Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында қолдану тәсілдері [ 52 бет ]

Кіріспе......................................................................................................

Музыка сабағында музыкалық-дидактикалық ойындарды ұйымдастырудың теориялық мәселелері
1.1 Музыкалық-дидактикалық ойындардың білімділік және тәрбиелік мәні
1.2 Бастауыш сыныптарда жалпы музыкалық-дидактикалық ойындарды пайдалану барысы…

II Сабақ және сабақтан тыс барысында музыкалық-дидақтикалық ойындарды пайдалану тәжірибесі
2.1 Мүсілім Базарбаев атындағы № 138 мектеп - гимназиясында бастауыш сыныптардағы тәжірибелік жұмысты ұйымдастыру барысы
2.2 Қазақтың аспаптық дәстүрінің музыкалық-дидактикалық ойындар арқылы жүзеге асырылуы


Қорытынды ..............................................................................................
Әдебиеттер тізімі ......................................................................................
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
МУЗЫКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ КАФЕДРАСЫ
Қызметте ... үшін ... ... ... ... ... және ... білім беру әдістемесінен
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында
қолдану тәсілдері
050106 – Музыкалық білім мамандығы бойынша
Орындаған: _______________________Жәкеева Ә.Қ.
IV к.4ж. ... ... ... м.а.: ... ... ... ... |Кіріспе..........................................................|3 |
| |............................................ | |
| | | |
| | | |
| | | |
|I ... ... ... ойындарды ұйымдастырудың |5 |
| |теориялық мәселелері ........................................... | |
| | | ... ... ... ... және тәрбиелік |5 |
| |мәні.............................................................| |
| ... | |
| | | ... ... ... жалпы музыкалық-дидактикалық ойындарды |16 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... және ... тыс ... ... |36 |
| ... пайдалану тәжірибесі | |
| ... | |
| | | ... ... ... ... № 138 ... - гимназиясында бастауыш |36 |
| |сыныптардағы тәжірибелік жұмысты ұйымдастыру барысы | |
| ... |
| ... | |
| | | ... |Қазақтың аспаптық дәстүрінің музыкалық-дидактикалық ойындар |40 |
| ... ... ... | |
| ... |
| |........ | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... |53 |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... ... |55 |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... |58 |
| ... |
| ... | ... Бүгінгі күні, экономикалық, идеологиялық және мәдени
дағдарыстар кезінде белсенді шығармашыл және жеке дара ... ... мән ... ... ... шығармашыл балалар тәрбиелеуге үлкен көңіл
бөлінуде. Себебі өмір жан-жақты күннен-күнге қызықты әрі күрделеніп барады.
Қазіргі өмір ... ... ... ... гөрі, ойдың тездігі,
үлкен және кіші кедергілерден шығармашылық түрде өтуін қажет етеді, және де
зеректілік, жаңаша ... ... баға ... ... табу ... ерекше сапалары шығармашылық қабілеттерді құрайды.
Мектептің, мұғалімдердің, ата-аналардың алдында тәрбиеленіп жатқан бала
тек қана саналы ... ... ... ... ... болуымен шектелмеуі
керек деген үлкен күрделі мақсат тұр. Ол бала тағы да ... ... ... ... бар, ... ... жағына өзгерте алатын,
не болмаса соған үлесін қосатын азамат болуы ... Ойын — ... ... ... ... және ... жұмыс атқаруда
жақсы тәсіл болып табылады. Ойынның білімділік және тәрбиелік ... ... ... атақты педагог-психологтар (Д.Эльконин, К.Ушинский,
П.Блонский, Л.Рубинштейн) көп айтқан. Ал ... ... ... ... ... Нақтырақ айтса ойын жеке тұлғаның әртүрлі, соның ... ... ... жол ... ... балалардың шығармашылық дамуында
үлкен мәні бар ... ... ... ... ... ... ... педагогикасының басқада белгілі зерттеушілері
(Г.Радвил, О.Апраксина, Г.Ригина, П.Халабузарь, ... ... ... ... ... және білімділік
мүмкіндіктеріне көп көңіл ... ... ... ... ... ... балалардың білімділік, тәрбиелік және шығармашылық
дамуына үлкен әсері бар екенін атап ... оны ... ... ... ... ... ғана пайдаланады. Музыкалық педагогика
мәселелеріне арнайы шыққан әдебиеттерде, ... ... ... ... ... пайдаланылуын және толық зерттелгенін таба
алмадық. ... де іс ... ... ... ... ... ... ойындар оқушылар арасында ән сабақтарында өте ... ... не ... мүлдем өткізілмейді. Осы ... ... ... бірі ол ... ... ... арқылы ойлау қабілеті
мен оны музыкаға үйрету түрлері арасындағы қарама-қайшылықтары, ... және ... оқу ... ... ... Ал мұғалімдер болса
сабақ өткізгенде ескі методиканы пайдаланып, ... ... аз ... бөледі. Егер оқу материалын түсіндірген кезінде ... ... ол ... ... ... ... да оқушы
жақсы түсінеді. Сол себептен ... осы ... өте ... ... жоғарыда жазылды.
Зерттеудің мақсаты - бастауыш сынып оқушылар музыка сабақ ... ... ... ... ... ... ... теориялық және әдістемелік тұрғыдан қарастыру.
Зерттеудің нысаны – қазақ орта мектебіндегі сабақ-оқу барысы.
Зерттеу пәні - бастауыш ... ... ... ұлттық музыкалық
аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойындар арқылы игеру жолдарын анықтау.
Зерттеудің болжамы – егер ... пәні ... ... ... ... ... және сол ойындардың арқасында
оқушылардың қызығушылығын арттырса, онда қазақтың ұлттық аспаптарын ... ... ... ... ... ... мінездеме және сараптама беру;
* Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... сабағының құрамын айқындау;
* Бастауыш сынып оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... жолдарын іздестіру.
Зерттеу әдістері: зерттеудің тақырыбына байланысты әдебиетке жалпы шолу
сараптау, педагогикалық бақылау, музыка пәнінің мұғалімдерімен ... ... ... ... музыкалық-дидактикалық ойынның мән-мағынасы;
Қазақ ұлттық музыкалық аспаптардың түрлері мен, оған ... ... ... ... маңыздылығы: Болашақ музыка мұғалімдердің
мектептегі сабақта және сабақтан тыс жұмыс кезінде, педагогикалық машықтау
өткізу ... ... ... ТАРАУ Музыка сабағында музыкалық-дидактикалық ойындарды ұйымдастырудың
теориялық мәселелері
1.1. Музыкалық-дидактикалық ойындардың білімділік және тәрбиелік мәні
Ойын бала болмысымен ... ... Оны бала ... ... ретінде қолдану ғасырлар бойы жалғасып келеді. Ол ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігін арттыруда,
шығармашылық белсенділігін қалыптастыруда үлкен роль атқарады. Барлық
аталған тәрбиелік ... ойын ... ... ... ойын ... дамуына, оның тұлға ретінде қалыптасуына, ... ... ... ... ... әсер етіп дамытады.
«Ойын», «ойнау» сөздері өте көп ... ... ... ... ... атты ... ... былай деген: «Ойын сөзі көп
мағынада қолданылады, тура және ... ... ... «отпен ойнау»
немесе «табиғат ойындары» және кездейсоқ жағдайда – «тағдыр ойыны». Ал
«ойнау» сөзі ... ... және ... ... ойнағанда
көңіл көтеру мағынасында қолданылады, ал астарлап айтылуында – «комедия
ойнау»; басқа жағдайда жақтырмау кезінде ... ... бір ... жақсы
жұмыс атқаруда – «басты рольде ойнау»; тәуекел ету – ... ... ... ... ...... ойнау»; «адамдармен ойнау»; ерекше жалтырап
көріну – «суда күн сәулесі ойнап тұр», «толқындар ойнап тұр» [1, 13 ... ... және ... ... ... ... ... «Ерте Россиядағы балалар ойынына жүйелі сипаттама» еңбегі
бәрімізге белгілі; ал ... (1933) ... ... ... ... қуаныш пен көңіл көтеру деген мағына жатады дейді; ... ... және ... да ... ойын ... ... ... бірінші болып зерттеген XIX ғасырдың ойшылдары ... [2], ... [3], ... [4]. Олар ... әлемдегі ең көп
тараған құбылыстармен салыстырған, ойынның жаратылысы өнер ... ... ... Олар ... бастауы ләззат алуда деп санады. В.Вундт
басқаларға қарағанда ойынның ... ... ... ... Ол былай
деп жазады: «ойын – еңбек баласы. Ойын күрделі еңбектің түп ... ... ... да ... ... озып келеді. Ойын өзінің нәтижесін еңбектегі
пайдалы мақсатта көре ... ... ... ең ... қорытынды болып
есептеледі, ал оның артында ... тұр емес пе» [4, 181 ... ойын ... ... ... ... да бар ... Дж.Калларитс (1940) ойынды мүлдем жоққа шығара отырып, оны басқа
шығармашылықтармен теңестіруге болмайтынын айтады.
Ал ... (1947) ... ... ... деп ... оны
психологияда да зерттеуге пайдасыз, босқа уақыт кетірумен теңестіреді.
Осы көзқарастарға ... ... ... «бұл ... ... ойынның жалпы теориясын таппағаннан шыққан» дейді. Д.Б.Эльконин
айтуы бойынша: ... шақ ... ... ... жоққа шығарғым
келмейді; бұл жерде сол ... ... және ... ... дәлелденбегенін айтқым келеді, себебі ... ... ... [1, 85 б]. Автордың пікірі бойынша балалардың білімділік
қозғалыстары мен түсініктері ойын кезінде қалыптасады және де оның ... ... ... ... ... адамның істерін қайталайды, одан адамның қоғамдық
адамгершіліктік мәні яғни адамдардың араларындағы тапсырмалар мен нормалар
шығады» – деп ... [1, 20 ... бала үшін бұл ... ... іс ... ... белгілі. Оның
балаға педагогикалық және дидактикалық жағынан алғанда әсері көп.
Бала ойындарын зерттеп жүрген адамдар ойын бала үшін бір ... тең ... ... (Р.И. ... ... ... т.б.).
«Бала ойынға қызығатын себебі, оның нәтижесінде бір көрінбейтін ... ... ... ... қиялы қоршаған ортадан шығады: тастарды, құмды
көрген бала айтады: «Келіндер, дүкен ойынын ... ... бұл ... Ойын негізі бір жағымды ой, іс айту үшін шыққан: ол ... ... ... тұр. Бала үшін бір оқиға үлкен мән алады, ... ... ... Ол ... ... басқаша қарайды, өз көзқарасы бар.
Ойынға берілгендіктен сол жерде тұрған диванның шеті ... не ... т.б. ... затқа айналады. Баланың қиялдағаны бір рольде ойнап
өзін-өзі біреуге ұқсатқысы келгені, яғни ... ... ... болғысы
келгені» [5, 45 б]. «Ойын кезінде бала міндетті түрде бір рольде ойнайды,
ол жаңаша бір жағдай туғызады» – деп ... өз ... ... ... 47 ... XIX ... соңында ғана ойын арнайы зерттеле бастады. Ойын
психологиясын зерттегендердің бірі У.К.Гроос. Өзінің теориясын ол ... ... ... ... деп ... Оның ... ... тірі жанның туғанынан өз қимылына ыңғайлы бейімділігі бар болып
келеді, ал ең ... ... ... өздерінің табиғи ерекшелігіне
байланысты бір іске өзінен-өзі ... ... ол ... ... ... ... тірі жанның, әсіресе адамдардың туа біткен реакция, яғни
организм жауабы қаншалықты ... ... да ... ... ... жетілген, дамыған тірі жандардың барлығыныңда балалық шақтары ... өсу, ... ... сол ... ол ... ... ... алмайтын
кез; сол кездері оны ата-анасы тәрбиелеп, көмек көрсетіп дұрыс бағыт беріп
отырады.
Балалық шағында ол ... ... ... ... ... бұл туа ... ... сондықтан адамға өте ұзын балалық шақ берілген екен – себебі
дайындық ... ... ... ... ... ... арқасында әртүрлі қабілеттер жиналады. Ең мәнді және ең
табиғи жолы осы ... ... ... ... ... ойлайды, соған
ұмтылады, солай болған сайын тағы да адам ... жаңа ... ... ... бар ... үстіне тағы да ... ... ... ... ... ... қарап өседі, сондықтан да олардың қабілеттерін
өздеріне еріксіз алады.
Егер ... ... ... бала өз бетінше өз ойымен, қабілеттерін
нығайтып, дамытып жатса, онда біз бұл процесті ... ... ... болуы
деп қарастырамыз [6, 70-71 б].
Ойынның мағынасы туралы К.Гроос өзінің ... жан ... (1916 ... ... «Егер икемделу балалық шақтың негізгі ... ... онда ... ... орын ... сол ... біз ... ғана ойнамаймыз, балалық шақ ойнау үшін берілген деп батыл
түрде айта аламыз» [6, 72 ... ... ... ... ... ... ... сырт қалдырмаған.
Олардың ішінде шетел ...... ... К.Бюллер, ал орыс
психологтарынан – Н.Д.Виноградов, ... және ... ... ... ... да бар. Мысалы, Э.Клапаред «К. Гроос ойынды ең маңызды, ең
керекті балалық шақтың элементтерінің бірі деп ... ... ... ... ... еш ... айтпаған» деп жазады [7, 48 б]. ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде ойын психологиясын бала психикасымен байланыстырғысы
келмейді.
Қорыта айтқанда баланың қоғамдық және ... ... ... мәні бар және ... ретінде қалыптасуында зор үлесі бар. Біздің
мақсатымыз ойынның қоғамдық-психологиялық ерекшеліктері туралы емес, себебі
бұл аспект ... ... және ... ... талап етеді. Біздің
ойымызша келешек зерттеушілер үшін бұл өте мәнді шешілмеген мәселе.
Ойын психологиясының мәселелері ... ... ... ... ... және т.б. ... жазған. Жоғарыдағы
зерттеушілер ойынды биологиялық жаратылысы жағынан ... еді, ал ... ... шеттеліп қала берген. Олар ойын күрес және ... ... ... яғни ... ... ... туа
біткен қайталау және бостандыққа талпыныстарды (Ф.Бойтендайк) ... ... ... ... маңыздылығы туралы айтылса да,
оның үлкен бір кемшілігі, оның қоғамдық бағыттары мүлдем қарастырылмаған.
Ал ... ... ... ... осы ... ... ... зерттеуге аударды. Ойынның адамның шығармашылық
сезімталдығы мен адамдардың ... ... ... ойын ... ғана ... ал ... жаратылысы бойынша
қоғамдық мәні бар, ол баланың қоғамдағы өмірінен алынады [1, 32 ... ... орыс ... ойын туралы К.Д.Ушинский мен
А.С.Сикорский жазған. К.Д.Ушинский жеке ... ... үшін ... ... ... [8], ал ... жеке ... білім беру
және тәрбиелеу жағынан дамытуда ойынның ... мәні бар ... ... ... ... ... психологтар: М.Я.Басов, П.П.Блонский,
Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейн, Д.Н.Узнадзе ойын ... өз ... ... ... ... ішкі дүниесіне мән беріп қараған М.Я.Басов
болды (1931 ж.). ... ... ... ойынның мағынасы және тура
бағыттылығы бар ... да, жоқ ... да, ... ... саналатыны мақсаты
емес, мазмұны да емес, іс жүргізушілігі, мазмұны мен бағыты сыртқы ... ал ішкі ... мән ... [10, 344 ... ... ... өкіметі кезіндегі П.П.Блонский деген психолог
білдірген. Ол да Дж.Калларитс ... ... ... шығармашылық деп
санамаған, бірақ соңғы зерттеушіден гөрі ойынды баланың драмалық өміріне
жатқызған.
П.П.Блонский ... ... (1934) ... былай деп жазған:
«Балаға жүргізілген тәжірибелік зерттеулерді ойын деп ... ... ... ... ... мен ... ... баланың драмалық өнері
болып табылады. Қозғалыс ... ... іске ... онда жүгіру үлкен
роль ... ал ... ... ... ... ...
көрініске жатады (жауынгерлер соғысы т.б.). Сонымен ... ... ... ... ол ... ... өнері, құрылыс көрінісі [11, 109 б].
В.Н.Всеволодский-Гернгросс ... ... ... ойындары» (1933 ж.)
кітабында былай жазған: «Жоғарғы мәдениетте педагогика қоғамның ерекше бір
түріне айналғандықтан — бала ... не ... адам ... ... ... оқу ... аз ... жоғарғы дәрежеде ұтымды түрде алады.
Педагогикалық, дидактикалық ойынның мағынасы ... ... – деп ... 18 ... ... өзінің «Ойын психологиясы» кітабында (1999 ж.)
керісінше айтқан ойын ... бала үшін ең ... ... түрі. Автор
ойынды бір-бірінен бөлмей баланың жеке дамуымен ... ... ... сынап былай деп жазады: «Егер ойынның
дидактикалық міндеті азайса да, ол ... ... ... азаяды деген сөз
емес, әсіресе баланың мектепке бармай тұрған кіші ... ... ... ... ... ... бас ... кездерінде, ойынның мәні
бала үшін өседі» [1, 24 б].
Л.С.Выготский ойын психологиясын баланың психикалық ... ... Ол ... қоғамдық мінездеме береді. «Егер біз адам
баласының ойнап жатқан кезіне қарасақ, ол ... ... ... ... ... ... аңшылыққа, аңдардың іздерін табуы, соғысқа, т.б.
Бұл ойындардың қоғамдық, әлеуметтік ... бар. ... ... ... ... бала, оған еліктейді, ойында ол ... ... ... және ... ... кезінде қоғамдық
болашақ өмірге бірталай дайындықпен келеді» [13, 45 ... ... ... ... ... атты ... ойын психологиясын ерекше бір шығармашылықтың түрі деп есептейді.
Ол: «Ең біріншіден ойын дегеніміз – ... ... іс, яғни ... да ... байланысты бірнеше шығармашылық істер» [14, 187 б].
Ойын – бұл шығармашылық, ойын арқылы бала қоршаған ортаға, қасындағы
адамдарға өз ... ... ... қорыта, барлық психолог -
теоретиктердің ... ... ... айта ... – ойын ... еш
нәрсеге ұқсамайтын жоғарғы психикалық міндеттен тұрады, ол өзін-өзі көрсете
алатын кез-келген қоғамдық, эстетикалық бағыты бар ... ... бала тез және ... ... ... ойын бала үшін ... ең ... түрі. В.А.Сухомлинский «Ойында баланың
шығармашылдық ... ... ... ойдың дамуы толық бола алмайды,
болып та көрген жоқ... Ойын – бұл отқа айналатын ұшқын» – деп жазады ... ойын ... ... ... ... ең маңызды
тәрбие әдісі болып табылады. Ойын кезінде бала бір рольде ойнаса, ... бір ойын ... ... оның ... мәні бар, ... ол ... ... оған жағымсыз не болмаса қиын болып көрінгенімен, дәл сол
кезде ол уайымдайды, өз бетінше басқа ... ... ... Ойын ... бала ... іскерлік, ұйымдастыру, күш-жігер,
батылдық, іздемпаздылық, сезімталдық, артистік қабілеттерін көрсете алады.
Сондықтан да ойын ... біз ... адам ... ... болып
өсуіне қажетті көп қабілеттерді жинай аламыз.
Ойын арқылы бала өз өмірінен үлкендердің өмірінен үлкендердің өміріне
өткендей болады, олар ... ... деп ... келеді, өздерінің
оқыған кітаптарындағы кейіпкерлерге де айналады, керек болса жануарлар мен
андардың да рөліне кіреді. Ойынды ... ... білу ... ... ... мәні көп және ойын ... қабілетіне, жас ерекшелігіне,
методикалық әдістеріне ... ... ... ... педагог балалардың ойыннан
шыққан қиял шығармаларын ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны танытады. Бұл жерде әртүрлі
ойындар педагогқа көмекке келеді, солар ... ... ... ... ... ... ... аз, тез қимылдайтын жасқаншақ баладан бастаған жөн.
Әдетте мұғалім сабағында жақсы оқитын балаларға көп ... ... ... бар ғой), ал баяу ... ... тыс қала ... Ал ... өткізілген сабақ балалардың барлығын қамтиды, жалпы сынып деңгейін
көрсетеді. Артта қалып жатқан баяу ... ... ... ... ... және ... ... отбасынан таралады. Мектепте алған білім
отбасында нәтиже береді. Ата-аналар ... ... ... музыкалық
тәрбиесіне, біліміне жауап беруі керек. Үйінде баласымен бірге ойнап жүрген
ата-ана оның ... ... ... ... алған білімін
жалғастырады, ұялшақ мінезін батылдау жасауға көмектеседі. Баланы ... ... ... үйрету керек, басқа балалармен далада, мектептен тыс
мекемелерде бірге ойнайтындай білім, ... беру ... ... ... кезде әркім өзінің мінезін көрсетеді, ... ... ... ... ... достық сезімі пайда болады, ... ... ... ойын ... ... үлкен достық ұжымдық
байланыста болады. Осының бәрі ойынның тәрбиелік мәні. Осындай ... ... ... ... ... Олар үлкендердің істерін
қайталау, әртүрлі заттарды үлкендердің өмірдегі қолданатын ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы
(ойыншықтар) бала қоршаған ... ... ... ... және ... ... танысады. Жоғарыда айтылғандай біз ойынның бүгінгі
күнге ең ... мәні ... және ... деп ... шешімі бойынша «Қазіргі қоғамда үлкендерге арналған ойын
түрлері жоқ, оның орнын біріншіден ... ... ... ... Ойын ... ... ... ал үлкен адамдардың ойыннан ешқашан
шықпайды» [1, 21-20 б].
Бұл көзқараспен біз келісе ... ... ... ойын түрлерін
баламен қатар үлкендерде ойнайды, оның ... ... ... ... ... пе? ... ... қызық болу үшін ойнайды, олардың
біріншіден шоу ... ... ... ... ... ... болса өздігінен ойнағысы келеді, олардың табиғатында ойынға деген
қызығушылық бар. Олар үшін ойынның нәтижесі де ... ең ...... ... бір ... болуы.
Нәтижесінде бала қоршаған ортаны таниды, ересек ... ... ... Әр ... ... ... біз ... байланысты
түріне тоқталайық деп ұйғардық. Бізді болашақ музыка мұғалімі ретінде жалпы
білім беретін ... ... ... ... ... кездесетін
мәселелер қызықтырады.
Бүгінгі сауда-саттық, алыс-беріс заманында адамгершілік, ... ... ... ... орай ... ... ойынның білімділік және
тәрбиелік мүмкіндіктері көптеген зерттеушілердің, педагогтардың ... ең ... ... ... жайларының бірі тұр. Сол себептенде
музыкалық тәрбие мен білім жүйесіне бұрын ... ... ... ... жүйенің бірінші баспалдағы мектептегі бастауыш сьнып оқушыларының ... ... ... музыка тәрбиесі болады. Сондықтан жасөспірім
кезінде балаға неғұрлым көбірек жақсы тәрбие беру қажет, ... ... бұл орны ... ... ... ... қалмақ. Қазіргі күнде адам
үнемі өзінің білімін көтеріп отыруы қажет. Оларға ... ... ... ... ... күш ... ... тәрбиемен байланысты
қабілеттер жатады. Біздің көзқарасымыз бойынша барлық іс-әрекеттердің
ішінде ең ... ... ... ... өнер. Адамды жан-жақты
қалыптастыру жүйесінде және эстетикалық тербие беру саласында ол ... ... ... ... ... ... тек әдемілілікті көруге,
әртүрлі жағдайды дұрыс түсініп, дұрыс қабылдаудың ... ... ... ... ... болсада әсерлі. Сонымен бірге ол ойлау
қабілетінің дамуын, танымдылығын, қоғамға деген, ... ... ... ... көзқарасын арттырады. Бірте-бірте музыкалық шығармашылық
арқылы балаларда әуенді есту және ... есту ... есте ... ... ... ... басқада қабілеттер пайда болады: Осының
бәрі музыкада ... яғни ... ән ... ... ... (Б.Теплов [16], Г.Ригина [17], К.Тарасова [18], Н.Ветлугина [19],
О.Апраксина [20]).
Белсенді түрде музыкалық шығармашылықпен айналысқан балалардың білімге
құштарлығы ... ән ... би ... өзі ... ... ... келіп тұрады. Өнер мен ойынның ортақ сызықтары бар
олар: қуанышты сезім, белсенділік, ... ... Егер ... ... ... істе ойын тәрбие мен білімнің бағалы
әдісі болса, онда музыка педагогикасында оның мәні өте ... ... ойын ... оларға ұжым болып қатысу байланыстары). Қазіргі кезде
балалардың шығармашылық белсенділігіне көп мән беріледі, ал оның ... ... ... болып табылады. Оның ішіне ән айту,
тыңдау, музыкамен қимылдау, аспапта ойнау, музыкалық сауат сияқты ... ... ... ... ... ... негізгі жұмысы – балаға ... ... беру және ... ... ... ... балаларды жаңа
қойылымдармен (ойын-сауықпен) қамтамасыз етеді, олардың ой-өрісін дамытады,
өздігінен жұмыс жасауды, дұрыс ... ... есту ... айырмашылығын ажыратуды үйретеді. Оның педагогикалық құндылығы – іс
жүзінде алған білімді ... ... ... ... балаларда арнайы музыкалық ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
Бұндай ойындар мазмұнды, қызықты, әдемі көркемделген болуы керек,
себебі Д.Б.Кабалевский жазғандай: ... ... ...... ... ойнату емес) бір маңызды, керекті
нәрсеге еліктіру, тарту, яғни музыкаға» [21, 10-11 б]. Егер бұл ... ... ойын ... ... берумен тәрбиелеудегі маңызды құрал
болып қана қоймай, сонымен ... ол ... ... ... көңіл
аударуындағы негізгі өзгермейтін тәсілдердің бірі болып табылады. Бірте-
бірте ... ... ... кіріп, оның ең қажетті бөлімінің бірі болады.
Соның нәтижесінде ол бірнеше баланың болашақ ... ... ... ... біз ... ... үйрету арқылы болашақ музыка
мамандарының қатарын толтыруды да ... ал оның ... ... басталуы керек.
Арнайы әдебиеттерде музыкалық-дидактикалық ойындардың білімділік және
тәрбиелік мүмкіндіктеріне үлкен орын берілген ... [24], ... ... [26], ... [27], ... [22] т.б.). ... ... авторлардың жұмыстарының мақсаты осы проблеманы
мектепке дейінгі жастағы баланың психологиясымен байланыстыру болған.
Н.Кононова музыкалық-дидактикалық ... ... ... ... ... тәрбиесіне әсер етеді дейді. ... ... ... ... ... ... (1982) атты
еңбегінде осы ойындардың баланың өздігінен жұмыс атқара алуын, өзін-өзі
бағалауын, жаңашылдығын және ... ... ... ... ... ... атап ... Сол себептен де
ойынның баланың өмірінде тәрбиелік мәні зор екені дәлелденеді. «Музыкалық
ойында кез-келген басқа ойындар ... ... ... үлкен педагогикалық
мүмкіндіктерді сақтайды. Ойын кезінде ... ... ... ... ... ... қандай екені анықталады. Ойында
балалар бір-бірімен ... ... ... ... бақылап қарасақ,
жақсы ұйымдастырылған ойын келесі күні сол ... ... ... кешегі күні кім қайсы аспапта ойнайтынын, не істейтінін келісіп
қойған, жүргізушініде сайлап ... яғни бұл ... жай. ... ... ... ... ... қамқорлық арта түседі. Ойын
кезінде ... ... ... ...... ... [22, ... б].
Н.А.Ветлугина өзінің «Балабақшадағы музыкалық тәрбиенің теориясы мен
әдістемесі» кітабында (1983) музыкалық-дидактикалық ойындарды ... ... ... ... ... және ... қимылмен
байланыстырады» - деп жазады [23, 97 б].
Ойын қимылының басында көркем образбен әдеби ... тұр. ... ... ... ... ... ұқсас болады, бірақ оның
негізінде оқу тапсырмалары жатады, шешімін бала қызығып ойнап жүргенде таба
алады. ... ... соң ... би ... музыкалық ойындар
үйренеді. Бұл жерде олардың шығармашылық белсенділіктері ... ... ... қол ... ... билеп ойнайтын ойында
көрсетеді [23, 99-100 б]. «Мектепке дейінгі балалық шақтың ерекше ойын түрі
– мазмұны бар ... ... ... және ... ... ... салу, аппликация, саз-балшық)» – дейді Л.Венгер өзінің
«Мектепке дейінгі тәрбие жүйесіндегі таным ... ... ... ... ойынша ойын баланы дамытып қана қоймайды, ол ... ... ... ... бір ... шығуға, ізденіс жолдарын
табуға бейімдейді.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ал ... сынып оқушыларын музыкалық-дидактикалық
ойындар арқылы ... ... әлі ... ... ... айта ... ... оқушысы мектепке ойын баласы болып келеді. Балабақшада
қанша мектеп өміріне ... да олар ... ... ... кедергілермен кездеседі. ... пәні ... ... ... қарағанда түсінікті, жақын әрі жылы болып
көрінеді. Жалпы білім беретін ... ... ... ... ... көркемдік, ұлағатты тәрбие беру, оларды жеке тұлға ретінде
қалыптастыру. Музыкалық тәрбие жүйелі түрде жүргізілуі ... 6-7 ... ... ойлары шашыраңқы келеді. (Л.Венгер, ... т.б.), 7-8 ... ... көбінесе ширақ, зеректілігі
тұрақсыз. Осы жастағы балалар нәзік болып ... тез ... ... ағза жауабы бар, үнемі қозғалыста жүреді. Бұл ... ... ... ... ... мақсаты – мектепте оқу мен ойын – ... ... ... ... ... формасының әр тұрлілігі сабақтың
кемшілігі немесе керісінше, егер сабақтың мазмұнының байлығы әр тұрлі ойын
формасын қолданғаннан ... ... ... ... ... ... түрде оқушылардың ынта – ықыласын оятуы керек. Әсіресе 7 – ... ... ... қуанышты көңіл – күйді керек етеді.
Жалпы білім беретін мектептерде музыка сабақтары жетісіне бір рет ... ... ... аз ... ... музыкалық сауатпен, жаңа
өнмен, композитордың ... ... және ән ... ... ... ... мұғалім үшін ең тиімді тәсіл ойын-сауық ... ол ... және ... ... ... байланысты.
Сонымен, музыка сабағындағы музыкалық-дидактикалық ... ... ... жоғарғы сатыдан көрсетеді, музыка сабағына деген
қызығушылықтарын арттырады. Бұл ... ... ... роль ... ... жөн. ... өз ... жұмыс істеуін, шығармашылдықпен ойлай
білуін дамыту үшін мұғалім музыкалық репертуарды, ... ... ... ... екенін білуі керек. Оқушымен жеке ... ... тіл ... баланың күшті жақтарына сүйене отырып оны дамытуда
үлкен тәрбие жатыр. Ойын түрінде өткізілген сабақтар арқылы біз ... ... ... түрде баланың санасына керекті ұғымдарды құйып отырдық.
Сабақтың сол ... ... ... көңіл аудару үшін, кез-келген
ойынға олардың қызығушылығын арттыра отырып, біз бұл ... ... тек ... ішкі ... ... ... ретінде қалып қоймай,
сол кездегі оқу ісіне ауыстыруға ... ... ... ... - методикалық тәсіл ретінде қарсы
екенін де айтады. Бірақ бұл ... де ... ... ... ... ... сипатын жақсы ойластырып алу керек. Мүмкін біз ойнап
отырып балалар берілген ... тез, ... ... алса дейтін шығармыз?
Музыка сабағында ойын керек, бірақ ол мазмұнды әрі ұтымды ... ... ... бір ... ... «өте ... сабақтар», «концертке» ұқсас, екінші
жағынан өте ... ... ... зияны балмаса пайдасы көп емес. Осы
екі жақтың ортасын табу жеңіл ... ... өте ... Ол бірінішіден
мұғалімнің білімділігіне, шығармашылық ... және ... ... ... жұмысының нәтижесі оның музыка өнерінің,
мазмұнын, ... ... ... және ... ... ойы мен ... ... әсер ету сипатын
түсінуіне байланысты болады. Осы айтылғандарды қорыта ... - ... ойын ... ... ... ... ... әсіресе
музыка сабағында.
Біздің зерттеуіміздің тақырыбы, ойын ... ... ... ... ... ... және өту ... сияқты шешілмеген
мәселелерді анықтауды қажет етпесе де, бірақ ... ... ... ... ... ойын барысында пайдалану үшін, олардың да
топталуын білген жөн ... деп ... ... орай біз ойын ... ... Жан - ... - ... ойындар.
2. Қимыл ойындары.
3. Синкреттік (драмалық, театралды).
4. ұлттық ойындар.
Сонымен дамытушылық ойындарына шахмат, дойбы, сөзжұмбақ т.б. жатады.
Ал қимыл ойындарына - доп, ... жіп, ... ... ... болатын ойындар жатады.
Синкреттік ойындарға – драма, ... ... бар ... ... ... ... бірнеше өнердің байланысуында. Мысалы:
музыка, би, көркем сурет, тақпақ оқу т.б.
Ұлттық ...... ... ерекшеліктерін, салт-дәстүрлерін
бейнелейтін ат жарыс, қозғалыс, топтық және т.б, ойын түрлері ... ... ... ... – «Қыз ... «Бәйге», «Аударыспақ», орыс
халқының ойындары – «Бұлақ», ... ... ... ... ... ... т.б. Ойынның түрлері әртүрлі формада өтуі мүмкін.
Мысалы, жарыс, сұрақ - жауап, конкурс, дискуссия, ... ... ... ойын түрі өзінің өтілуі барысымен ерекшеленеді. Мысалы, шахмат ойыны
дамытушылық ойын түріне жатады және жарыс түрінде өтеді. Осы ойын барысында
баланың есте ... тез ... ... ... және өзін - ... қабілеттері артады. Доппен ойнау қозғалыс ойындарының бір түрі
болып табылады. Ол жарыс ... ... ойын ... ... тез
қимылдау қабілеттері, төзімділігі, дене бітімі дамиды. Синкреттік ойын
түрлерінің бірі – дидактикалық ойындар. Оның ... және ... ... оны ... және викторина түрінде өткізсе болады. ... ... ең ... ... ... табылады және балалардың білімін дұрыс
қалыптастыруға көмектеседі.
Сонымен қатар дидактикалық ойындар балалардың білімін арттырады, ойша
есеп шығаруға қызықтырады, ... ... ... ... ... ... қалыптастырады.
Синкреттік түрге жататын драмалық ойындар сахналық көрініс үлгісінде
өтіледі және шығармашылық, тәрбиелік, танымдық мәнге ие. ... ... есту ... ырғақты іс-әрекеттің шығармашылық бағытын
дамытуда маңызы зор. Басқа адамдарға қуаныш әкелдім деп ойлаған баланың ... ... әнді ... орындауға, артистизмге тәрбиелейді. Бұл
ойындар баланың өмірдегі тәрбиесіне әсер етеді және ... ... ... ... кезде арнайы әдебиеттерді талдау ойын іс-әрекетін ... ... ... ... ... жоқ ... нәтижені көрсетті. Авторлар олардың
тек психологиялық, әлеуметтік табиғи бағыттарын көрсете білгенімен олардың
белгісіне ... ... бере ... Бұл ... ... топталуын,
типтерін қарастырумен қатар музыкалық-дидактикалық ... да ... ... бұл дәлелденген, нақты шешім деуге болмайды, өйткені бұл
мәселе болашақта әліде терең зерттеулерді қажет ... ... ... қорыта келе, ойынның арнайы іс ... ... ... ... қалыптастыру үшін адамның
жоғары психологиялық талдау ... ... ... айтамыз. Ойынның
көптұрлілігіне қарамастан қазіргі кезде тәрбиелілік пен білімділікке
тәрбиелеу мақсатындағы ... көп ... ... тек жеке ... мен ... дүниесін жетілдіріп қана
қоймай, олардың білімді болуына да ... роль ... ... ... ... музыкалық-эстетикалық тәрбиелеу процесіндегі ойын
әдістерінің әсерін ... ... ... ойын ... ... сабағында да,
басқа кезде де оқушылардың оқу ... ... ... ... ... ... жан – ... жеке тұлғасын, руханилығын жоғарғы
дәрежеде тәрбиелеуде негізгі ... бірі ... ... ... ... ... музыкалық-дидактикалық ойындарды пайдалану
барысы
Қай халықта болмасын, өзінің атадан балаға мұра болып келе жатқан
көзінің қарашығындай сақтап, қымбат ... ... ... ... ... ... ең негізгі кіндік мәселесі – адамды жақ-жақты етіп
тәрбиелеу, өркендету.
Жалпы тәрбие жұмыстарының мазмұны мен ... ... ... ... ыңғайлы әрекеттерге баланың өзі де ынталы болады. Бұл оңай шаруа
емес, ол үшін ... қас ... ... бай ... ... ... ... өз еңбегінің жетістіктерін сезінуден үлкен қуаныш болуы ... ... ... алға ... үнемі жетістіктерге жетелей беру керек. Баланы
ең алдымен ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ойындардың шығу тарихы да атадан балаға аңыз-әңгімелер ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Ойын кезінде бала ойынның талабына сай ... ... ... ... ... ... сай ... енгізіліп жатыр. Соның ішінде музыкалық-дидактикалық ойындар
арқылы ән әуендерінің мәнін ашып, халқымыздың ... ... ... ... сай ... ... ... музыкалық-дидактикалық ойындар
арқасында балалардың ой-өрісін ... ... ... ... ... ... және нығайту мақсатын талап етеді. Сондықтан,
тақырыптың мақсаты - балалардың ойын өсіру.
Қазақ халқы ... ... ән ... өсер бала бола ма?» – ... ... ... ойын ... орын алады. Жас баланың өмірді
танып, ... ... ... ... ойын ... ... ... басардағы алғашқы қимыл әрекеті – ойын
болғандықтан оның мәні ... зор ...... ... Шынығу, ирығу, еңбек ету
дегенге бала ... ... ... Педагог-ғалымдар «Жақсы ойын –
жақсы жұмыс ... да, ... ойын – ... ... ... деп, ... ... арасын айырып, түйін жасайды. Демек, осы жағынан ойын мен жұмыстың
ұқсастығы байқалады. Ойын үстінде балалар ... ... ... ... ... ... бір ... өзіндегідей қуаныш, реніш сезіміне ... ... ... ... мен ... ... ... өмір бақи өшпестей
із қалдырады. Ойын барысында баланың асқақ арманы, реніші мұрат – ... күні ... сол ... қиялын өмірде жүзеге асыруға мүмкіндік
алады. Сөйтіп, бүгінгі ойын бейнелі әрекеттегі ... ... ... Кең – ... ... ... ата – ... алуан
тұрлі әндер мен ойындар ойлап шығарған. Атап ... ... ... ... ... «Ақ серек, көк серек», «Көкпар», «Теңге ... ... ... ... т.б. М.Жұмабаев «Педагогика» атты ... бір ... ... сол ... ... ... жаны, ақылы, сезімі,
қайраты – бәрі бірге жұмсалады дей отырып .... ақыл, ... ... ... ... ... тең ... қылу – ... деген ойды айтады [29, 18-19 б].
«Ақсүйек» ойыны ... ... ... ... ... барысында қарым – қатынас мәдениетін ... ... салт ... ... - ... ойнайтын ойынымыздың аты - «Ақсүйек». Бұл біздің
ұлттық ... ... Оны ... (аға - ... ... түнде
ойнайтын. Енді ойын шартын тыңдаңдар.
Тәрбиеші: ақсүйекті қолына алып, алысқа лақтырады. Балалар ақсүйектің
лақтырған ... ... ... ... ... бала ... ... тез әкеліп беруі керек. Сөйтіп бала жеңімпаз атанады.
«Бәйге», «Көкпар», «Қыз қуу» ойындары – ат ... ... ... ... ... ... ... ерекше ынта қояды.
Қ.Мырза – Әлінің «Бәйге атымыз» өлеңінің мәнерлеп оқылуы ойынды балалардың
қызыға жалғастыруына ... ... қуу ... шабар атымыз, Қыран құспыз.
Ұшқанда жоғары – ақ пыз.
Тындыруға келгенде құлқымыз ... ... ... – ақ пыз.
Қызыл гүліміз,
Жайнаған өнер – көкпіз.
Алау шоқпыз, ... ... ... қуу» ... ... ... ... ойындарының бірі,
Ойынның мақсаты: «Қыз қуу» ойынында тұлпарлардың жүйріктігіне
жарыстырса, ... біз ... ... ... ... тез әрі ... ойлауға тәрбиелеуді мақсат етіп алдық.
Ойынның барысы: Қалаулары бойынша 1 ұл, 1 қыз бала ... ... 2 атқа ... ... ... ... төмен түсірген мезгілде
аттарының жалдарындағы қалташадан сұрақ алып оқиды (бірінің қалтасынан ... Кім ... тез, әрі ... ... ... ... ... материал: қағаздан жасалған 2 ат, жалауша.
«Алшы», «Асық ... ... ... - мал ... ... асық
ойындары, тек асықпен ғана ойналатын ойындар.
«Соқыр теке». Муз: Е.Хасанғалиевтікі. балалар 2 ... ... ... ... теке бақ – ... айтамыз тақпақ.
Мықты болсаң, қанеки,
Бірімізді тап-тап,
Ұл балалар:
Мен текемін бақ – бақ,
Қимылдаңдар сақ – ... ... ... ... ... ептілігін сынаушы баланың рөлді дұрыс бөлісуі оның ... ... ... ... береді. Балалардың өзара достық қарым
– қатынасы туралы ... ... ... келгенде, Қадыр Мырзалиев айтқандай: «Ойнамайтын бала,
ойламайтын дана жоқ».
Балаларға ақыл – ой ... дене ... және ... ... ... ...... жатыр. Ойын барысында бала өзін
еркін сезінеді, ізденімпаздық, тапқырлық әрекетін байқатады.
Демек, ойын – ... жан – ... ... ... жолы. Бес
саусақ бірдей емес дегендей, әр отбасынан ... ... ... ... ... қарап баланың психологиясын аңғаруға болады. ... ... ... ... ... әдептілікке, ізгілікке,
адамгершілікке баулиды.
Халқымыздың тарихи-мәдени мұраларының түрлері сан алуан. ... ... да ... ... ... қызмет етуге бағытталған.
Осындай аса құнды мәдени-игіліктердің бірі ұлт ... ... ... ... құрамды бір бөлігі деп тегін айтпаса керек, адам
баласы жасаған жеті кереметтің қатарына сегізінші етіп осы ... ... де ... ... ...... ... қоса мәдени қазыналарға да аса бай
халықтардың бірі. Сондай қомақты дүниелер қатарына ұлт ойындары да ... ... ... ... оны оқып ... ... кім ... барлау жасауына, ата-бабаларының психологиялық
болмысы мен ... ... зер ... ... мақсаттарын саралап,
жете білулеріне, дәстүрлер жалғасын өрістете отырып, өткені мен бүгінгіні
байланыстыра білулеріне, сөйтіп ... ... ... қоюларына
септігін тигізбек. Ойынға зер салып, ой ... ... ... ... де ... істер туындап өрбитінін байқаймыз. Өйткені, ең
алдымен ненің болсын бас алып, жол ... ... көзі ... ... біз ар өнердің бастауы деп білеміз.
Бүгінгі және болашақ ұрпақ ұлт ойындарының өзі адам еңбегінің жемісі,
халықтың фантастикалық ой ... ... ... ... ... нышаны ретінде өмірге келгенін, оның бар өнердің бастамасы,
халықтың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... тиіс.
Қазақ халқының ұлттық ойындары өте ертеде туып, оның ... ... ... ... Олай ... осы ойындардың
көпшілігі сол көшпелі тұрмысқа лайықталып, арнайы материалдық әзірліксіз
ойнала беретіндігінде ғана ... ... ... халықтың психологиялық
ерекшеліктеріне де байланыстылығында екендігіне көзіміз ... ... ... көне ... эпостары мен лиро-эпостарының
қай-қайсысын алып қарасақ та, ... өн ... ... ... ... ... ... түрлерін кездестіреміз. Осы
жырлардың негізгі кейіпкерлері – болашақ ел ... ... ... ... ойын ... ... Сол ойын ... шынығып, өзінің
бойындағы табиғи дарынын шыңдай түседі. Ойынға халық ерекше мән берген.
Өзінің ... ... ... тәрбие құралы деп танып, оның бойындағы
жастарды ойландырып, толғандыратын қасиеттерін аша түседі. Ойын тек ... дене ... ... оны ... дәлдікке т.б. тәрбиелеп
қоймай,
оның ақыл-ойының толысуына, есейіп өсуіне де ... ... ... ... ... ... Ойнап жүріп ол бала Кеудеге ақыл
ойлайды», -деп түйіндейді.
Бұдан көретініміз ойын тек көңіл көтеру мен ... үшін ... ... бір ... әлеуметтік-экономикалық дамудың төменгі
сатысында тұрған кезінде, жазу өнері әлі ... оқу ... ... өз ... өмірге әзірлеу мүмкіншіліктерін пайдаланатын бірден-
бір тәжірибелік іс-әрекет қызметін ... ... ... ойын сол
халықтың өзінің ішкі байланысының ғана емес, басқа халықтармен де ... ... ... ... ... орын ... сан ... де сарапқа түсетін жері болған. Сөйтіп, ол ғасырлар бойы қоғамдық
тәрбиенің баға жетпес жемісті қызметін ... ... ... ойын үнемі жаңа, ол тот ... ... ... күн ... ... ... жататын сәбилердің
қиялын қозғап, сезімдерін аялайтын, денеге қуат, жанға саулық беріп, ... ... да - осы ... ... ... түйсіктен, аңғарудан туады, – деген тұжырымды
біз психология саласынан табамыз.. Олай болса, бала өзін ... ... ... ... ойын ... ... ол ... сырларын түйсініп
аңғарады, тәжірибе жинақтайды.
«Адам ата-анадан туғанда есті ... ... ... ... ... ... жақсы-жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп
болған адам білімді болады», - дейді Абай Құнанбаев [30, 281 б]. Бұл ... да ... ... деп ... ... ұлт ойындарына бай халықтардың бірі. Бірақ ол ... ... ... ... ... таралып отырған да, сондықтан көпшілігі
бүгінгі күнге жетпей ұмыт болып кеткен. Қазақтың ұлттық ойындары туралы
қағаз ... ... ... ... XIII ғ. ... Оны алғаш жинап,
Европа жұртшылығына таныстырған Италия саяхатшысы Плано Карпини болды. XIII
ғ. Европа халқына ... ... ... ... саяхатқа шыққан.
П.Карпини Жетісу мен Тарбағатайды ... ... ... осы өңірді
мекендеген ру-тайпалардың тұрмысы, ... ... ... этнографиялық материалдар жинаған.
Одан кейінгі деректерді біз итальяндық ... ... ... ... ... орыс ... орыс ғалымы П.С.Палластың, венгер зерттеушісі А.Вамберидің,
неміс этнографы Р.Картуцканың, неміс ғалымы АТумбольдтың, поляк ... ... ... ... т.б. ... ... кезеңде қазақ халқының бай этнографиялық материалдарын
жинаған және оның ... ұлт ... ... ... туралы пікір
айтқандар К.А.Покровский, АИ.Ивановский, ... ... ... ... ... П.П.Пишан, Г.С.Загряжский,
А.Шиле, А.Харунзин, АТорячкин, П.Ходырев, Е.Букин, О.Әлжанов т.б. ... ... ... ... ... ... ... –қиялы
әңгімелер, тіл дамыту, ой-өрісін кеңейту мүмкіншілігін байыту ... ... ... мақал-мәтел, нақыл сөздер, балалар ертегілері,
балалар ойынын, ойын-сауық жоралғыларын туғызды.
Қазақтың ұлттық ойындары ... ... ... ... ... ... байсалдылықты, т.б. мінез-құлықтың
ерекшеліктерімен бірге күш-қуат молдылығын, білек ... ... ... ... ... Сонымен бірге бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің
жоғары принциптеріне негізделген. Өйткені, ойынға қатынаспай тұрып-ақ ... ... көп ... тер ... еңбек етуіне тура келеді. Мысалы,
бәйгені алайық, ол үшін алдымен қосатын атты тандау, оны баптау, күту ... ... ... ... ойындары тек ойын-сауықтық жағынан ғана
маңызды емес, ол-спорт, ол-өнер. Ол-шаруашылық, ... ... ... ... ... ұлттық рухта тәрбиелеу үшін халық педагогикасын
кеңінен пайдалану керек, әсіресе ата-бабаларымыздың салт-дәстүрін, ... ... ... ... ... ... ... Өйткені
баланың ойы, сезімі, қиялы ойын ... ... ... ... жас ... уақыт талабына сай тәрбиелеу ісіне ұлттық
ойынның қосар үлесі үлкен. ... ... ... ... салт-дәстүрін зерттеуші ғалымдар ұлттық ойындарға ерекше назар
аударып ... ... ... ... фольклорын, ұлт ойындарын жинаушы
этнограф А.Диваев өзінің «Қырғыз (қазақ) балаларының ... ... [31, 8 б] ... ... төрт ... ... ... дейінгі нәресте ойыны.
Бір жастан жеті жасқа дейінгі бала ойыны.
Сегіз жастан он бес жасқа дейінгі жас ... ... алты мен ... бес жас ... ... ... ... осы мәселені қарастырып жүрген Б.Төтенаев [32] қазақ
балаларының ойындарын төрт топқа ... ... ... дейінгі нәрестені тәрбиелеудегі «Бесік жыры», «Саусақ санау» және
«Тұсау кесу» жырларының орны.
Әр тұрлі ойыншықтарды ... ... ... ... ... ... ... өзіндік мақсаты, маңызы, тәрбиелік мәні бар. Олардың көбі
балалардың ... ... ... ... ... алғырлыққа,
батылдыққа баулыса, кейбіреулері тілін дамытуға, ... ... ... ... ... тани ... ... тәрбиелейді.
Ата-бабамыз болашақ ұрпақ тәрбиесін бір сәтте естен шығарған емес.
Қазақтың ұлттық ... ... ... біз үшін асыл ... ... ... көтеретін ойындарды ойнау дәстүрге айналған. Бұл
ойындардың көбі спорттық сипатта болған.
Қазақтың ұлттық ойындары тақырып, мазмұны жағынан сан ... Бір ... өлең ... тіл ... ... шумақтар көптеп кездеседі.
Баланың әр тұрлі ойындармен ойнауы және өзі туып, өмір ... ... ... ... мен ... ... ... қозғап,
творчестволық шабытын оятып, алғашқы іс-әрекетке ... осы ... өзін ... ... танып білуіне алғашқы қадам жасайтыны туралы
бағалы ... ... ... ... ... неше ... түрлерін туғызып қана қойған жоқ,
соны іс жүзінде қолданып, оның ... ... ... да ... ... олар ... ... өседі» деген әмірлік сөздерге
тәжірибелік қорытындыны жасап, оны ... бала ... ... ... арқауы етті. Бала ойынды тоқтатса, үйде ... ... ол ... ... ... ... болады.
Ересек адамдардың еңбек етуі қандай қажет ... ... ... да сондай
қажет нәрсе ретінде қабылданған.
Қазақтың халық педагогикасында болмысқа ... ... ... ... балалар мен жастарды бай әдеби және
музыкалық мәдениетке тарту құралдары сан алуан.
Халық педагогикасында ... ... ... іс-әрекетін
бейнелеп көрсететін және балаларды болашақ еңбекке даярлайтын ойындар мен
ойыншықтар көптеп саналады. Оның ... ... ... ... ... ... ... мен әннің сүйемелдеуімен өткізілген. Мысалы,
«Асау мәстек» [33, 44-45 б] атты ... ... ... балаларды
тақпақ айтып шақырады:
Ер екенінді білейін,
Ешкі сойып берейін.
Тақия алсаң еңкейіп,
Құламасаң теңкейіп,
Ерлігіңе сенейін!
Өзінің ... ... ... ... ойыншы:
Асау мәстек бұл болса,
Үйретейін, көріңіз,
Маған таяқ беріңіз!
-деп, ортаға шығып жүргізушіден алған таяққа сүйеніп ... ... киіз ... қыл ... ... құрып отырып, тепе-тендігін
жоғалтпай, жерде тақия алуы тиіс. Оны орындай ... ойын ... ... не ән ... не жыр оқып, ертегі айтады, не ... Бұл ойын ... ... ... ... және ... өнер керсетуге қажетті басқа да қасиеттерді қалыптастырады. Сонымен
бірге өз құрбы-құрдастарының арасында ... ... ... ... ... ... ойындар оларды еңбекке, өнерін жетілдіруге
тәрбиелейтін өзінше бір сабақ іспеттес. Бұл тұрғыдан алғанда «Қалай ... атты ойын ... Ол ... төрт ән ... Кұс ... ... төлін емізуге шақыру, малды суға шақыру, малдың төлін
былай атайды).
Ойын барысында әрбір ойынға қатысушы ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, олардың
сыртқы көрінісін дәл, мүдірместен көрсетіп, олар ... ... ... ... ... Ал, мұның өзі байқампаздықты, ... ... ... бар ... ... ... Ойын аздап театрландырылған
ойын-сауық түрінде өтеді, ... өлең айта ... ... ... ... ... қабілетіне, естіп-көргенін есте сақтай ... ... ... атты ... ... ... жүргізушінің талабына
сай (белгілі бір мотив) әндер орындап, онда аңдардың дауыстарын, қылықтарын
бейнелеп, олардың ... тән ... ... ... Мұның өзі
хайуанаттар әлемі жөнінде нақты ұғымды, музыкалық және артистік қабілетті,
жеке және топтасып ән айта білу ... ... [34, 30,49 ... мақсатты алға қоя отырып, 2-ші сынып оқушыларымен Ш.Құлманованың
«Жыл басы кім болады?» атты ... ... ... ... ... ... оқушыларына әр аңның әнін бөліп беру. Яғни ... өз ... ... ... ... орындауы тиіс. Жалпы «аңдардың хорын»
бүкіл сынып оқушылары орындайды.
Дидактикалық ... 12 ... ... бейнеленген қалпақтар.
«Көкпар» ойыны.
Қазақ халқының ұлттық ойындарының бірі «көкпарды» негізге ала ... жас ... ... өту ... ... ... барысына
өзгерістер еңгіздік.
Ойынның мақсаты: Оқушыларды ұлттық ... ... оны ... ... ... ... тексере отырып). Ойлау қабілеттерін
дамыту, шапшандыққа үйрету.
Ойынның барысы: Алдын - ала дайындалған лақтың суретін артына ... оған ... ... ... ... ... Әр ... көкпарға
қатысушылар іріктеледі. Әр оқушыға қолдарына қамшы беріледі. ... ... ... кім ... ... ... ... көтереді. Дұрыс
жауап берген оқушы жеңіске жетеді.
Дидактикалық құжаттар: лақтың суреті, қамшылар.
«Орамал тастау» ... 2 ... ... 2 ... ... ... ... Ойын
жүргізуші қолындағы орамалын 1-ші ... өз ... ... ... Ол ... ... біреуіне тастайды да «қа» - деп ... ... алып ... - ... болмаса «ла» — дейді. Сонда «қағаз», «қала»
т.б. ... ... ... ... ... ... сол ... буынның сөзі
шығатындай 2-ші буынын уақытында тауып айта ... ... ... ... Ойын ... ... осы «Орамал тастау» ойынын негізге ала отырып музыка сабағында 3-ші
сыныптарымен ... ... ... ... ... ... музыкалық
терминдерінің мағыналарын ұмытпауға, естеріне сақтауға көмектеседі.
Ойынның барысы: ойынды жүргізуші қолындағы ... бір ... ... ... ... ... ... дауыстайды. Мысалыға, «но», ал
орамалды ... ... «та» - деп ... ... Яғни ... ... ... естеріне түсірулері қажет. Көп буынды сөздер 3-4 ойыншы
құрауларына болады. Мысалы, фер-ма-та, скрип-ка, ре-при-за т.б. Дер ... ... таба ... ... ... өз өнерін көрсетеді. Ал, ойынның
соңында осы ... ... ... ... ... тартыс» ойыны
Қазақ халқының «Арқан тартыс» ... ... ала ... ... өзгерістер енгіздік. Бұл ойынды көбіне балалардың белсенділігін
арттыруда, жарыс сабақтарында, қорыту сабақтарында ұйымдастырса болады.
Ойынның мақсаты: оқушылардың өздері ... ... ... ... атын ... білуге үйрету.
Ойынның барысы: сынып оқушыларын 2 ... ... ... 5 см-ден
белгіленіп бөлінген қағаздан ... ... ... тура ... ... Екі топ бір-біріне кезектесіп өздеріне таныс
шығарма және композиторларды ... ... ... 1-ші ... — десе, 2-ші топ сол композитордың шығармасын, яғни
«Қазақстан» - деуі керек. Енді 2-ші топ ... ... 1-ші ... ... керек. Дұрыс жауабын тапса арқан сол топқа қарай 5 см-ден
жылжып отырады. Ойынның ... ... ... жеткенін анықтау қиын емес.
Ойын осылай жалғасады.
Қорыта келгенде, ойын әр тұрлі әрекетке қозғалысқа, денешынықтыруға
ғана төселдіріп қоймай, ... ... ... ... ... ... ... жан-дүниесіне әсер ететін этикалық, эстетикалық тәрбиені
қабылдауға қалыптастырады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мен
бүгінгіні байланыстыратын баға жетпес байлығымыз, асыл қазынамыз. Сондықтан
оны ... ... ... ... ... сай ... пайдасы орасан зор. Ойын баланың алдынан өмірдің есігін ашып,
оның шығармашылық ... ... ... ... ұштаса берді.
В.А.Сухомлинскийдің сөзімен айтқанда: «Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы да
жоқ және болуыда мүмкін ... Ойын ... ... ... ... ... іспетті, ол арқылы баланың рухани сезімі жасампаз өмірмен ұштасып,
өзін қоршаған дүние туралы ... ... Ойын ... ... ... пен ... маздап жанар оты» [36, 94 б].
Міне, ойын дегеніміз тынысы кең, ... ... ... ... ... ... ... осындай ғажайып нәрсе, ақыл-ой
жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы. Олай болса музыка ... ... ... ... ... зор. Біріншіден, осы
ойындар арқылы халқын тануға, оның ... ... ... ... танысуға, оны бағалауға тәрбиелесек, екіншіден осы ... ... ... ... оқушылардың музыка сабағына деген
қызығушылықтарын, белсенділіктерін арттыру арқылы берілген ... тез, ... ... ... Бұл ... алға ... ең негізгі
мақсаттарымыздың бірі. ... ... ... ... ең ... ... не болмаса оның дәрежесін елеусіз пәндердің қатарына
қосу да мұғалімнің біліміне, сабақты жан-жақты ... ... ... жас ... тура бағыт, дұрыс тәрбие беруге ат салысайық достар.
Ал енді, музыка пәніне келетін болсақ, ... ... ... ... ... үшін, ең алдымен ... ... ... ... ... ... мәселеге тоқталу жөн. Бұған ... ... ... ... ... бойы ... ... өкілдері сабаққа
деген өз көзқарастарын ең бірішіден оның ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттер орын таба алады:
музыкалық ... ән ... ... ... музыка ырғағымен қозғалу,
композиторлардың шығармашылығымен танысу т.б.
Жоғарыда көрсеткеніміздей, сабақтың құрылымында, мұғалім өзіне берілген
уақытта балалардың жауабын ... жаңа ... ... ... тапсырма
беріп, өткен тақырыпты қайталап, сұрақтарына жауап беріп үлгеруі ... ... ... Егер ... ... ... ... жүйелі
ойластырмай, дайындықсыз келсе, онда ол ешқандай ... ... ... ... ... ... ... және оқу жоспарының барлық
бөлімдеріне сай дидактикалық материалдарды тандап алу ... үшін ... осы ... кеткен әртүрлі іс-әрекеттердің барлығы да сабақ
барысында дидактикалық ойын жүзінде асырылуы әбден ... ... ... ... ... ойындар
Музыкалық бейнелеудің даму процессін қалыптастыруға, музыканы тыңдауға,
өзінің назарын шығарманы толық және сезіммен, көңіл - күймен ... ... бұл түрі ... ... ... негізіне жатады.
Музыканы қабылдау әдетін дамыту өте қиын жұмыс, әсіресе оқудың алғашқы
кезеңінде.
Бастауыш ... ... өте баяу ... Олар бір шығарманы бастан
аяқ (басқа жаққа ... ... ... ... Шығарманы толығымен
тындауға, естуге үйрету мұғалімнің алдында тұрған ең ... ... ... ... ... тындау кезінде тыныштық сақтау қиын.
Бұған қол жеткізу үшін ойын ... әр ... ... ... сол ... ... ... қызығушылығын, олардың бар
ынтасын арттыру үшін, бұл музыкалық процесте олардың жұмыс ... ... Осы ... бір ... ... келесі ойын түрін ұсынамыз:
1. «Музыка туралы айт»
Ойынның мақсаты: 6-8 жастағы балаларға музыканың сипатын ажыратуға
көмектесу, шығармаға ... ... ... беру ... дамыту.
Дидактикалық материал: әртүрлі сипатты анықтайтын плакат . Ойынның
барысы: сыныпты қатар бойынша бөлу ... ... ... өз ойлары
бойынша тындатылған ... ... ... ... ... ... ... «Керекті суретті тап»
Бұл ойынды құру барысында біз Н.Кононованың «Мектепке дейінгі балаларға
арналған музыкалық–дидактикалық ойындар» [22] кітабындағы әдістемелік оқу
материалына сүйендік. ... ... ... ... элементтерін
алып, біз ойынның өтілу тәртібін өзгерттік және дидактикалық материалдарды
күрделендірдік. Ойын 1–2 ... ... ал ... ... ... ... ... мақсаты: музыка тындау бөлімінде ... ... ... ... есте ... ... ... ой-өрісін кеңейту,
суреттеу қабілетін дамыту.
Дидактикалық материал: Әр түрлі заттарды ... ... ... ... қыз, қос ... ... ... Ойын қатарлар бойынша жарыс түрінде өтеді. Мұғалім
карточканы көрсеткен кезде ... ... ... қандай шығарманы еске
салып тұрғанын табу керек. Мысалы: ... ... ... күйі ... ... қыз – ... ... халық күйі, Қос қарлығаштың суреті – Е.
Брусиловский «Қос қарлығаш». Қай қатар көп жауабын тапса, сол қатар ... ... бұл ... ... ... ... ... Бір қатарға
қарап отырып мұғалім белгілі бір шығарманы ойнайды, оқушылар сол шығарманы
сурет арқылы бейнелейді. Сурет ... ... соң ... 2 ... ... ... көтереді. Дұрыс жауабы көп болған қатар
жеңеді.
Біз ең ... 1-ші ... ... ... ... ... ... мақсаты; сөз қоры аз болғандықтан оқушыларға ойынның түрін
анықтауға көмектесу.
Дидактикалық материал: ... ... ... ... қызыл, көк
карточкалар.
Ойынның барысы: Әр балаға 3 карточкадан таратылады. Мұғалім оқушыларға
таныс шығарманы ойнайды, сол ... ... әр ... ... ... шығарманың сипатын анықтап, көңілсіз музыкаға – сұр, сабырлы,
жұмсақ музыкаға – сары, көңілді, ... ...... ... ... біз ... ... ойынын жүргіздік. Ойынның
мақсаты: оқушылардың «марш», ... «ән» ... ... және ... шығармалардың аттарын есте сақтауға үйрету.
Дидактикалық материал: ... ... ... ... ... ... Әр шығарманың тұсына оқушы «марш», «ән», «би» деп бөліп
қарандашпен жазуы керек. Кім тез әрі ... ... сол ... ... 3-
4 ... тура ... өткізуге болады.
Ән айту дағдысын дамытудағы ойындар
Балаларды шығармашылыққа тәрбиелеудегі ең негізгі кезендердің бірі – ... ... ... бұл ... ... ... ... балаларға мәнерлі ән айтып үйретуге, музыкалық
фразалардың арасында тыныс алуға және оны ... ... ... ... ән ... ... ... есту қабілеттің дамуымен тығыз
байланысты. Ән айтуға үйрету – бұл дыбыстарды анық, ... ... және ... ... ... таза ... ән айтуға қалыптастыра отырып, мұғалім
ойын әдістерінің көмегімен оқушылардың эмоциясын бейнелей білуін, музыканы
есте ... ... ... білімдері арқылы дыбыстардың жоғары,
төмендігін, динамика, әуен, аккомпонементті ажыратуға үйретеді. Біз ... ән ... ... ... ... 1-ші ... ... «Төлдер» әнін үйрету барысында әр шумағына ойын ... ойын ... ... ... ... ... ... есту қабілетін, ырғақты
сезінуін, есте ... ... ... ... ән айту ... ... әннің сөзінің мағынасына қарай, яғни 1-2-ші ... ... сай ... ... ал 3-ші ... екі қолдарымен
бұлтиған бүйірін көрсетеді. 4-жолдарында екі қолдарымен «Қай өрістен
тойдың?» – деп ... ... ... ... басқа шумақтарында да
мағынасына сай ... ... ... 2-ші ... лақ, 3-ші
шумағында торай, 4-ші шумағында бота. Ойын арқылы балалар ... ... ... және әнді ... рет қайталау оларды жалықтырмайды.
Әннің ырғағын анықтау үшін.
Карточкалармен ойын өткізуге болады.
Дидактикалық материал: жіңішке және жуан ... ... ... ... ... балалар карточкалар арқылы әуеннің ырғақты көрінісін
құрастыру керек. Мысалы: жіңішке карточка – жуан карточка.
Осы ... алға қоя ... 3-ші ... ... ... мен ... әнін ... мақсаты: балалардың елестету, музыкалық есту, артистік
қабілеттерін дамыту, бір-бірін тындауға, әнді ... ... ... барысы: мұғалім оқушылардан ... ... қаз және ... ... ... өзінің әуенін әндете қаздың балапандарын
жеуге ұмтылады, ал қаз ... ... ... ... ... ... түлкіні қуалайды. Түлкінің айласы іске аспайды. Яғни, бұл ән осы ... ... ... ... ... ... рольде ойнап қана
қоймай, өзінің әуенін мәнерлі, ... анық ... ... Ән ... ұнады.
Дидактикалық материал: түлкі, қаз, күшік бейнелері салынған қалпақтар.
Сондай-ақ балалардың сабақта жақсы көріп ойнайтын ойындары:
1 «Әуенді тап»
Ойынның мақсаты: балалардың ... ... таза ... ... қабілетін дамыту. (Егер ән таза айтылмаса, онда ол түсініксіз ... ... ... бұл ... ... ... алады.
Дидактикалық материалдар: кейіпкерлердің суреті бар карточкалар.
Ойынның барысы: бір ... өз ... ... өздеріне таныс бір әннен
үзінді орындайды. «Ля» дыбысына немесе ... және осы әнге ... бар ... ... ... ... атын ... керек. Кім
көп тапса сол жеңімпаз аталады. Ал әнді орындаған оқушыға баға ... ... ... ... ... ... ... қабылдаумен орындаудың негізгі құралы болып
табылады. Іс-әрекеттің бұл түрінде де ... роль ... ... ... ... ... мұнда: ұзақтылықты, дыбыс биіктігін, метроритм,
ноталық сауатты үйренеді. Сонымен қатар «жоғарғы және ... ... ... ... ойын ... ... ... болады. (мысалы:
«баспалдақ» түрінде т.б.).
Нота сауатын үйрену тәжірибесінде екі жүйе қолданылады:
1) салыстырмалы сольмизация (рельятивтік жүйе);
2) абсолюттік сольмизация.
Абсолюттік жүйеде баспалдақтардың аты ... ... до, ре, ... ... ля, си. Тура осы ... ... жүйеде: мо, ле, ви, на,
зо, ра, ти ... ... және қол ... ... ... ... барысында музыкалық–дидактикалық ойындар үлкен көмек береді.
Музыкалық есту ... мен ... ... ... ... үлкен роль атқарады [37 – 43]. Әртүрлі ойын
түрлерін қолдану балалардың өздерін еркін ұстауына, ... тез ... ... ... ... ... ... туғызады. 1
сыныптарға «ырғақты» үйрету үшін біз мынандай ойынды ұсынамыз.
1 «Жаңбыр ойыны»
Біз бұл ойынды Т.С.Ригинаның «Бастауыш сыныптардағы музыка сабағы» ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі ұзақтықтары туралы түсінік беру.
Бұл ойында ырғақты балалар белсенді түрде, ... ... Ойын ... ... ... түсіндіруге көмектеседі.
Ойынның барысы: Жаңбыр жауды: ауыр тамшылар жерге түсуде.
Мысал:
«Там – шы» «Там ... ... өте жиі ... онда олар жаңбырға айналады. Енді жаңбыр жиі
жауа бастады, кішкентай тамшылар сыңғыры естілгендей.
Мысалы:
«там–шы», «там–шы» «там – ... ... ... ... ... жау-шы»
«Там-шы, там-шы, там-шы, ... ... ... ... 2-ге ... Бір тобы ... шапалақтап отырып
«жаң» буынын айтып, жаңбырдың алғашқы жауған кезін ... Ал ... жиі ... ... ... ... шапалақтап «жаң-быр» буынын
айтады.
Басқа тапсырмаға көшейік: Жаңбыр жауып тұр. Мысал: Жаң-быр жау-ды. ... ... ... кедергі келтіреді. Олар өтінеді: «Жаңбыр, жаңбыр!
Жау да жау, ... ... ... ... жаң-быр, жау-да-ЖАУ, жаң-быр бір-ақ ... ... ... ... айта ... ырғақ бойынша алақандарын
шапалақтайды және бір ... сол ... оң ... ... қозғалыс
жасайды. Балаларға «жаң» – ... ...... ... Сегіздіктер төрттіктерден екі есе кішкентай болғандықтан,
олардың ... ... ... ... ... ... қоямыз;
Осы жаңбыр тамшыларын біз ноталар арқылы түсіретін болсақ, онда әрбір
сегіздік тамшылардың басын қарамен бояп, таяқшаларын ... ... ... Ал ... ноталардың айырмашылығы – оның да басы қарамен
боялады, бірақ оның сыңары жоқ (яғни, ол әрқашан да жалғыз).
Мысал:
жаң-быр, ... ЖАУ – ... ... ЖАУ – ... жол: «Сен кедергі болма көңіл көтеруге» сөздерін бәрі қосыла
айта отырып қимылды ... ... бол - ма ... ... ... ... ... осы ырғаққа «жаң» және «жаң-быр» буындарын қосады.
Бір «жау» ... ... ... және ... ... ... балалар өздері
айтуы керек. Кенет жаңбыр тоқтап, жаңбырдан бірді–екілі ... ... ... ... ... жаң-быр, ЖАУ – ЖАУ. ... ... ЖАУ ... ке - дер - гі БОЛ - МА ... кө ... РУ - ... ... ЖАУ – МА ... ... ЖАУ ... ... ЖАУ – МА ЖАУ – МА ЖАУ – ... ... - бұл үзіліс. Бұл мысалда пауза (үзіліс) ... ... яғни ... ... ... ... ... қол шапалақтап ырғақты
келтіреді, ал үзіліске келгенде қолдарын жан- жақтарына жаяды.
2 «Ребусты шеш» ойыны
Ойынның ... ... ... ... ... жазып үйренуге
көмек көрсету. Балалардың музыкалық есту қабілетін, ... таза ... ... ... ... үйренуге тәрбиелеу.
Дидактикалық құжаттар (материал): жұмбақ суретті карточкалар.
Ойынның барысы: мұғалім карточканы көрсетеді, балалар жұмбақ сөзді
табулары керек. Көп сөз ... ... ... 3-4 ... ... Карточкаларда сурет болмайды, алдымен балалар берілген нотаның
атын табулары керек, содан кейін құралған музыкалық фразаны таза ... ... ... ... ойыны
Бұл ойын үй тапсырмасына берілген шығармашылық жұмыс болып келеді.
Ойынның мақсаты: балалардың музыкаға деген қарым -қатынасын ... ойын ... ... ... ... барысы: балалар ең негізгі кейіпкерлері ... ... ... ... ... ... ... Балаларға бұл тапсырма өте
ұнайды және оны ықыласпен, ... ... ... ... ... ... 3-4 ... біз «Композиторды ата» ойынын өткізуді
ұсынамыз.
Ойынның мақсаты: балалардың музыкалық есте ... ... ... аты – ... ... ... сақтауға дағдыландыру.
Дидактикалық құжаттар: Композиторлардың портреті.
Ойынның барысы: мұғалім балаларға композиторлардың суретін көрсетіп
шығармаларын атауын сұрайды. Дұрыс жауап үшін бала ұпай ... ... ... немесе басқа шығарма ойналады, шақырылған бала ... атын ... ... ... ... ... жауап үшін бала 2 ұпай алады. Кім көп ұпай
жинаса, сол ұтады.
4 ... ... ... мақсаты: балаларды домбыра аспабында ойнауға баулу. Домбыра
шерту өнерінде қағыстардың алатын орнын балаларға ойын арқылы жеткізу ... ... ... ... ... иә болмаса басқа
жолдармен жеткізе білу. Сонымен ... ... ... ... ... қабілетін дамыту. Ойын 1–2 сынып оқушыларымен өткізіледі.
Дидактикалық құжаттар: қалың картоннан жасалынған 4 домбыра; тақпақ.
Ойынның барысы: ... ... екі ... ... Әр топтан екі
баладан шығып, ойыншық домбыра ойнаудан жарысады. ... ... ... ... ... жалықпай ойнау. Ол үшін мұғалім тақпақ айта
отырып, қағыстардың бағыттарын не көзбен, не қолымен көрсетеді. Тақпақ үшін
мынадай тақпақтарды ... ... ... ... – Өлеңін жазған
Мұзафар Әлімбаев [45, 161 б]:
(Қайырмасы:)
Атамекен төрінде,
Нұр ойнайды көзімде.
Жасау бақыт өмірде,
Жаңа дәуір кезінде.
А – та – ме – кен тө – рін ... ой – най – ды кө – зім ... – сау ба – қыт ө – ... де,
Жа – ңа дәу – ір ке – зін ... ... ... ... ... буын-буынына байланысты
қағыстардың қайсысы жоғары, қайсысы төмен қарата ойнайтынын көрсету тиіс.
Қолдың ... ғана ... ... ... ... әрі ... айтқан
сайын, оның екпінін жылдамдата бастайды. Балалар сол суреттерге ... ... ... ... ... жалықпауы керек. Әрбір
топтың екеуі де дұрыс бұлжытпай орындаса, онда оларға 2 ... ... егер де ... ... ... бұрыс болса – онда тек 1 ұпай ғана ұтады.
Топтың екі баласы да ... ... – бір де бір ұпай ... ... ... ... дұрыс болып, ұпайларынан айырылмай жеткен топ,
сол отырыста жеңеді.
5 «Домбыра аспабында қанша ... ... ... ойынды біз шығарманың құрылу формасын ... ... ... ... ... ... сипатын анықтауға үйрету.
Дидактикалық құжаттар: 3 қалтасы бар ... ... ... ... ... ... - түсті геометриялық фигуралар:
жасыл тікбұрыштар (жайлы, сабырлы әуен), қызыл шеңберлер (тез, қуанышты).
Ойынның барысы: оқушылар ... ... оның ... ... және ... анықтаулары қажет. ... ... ... ... ойнайды. Оқушылар 1-ші қалташаға жасыл
төртбұрыш карточкасын салады (баяу бөлімі), ал ... - ... ... бөлімі). Содан кейін толтырылған қалташаларын жоғары көтереді. Кім
бірінші толтырса, сол жеңеді.
Сонымен, біз ... ... ... ... ... ... бөлімдерін қамти алады. Бұл ойындар арқылы ... ... ... ... көмектесе отырып, ең негізгісі –
олардың өз бетінше ... ... және ... ... ... ... ... тәрбиелейміз. Бұл берілген
ойындардың ... ... ... ... ... қазіргі замандағы музыкалық педагогиканың жалпы тенденцияларымен
сәйкес келеді. Ойын әдістері алғашқы білім берудегі кейбір салқын, қызықсыз
кезендерді көркемдеуге көмектеседі.
Бұл ... ... біз ойын тек қана ... беру мен ... ең
маңызды әдіс болып қана қоймай, сонымен қатар балалардың музыкаға ... ... оны жан ... ... ... ... құрал
екенін еске салғымыз келеді. Мүмкін қазақтың музыкалық аспаптары ... ... ... ... ТАРАУ Сабақ және сабақтан тыс барысында музыкалық-дидактикалық
ойындарды пайдалану тәжірибесі
2.1 Мүсілім ... ... № 138 ... ... ... жұмысты ұйымдастыру барысы
Ойын әдістерінің ерекшелігі - оның білім мен ... ... ... ... айтылғандай, қазіргі педагогикада ойынның
соңғы нәтижесіне қараған, яғни ойынның процесі маңызды болып ... ... оған ... ... және ... ... дамуында
ойынның рөлі жоғары және ойын ... ... ... ... ... ... ойын оқушыларды қызықтырады, әсіресе, бастауыш
сынып оқушыларын өз бетімен ... ... ... ... ... тағы бір ... ... Бала әртүрлі көрнекіліктерді құру арқылы ой өрісін, ойлау
жүйесін дамытады, қорытынды жасайды.
Жоғарыда ... ... ... бағдарламаның элементтерін
назарға ала отырып, біз музыкалық-дидактикалық ойындарды № 138 мектептің З
«а», 3 «б» ... ... ... іске ... ... З ... — бақылау, ал 3 «б» сыныбы эксперименттік сынып ретінде ... ... ... ... музыка пәнінің мұғалімі Арекенова Анар
жүргізді. Музыка сабағын өткізгенде оқытушы қалыптасып ... ... ... ... байқауымызша балалар көбінесе ән үйренеді,
музыкалық сауат, оқыту процесі көбіне ән ... ... [46; 47]. ... балалардың ойлау қабілеттерін, суреттей білу ... ойын ... ... ... ... біз ... беру барысында музыка тыңдау, музыкалық сауат, ән айту сияқты
сабақтың әр ... ойын ... ... ... ... ... осы ... қолдана отырып алдымызға балалардың музыка сабағына деген
шығармашылық қарым-қатынасын дамыту, ... ... ой ... ... ... қалыптастыру деген мақсаттар қойдық. Сонымен қатар
эксперименттік жұмыстың негізгі ... бар. ... ... және ойын әдістері арқылы әуендегі биік дыбысты есту
қабілетін дамыту және оны іс жүзіне асыру.
Балалардың жалпы музыкалық дайындығын анықтау.
Нәтижесін салыстыру арқылы ... ... ... ... ... екі ... (бақылау,
эксперименттік) білімінде көп айырмашылықтың жоқтығын байқадық. Музыкалық
қабілеті жоғары және музыкалық қабілеті төмен балалар бар ... ... ... ... ... ... ... ұяң, өздерін еркін
ұстайтындар және көп ... ... ... шығаратындармен
байсалдылар. Эксперименттік топта сабақ белсенді өту үшін көп күш ... ... ... ... ... ... шеш» ... қызыға
ойнады, ол ойындар туралы біз 1-ші бөлімде жазған болатынбыз. ... ... ... ... тез ... ... Әр ... шығармамен жұмыс жасау
дайындық сабақтарынан басталды. Балалар әннің әуенімен, музыканың сипатымен
танысты. Осы процесс кезінде балалармен ... ... ... ... ... ... ... осы ойындар баланы әдемі сөйлеуге,
терең ойлауға үйретеді, кейін олар бүкіл музыкалық ... өз ... ... ... ... Иллюстративтік материалдар оқушыларға ... ... ... «Жаңбыр» ойыны дыбыстардың биіктігін, ... ... тез ... ... ... ... ... сауат
күрделене түсті. Пауза, қозғау белгілерімен таныстық.
Басқа пәндердегідей музыка сабағында да оқушылар үй ... ... ... үшін ... әрі ... ... болуы керек.
Мысалы, «Музыка не туралы айтып тұр?» деген ойын барысында үйге ... орай ... ... ... ... ... ... шамасына
қарай тырысып, үй тапсырмасын орындап келгені белгілі болды, көбінесе, ... ... мен ... көмектескені көрініп тұр. Біз оларға ескерту
жасадық, бірақ шара қолданбадық, себебі ... ... ғана ... ... ... белгілі. Ноталардың атын жаттатуда біз әр оқушының музыкалық
қабілетін ... ... ... туралы ертегі», «Орныңды тап» ойындарын
ұйымдастырдық. Алғышқы кездерде қиын емес, ... ... ... ... ... мен ... ... алдық. Бұл шығармалармен
жұмыс жасағанда балалар айтылған ойындардың көмегімен өз қателерін ... ... ... ... ... ... ... белсенділіктерін арттыруда,
дамыту барысында жұмыс жасадық. Онда балаларға өз ... ... әуен ... ... берілді.
Бұл ойын балалар үшін өте қызықты болды.
Балалардың есту қабілетін ... ... ... білуге үйретуде
«Қуыршақтар ән шырқайды» ойынын ойнадық.
Дидактикалық материал: қалташасы бар ... ... 3 ... (ойынға
қатысушылардың санына қарай).
Ойынның барысы: мұғалім аспапта бір, екі ... үш ... ... ... ... естігенін анықтап, қалташаға сонша қуыршақ салуы керек.
(Алдын-ала оқушыларға қанша дыбыс естісең сонша қуыршақ саласың деп ... Ал 1-ші ... ... ... ... болады. Мысалыға:
Дидактикалық материал: ән айтып тұрған балалардың суреті бар 3 карточка
(бірінші карточкада 1 қыз, екіншісінде 2 бала, үшіншісінде 3 ... ... ... ... ... суреті салынған карточканы жоғары көтеруі
керек.
Ұрмалы аспаптармен танысу, ... ... ... ... үшін өте ... ... сәт ... Дабыл, асатаяқ, үш бұрыш, мүйіз, ... ... ... т.б. ... ойнау балалардың пәнге деген
қызығушылығын, белсенділігін арттырады. Осы аспаптарды пайдалана отырып біз
«Бұл қай аспап?» ойынын жүргіздік.
Дидактикалық материал: ... ... ... ... барысы: мұғалім балаларға көрсетпей белгілі бір аспапта
ойнайды. Кімнің қолында осы үні ... ... ... ... сол ... ... көтереді.
Балалар әннің әуенін, ырғағын әбден жаттап алған соң олармен жеке жұмыс
жүргізуге болады [48]. Яғни, осы ұрмалы аспаптардан ансамбль ... ... ... ... ... ... кездерде қиыншылықтар көп
болды. (Ырғақты сезінбейтін, әуенді дұрыс қабылдамайтын балалар кездеседі).
Өздері үйренген әндерге бұл аспаптарды қоспас бұрын әр ... жеке ... жөн. Бала осы ... ... ... ... ансамбльге қосуға
болады. Ансамбльдің балалар үшін пайдасы өте көп. Балаларды ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық аспаптырының, оның ішінде ... ... ... ... ... және әр ... ... үшін бұл аспаптардың
«көнеден қалған көз», яғни қымбат ... ... ... ... ... ... деген, оның салт-дәстүріне, әдет-ғұрыпына деген сүйіспеншілік
сезімдерін қалыптастыру, балаларды аспаптармен ойнатудың бірден-бір алға
қойған мақсаты болып ... ... ... біз осы ... ... ашық сабақ өткіздік.
Сабаққа сынып жетекшілері, оқу ісінің меңгерушісі, ата-аналар, әдіскерлер,
студенттер қатысты. Бұл сабақ белгілі бір ... ... ... ... оның алға ... ... мақсаты – эксперимент
кезіндегі балалардың алған музыкалық білім сапаларының қаншалықты ... ... ... ... болды:
Ән айту Б.Ғизатов «Төлдер».
Музыка тындау. Құрманғазы «Балбырауын»
Музыкалық ... ... тап» ... ... К.Қуатбаев «Түлкі мен қаздар».
Оқушылар әр әнді мәнді, әдемі, таза орындауға, өз ойларын еркін, толық
жеткізуге тырысты. Б.Ғизатовтың ... әнін 4 ... ... ... ... сол шумақтағы төлдің қимылын келтіреді, ал орындаушы әннің сөзіне
орай қимылдар жасады.
К.Қуатбаевтың «Түлкі мен қаздар» әні балалар үшін оте қызықты ... ... өз ... ... ... ... ... де таза, ырғақты сезіне,
көтеріңкі көңіл күймен орындады. Ал ... ... ... ... ... үлкен той, аттың шабысы т.б. көріністерді көз
алдарына ... ... ... өз ... ... ... Кей
оқушылар осы тақырыптарға арнап салған суреттерін көрсетті. Балалардың
музыкалық сауаттарын (7 ... ... ... тексеру үшін «Орнынды
тап» ойынын жүргіздік. Балалар белсенді түрде, таласа, қызыға ат салысты.
Сабақтың ... ... ... ... ... ... «Дыбысты
қайтала», «Орамал тастау» және жаңа «Музыкалық сандықша» атты музыкалық-
дидактикалық ойындарға қатысты [50].
Дидактикалық материал: әсем ... ... және ... карточкалар.
Ойынның барысы: сандықшаға 5-6 суретті ... ... ... ... ... ... атын және ... атап
мұғалімге береді. Содан кейін оқушы сол әннен бір ... ... ... ... ... ... белсенді қатысып, өздерінің музыкалық
дайындықтарының ... ... яғни ... таза ... ырғақты сезіну және
аспапсыз орындау дағдысының дұрыс қалыптасқанын көрсете ... ... ... ... өздерін еркін ұстай алмады, ұяң, өз
ойларын анық әрі толық жеткізе алмады. Олар әнді сенімді, әуенін таза ... ... ... ... ... ... ... сабақ соңында әртүрлі теориялық
сұрақтар қойылды. Оқушылардың жауаптары тиянақты, түсінікті болды.
Балаларының табысты білімдеріне, қуанышты ... ... ... ... ... ... жағына өзгерулері туралы өз пікірлерін
айта келе, кейбір ата-аналар балаларын оданда жоғары дәрежеде музыкалық
білімді ... ... ... музыка мектебіне оқытудың
қажеттілігін айтып жатты.
Сонымен, бастауыш сыныптарда музыкалық-дидактикалық ойындардың көбінесе
жақсы ... ... ... екенін тағы да дәлелмен айтып
жеткізбекпіз. Музыкалық-дидактикалық ойындардың моделінің ... ... ... ... ... (көрнекіліктер)
Мазмұнының реттілігі «машықтан – теорияға»
а) ойын арқылы көрсету
б) теорияны ойын арқылы үйрену
в) ... ... бір ... ... Қазақтың аспаптық дәстүрінің музыкалық-дидактикалық ойындар арқылы
жүзеге асырылуы
Абайлап, зер сала қарасақ тілімізде кездесетін кейбір сөз ... ... ... ... «ат ... ... ... ойнау», «сумен
ойнау», «жұмбақ ойнау», «ойын - күлкі», «ойын баласы», «доп ойнау», ... ... т.б. сөз ... ... көне ... бір ... ойын туралы түсініктің туу тарихы тым ... ... және ... ... ... ... сан ... болғандығынан хабар береді.
Қазақтың музыкалық ішекті аспаптары
(сабақ барысының бірінші нұсқауы)
Сабақтың мақсаты:
Музыкалық аспаптар жайлы жүйелі де жан – жақты білімін оқушылардың ... ... ... ... ұйымдастыру арқылы бекіту.
Оқушылардың танымдық және шығармашылық қабілеттерін ән, ... ... ... сабақ арқылы дамыту.
Мәдени мұра мен мұрағат жылына орай қазақтың ... ... ... ... ... ... ... елжандылыққа, сұлулыққа,
ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Ән – музыка, бейнелеу өнері, еңбекке ... ... ... сабағы.
Сабақтың әдістері: Тәй – тәй бағдарламасы, СТО жобасының стратегияларын
қолдану, топтық жұмыс, т.б.
Пәнаралық ... ... ... ... ... ... тарих
пәндері.
Сабақтың көрнекіліктері: музыкалық ішекті аспаптардың суреттері,
домбыра, шертер, қобыз, жетіген ... ... ... ... ... ... магнитофон, сөзжұмбақ, ребус, сұрақтар, т.б.
Нақыл сөздер: Өнерді үйрен де жирен.
Өнерлі өрге жүзеді.
Ақыл көпке жеткізер,
Өнер ... ... ... ... ... – оқ ... ... – тон пішер.
Астың дөненің болғанша,
Қолыңда өнерің болсын.
Өнерлі бала – ... ... ...... ... ... 1. Ұйымдастыру кезеңі:
Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптарынан көрме жасалынады. ... ... ... ... орын орнымен орналастырып,
бейнелеу сызбалары ретімен тақтаға ілінеді. Сабақты Әнұранмен бастаймыз.
Ән – музыка пәнінің мұғалімі: ... ... ... ... ... ... ... балаға мұра болып жеткен, көзінің
қарашығындай сақтап, қымбат қазынасына айналдырған ұлттық ... ... ... ... бай ... – ғасырлармен бірге жасасып келе
жатқан әндері мен күйлерін ұрпақтан – ... ... ... ... өткен сабақтарыңды бүгін өнердің бар ... ... ... ... ... Ой ... мен жұмыс
Ғылым орталығы
Қорқыт қобыз атасы
Домбыра – көшпелі елдің көне көз ... – көне ... ... ... ...... ... бойынша жұмыс
Ішекті аспаптарды бейнелеу
Натюрморт салу
Аппликациямен жұмыс
Қол өнер орталығы
1. Музыкалық аспаптарды жасауға қажетті құрал жабдықтар.
2. Сызбалар бойынша ... ... ... ... ... ... ... Аспаптарда ішектердің тағылуы.
Өнер орталығы
Ән «Отан» орындайтын хор.
«Кеңес» күйі – ... ... ... 3. Күй ... ... ... ... оқушылар! Міне, бізге Ғылым орталығының оқушылары қазақтың ішекті
музыкалық аспаптарының шығу тарихын айтып берді. Келесі ... ... ... ... ... ... ... жасалатынын
сұрап көрейікші.
Ал, Бейнелеу орталығының оқушылары бізге бейнелеу өнерінің аспапты өнермен
байланыстылығын дәлелдеп береді. Ол ... ... ... ... Өнер орталығының оқушылары өз өнерлерін көрсетеді.
Сергіту сәті: Әр орталықтың оқушылары өз саласы бойынша басқа орталық
оқушыларына сұрақ қояды.
АСПАПТАР ӘЛЕМІНДЕ ... ... ... ... ... шалып тарту арқылы ойналатын музыкалық
аспап.
Қобыз бен домбыраның туысы ... ... ... ... аспаптардың негізі болып саналатын негізгі бөлігі.
Көп ішектен тұратын музыкалық аспап. Бақташылардың қурайдан жасалатын
ең сүйікті аспабы. Сілкіп ойналатын ... ... ... көне ... ... ... шешу.
Қорытынды: оқушыларды марапаттау.
Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары
(сабақ барысының екінші ... ... ... ... ... жайлы түсінік беру.
2. Өнерге қызығушылығын арттыру
3. Қоғам мүшелерін жоғары деңгейдегі адамгершілік, интелектуалдық мәдени
дамуына қол жеткізу.
Қолданылатын қанатты ... өрге ... ... ор ... ... өрісі кең»,
Қолданылатын көрнекіліктер:
Қазақ ұлттық аспаптарынан құралған бұрыш, буклеттер, үнтаспа, домбыра.
Сабақтың түрі: панорамалық сабақ.
Сабақтың барысы:
І. ... Үй ... ... Жаңа ... схемасы № 1. Білесің бе?
Блок схемасы № 2. Жаңа тақырып
Блок схемасы № 3. Тыңдайық
Блок ... № 4. ... ... ... ... ... № 5. Қорытындылау.
Үй тапсырмасын сұрау:
Тесттік диктант (үйге берілген тапсырманы тестік диктант арқылы
пысықтаймыз).
Негізгі ... ... ... ... ... ... көрсет.
Әр октава альтерация белгілері арқылы өзара қанша бөлшекке бөлінеді?
(12 ... Ол ... ... ... тон деп ... ... ... тұра мен сіздерге сабаққа эпиграф ретінде
Қ.Мырзалиевтың өлеңін оқып кеткім келеді.
Екі ... бірі ... сәл – сәл кем ...... ... ... ... қазақ – домбыра.
Ертеде бір аңшы жігіт болыпты, - деп айтылады «Қос ... ... – сол аңшы ... биік ... ... ... қарағайдың арасын тұрақ
еткен бұғы – маралды ... ... етсе ... ... жолы болып, биік таудың
қиясынан теңбіл марал атып алады да, ... ... ... үшін ... ... алып ... ... айлар өткенде аңшы жігіт аң аулауға
ұрымтал жер еді ғой деп ... ... ... ... ... ... құлағына
ызыңдаған дыбыс естіледі. Өткенде атқан маралдың ішегін қарға – ... ... болу ... ... бұтағына қос тін болып қалғанын көреді.
Ызыңдаған үні жанға жайлы дыбыс шығарады.
Сол ... аңшы ... ... қос ... тіл ... деп тұр ... бір
амал жасайын» - деп, ішекті алып келеді де, бір аспап жасап соған ... ... ... қос ішекке тіл біткен екен. Бұл үн аңшы жігіттің
ғана ... ... ... ... ... ... ... Осылайша
домбыра көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналады.
Шертер – шанағы ... ... ... ... ең көне ... ... ... ойнау тәсіліне байланысты шертер деп аталған. Ол
екі немесе үш ... ... ... ... ... ... қобыз
аспаптарына ұқсас келеді.
Асатаяқ – ертеден келе жатқан сілтемелі аспап. Қазақ халқында ұлттық
билерді ... үшін ... ... ... сақпан,тұяқтас,
шартылдақ сияқты сілкіп ойнайтын аспаптар да бар.
Соқпалы, ұрмалы ... ... ... нұсқауы)
Дабыл,даңғыра, кепшік, дауылпаз және тағы басқалары. Ұрмалы аспаптар
аңға ... ... діни ... ... жорықтарда
пайдаланылған.
Шаңқобыз – көне музыкалық аспап. Оның ортасында сүйір тілшесі болады.
Оған жіп баланып, сол ... ... ... ... тілшесі тербеліске
келтіріледі де, дыбыс шығады. Мұндай ... ... ... ... де бар.
Сыбызғы – қурайдан, ағаштан, кейде ... ... көне ...... аспаптар тобына жатады. Ол саздан жасалып, отқа
күйдіріледі. Бұл аспаптың ... де, түрі де әр ... ... ... іші ... ... – қарсы жақтан тесілген бірнеше кішкентай ойығы
бар.
Қобыз – ысқышпен тартылатын, төрт ... ... ... ... ... ішекті тырнақ көбесімен басу арқылы шығады.
Домбыра – қағып, шертіп ойналатын ішекті ... ... ... ән –
күй орындау дәстүріне байланысты домбыраның бірнеше түрі бар, ... ... ғана ... ішек және ... саны да әр қилы ... ... ... үйрету екі үлкен кезеңнен тұрады: теориялық және
практикалық дайындықтан. Музыкалық теорияны ... ... ... ... ... Оқу, ... – процесі күрделі іс – әрекет.
ДОМБЫРАДА ОЙНАУ ЕБДЕЙЛІКТЕРІ МЕН ... ... ... ... ... дамыту
Нотаны үйрену
Нотаны ойнау
Ырғақты ойнау
Ырғақты меңгеру
Сол қолдың саусақтарын дұрыс қою.
2/ Дағдылар
Екі ішекті ... ... ... ... ... ... ойнау
Осыдан мынадай нәтижеге қол жеткіземін:
- шыққан нәтижені қорыту;
- сапалы теориялық дайындық;
- теориялық білімді практикалық деңгейде жүзеге асыру;
- практикалық ебдейлік ... ... ... ... ебдейлік пен дағдылар құрылымын реттік бағытта меңгеру, орындау;
- нота элементтерін ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
ДАУЫЛПАЗ
ҚОБЫЗ
МҮЙІЗСЫРНАЙ
ДАБЫЛ
ҚОБЫЗ
СЫРНАЙ
АСАТАЯҚ
Орындаған: Бейсебекова Анар.
Домбыра бізге ежелден – ақ қастерлі,
Домбыраның әні қандай әсерлі.
Жошы ханнан қақалған бір аңыз бар,
Пішіні де көлемі де ... ... ... мұң сыр бар ... Қарымтаева Самал
Балалар, Айтбенбетов Ерболаттың орындауында «Күзде» атты ... ... блок – ... ... ... сабаққа қатысып, күй шерту
дәстүрін ... ... ... сіздердің назарларыңызға
Арынғазының күйі «Арынғазы» ұсынылады.
Оқушылардың ебдейлік пен дағды деңгейлерін анықтау үшін мына карточканы
пайдаланамыз.
Мұғалімнің аты-жөні – ... Әлия ... ...... ... ... 3 ... іс – әрекеті:
Сабақты оқып үйрену, пысықтау
1. Домбыраны дұрыс ұстау.
2. Есту қабілетін ... ... ... ... ... ... ... Ырғақты меңгеруі.
7. Қатыс түрлерін меңгеруі.
8. Сол қол саусақтарын дұрыс қою
9. Екі ішектегі ноталарды ойнау
10. Өлшемді дұрыс ойнау
11. Паузаларды дұрыс ойнау
12. ... ... ... бағалау.
Үйге тапсырма беру. Шағын шығарма «Қазақтың ұлттық аспаптары», ұлттық
аспаптарға буклет жасау.
Қазақтың музыкалық аспаптары
Сабақтың мақсаты:
1. ... ... ... ... ... ... арттыру.
2. Дамытушылық: Қазақтың музыкалық аспаптарымен таныстыру және осы
аспаптарда ... ... ... ... ...... ... Эстетикалық тәрбие бере отырып, оларды қазақ халқының
көне мұраларын ... салт - ... ... ... ... ... ... әдісі: Әңгімелесу, сұрақ – жауап.
Көрнекілігі: Домбыра, қобыз, жетіген аспаптары, ... ... ... ... ... А. ... күйлері қалай шыққан».
Толыбаев Қ «Нар идірген»
Сарыбаев Б. «Қазақтың ұлттық аспаптары»
Сабақтың барысы:
І. ... Үй ... ... – жауап арқылы қайталау.
«Сәлем саған, мектебім» әні қай нота ... ... ... әні ... мазмұнда шыққан ән?
Қорқыт кім, қай ғасырда өмір сүрді, оның қандай күйлері бар?
Қорқыт ... ... ... ... Үй ... ... Жаңа ... даярлау.
Ү. Жаңа сабақ.
Оқушылар біз бүгінгі жаңа сабағымызды саяхат сабақ түрінде ... ... жаңа ... ... – «Қазақтың ұлттық музыкалық
аспаптары». Сабақты өтпес бұрын ... ... ... ... ... ... жатады? Соны атап жіберейік. Домбыра, шертер,
жетіген, сыбызғы, үскірік, шаңқобыз, қобыз, дауылпаз, асатаяқ, ... ... ... ... ... біз, балалар, ойын ретінде, бірінші саяхат сабағымызды домбыра
ауылынан бастаймыз.
«Ертеде бір аңшы жігіт болыпты, - деп ... «қос ... ... сол аңшы жігіт биік таудың қиясын, қалың қарағайдың арасын тұрақ
еткен бұғы, маралды аулап, кәсіп етсе ... ... жолы ... биік ... ... ... атып алады да, маралды етекке түсіру үшін ішек
қарынын ақтарып, алып тастайды.
Содан ... ... ... аңшы жігіт аң атуға ұрымтал жер еді ғой деп,
баяғы теңбіл маралды атқан жерге соқса, құлағына ызыңдаған ... ... ... ... ... ... ... қарға – құзғын іліп ұшқан болу
керек, қарағайдың бұтағына қос тік болып ... ... ... ... сол ... ... ... аңғарады. Қарағайдың бұтақтарына керіле
кепкен ішек сәл ғана жел тербелсе ызыңдап, жанға жайлы дыбыс шығарады. Оның
өзі бірде уілдеп ... ... енді ... ... ... ... аңшы
жігітті алуан түрлі күйге түсіреді. Сол жерде аңшы жігіт ... мына ... тіл ... деп отыр ... бір амал ... деп, ... алып ... бір аспап жасап, соған ішекті тағады. Содан ... ... ... ... ... тіл ... ... қоя береді. Бұл үн аңшы жігіттің ... ... қана ... ... ... ... ... Осылайша
домбыра аспабы көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналды», - деп ... ... ... домбыра аспабы туралы аңыз әңгімені тыңдадыңдар. ... ... ... отырып, оның құрылысымен таныстырамын.
Домбыра – қағып, шертіп ойнайтын ішекті музыкалық аспап. Қазақтың ән –
күй, орындаушылық ... ... ... аспабының бірнеше түрі бар,
олардың тек сырт пішіні ғана емес, ішек және ... саны да әр қилы ... ... аспабының шығу тарихымен таныстыра ... ... ... ... ... енді ... ... ауылынан» келесі «жетіген ауылына» саяхатымызды
жалғастырайық.
Жетіген аспабы ішекті аспапқа жатады.
Ертеде өмір ... бір ... жеті ұлы ... Бір жылғы жұтта шалдың
қолындағы бар малы қырылады.
Суық үйдің берекесі ... Киіз ... ... бақытсыздық орнап,
жеті ұлы бірінен соң бірі өле беріпті. Өлгеннің артынан ... ... ... еш ... лажы жоқ шал ... ағаштан ойып, «жетіген» аспабын
жасапты. Үлкен ұлы өлгенде оған бір ішек ... тиек ... ... шал ... деген күйін шығарады. Екінші баласы Төреалымға арнап,
«Қанат сыңар» деген күйін шығарып, екінші ішекті ... ... ...
Жайкелдіге «Құмарым» деп үшінші ішекті тағып, күй шығарады. Төртінші баласы
Бекенге арнап – «От сөнер», бесінші баласы ...... ... ... ... – «күн ... ең кішісі Қияс ... ... ... ... жеті ... жеті тұрлі әуен шығарып, әр баласының мінез – ...... ... ... ... ... ... осыдан пайда
болыпты. Жетіген аспабын көрсете отырып, шығу тарихын әңгімелеймін.
Балалар енді ... ... ... ... ... Олай ... аспабының шығу тарихымен танысайық.
Қобыз аспабы ... ... ... ... ... ... алай – ... боран болып, күн күркіреп, дауыл соғып, ел жұрттың
есі шығады. Міне, сол ... бір ұл бала ... ... Бала ... күн ... ... Ел жұрт «бұл бала ... келгенде, бәрімізді
қорқытты, бұл баланың атын Қорқыт қоямыз» деп ақылдасыпты. ... өсе ... ... ... ... ... Сол ... аспаптарының барлығында
ойнағанмен, өзі қанағаттанбайды. Ағаштан ... бір ... ... ... түс ... ... ... аян береді.
«Сенің жасап жатқаның қобыз аспабы болады, енді оған ... ... ... ... ... аттың қылынан ысқыш жасасаң –
қобызың сайрағалы тұр , - дейді. Қорқыт тура ... ... ... ... Енді ол ел қыдырып, өмір сүре беріпті, бірде тағы ... «сен өлім ... ... алма», - депті. Бірде Қорқыт көрші
ауылға келіп, тамақтанып отырса, ... ... ... ... ... ... де ұстаймын» депті, міне сол сөзден ... ... ... ... шыға ... ... ... Қорқыт жер бетінде жүргеннен
қорқып, судың үстіне кілем төсеп, әрі қарай өмір сүре беріпті».
Қорқыт қобызын тартқанда ... құс, ағып ... су, жан – ... ... ... ... Қобыз үні мұңды, қасиетті де қастерлі үн екен. Қорқыт
қартайып, шал ... міне сол ... су ... шағып, өмірден өтіпті.
Қорқыт жайлы аңызды баяндай келе ... ... ... ... ... ... отыру керек екенін көрсетемін [51].
ҮІ. Саяхат сабағын аяқтай келе ... ... ... ... ... шығу ... шығу тарихы, құрылысын сұрақ – жауап арқылы
оқушылардың өздерінен сұрап, пысықтаймын.
Домбыра ... ... ... ... ... Құрманғазының
«Балбырауын» күйін ойнатқызып, саяхат сабағымызды аяқтаймын.
ҮІІ. Сабақты қорытындылау. Сұрақ бойынша жауап алу. Оқушыларды бағалау.
ҮІІІ. Үйге тапсырма – ... ... ... ... шығу
тарихын оқу, аспаптар туралы сурет, материялдар жинау.
Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары
(сабақ барысының төртінші нұсқауы)
Сабақтың мақсаты: ... ... ... ... ... ... білімдерін қайталау, бекіту.
Білімділігі: Әр аспаптың жасалу ерекшелігі, дыбыс бояуының әр тұрлігі,
шығу тарихы және ... ... ... ... орны ... ... музыкалық аспаптарды ұлтымыздың мақтанышы тұтуға
тәрбиелеу. Оқушыларды ... ... ... есте ... қабілеттерін дамытып, ән айту,
музыкалық аспаптарда ойнай білу қабілеттерін ... ... ... сабағы.
Өткізілу әдісі: музыкалық аспаптар жайлы иллюстрациялы суреттер,
домбыра, ... ... ... ... аспаптары, буклеттер,
бейнетаспа.
Пән аралық байланыс: тарих, әдебиет, сурет.
Музыкалық техникалық құралдар: Баян, теледидар, магнитофон.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру ... ... қай ... ... өзіне тән музыкалық аспаптары
бар екенін, біздің қазақ халқы да алуан ... ... ... ... ... ... Енді сол аспаптарды естеріңе түсіре
отырып, олардың қасиеттеріне назар аударайықшы (қасиеттері плакатқа
жазылған).
1-қасиеті: Барлық аспаптың дыбыс бояуы ... ... ... ... әр ... ... тәсілдері алуан түрлі.
4-қасиеті: Әр аспаптың өзіндік шығу тарихы бар.
Осы қасиеттерді оқушылармен бірге талдай отырып, оларға жұмбақ
жасыру.
Жұмбақ:
Сызылған үні, ... ... ... ... ... жауабынан кейін сыбызғы туралы оқушылардың білігін тыңдау,
толықтыру.
Жұмбақ:
Тілшікті ... ... ... үні бар, бұл ... ... жайлы білігін сұрап, аспапты көрсетіп ойнап беру.
Жұмбақ:
Жеті ішектен жеті түрлі үн шығар,
Әуезінен жеті түрлі мұң шығар.
Ойнап кетсең түрлі-түрлі жыр шығар,
Қандай ... оның ... ... ... ... ... жасалған.
Өрнектеп қашалған,
Сырнайдың үніндей,
Бұлбұлдың біріндей
(Сазсырнай)
Сазсырнай үрмелі аспаптар тобына жатады, саздан күйдіріліп ... ... бері бар ... ... бар. ... ... қазба
жұмыстарын жүргізгенде табылған. Сазсырнайға ұқсас үскірік, тастауық
аспаптары бар. Оларды аң ... ... ... ұран ... жасалған тұяқтас, мүйіз аспаптарының суреттерін ... ... ... оңай болу себепті тұяқтаспен ұзатылған қыздар
қоштасу, сыңсу әндерін сүйемелдеген.
«Әй – әй, ... әнін тек ... ... аспаптық сүйемелдеумен
орындау.
Жұмбақ.
Ел қорғайтын ерлікке,
Батылдыққа ерлікке.
Әуенімен шақырған,
Қандай аспап ... ... ... ... жайлы айтып өту. Қобыз ... ... ... ала ... оның ... ... әнін ... аспабы жайлы аңыздардың бірін еске түсіріп, оқушылармен бірге
айту. Белгілі қазақ ...... ... ... ... аспабы жайлы айтып өту.
Ән: И.Нүсіпбаев «Домбырасыз ән қайда?» Бейнетаспадан үзінді көру.
Сабақты қорыту: Міне, балалар, енді осы ... ... ... мына ... ... лайықты екендігін тауып өздерің
салып шығасыңдар.
|І |ІІ |ІІІ |IV |V ... ... ... ... ... ... аспап |Сілкімелі-соқп|
| ... | | |алы ... ... аспаптардың шығу тарихын, ойлану әдістерін, құрылысын зерттеп бізге
танытқан музыка зерттеуші Болат Сарыбаев.
Ұлттық аспаптардың басы ... ... ... ... ... ... ... тапсырма: 1. Музыкалық аспаптар жайлы оқу, ... ... ... орнап үйрену. Оқушылардың білімін бағалау.
Сонымен қорыта келгенде, жоғарыда көрсетілген музыкалық-дидактикалық
ойындар бастауыш сынып ... ... ... аспаптарымен таныстыра
отырып, олардың ой-өрісін, қызығушылығын ... ... ... ... ... зерттеулер көрсеткендей, баланы музыкаға дайындау процесінде,
сонымен қатар оның ... жеке ... ... мен ... ... роль ... Ойын (психологиялық тұрғыдан қарағанда) таным, іс-
әрекет, жеке эмоциялық ерекшеліктерді ... ... өте ... ... бола алады.
Арнайы әдебиеттерді талдауда ойын ... ... ... ... ... оқыту біздің заманымызда өте аз оқытылғанын
көруге болады. Осыған байланысты болашақта музыкалық ... ... ... ... ... ойын ... ... тақырыптық
бағыттың әдістемелік мәселелерін зерттеу және оны біртұтас жүйе ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға әкелді
«Ойын» ұғымы әлеуметтік-эстетикалық бағыт беруге, мамандырылған ... ... ... ... өте ... ... ең ... функцияларының жиынтығы.
Оқыту мен талдаудың әдістемелік және арнайы әдебиеттері негізінде зерттеу
ойын формаларының ... ... бөлу және ... ... ... және ... ... өткізу және ұйымдастыру ... ... ... ... оқыту мектептегі бастауыш сынып оқушыларын оқыту ... ең ... ... ... ... сондай-ақ музыка сабағында
да, басқа кездеде ойын әдістерін оқыту мен ... ... осы ... ... ... ашу бағытында жұмыс жасайды.
Зерттеуде ойынның жан-жақты функционалды ... ... ... ... тәрбиелік және білімділік жағына ерекше көңіл аударылды.
Музыкалық-дидактикалық ойындарды қолданудың ... оның ... ... ... ... ... ... эксперименттік сыныптағы
оқушылардың музыкалық дайындықтарының сапасын анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... төмендегі
әдістемелік нұсқауларды шығаруға болады:
Музыка сабағын ... ... ... ... ... жас ... қабілеттеріне, қабылдауына, ойлауына, көңіл
бөлудегі кемшіліктер мен жетістіктеріне көңіл аудару керек.
Ойын әрекеті баланың ... ... ... әрі ... қатар оны оқу процесіңде пайдалану сабақтың принципі мен мазмұны
ретінде, ... ... ... ... ... мен ... ретінде
біртұтас жүйе болмақ.
Музыка сабағында таңдап алынған ойын түрі ... ... ... яғни тақырыптық бағыты бар ... ... ... ... ... ... ... мұғалім бұл мәселеге жай ғана қарамай,
ойынның түрлеріне және ... аса ... ... ... ... ... жас маманның педагогикалық шеберлігі мен тәжірибесі
дұрыс қалылтасады, ал ... бұл ... орта және ... сынып
оқушыларын пайдаланыла отырып, жалпы ... ... ... ... ... ойын ... ... мектеп бағдарламасында қаралып,
басқа да гуманитарлық пәндерге қолданылуына көңіл ... ... Ойын ... ... мен ... ... мен тарих, музыка мен ... ... ... ... қарастырып, жаңа жолдар іздеу керек.
Өйткені, музыканың басқа пәндермен байланысы сол пәнді жақсы ... ... ... ... оқушылардың қызығушылығын, өмірге ... және ... ... ... шабыттарын арттырады.
Музыкалық зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ажырату, шығарманы есте сақтау, музыкалық ойлау ... ... ... ... қиын ... ... ... музыка пәні мұғалімдерінің тәжірибесі музыкамен айналысатын
баланың басқа пәндерге қабілеті жоғары болатындығын дәлелдейді. Сондықтан,
ойын іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... керек. Сонымен қатар, бұл
материалдар тек бастауыш сынып ... ғана ... орта және ... ... да ... жұмыс болмақ.
Музыкант-педагогтар ойынның оқушыларға жағымды, қызықты, ұнайтын, әрі
олар қабылдай алатын түрлерін қолдана білуі тиіс. Қолдана білген ... ... ... ойын ... ... музыкалық біліміне
көптеген жаңалықтар мен құндылықтар әкелері даусыз.
Әдебиеттер тізімі
1. Эльконин Д.Б. Психология игры.– М.: Владос, 1999. – 360 ... ... Ф. ... об эстетическом воспитании человека. Статьи об
эстетике. – М.-Л., 1935
3. Спенсер Г. ... ... – Спб., ... Вунт В. Этика. Спб., 1987.
5. Селли Дж. Очерки по психологии ... ... ... ... ... К. ... ... ребенка /Неміс тіл.аударм. – Киев, 1916.
7. Клапаред Э. Психология ребенка и экспериментальная педагогика. СПб,
1911.
8. Ушинский К.Д. ... ... Т.8.– М.-Л., ... ... А.И. ... в ... ... детства.– Спб., 1884.
10. Басов М.Я. Общие основы ... /2-і ... —Л., ... Блонский П.П. Педология. – М., 1934.
12. Игры народов СССР /В.Н.Всеволодский-Гернгросс ж. т.б. құрастыр. жинақ.
– М.-Л., 1933. – 530 ... ... Л.С. Игра и ее роль в ... ... ребенка //
Вопросы психологии – 1966. – № 6.
14. Рубинштейн С.Л. ... ... ... В 2-х т. – Т2 – ... 1989. – 488 ... Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – М., Просвещение, 1980.
16. Теплов Б.М. Психология музыкальных ... – М.: ... ... 1947. – 335 ... Ригина Г.С. Развитие музыкального слуха, певческого голоса ... ... ... ... школы:
VI ғылыми конф. тезистер жинағы. – М., 1982. – 284 ... ... К.В. ... музыкальных способностей. – М., Педагогика,
1988. – 176 б.
19. ... Н. ... и ... музыкального воспитания в детском
саду. – М, Музыка, 1983.– 432 б.
20. ... О. ... по ... ... ... ... – М., ... 1987. – 272 б.
21. Кабалевский Д.Б. Воспитание ума и сердца: Мұғал. үшін ... ... – М., ... 1981. – 192 ... ... Н.Г. Музыкально-дидактические игры для дошкольников: из опыта
работы музыкального руководителя. – М, ... 1982. – 96 ... ... Н. ... и ... ... ... в детском саду.
– М, Музыка, 1983.– 432 ... ... Л.А. ... ... к ... ... детей в процессе игровой деятельности // Дошкольное
воспитание. - М., 1982. - № 3. – 46-52 ... ... Н.С. ... ... и ... – М., ... ... 275 б.
26. Орлова Т. Роль музыкально-дидактических игр в развитии дошкольников. –
В кн. Руководство играми детей в ... ... ... – М, ... ... ... Е.В. Дидактические игры и занятия с детьми раннего возраста.
– М., Педагогика, 1985.– 234 ... ... Л.А. Игры и ... по ... ... ... у
детей дошкольного возраста. – М, Просвещение, 1989. – 127 б.
29. М.Жұмабаев – Педагогика. – Алматы, 1992.
30. Құнанбайұлы, ... ...... Мөр, 1994. – 415 б.
31. Диваев А. Игры киргизских (казахских) детей // ... – 1905. - № 152. – 8 ... ... Б. ... ... ойындары. – Алматы: Қайнар, 1994. –144 б.
33. Ерзакович Б.Е. Песенная культура казахского народа. – Алма-Ата, Наука,
1966. – 389 б.
34. ... С.А. ... ... тәрбие берудегі халық дәстүрі. –
Алматы, 1990.
35. Құлманова Ш.Б. Музыка. ... ... ... мектептің 1, 2, 3
сыныптарына арналған ... ...... Атамұра, 1998.
36. Сухомлинский В.А. О воспитании. – М., Политиздат, 1973. – 94 б.
37. Мистюк В.А. ... ... ... ... ... при ... игры. – В кн.: Вопросы музыкального воспитания
/Ғылыми еңбектер жинағы. -Минск, 1980.
38. Мендіаяқова Қ.М., Қарамолдаева Г.Ж. ... ... ... ...... ... – 1997. – 132 ... Никитин Ю.З. Музыкальная шкатулка. – М., Музыка, 1987.
40. Немыкина И.Н. Методические ... ... ... ... /Оқу ... – СГПИ, 1988. – 64 б.
41. Никитин Б.П. Ступеньки творчества или развивающие игры. -3-і басылым.
– М., ... 1991. – 60 ... ... – Алматы, Қаз.мем.бас., 1963. – 252 6.
43. Ұзақбаева С.А. Қазақ халық шығармашылығының балалар мен ... ... ... ... – Алматы, Респ.баспа.каб.,
1994. – 104 6.
44. Ригина Г.С. Уроки музыки в начальных классах. Из опыта работы в первом
и втором ... /Под ред. ... – М., ... 1979. – 160
б.
45. Өмүкеева-Байділдаева Қ. Өмірбектің өлмес мұрасы. Естеліктер. – Алматы:
Кітап, 2007. – 176 б.
46. Музыка сабағында балалар аспаптарын қолданудың ... ... ...... ...... 1992.
47. Төртжылдық бастауыш мектептің 2-4 ... ... ... ... ... Р.Р., ... Г.Ж. –
Алматы, Рауан, 1990. – 136 б.
48. С.Ғаббасов. Халық педагогикасының негіздері. – Алматы, ... ... ... ...... ... Ақ ... көк сандық /Балалар фольклоры. Құрастырып алғы сөзін
жазған Ш.Ибраев, – ... ... 1988, – 255 ... ... ата: аңыздар, әңгімелер, ертегілер. – Алматы: Рауан, 2000. –
230 б.
-----------------------
Сергіту сәті
Ұйымдастыру кезеңі
Орталықтарға тапсырма беру
Ой ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АВТОР ӨМІРІ9 бет
Болат Сарыбаев4 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
8 сыныптың бағдарламасына сай MS Windows-тың стандартты бағдарламаларын оқыту барысында қолданылатын оқыту бағдарламасын жасау86 бет
Delphi жүйесінде ойын құрастыру15 бет
INTERNET желісімен жұмыс істеу тәсілдері29 бет
Mario ойынның алғашқы ұғымдары12 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
«Бобровка + » ЖШС-ның қызметі барысында қалыптасатын жағдайды және шығындарын талдау56 бет
«БТА Банкі» АҚ-ғы ұйымды басқарудың әдістері мен тәсілдері17 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь