ауызындағы ... мен ... ... желісі бір жерден шығады. Тіпті, мысырлық ... да осы ... ... ... Әли ... жолға шығады, сол жүргеннен Бурса қаласына
жеткенше жүреді. Оны ... ... тұр еді. Әли ибн ... ... ... ... ... Масуд–бей оны сарайға алғызады. Әли оған
сұлтанның бұйрығы бойынша нендей шаруамен жүргенін ... Сол ... ... мәмлүк жоқ екенін есесіне қонақ келсе, құшағының айқара
ашық екендігін айтады. Әли әмірге разылығын ... ... ... ... ... ... оқып ... соң тың тыңдаса, біреулер құран оқып
жатқандай ... ... ... ... бұл ... қайдан шығады деп
қараса сарайдың ауласында әуіз бар екен, айналасына баспана ... ... ... ... ... кілең қылқандай жас жігіттер
Құранды мақамына келтіріп, әуендетіп тұрып оқып жатыр, өздері бірінен ... ... ... ... ... ... шақырып, неғып жүрген
жансың, не шаруамен келдің ... деп ... «Мен әмір ... ... – дейді саудагер, – Құранды мақамына келтіретін екенсіңдер, соны
естіп киелі кітапті кімдер оқып ... ... ... Ал, ... ... «Біздің біреуіміз патшаның, біреуіміз әмірдің, біреуіміз
батырдың ... ... ... міне енді ... әмір ... болып жатырмыз. Арамызда неше түрлі ұлт бар, ... ... ... ... ... ... да, мәмлүктердің сатуын өтінеді. Мұны естіген
Масуд–бей ыза кектен көзі қарауытып, тістене ... «Әли ... ... мәмлүк жоқ, сенің көргендеріңді ешкімге де сатпаймын, олар ... ... ... ... ... ... бар, аяқ бассаң алдыңнан мәмлүк
кездеседі» деп шығарып салады.
Ендігі кезекті біз Бейбарыс жайлы баяндайық.Түнде әмір сұмдық бір ... ... ... ... аян беріп, былай дейді: «О, Масуд, – ... ...... Әлиге бер, олар маған керек ... ... ... ... мына кеудеңе найза қадалады» дегне жолдар
беріледі ... . Әмір ... ... ... да, Әли саудагерді шақырып алып
мамлүктерді сатады[20].
Біз жоғарыда ... ... ... ... ... ... қатты азап шеккені жайлы айтқан болатынбыз. ... ... ... мына үзіндіні келтірейік: Әли мәмлүктерді моншаға
жібереді. Өзі ... тағы бір ... ... ... ... киімдерін
таратайын десе, бір қызық жай болады. Бір киім артық екен. Моншаға келген
мәмлүктер дәлізде ... бір ... жас ... ... оның ... ... ... деген бір мәмлүк жаңағыға жаны ашып кетіп, жанына
барады да: «Не ... ... ...... Анау ... ... ... орныма отырғызшы мені, әл–дәрменім әбден біткен, тұра алар
емеспін», – дейді. Сонда ... ... ... Әли ... барады, бара
оның қолын сүйіп, жылап ... ... ... кім ... ... «Тақсыр, бір жағдайда қатты жаным ауырып, ... ақыл ... ... «Не ол ... ... ауыртқан?», дейді Әли. «Жүр, саған
арты тегіп–атша әулетінен шыққан бір жігітті көрсетейін, сол ... ... ... зәру болып жатыр», деп жауап қатады бұл. Әли жаңағы
жігіттің жанына ... ... ... Жігіттің аты Махмұд екен. «Құданың
құдіреті, – дейді іштей таңданған Әли, –әс–Салих ... ... ... дейін келіп тұрғанын қарашы». «Өзің ... ... ... ме
едің?», дейді Әли. «Иә, тақсыр, мен Құранды жатқа ... ... ... ... да ғылымдардан хабарым мол». Әли тағы ойланып қалады:
«Мұнысы да ... ... ... ... ... беті ... онша ұзаққа
бармайсың», дейді сынай қарап. Бұл сөзіне шамданған Махмұд: «Менде не ... ... ... не ... деп ... жібереді. Ашуланғанда бетіне
жеті жерден қорасан дағы шығып, қабақтары арыстанның ... ... ... Соны ... соң Әли ... қолын алып, ғафу өтінеді.
Кетерінде қожайыны кім екенін сұрайды. Иесі бір нарсы ... ... ... жаңағы мәмлүктің қожайынын алдыртады. Ол келген
соң қарауындағы құлын сатар–сатпасын сұрайды. Сатады екен. Оған Әли ... ... ... ... ... білмеймін, осы жігіттің ақысына
бәрін саған беремін», дейді. Парсы қарсы болмайды. Жанындағылардың көзінше
Әли амиянды ... ... ... сатып алады. Саудагердің айтуымен
Әйдемір жаңағы жігітті жуындырады, артылып қалған жалғыз ... ... ... Әли ... ... ... соң түйелерді алдыртады. Әр
түйеге екі мәмлүктен отығызады да, Масуд–беймен қоштасып, жолға шығады[20].
Бұдан ... ... ... Әли оны ... ... ... қарап сатып алғанын байқаймыз.Осы үзіндіде
Бейбарыстың өжеттігін, батылдығын, таккапар мінезін де ... ... ... ... ... бұдан ары былайша өрбітеді: Айша
жалма–жан Махмұдты ағашқа байлап қолына шоқ ала бергенде есік ... ... ... Фәтима деген әпкесі кіріп келеді.Оны көре сала Махмұдтың
жан дауысы шығып жәрдем сұрайды. ... ... ... ... әйел.
Айшаның жанына барып: «Бұл жігітке мен үшін кешірім жаса», дейді. Долы әйел
көкбеттеніп көнбейді: «Өліп кетсем де ... сен ... ... ... ... да ... деп ... Бұған енді Фәтима әл–Әкбаси
шыдап тұра алмайды. ... ... ... ... ғана дәтің барады
сенің?!» деп келініне қатты ашуланады да, ... ... ... ... ... ... мен келініне реніші ішінде кетеді.
Үйіне келген соң қазиға, үлемдерге, игі ... кісі ... ... ... ... Әлиді шақыртады. Әли табалдырықтан аттасымен:
«Сен мұна мәмлүкті сатып алып па едің?», деп сұрайды. «Жоқ, бұл ... ... ... ... ... Мұның қожайыны Әли ибн әл–Барак», дейді
анау. «Олай болса, – дейді Фәтима, – қашан өзінің иесі ... алып ... ... менің үйімде тұратын болады. Ақшаңды мен қайтарып беремін».
Сөйтеді де жүз ... ... ... береді, ол әл–Әкбасиге тапсырады. Мұнан
кейін үлемдерге қарап былай ... ... ... ... мұра бар,
содан мына інім Әлиге мен ештеңе берешек емес не ... ... ... де, Әли де ... еместігін растаған соң Фәтима соны
хаттап, куәлердің қолын қойдыртып, інісі Әлидің мөрін бастыртады. ... ... соң ... «Ал енді ... ... ... ... тағы бір қағаз толтырыңдар. Мұнан былай менің қаржы–қаражатым,
мал–мүлкім, жалпы маған ... ... ... осы жігітке өтеді, оны өзі
қалағанынша жұмсайтын болады. Көзім ... ... бір ... ... ... де ... ... жақсылығы санаңдар, олай болатыны – ... ... ... бала етіп ... бұған осы отырған бәрің куәсіңдер»,
дейді[20].
Мұнан әрі мухаддис Фәтима ханымның Бейбарыс ... ұлы ... ... ... ... ... жүрегін шер–шеменге толтырып кеткенін айтады.
Алла аяқ астынан Махмұдты жібергенде оны әдегеннен жанындай жақсы
көріп ... ... бар ... ... ... Бейбарысынан аумай қалған
екен. Бала етіп алып жүргені де содан, оның жайын жаңа ғана ... ... ... ... ... ... ... үлемдер жаңағы
айтқан қағаздарды жазып берілгендігі мәлімдейді.
Махмүд: «Мен бұдан былай ... ... деп ... ... ... ... ... болсын деген оймен Махмұдтың атын
Бейбарыс деп жаңадан қояды. Үлемдер мен игі ... бар ... ... олар да ... ... ... ... Бейбарыс Фәтима
ханымның үйінің иесі болып шыға келеді.
Осы келтірілген мәліметтер Бейбарысқа байланысты ... ... әмір ... ... бөленіп, екінші рет сатылуына ... ... ... ... ... ... енді ... әскери өнерді жеттік меңгергені жайлы мына бір
оқиғаға талдау ... ... Бір күні ... үйінің алдында тұрса
көшемен қолына садақ ... ... келе ... ... ... ... ... ба деп сұрайды. Әлгі кісі садағын бес ... ... ... ... ... ... ... алдында күттіріп
қояды да садақты алып шешесіне келеді. «Апа мына садақты сатып алмақшы»,
едім дейді. «Кімнің ... ... ... ... ... бес ... Бұл ... естігенде Фәтима күліп жібереді. «Балам–ау, – дейді,
– менде оның көкесіндей садақтар бар ғой». ... де, ... бір ... ... ... ... жаңағы жерде садақ деген самсап, жебе деген
жыпырлап тұр. Таң–тамаша қалып: «Апа, ... ... ... ... ... ... аты–жөнім Фәтима әл–Акбаси екенін білмеуші ме едің? Бұлай
болатыны – менің әкем жақ иіп, садақ жасайтын кісі еді. Енді мына ... бәрі ... ... ... ... ... ... Бейбарыс садақты
саудагерге қайтарып береді, бұл кімнің қаруы деп сұрап ... ... Бану ... ... ... бір кісі екен. Бейбарыс садақ жасаушыны
алдыртып, жөнін айтқызады. «Атың кім ...... атым Асиф ибн ... – «Неғып садағыңды сатып жүрсің?» – «Ақшадан қысылып тұрмын».
Бейбарыс оған он динар ... ... ... ... ... Асиф
қуанып кетеді, «Маған ерекше жақсылық жасадың. Алла ... ... ... Ер ... бес қару ... ... жас Бейбарыс
өзінің қаруын сайлауға кіріскенін және қаружарақтан мол хабары ... енді оның ... ат ... ... өскен даланың ұлы екенін
мына бір жолдар ... ... ... ... ... қыдырып жүрсе
бір қызметші шатырдан салбыратып арқан түсіріп ... Неге ... ... ... ... әкесі Хасан әл–Акбаси мырзаның атын ... ...... – Иесі ... ... бірде бір адам осы атты
ерттей алмай–ақ қойды. Ту ассаулығы сондай, атбегіні теуіп ... ... ... жан ... Күн ... жем мен суды ... мына ... арқылы
түсіреміз». Қызметшіден атқораның кілтін алып, жаңағы ... ... ... ... ... өзі екен. Көзі қанталап, ... жер ... тұр. ... ... ... мен ... ... атты ертеп
жіберіп, арыстанша атылып барып қарғып мінеді. Қызметшісіне мені осында күт
деп кетеді. Ал анау ... асау ат жас ... ... кете ме ... Фәтима ханымға жетуге асығады, бара Бейбарыс асау атты ерттеп,
шаба жөнелгенін айтады[20].
Ат сол шапқаннан шаба ... шөл ... ... тау ... ... келіп бір–ақ тоқтайды. Сол жерге жетеді де аты табандап
тұрып алады. Қанша қамшыласа да аяқ ... Таң ... ... ... ... ... іші ... шам жанып тұр. Одан сайын таңданған
Бейбарыс бұл не нәрсе ... екен дееп ... бас ... Үңгірдің
түкпіріне қарай жүрсе тап алдынан тас есік шығады, ортасында сақина бар. ... ... деп ... ... ... да ... қойғанда есік тарс
ете қалады. Сол сәтте ақ ... арғы ... ... ... ... сақталатын жерге келіп, есік қағуға дәті ... бұл? ... бәле ... алғың келмесе, кім де болсаң, ... ... ... Жан ... ... бұл ... ... деген жігіттен басқа
ешкім де кіре алмайды. Тек сол ғана ... ... тек сол ғана ... Осыны естіген соң бұл: «Ендеше сол Бейбарыс менмін», дейді. ... кір ... соң ... ... ... бір ... шыға келеді.
«Бейбарыссың ба сен?» деп тағы сұрап алады да: «Саған Алланың нұры жауған.
Енді қолыңдағыны ... сал, ... мына ... бар ... ... ... дейді. Бейбарыс қолындағы қамшыны жаңағының алдына
тастаған соң қызметші мынаны ... ... ... аш. Ішінен қыруар
қазына байлық ... ... ... ... он ... Шам ... басқа
ештеңе алушы болма. Оған саған дейін жан баласының қолы тиген ... ... ... ... ... ... жоқ. Байлыққа қызықпа, басың бәлеге
қалады». Сандықты ашып кеп жіберсе, айтқанындай, іші ... ... ... ... ... тек Шам ... алып ... шығады. Аты да дайын
тұр екен, қарғып мініп Шам шаһары ... деп ... ... бір қарақшы мұның атымен шаужайласа жөнеледі. «Алым ақыңды
төле!» дейді. «Немді ... ... ... ... ... ... дейді бұл.
«Онда өзіңе, астыңдағы атыңа төле», деп анау да қалмайды. «Ал төлемедім,
сонда не ... сен ... деп енді ... ... ... не өзіңді
өлтіремін, не сені тұтқынға алып, құныңды талап етемін. Анық бір жүрек
жұтқан ер ... ... ... ... ... ... деп ... тақымдай
түседі. «Ал, болмадың ғой, енді менен сақтана бер», дейді Бейбарыс. ... ... ... қалады, бірақ мүлт жібереді. Бейбарыс Шам шаһарының
семсерің сілтеп қалғанда қарсыласы ... жалп ете ... Әмір оның ... ... ... қайдан шыққаны белгісіз үш аттылы адам ... ... ... ... ... болма!», деп айқайға басады.
Бейбарыс олардың үшеуін де бірінен кейін бірін аттан ұшырып ... ... ... ... ... байлап тастайды да, өзі атқа қонып,
тұтқындарын Шам ... жаяу ... ... қоя ... жақсылығың
мойнымызда кетпес», деп жалынады әлгілер. «Сендер ... ... үшін де ... ... ... бұл. ... ... қоймады:
«Аштықта қарасқан сауап, уәдеде тұрысқан сауап, ... ... ... ме еді. ... қоя ... құлдығың кетейік, қызметшің ... не ... ... ... ... «Біз әл–Қабатия тайпасынан
шыққан жол күзетшілеріміз. Рубасыларының өзі ... төрт ... ... ... кісі бар. Иса ... жыл ... осы ... үшін он мың дирхем төлейтін, сонымен күнімізді ... ... ... ... ... бір ... де төлегісі жоқ. Еткен
еңбегімізді жақсылықпен төлеп бер, ... ... ... біз мына қара
жолға шығып, қарақшылық жасаймыз,- дедік. ... ... ... ... ... деп ... тұр. Ал, ... дедік те жүргіншілерге шабуыл
жасап, төлемді солардан талап ете бастадық. Өйтпесек, бала ... ... ... ... жағдайымыз, міне, осындай,-деп сөзін аяқтайды
әлгілердің арасынан бір адам. Төрт ағайындының ... ... ... ... оларға: Өздерің маған қызметке тұруға қалайсыңдар?-дейді. Аналар
қуана–қуана келіседі. Қолдарын шешеді, төртеуі разы болғаннан ... ... ... Әлгі төрт ағайындының бірі әл–Қабатия тайпасының еркек
кіндіктісін түгел ертіп ... Әмір ... ... ... Шам ... ... мәліметтер деректерде айтылған Шам Шаһарындағы
Бейбарыстың әскери мектепте оқып ... ... ... ... ... енді ... ... қабілеттілігімен таныла
бастады.
Мәселен, Шамға келісімен анасына жеткенше ... ... ... ... ... де жай ... Бастан кешкенін баян
еткен соң анасы: «Құдай бұйыртса, түбі қайыр болады, балам», ... ... ... ... ... ... ... белгілейді.
Жас Бейбарыстың Шам қаласы мен оның тұрғындары үшінгі ... ... ... ... Бір күні Бейбарыстың алдына төрт шаруа келеді.
Жөн–жосығын сұраса, «О, тақсыр, –дейді ... – Сар ... ... ... шаруалары боламыз, сенің шешең мен біздің мырзамыз жерді
бірлесіп басқарады. Ол бізге сенің шешеңе хат хат ... ... ... ... ... деп ... екен: «Сафдтың билеушісі Сар Жұбейлі
әл–Махридан ... ... ... Той ... ... ... биылғы астықты өзімізге түгелдей алмақпыз. Келесі жылдың астығын
сен ... ... ... адам ... ... ... ойластырғанын сезе
қойған Бейбарыс шаруаларға: «Ол бола қоймас», дейді. Сөйтеді де ... ... «Сар ... ... ... асыра алмайтынын мәлімдейміз.
Әркім астықтан өз үлесін алуы керек. Біздің шешім осындай». ... ... де ... кісіге береді, оған қажет болса ертең артынан қуып
жететінін айтады.
Шаруалар кетісімен ... Сар ... арам ... анасына
айтады, анасы баласының ақылына сүйенеді. «Ертең Сафдқа бар да ... ... алып ... ... ... Міне ... ... ендігі кезекте
Бейбарыс Шам қаласында белгілі бір дәрежеде қала ісіне арласа бастағанын
байқаймыз. Бейбарыстың ... рет ... ... де, осы ... ... ... жорығы
Сар Жұбейлі шаруалар алып келген хатты оқығанда ашу–ызаға булығады.
Оның Зүнейіт деген іс жүргізушісі бар еді, сол ... ... бір ... ... ... оп–оңай реттейтін шаруа ғой бұл. Фәтима ханымның
адамы келсінші, сол кезде ... ... ... ... ғой, ... ... ... әлгі. Сөйтіп жаңағы Зүнейіт шаруаларға екі түрлі – ... қара ... ... ... ... ... астық – біздікі», деп
ескертіп қояды. Қапты дайындап, Бейбарысты күтіп отырады. Айтқан уағында
адамдарын ертіп, ... ... ... та ... Іс ... ... соң: «Сен бе астық өлшейтін?» дейді. Анау басын изейді. «Ал, ... ... ... ... ... ... ... Қаптарды
әкелген соң Зүнейіт Бейбаықа: «Ағы – сендердікі, қарасы– ... ... сала ... ... гөрі қара қаптар толыңқырап байланып
жатыыр. Бейбарыс мұны байқап тұрады. Бидайды өзінше ... ... ... ақ ... алып ... ... «Ақ қаптарды өзің аласың, қара
қаптарды мен аламын», дейді оған Бейбарыс Бейбарыс. Зүнейіт ерегесе ... ... мен тек ақ ... ... ... ашу ... ... «Осыдан айтқанымды істемесең онда саған ақ қап та жоқ, қара қапта
жоқ». Ана антұрғанның жаны шығып кете ... ... ... ... ... ... ... бір де қап қалдырмай, түгел артып
алыңдар да жолға ... мына ... ... ... деп бұйырады. Бұл сөзді естіген Зүнейіттің жан ... ... ... ... қотарып әкетті!» деп зар жылап, Са
Жұбейліге жетеді. Бара Бейбарысты қарған–сілей ... ... ... ... ... етіп айтады. Басына қаны тепкен Сар Жұбейлі Филипп
деген ... ... қол ... ... соңынан қу, жеткен жерде
жексұрынның желкесін қи, бәдәуилердің астығын ал. ... ... ... ... ... ол ... деп ... қалың қолмен Бейбарыстың артынан қуып жетеді. Керуенге жете
бере алыстан: ... ... ... ... ... ... деп
айқайлайды. Қуғыншылады көрген Бейбарыс та аттың басын тежеп, жанындағы
бәдәуилерге: «Ал, енді өздеріңді ... тұс ... ... ... ... ... ... құйғыта жөнеледі. Жердің шаны аспанға шыққан бір алапат
басталады. Бәдәуилер расында да шетінен ержүрек екен, жаудың бетін ән–сәтте
қайтарып ... ... өлім ... қара ... ... жүр. Көп ... жағы ... пышырай бастайды. Қашқандардың арасынан Сар Жұбейлінің
бауыры Филиппті көріп қалып, Бейбарыс атын ... ... ... ... ... бір ... қалдырмайды. Басшысының өлгенін көрген
Филипптің адамдары безе жөнеледі, ... де ... қуып ... ... қоса ... түйреп шаруасын бітіреді[20].
Жаудан қалған олжа мен аттарды жинап ... ... әрі ... жол ... Анасының алдына келген соң Бейбарыс болған жайды түгел баян етеді,
шешесі ... бір ... өзі жар ... деп мінәжат айтады.
Филипп қолынан тірі қалғандар жылап–сықтап Сар ... ... ... алған кім ол өзі, бауырым ... ... ... ... ... дейді Сар Жұбейлі. «Оларды ана Бейбарыс деген
тажал мен оның нөкері өлтірді, ... ... ... кісі ... дейді мыналар. Сонда Сар Жұбейлі он мың адамның ... қол ... өзі ... ... Шам ... ... дейді. Шаһар әкімі Иса
ән–Нәсі әскер жақындап қалғанын естігеннен қаланы басып алар деген хауіппен
қақпаны ... ... Сар ... Шамның әкіміне хат жаздыртып,
жауабын қолма–қол жеткізуді тапсырады. ... ... ... ... ... сұрайды. «Жаушымен, хат алып келдім», дейді
ол. Иса ән–Нәсірге айтқан соң жаңағыны ішке ... ... оқы ... ... «Сар Жұбейліден Шаш шаһарының әкіміне жазылды бұл хат. ... ... ... ... кегім жоқ, менің бауырымды, менің жиенімді
өлтірген ана Бейбарысты, оның ... ... ... ... Қалаңның
қақпасының қарсысында тура он жыл тұрсам да қас жауымнан кегімді алмайынша
Шамнан кетпеймін мен. Ана ант ... ... ... бермесең сені де, Шам
шаһарының тұрғындарын да не күтіп тұрғанын шамалай ... ... ... ал!» [20].
Бұл хатты оқыған соң Иса ән–Нәсір ойға қалды. «Басыма бәле тілеп нем
бар менің? Жауын ... ... де ... одан да». ... ... ... қолына ұстатады. Жаубында былай дейді: «Шам ... Сар ... ... ... ... ... ... қолыңа берейін, не істейтініңді өзің білесің.
Сілемімді қабыл ал» [20].
Хатты ... Сар ... ... кетеді, екі қолың ысқылап Бейбарысты
қала дарбазасында күтіп тұрады. Осы кезде ... бір адам ... ... ... ... Ол ... міне сала әкімге тартады. Жаныңда
нөкерлер бар. Иса ән–Нәсір жылы ... ... ... ... ... ... Бейбарысқа, – ана қарғыс атқыр Сар Жұбейлі бұл қалаға сенен
кек алуға ... ... ... қатты қорланып отыр. Онан қайтіп құтылуды
ойлай–ойлай келіп, мен бір амалын ... ... «Не амал ... айтшы,
қане?» дейді Бейбарыс. «Шырағым, сен әсеріңді алып, қаланың қақпасынан ... шыға сала Сар ... ... ... тап ... дәл ... менің жауынгерлерім саған көмекке ұмтылады да ... ... ... ... бір ... соң ... ... қалдырмай қырып саламыз. Ал,
не дейсің бұған?». Аңғал батыр әкімнің сөзіне сеніп, «Айтқаның болсын», ... ... ... ... де ... ... ертіп қала қақпасына қарай
жүреді. Қаладан сәл шыққан соң Бейбарыс артына қараса қақпа тарс ... ... ... деген әскер де жоқ. Иса ән–Нәсірдің ... ... көзі ... ... ... соң бір ... құдайға тапсырып,
жанындағыларына қарап былай ... ... біз ... ... ... ... ... ақ–адал өліммен шейіт болуға бейіл
екендігілеріңді білемін». ... де ... ... жанымыз артық
емес, өліспей беріспейміз жауға», деседі. Сол–ақ екен шетінен аруақтанып,
жалы күдірейіп шыға ... ... ... ... ... қарғыс
атқыр Сар Жұбейлі жауынгерлеріне: «Қолға түсті өздері! – ... – А, ... ... ... ... ... Бейбарыс шерік құрып тұра
қалды, сол ... Сар ... бір ... әмірмен жекпе–жекке жұмсайды.
Жауынгер найзасын сілтеп қалғанша ... ... ... қағып түседі.
Мына жойқынды көрген Сар ... ... ішін ... шегініп кетеді.
Бейбарыс енді жаудың әскербасын ... ... ... Қанша жерден кек
алуға құлшынып тұрса да Сар Жүбейлі ... ... ... ... ... ... орнына басқа бір батырын шығарады. Ол
да найзасын бұлғақтатып үлгермей жатып, жер ... ... ... ... қалмайды. Осылайша келгенін келгеніндей қыра–қыра Сар
Жұбейлінің он үш жауынгерінің жанын жаһаннамға жібереді. ... бой ... соң Сар ... ... ... ... ... жауынгерлерін
жусатып салуға әмір етеді. Қан–қасап қырғын басталады, содан түн ауғанша
қылыштан қалған қақырап, адам қаны судай ... Сар ... ... көп қырылады, алайда Бейбарыстың шығыны одан да асып кетеді. Әмірдің өзі
де ұрыс тастап шықпасқа амалы қалмайды. Сар Жұбейлі Бейбарысты ... ... таба ... соң, әскерлеріне: «Кімде–кім Бейбарыстың өлі болса өлідей,
тірі болса тірідей тауып ... ... ... ... келетін алтын
сыйлаймын», деп жар қылады. Мұны естіген сәтте бір ... ... ... «Мен ... ... ... да айтқан алтынды аламын», дейді. Сонан
Бейбарысты іздеп шығады[20].
Бейбарыс күні бойғы айқастан әбден қалжыраған еді. ... ... ... ... ... ұстаған күйі ұйқыға бас қойған болатын. Қырсық
шалғанда Сар Жұбейліге Әмірді тауып беремін деп ... ... дәл ... келе ... ба. ... ... көре салып, қуанып
кетеді.Орамалын банджының шырынына сығып алып, Бейбарыстың ... ... Әмір онан ... ... ұйықтайды. Жауынгер де қарулы неме екен,
Бейбарысты атқа өңгеріп, Сар Жұбейліге алып ... ... ... аттан
түсіріп, сірке суын иіскете қойыңдар, есін жисын», дейді Сар ... ... ... ... әмір ... ... ... тұтқынымда жатсың, –
дейді мейманасы тасыған Сар Жұбейлі. – Басыңды кесіп аламын да, ... ... ... оның ... саса ... «Жаратқан ием мұнда
жатқыза бермейді, құтқарып алады. Тек маған мына шатырдың кімдікі ... ... Сар ... «Бұл менің шатырым, осыған талай ақша
шығарғанмын», дейді анау. Бейбарыс: «Алла жар ... аман ... сен ... күні ... ... ... ... сонда құныңа мұны шатырыңды ғана
алармын», дейді. ...... Сар ... – сен ... аман ... ... ... келіп жатсам көрерміз». Сөйтеді де адамдарына: «Мынаны абқтыға
тығындар. Таң атсын, мұны ешкім көріп–білмеген сұмдық ... ... ... ... жауып тастайды.
Ертесімен Сар Жүбейлі жасағы жатқан жердің ортасынан адамның басын
шабатын дөңбек орнатуға әмір ... ... ... ... ... ... ... абақтыға барса ешкім жоқ. Мұны естігенде Сар
Жүбейлінің есі ауысып кете жаздайды. Күзетшілерді жерден алып, жерге ... те ... ... ... «Оны кім құтқарып алды екен?».
Әлкисса, осы орада мұхаддис әрі қарайғы әңгімесін ... ... бір ... аман алып ... Ол Сар ... ... ... Бейбарысты өлі болса өлідей, тірі болса тірідей тауып ... ... ... ... ... дейін Бейбарыс тұтқында жатқан шатырдың
маңын торуылдап ... де ... ... ... ... ... ... аман–есен алып шығады. Хауіптен құтылдық–ау деген ... ... де ... ... ... ... сындырып тастайды.
«Маған мұншама жақсылық жасауға тәуекелі тұрған қандай ерсің сен?» дейді
Бейбарыс. «Мен сенің ... жоқ та ... ал сен ... ... ... жақсылығынды да, соның өтеуін қайтармай қоймаймын деп өзіме ... ... де ...... бәдәуи. –Мен – мұхаддам Асиф ибн
әл–Маркабимін, сен ... ... ... және оған он ... ... ... ... жасаудың сәтін түсіре гөр деп Алладан мінәжат
етіп едім, міне, ... сол ... ... ... ... пен Асиф Шам ... жетеді. Қаланың дуалынан асып түсіп,
ішке енеді. Өзін құтқарған ... ... ... ... ... ... ... сондай қуанады, бастап ... ... ... барлық мән–жайға қанығады.
Келесі күні Асиф жолға ... ... қал десе де ... бастап асып жатқандығын айтып жолға ... ... ... деп
қалтасына жүз динар салып береді, әмірдің ... разы ... ол ... алты күн ... ... ... ... шаршағаны қайтады.
Жетінші күн дегенде бес қаруын ... атқа ... да Сар ... ... жеріне құйғытып шаба жөнеледі. Мұны алыстан көрген Сар ... ... бір ... ... ... ... жүрек жұтқан
жігіт әмірдің алдынан ойқастай берегенше–ақ Бейбарыс оның ... ... Сар ... оның ... ... ... жібереді, олар да
әлгі жауынгердің аяғын құшады. Содан Бейбарыс ұрыс ... ... ... он бес ... ... түсіреді. Ақыры Сар Жүбейлі
шыдамай айқайға басады: «Қоршауға алындар да ... ... ... ... ... жан–жағынан тап береді. Сол сәтте әмір екі қолын көкке
жайып, Алладан ... ... ... ... ... шаң ... төңірек түнек
болады да кетеді, айналаға қайтадан жарық түскенде ... ... келе ... ... ... көрінеді. «Біз сенімен ... ... деп ... ... ... ... жау жағына жағаға соққан
тау–тау нөпір толқындай тиеді. Сар Жүбейлі жағының иманы ... ... ... мінген сайынқырандарды қөрген қала тұрғындары мен
шаруалардың да жалы күдірейін, ... сырт ... ... ... ... Әмір ... ... да тың күш құйылып, енді жауын қайтадан
онды–солды қыруға кіріседі. Әуелі ту ... ... ... болған соң Сар
Жүбейліге жетіп барады да, соны семсерімен бір ... ... Ант ... ... күйіп көрген соң алды–артына қарамай, шатырларын да
дүние–мүлкін де ... ... Жау ... ... ... ұстын қойылған алып шатыр қала береді[20].
Бұл келтірілген мәліметтерден жас ... ... ... ... ... ... жас ... Бейбарыс деп атала бастаған, ол
жақсы қолбасшылық дарынымен, соғыс өнеріне жеттік меңгергендігімен ... ... ... бұл ... ... ... ... болып
келеді. Яғни, "Бейбарыс сирасындағы" оқиғалар тізбегі жас ... ... ... ... ... ... қатарына қабылданған кезі болар
деп болжамдаймыз. Өйткені, ... ... ... адам ... Батыс
Европалықтарға тән есім.
"Бейбарыс сирасында" жас Әмірдің тапқырлығы жайлы деректер де ... Шам ... ... ... ... ... ... иесі
король Франжильдің баласы Кунтені тас қаптырғаны ... ... ... Бұл ... ... Шам ... ... жинауға келген уәзір
Нажим ад-Динмен бірге Мысыр еліне сапары кезіндегі оқиға. Мұндағы ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Деректік
мәліметтерде Мысыр мен Шам елдерінің арасында кресшілер ... ... Жас ... ... ... ... жайлы, оның шебер қылышкер
екендігі жөнінде атап көрсеткен. Жас Бейбарыстың қара қылды қақ ... ... ... Мысыр еліне тез жайылды, ол ... ... ... жатты.
Мухаддис жас Бейбарыстың құлдықтан босағаны жайлы сөз айтады. Онда,
кезінде Шам шаһарында өзін Әмірдің қолынан аман алып ... Бану ... ... ... ... Бейбарыстың арғы тегі Хорезм билеушісі
тұқымы және тақ мұрагері екенін, оған ағалары ... ... ... ... ... жайлы баяндап береді.Сұлтан әс- ... өмір ... ... ... ... соң, оның басына азаттық
береді.Осылайша Бейбарыстың ... Бану ... ... ... ... бұғаудан босатылды.
Ортағасырлық деректер де Мысыр елі үшін көрсеткен ерлігі, ... үшін ... ... ... жайлы мағлұматтар, жоғарыдағы
"Бейбарыс сирасында" айтылғандарды қуаттай түседі.
Сонымен, "Бейбарыс ... ... рет ... ... оның ... тек
жас Бейбарыс бейнесін ашып көрсетуге талпыныс жасадық. Мұнда ... ... ... діні және жас ... ... ... досына адал, жауына қатыгез, елге сыйлы әділетті сұлтан, ерекше
дарынды ... ... ... ... ... ... аштық деп
ойлаймыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мамлүктер, ... мен ... ... ... ... кез-ХІІІ-ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген мәмлүк қыпшақтар
қиын-қыстау заманда тек жаужүрек жауынгерлер, ... ... ... емес дана ... қайраткерлері, шебер саясаткер ретінде кеңінен
танылды. Соларды арасынан ... ... ... ... ... ... ... тағдыр тәлкегімен Мысыр елінде сұлтан болған Бейбарыс өз
отанынан жырақта ел ... ... ... ... ... ... ... деректерге арналды. Деректерге талдау жасай отырып, Бейбарыстың
шығу тегіне, тұтқын болып құл базарында сатылу ... ... ... ... ... ... біліктілігіне және жеке өміріне
қатысты мәліметтерді баяндай отырып, ХІІІ-ғасырдағы теңдесі жоқ ірі ... ... ... ... ... көзі ... жазып қалдыған, кейіннен мұсылман
тарихшылр жазып қалдырған деректер мен ... өте көп. Бұл ... ... ... ... ... ... көптігімен,
тақырыптың ауқымдылығы және ... жаңа ... ... ... қатар, бұл кезеңге жататын ... ... ... көптеген шығармалардың авторлары Мамлүк мемлекетінің мансапты,
лауазымды адамдар ... ... ... ... ... ... ... істерге жақын болуымен құнды. Солар қатарында Ибн Абд ... ... ... Байбарыстың жеке хатшысы қызметін атқарған және
Сұлтан Байбарыстың жеке ... ... "Ар Рауд ... фи ... ... ... атты ... бұл саладағы ең құнды еңбектер қатарына жатады.
Бұдан басқада, атап айтқанда Байбарыстың сұлтандығы туралы Ибн Уасил ... Ибн ... ... Ибн ... (1223-1229), а-Нуайри (1331
жылы қайтыс болған), Байбарыс ад-Дауадар (1325ж. қ.б.) Ибн Абд ... ... ... Ибн ... (1336ж ... қайтыс болды), әл-юнини
(1362 ж. қ.б.) ... ... Ибн ... (1362 қ.б.), Ибн
Тәңірберді(1311ж .т), Әл Мақризи( 1356-1441), әл-Айни (1361-1451), Ибн-Йиас
(1448-1524) секілді мұсылман ... ... ... ... ... әл-
Джаһиз, Ибн-Асир, Ибн Баттута, Ибн Касир, Ибн Фадлан, Ибн Фурат , ... ... Ибн ... Ибн Халакан, Ибн Арабшаһ, Ибн Ибри, Ибн ал
– Уарди, Абу ... ... ... ат-Табари және т.б. әр ... өмір ... ... тарихшылары да түркі, мәмлүк тақырыбын
айналып кете алмаған. Олардың еңбектерінің бір ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі дүниежүзінің
кітапханаларында қолжазба күйінде әлі күнге дейін өз ... ... бұл ... ... Саки "Сұлтан Бейбарыс" атты еңбегінде,
Батыршаұлы Бақытты"Мысыр Мамлүк мемлекетінің ... ... ... ... деректері бойынша)" атты диссертациясында ... ... тек таза ... ... ... қарастырғанын,
тарихи отанымен сабақтастықтары аз екенін атап өткен.
Расында да, бір өкніштісі арабтық тарихшылар деректік мәліметтердегі
оқиғалардың берілуінің ... ... ... ... және ... Моңғол империясы жасақтарымен болған соғыстардағы жеңісі мен
жетістіктерін араб ... ... ғана деп, ... және ... ролін
жоққа шығарғандай қасақана бұрмалаушылық байқалады.
Екінші тарауда біз, негізгі тақырыбызды "Сұлтан ... ... жас ... бейнесін ашуға талпыныс жасадық. Жалпы "Бейбарыс
сирасы" алғаш рет ... ... ... ... ... бір
айтатынымыз Бейбарыстың ат шалаңда ойнауы әскери өнерге шеттік болуы,
саяттылығы туралы ... ... ... ... ... көптігіне
қарамастан арабтық тарихшыла...өз еңбектерінде оның негізгі бастауы, қайнар
көзі далалық көшпенділер ... ... ұмыт ... ... жете
зертелмеген деген қорытындыға келген.
Мәселен, бұл жайында халық ауыз әдебиетінде ... ... ... ... ... ... екінші тарауда
баяндағандай, ол « атқа қарғып ... шу ... ... ... ... » ... Бұдан түйіндейтін ойтүйін, дала төсінде ат құлағында
ойнап өскен бала екендігі.
Мәселен, жоғарыдағы деректер оның ... ... ... ... кездегі жас шамасы 14-15 жас шамасы делінген. Яғни, бұғанасы
қатпаса да, дала дәстүрін жеттік ... ... ... "Он үште ... ... ... сөз бар. Олай ... Бейбарыс тұтқынға түспей-ақ
шабандоздық, саятшылық және соғыс өнері; семсерлесу, найзаласу, садақ ... ... ... ... ... мағлұматтарын білген. Өйткені, ХІІІ-
ғасыр Қыпшақ даласына моңғолдардың әскері басып кіріп, Ертістен ... ... ... ... ... ете ... еді. ... жағадайда
Бейбарыстың соғыс өнрін білмеуі мүмкін емес.
Жалпы алғанда "Бейбарыс сирасы" халық романдары ішіндегі ең ... ... ... ... ... бергісіз аңызға оқиғалар
желісі, Қыпшақ ... ... ... ... ... Араб
тарихшыларының қасаөана Бейбарыс тұлғасын кішірейтсе де "Бейбарыс сирасы"
бүкіл Мысыр, қала берді ... араб ... ... ... ... ... ... деуге тұрарлық деп болжам жасай аламыз. Бұл деректің
ерекшелігі әңгіме жүйесімен Сұлтан Бейбарыстың өмірбаянын ... ... ... ... ... ... ... бітіру жұмысы ретінде өз ойымызды толық жеткізе алдық деп
ойламаймын, ... ... мен ... ... бар ... Өйткені,
"Бейбарыс сирасы" негізінен көркем шығарма ретңнде ... ... ... ... алғаш рет бітіру жұмысы негізінде алғаш қолданылып отыр.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... сирасы" әлі де деректік тұрғыдан,
басқа да деректермен (ХІІІ-ХҮІғғ.) салыстырмалы түрде толық ... ... ... ... ... ... ... Н.Я. Бичурин
2. Батыршаұлы Бақытты. Мысыр Мамлүк мемлекетінің Дешті Қыпшақпен ХІІІ-ХҮ
ғғ. байланыстары (араб деректері бойынша) ... ... ... С. Лен-Пуль
4. Қайрат Саки Сұлтан Бейбарыс
5. С.Акынжанов
6. Кумеков Б.Е. Араские иперсидскии источники по исории кыпчаков ... ... ... АН ... ... ... ... антропонимы как источник по этническому составу Дешти-и
Кыпчака// ҚазМУ хабаршысы. Шығыстану сериясы №9. Шығыс елдерінің
өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. ... ... ... ... 17-18 ... 1999 139-141б.
7. Амин әл-Холи. Силат бейна ан Нил уа әл-Вулга Кайр, 1964 ... ... Аср ... ... ... әл-илми уа әл-адаби. Т,6 Абд әл-
Фаттах Ашур. Аз Захир ... 1962 ... Ибн ... Ибн ... Ибн ... ... ... ад-Дауадар
13. Ибн Абд Фадаил
14. Ибн Айбек
15. әл-Юнини
16. Ибн Тәңірберді
17. Әл ... ... ... ,
20 ... ... ... ... Баттута,
Ибн Касир,
Ибн Фадлан,
Ибн Фурат ,
Ибн Хаджар ал-Асқалани,
Ибн Халдун
Ибн Арабшаһ,
Ибн Ибри,
ат-Табари

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алдыңғы азиядағы мамлюктер21 бет
БЕЙБАРЫС СҰЛТАН6 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Бұқар жырау шығармашылығындағы заман бейнесі12 бет
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі17 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь