Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі

Кіріспе............................................................................................3-6

1тарау.Еркіндік мәңгілік мәселе.............................................7-15
1.1.Әлемдік философия тарихындағы еркіндік мәселесінің қаралуы.............15-18

2тарау. Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі.
2.1.Ахмет Байтұрсынов (1873-1937)- рухани еркіндік жаршысы.............17-22
2.2.Әлихан Бөкейханов (1966-1937)-ұлттық демократия көсемі...............22-25
2.3.Міржақып Дулатов (1885-1935)- саяси еркіндікті саралаушы..........25-31
2.4.Жүсіпбек Аймауытов (1889-1938)-азаттыққа жетелер ағартушылық жолы.........31-38
2.5.Мағжан Жұмабаев (1893-1938)-өлеңдеріндегі еріктілік өрнектері..............38-46

Қорытынды....................................................................................47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................48-49
        
        «Еркіндік құндылық ретінде»
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.......................3-6
1тарау.Еркіндік ... ... ... еркіндік ... ... «бес ... ... ... ілімдеріндегі еркіндік
мәселесі.
2.1.Ахмет ... ... ... ... ... ... ... ... ... саяси ... ... ... ... ... ... ... еріктілік
өрнектері...................................................................
..................38-46
Қорытынды...................................................................
.................47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................48-
49
Кіріспе.
Адам табиғаты өте ... әрі ... Сан- ... ... ... ... түсуді талап ететін жақтары жеткілікті - ақ. Оның себебі
түсінікті де . Заманның талабына, ... ... ... ... ... ... ... отыратыны белгілі.
Әңгімемізге арқау болғалы отырған ... ғана ... ... ... ... орын ... еркіндік мәселесі болмақ.
Адам адам болғалы, тіпті осы еркін ... үшін ... ... ... ... ... ... ретінде, өткен ... ... ... ... қатар, ... жеке ... деп ... әр ... ... ... сезімімізді алғанымыздың өзі жеткілікті шығар.
Еркіндік мәселесі әлемдік философия тарихында , даналықты сүюші
әлемнің көрнекті өкілдерінің ... ... ... ... ... ... Бір ... алып ... ... - өзі ... ... ... ғана ... ал шындығына
келгенде өте үлкен зерттеуді қажет ететін қағида болып ... ... ... ... ... ... адамның табиғи
қабілеттеріне сай өз ... ... ... ... еш ... жанның саулығы. Біз еркінбіз, зерделіміз, ақылдымыз, күштіміз,
саумыз және ойға да, сөзге де ... ... ... бір ... ... ... сияқты, біздің еркіндігіміз әлсіз, шектелген.
Сонымен қатар, еркіншіл деген кезде де табиғаттың заңдарына ... ... ... ... пайда болады. Философияның басты міндеті осы
қайшылықты шешу ... ... ... да, бұл ... ... ой ағымында әлі де ... ... ... жоқ. ... , бұл ... ... алып ... бірінші
түрткі.
"Кеңісіік пен уақыт еркесі" болған көпшелі ... ... қай ... үшін де ... ... ... ой толғау таңсық болмауы белгілі.
Керісінше, діндік ерекшеліктерге сәйкес бұл түсінік басты орын алады ... ... ... ешбір үстемдік пен шектеушілікке көне алмаған, ... ену ... ... ... Олар ... ... өздерін уақытқа бағындырмаған. Көшпелілер ділін ... ... , ... алап қараған жөн. ... ... ... ... тұрмыс жағдайын, қоршаған ортасымен
туындап, - бірте қалыптасқан ... - ... , әдет – ... ойлау жүйесін
, салт - санасын бейнелейтін рухани ... ... ... ... ата - ... осы ... ... көксеген . Оған айғақ
ретінде осыншалық үлкен аймақты ... ... ... сақтап
ілгендігін айтар едік . ... ... ... ... бағындырмау,өз
еркіндіктеріне иелене білу , сонымен қоса , көшіп - қонып жүрген, қалыпты
тұрмыстарынан ... ... ... ... . ... ... ғана тән ... байланысты
тиісті ділі туындайды . Көшпенділік дәстүр - еркіндіктің ... - ... ... түрі ... осы ... қарастыруда екінші шарт болып
табылады . Ал , енді ... ... ... ... ол ... ... біз еркіндік мәселесінің өзекті болып отырғандығы. Бізге қан
төгіссіз,Құдайдың ... ... ... ... ... түсіне білу
қажет.Оның саяси тұрғыдағы маңызы мен қатар ... ... ... ... осы ... ... жөн ... еді. Еркіндік босып
кету еместігін түсіне білу біз үшін аса ... ... ... ... , ... өсуге рухани еріктілікке жету керек. ... ... ... ... ... нәрсеге асықпайды, өз заманынан сәл
алшақ тұрады.Себебі, дәуірдің келбетін жасайтын тек қана ... , ішкі ... ... ... ... үшін уақыт керек, тиянақты
еңбек керек. Осы ... ... ... ... жұмысты айтуға болады.Практикалық айналымға түспес бұрын
кез - ... ... ... ... ... белгілі . Батыстық
көзқарастардың бірқатарын қарастыру арқылы өзімізге ... ... ... ... ... ... ... жолға түскен біздер
үшін таңсық ... тиіс ... өз ... ... ... . 20 ... басында "қазақтың көгіне өрмелеп шығып , күн
болуға тырысқан " қазақтың "бес арысы" атанған ұлы ... ... ... еңбек атқарған зиялылар Ахмет ... ... ... Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев ой толғаныстарындағы
еркіндік мәселесіне ... ... ... өте ... ... дау ... .
Жалпы "қазақ қоғамы үшін философиялық емес қалыптағы даналық ... де ... ... озық ... ... ... қарауға
түсуге әбден хұқылы. Тәуелсіздігімізге қол жеткізіп, енді ел болып келе
жатқан шақта өз ой ... ... ... ... ... - ақ ... жұмыста батыстың көзкарастарды тізбектеп өтумен қатар 20 ғасыр ... ... үшін ... ... еркіндік мәселесі хақындағы
көзқарастарын талдауға талап жасалады .
Бітіру жұмыс тақырыбының өзектілігі:Адам ерте замандардан бері
тілеп келе ... бір ... ... Еркіндік адамға ғана өзге ... ... ... орын ... . Адам ... ... ... тұлғалығын таныту үшін еркін әрекеттер жүзеге асырып отыруы қажет.
Сол ... де ... ... мәңгі қаралып келе жатқандардың
есебінде ... ... ашу , оның ... ... болатындығын
анықтау маңызды . Сондықган да адам баласы өмір сүретін қай уақытта, қандай
кеңістікте ... ... ... қойылып отырады.Сол
себепті, осы ... ... ... ... ашу ... жүмыстар
жүргізілуі тиіс.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері:Бітіру ... ... 20 ... ... Қазақстандағы ойшыл - ағартушылар " бес
арыстың " еркіндік мәселесін қарастыруына ... бөлу . Осы ... ... ... мыналарды жатқызуға болады ;
- еркіндік мәселесінің маңыздылығын ашу;
- Әлихан Бөкейханұлы ... ... ... аудару;
- Ахмет Байтұрсынұлының рухани ... ... ... ... ... ... ... таныту;
- Жүсіпбек Аймауытовтың халық еркіндігі жолындағы ағартушылық
ойларына орын ... ... ... ... адам ... ... жайын
анықтау;
-- Еркіндік мәселесін философиялық тұрғыдан талдау;
Бітіру жұмысының әдіснамалық және теориялық негізі. ... ... ... еркіндік туралы ойлары ... , ... ... "бес арыс" атанған ойшыл- ағартушылар ілімдерінен
еркіндік мәселесі қарастырылған , яғни , осы ... ... ... ... ... тұрғысынан талдау және ... ... ... ... ... ... ... теориялық және ... мәні ... ... ... философиясының тарихы мен саяси
қоғамдық ой - ... ... ... оны әрі ... түсу үшін ... ... . Бұл ... ... ... ... ашады . Бірқатар әлемдік философияның көрнекті
өкілдерінің озық ойлары мен ... ... ... ... орын ... ... , ... қарастыруға мүмкіндік береді . ... ... таңы ... атып келе ... біздер үшін
еркінсіздік мәнін ... ... білу үшін ... ... ... пікір
бар.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... қай - ... да ... ... көңіл бөлген .
Дегенмен де, осы мәселе тұрғысынан жүйеге ... , ... жоқ . Ал , ... ... бойынша жазылып жатқан еңбектер,
зерттеліп жатқан дүниелер аз емес .
Еркіндік ... ... ... да , ... ... де
маңызды болғандығын таныту . ... ... ... ... ... пара - пар қазақ философиясында да ... ... ... , ... ... байқату .
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, ... ... ... тізімінен тұрады.
I тарау. Еркіндік - мәңгілік мәселе. Әлемдік ... ... ... таралуы.
Адамзаттың жинақтаған рухани қазынасында философиялық ой
кешудің мәні терең. ... ... ... ... ауқымы
шексіз . Даналық ой ағымы дүниенің барша қыр - сырына өз ... ... ... ... ... ... ... идеясын да
жатқызуға болады . Адам баласы сонау Адам Ата мен Хауа ... ... , ... ұзақ ғұмыр кешуінде әрдайым осы ... ... ... ... ... десек, артық айтпаған болар
едік . Ықылым замандардан бері қаншама ... мен ... ... бір ғана игі ... - ... ... ... да еркіндік мәселесінің орын алуы ... ... ... . Дана ... ... ... ... ғана
қатысты ерекше қасиеттерді қарастыру барысында бұл ... де ... ... ... өзі ... тарамдап айтып алған жөн болар. Осы ... ... ең ... ... ... ... ... назар
аударамыз . Еркіндік осы тұрғыда өте ... әрі ... ... . Саяси тұрғыдан алғанда ол еркін қоғам, адамдарға лайықты өмір
қамтамасыз ететін еркін әлем . Адам ... ... ... ... ғұмыр кешіп келеді. Оның түсінігіндегі ... ... және ... өмір сүру мен еңбек
ету, мұнысыз ол өзін ... ... ... ... . ... ұғымы бұл
тұрғыда тәуелсіздікпен жалғасып кетеді . ... ... - ... және ... әрекет етуі бостандықтың саяси ... ... ... өмір сүру дегеніміздің өзі - ... ... ... , топтасуды , ... ... түсу ... білдіреді. Яғни, абсолютті еркіндіктің болуы
мүмкін емес ... де ... ... ... ... ... ... қажет
Оқшауланушылықтың мәні бахтиндік ... ... ... .
М . Бахтин өз ойларын екі адамның , яғни екі субъектінің өзара ... ... аясы ... ... . Ол ... және сенімен байланысқа
түсуші адамды көріп қана қою жеткіліксіз дегеннен ... . " ... ... ... көріп ... да, ... ... де , ... өзара қарым - қатынасымыздың шындығына жетуім керек
' , - деп ... ... ... кез - ... ... ... индивидпен органикалық байланыста қарастырады . ... ... ... мүмкін емес. Саяси еркіндіктің нәтижесі ... ... . ... кезде жер бетіндегі өркениет ... ... ... етіп ... ... ... жүйесі демократия осының көрінісі болмақ.
Демократия - индивидтің толық дамуы үшін экономикалы, ... ... ... жүйе ... ... көрсетіп отырғандай толық демократиялық ... ... ... осы жүйенің қағидаларының сақталуына үнемі қадам жасап
отыру. ... да , ... ... сөз ... , өркениетті
қоғам тұрғысында ол ... ... ... ... отырмыз .
Яғни , еркіндік дегеніміз ешқашан да ... кету ... ... , ... бір адам ... ... ... асыра алу
мүмкіндігі болса керек.
Осы ретте Ғ . Есімнің мынадай сөздерін келтіре кетуге ... : ... биік ұғым . ... шын ... ізгілік пен парасат арқылы
түсіндірген абзал . Еркіндік деген әркімнің бет - бетімен босып кетуі ... ... ... ... санасы болса керек »./1/
Саяси еркіндікпен ... ... ... ... ... ... бар .Бұл ... , өз ... ... , ... ... ... тәуелсіз болу
арқылы өз ... іске ... ... тек
саяси мәнімен шектесек қателескен болар едік. Еркіндік ... ... ' деп ... ... енді оны адам ... ... . ... ... ... ... кезеңді канша дана ой
иелерін өз ... ... де ... ... бағзы
заманнан бүгінгі таңға дейін маңызды ... ... ... ... ... Адамзаттың ерте замандардан бері тілеген арманы бар ,
ол еркіндік. Адам ... ... иесі ... ... ... ... арқылы бірден көрініп шықты .
Адам ... өз ... ... ... ретінде санайды ,
ал бұл ... бір ... ... мүмкін емес. Адам
өзін еркін сезінгенде , өзін ... ... ... қабылдайды ,
мұнсыз ол жеке тұлға ретінде ... ... ... ... ... оған ... ұмтылғанымен де абсолютті еркіндік бұл өмірде
жоқ . Міне , ... ... осы! ... адам ... ... Даналық ой ағымы тарихында еркіндік ... ... ... ... , ... ашық ... ... «Әрекет етуге бөгет
жасамаңдар » деген ұранман ... ... ... ... ... . ... бұл ұғым ... деген түсінік
тумауы тиіс, әрине . ... ... осы ... ... ... күнге
дейін шолу жасап көрейік.
Ағылшын философы Томос Гоббстың ... , ... ... өз ... және өз түсініктері бойынша істеуіне ... ... ... ... ... ... . ... адам
болу деген не сұраққа мынадай жауап аламыз . ... ... ... ... сай ... адам» - өзінің табиғи ақыл қабілеттеріне
қарай өз қалағанын жүзеге ... ... ... ... ... ... Бұны тірі ... емес, заттарға қолданылатын болса, ол теріс ,
себебі қозғалысқа қабілеті жоқ нәрсе ... де ... ... ... еркіндігі дегенннен, адам еркіндігін түсінеміз./2/ Гоббстың
көңіл ... тағы бір қыры ... ... үйлесе алатындығы
. Еркіндік пен қажеттілік ... ... ... ... тек қажеттілік емес , еркіндік те , ... ... ... ... ... де ... ерікті әрекеттер
адамдардың ырқынан, ал ырық еркіндіктен, адамдардың ырқынан ... ... және ... белгілі бір себептен, себептер тізбегінен болғандықтан
оның бәрі қажеттіліктен туындайды.Осы байланыстарды көре ... ... ... әрекеттердің қажеттілігі айқын болар еді. Бәрін
көріп, ... ... ... ... қалаған нәрсесін ... да ... ... ... өз ... ... жатқанын да
көреді. Адамдар құдайдың қаламаған да көп нәрселерін ... оған ... ... ... болмаса да, адамдарда еш нәрсеге ... ... та ... ырқынсыз болмас еді. Егер де ... ырқы ... және сол ... ... ... ... ... етпеген
болса , онда адамның еркіндігі құдайдың ... және ... ... , ... ... еді . ... ... - бір еркіндік
деп түсінілетін табиғи еркіндік жөнінде түсінік алуға болады .
Т.Гоббстың осы ... ... ... және ... ... »
деген еңбегі де бар .
Француз ағартушылығы көсемдерінің бірі әрі философы ... ... өз ... бар ... ... назарға алсақ. Ырықтық еркіндігі туралы мәселеден ... жоқ ... одан ... ... да ... ... ... құдайдың құпиясын біліп
алуға және оны ... ... ... ... ... , еркіндік идеясының оны ... ... ... ... ... ... ... енді осы сөзді оған байланысты
қиындықдыктармен бірге еске түсірмесе айта ... ... ... қазір адамның еркіндігі бар ма деген ... ... ... ... болып қалған.
Ырқыңды айқындап әрекет жасау еркіндік деген сөз . Құдайдың өзі де тек ... ... ... ... ... және ... етті ... осының ырқы қажетті
себептілікпен нықталады, ... ... ... ... ... ... «құдай бар әрі жоқ» деген сияқты мағынасыз сөз ... еді, ... ... ... ... ... ... ол болмаған болар еді.Еркіндік
іс - әрекетке деген айрықша мүмкіншілік . Егер тас өз ... ... ... ерікті болған болар еді. Хайуанатармен адамдардың сондай
мүмкіндігі бар,олай болса олар ерікті.
Адамдар еркіндік жоқ деп қандай ... ... ... адасудың себептері
мынадай: о, бастан көзге түсетін нәрсе - екінің бірінде біз өзімізді ... ... ... ... ... ... адалдығы
болмаған ашынасын адам сүйгісі келмес еді, бірақ оның ... ... ... оны соған қайта соқтырады, бойды кернеген ашу мен ... ... ... біз ... тыныш өмір сүргіміз келеді,
бірақ атаққұмарлық ... не бір ... ... ... көрініп, аяқ-қолымызды матап тұрған кісендер біз барлық
өмірімізде де кісенделеміз деп ... ... ... ... ... ... толғантатын қатал ... ... ... оны белгілі бағытты қозғалыстар ... ... ол - құл, ... ол өз ... ... да, ... сезе
бермейді, бірақ ол бәрібір құл. Осындай пайымдаулар-адам дәрменсіздігінің
логикасы, ол адамдар ... ... ... олар ... сау ... ... ... саяды. Күшті құмарлық билеп алған кезде сіздің сезімдеріңіз
ырқыңызға бағынуды қояды: осындай сәтте сіз ... ... ... ... ... алмай қалған кезіңізден еркінірек емессіз. Адам өмір
бойы ... ... мен ... ... ... ... оның
адамдығының екінші жағы - оның ойлағысы келетін ... ... ... болмас еді. Басқалардан гөрі білімдірек, ойлырақ, қуаттырақ
адамдар, күмән жоқ бар. Еркіндік—жанның саулығы; оның ... әрі ... оған ие ... аз. Біздің басқа қабілеттеріміз сияқты
біздің еркіндігіміз, ... ... ... ойлануға үйрету,
тағы басқа жаттықтырулар арқылы біз оны нығайтамыз, ... ... біз ... күш ... біздің зердеміз барлық тілектеріміз ... ие бола ... ... ... ... біздің
жанымыздың да бізге ... ... ... Біз ... ... ... белгілі бір азырақ мөлшерде. Біз әрқашан еркін
болсақ, онда біз құдай болған болар едік. Табиғатта ... ... ... ... ... ... тым ... салынып, біз
ләззат беретін ... ... деп ... ... ... нәрсе бізде жоқ екен деп, ... бар ... ... ... бір ... ... қызған, немесе науқастың көңілсіз
шағында он тоғыздың жиырма бес бүтін де үштен төрт ... ... бес ... ... ... ... отыз бесінің бір бөлігі қанша
болатынын ойлап бас қатыруым мүмкін: мұндай есепке менде ... ... ... сәл осыған шұғылдану қарбаласта жоғалтқан қабілетімді қайта
оралтады. Сонымен еркіндіктің ең ... ... да ... ... ... оның кейде біздің сезімдерімізді бағындыра алатынын мойындады.
Бірақ, бұл ырық дейді олар, ауырырақ нәрседен төмен ... ... ... ала ... ... ... қойылған. Адам ең тәуір
пікірге ... ... ... ... ... пікірді.Тәуір емес деуге
санада ырық жоқ. Зерде ... ... ... ал ырық зердемен
анықталады; сонымен, ырық абсолютті анықталады, ал ... ... ... ... ... осы ... - шын мағынасында ... ... - ... ... тым ... елестетіп көп
адамдарды шатастырады.
Осы пайымдаудың қатесі мынада. Адам өзінде идеясы бар ... ғана ... егер ... туралы түсінігі болмаса, операға баруға онда ешбір тілек
те болмайды: ол оған ұмтылыс, егер оның санасы сол ... ... ... онда ... ... ... де ... еді. Еркіндіктің өзі
осында: өзіне не нәрсе жақсы жағымды көрінсе, ол өз-өзінен ... ... ... ... ... ... көрінбейтін нәрсені тілеу нағыз
қайшылық болған болар еді, сондықтан ол мүмкін емес. Адам өзін ең ... ... ол ... анық ... ... ... түйіні мынада:
адамдар осындай қозғаушы күш болу, өзі мәселені шеше алу немесе шеше алмау
қабілеті о бастан, бастапқы ... ... тән бе, жоқ па? ... ... ол ... ... түрде анықтайды дейтіндер ақыл ... дене ... ... ... деп ... Сана мен ырық дербес шын
нәрселердей өмір сүретін нәрселер емес ... олар ... ... деу қате ... ... әрі ... Д. Юмның ойлары да өзіндігімен қызықты.
Юмның пайымдауынща қиынсыздықтарына қарамастан осы ... ... ... ... ... үш негізін көрсетуге болады. Біріншіден, бір
әрекет жасағаннан соң біз соны ... бір ... мен ... ... ... та, біз ... қажеттілік
басқарғанын, бізге тіпті басқаша әрекет ету ... ... ... себебі қажеттілік идеясында бір күш, зорлық, мойындату идеяларына
сілтеушілік ... ... ... біз ... Философиялық
мектептерде айтылып жүрген өз ... ... мен ... ... ... өте аз. ... пен күштеуге қарсы еркіндік
және қажеттілік пен себептіліктерді ... ... ... материяның немесе рухтың белгілі бір қозғалысының қажеттілігі
сол агенттің өзінің сапасы емес, сол қозғалысты барлап тұрған ... ... ... зерлі мақұлықтың қасиеті,ол - бұрынғы болған объектілерден осы
қозғалысқа ауысуға ойды мойынсұндыру.Екінші жағынан ... ... ... мойынсұнулардың жоқтығы немесе бір объектінің
идеясынан екінші объектінің идеясына ауысу не ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін барлай отырып біз ондай
еркіндікті, селқостықты сирек сеземіз, бірақ іс-әрекеттердің өзінде біз оны
жиі сеземіз.Ал өзара ... және ... ... бір-бірімен оңай
шатастыратын болғандықтан олар еркіндіктің бар екендігіне көрмелі құрам
немесе ... ... ... ... ... ... біз ... ал санамызда ырықтың өзі ешнәрсенің билігінде
емес деген әсер қалады. Үшінші себеп, ... ... ... ... ... қабылдау дінге байланысты. Бірақ дінді бұл
мәселеге бекер араластырады./4/
Мен қажеттілікті ... ... ... байланысымен,
бірігуімен немесе біздің ... бір ... ... ... ... бірдей деп қараймын. Ал, қажеттіліктің адам
ырқына тән екендігі ашық ... да ... ... ... Неміс классикалық философиясының негізін қалаушы И. ... ... ... көз жүгіртсек.
Барлық адамдар өз ырқында еркінбіз деп ойлайды. Болмаған ... ... еді деп ... ... түсіндіріле алады. Сонымен қатар бұл
еркіндік эмпирикалық ұғым ... олай бола да ... ... ... ... ... ... болса да, еркіндік бар деп қабылдағаннан ... ... ... ... ... ... жағынан, болып жатқан нәрселердің ... ... ... ... және бұл ... ... те тәжірбиенің ұғымы емес ... өзі сол ... ... ... яғни,
қажеттілік априорлық танымның ... ... ... ... туралы
осы ұғым тәжірибеде дәлелденеді және егер тәжірибе, ... ... ... ... ... жалпы зандарға сәйкес бір-бірімен
байланыстыру мүмкін нәрсе деп қаралған жағдайда ол ұғым ... ... бар деп ... ... ... да, ... ... екендігі
беймәлім еркіндік зерденің идеясы, ... ... ... бар екендігін
дәлелдейтін және тәжірбиенің мысалдарында дәлелденуі қажет ... ... ... бір ... диалектикасы туса да, себебі ырыққа қатысты
оған тиісті еркіндік табиғи қажеттілікке қайшылықта екендігі және ... ... ... ... ... ... жолын
еркіндікпен салыстырғанда әлдеқайда топталған да, жүруге де ыңғайлы деп
қараса да, практикалық ... ... ... ... ... ... жалғыз мүмкін жері, сондықтан да дәлелдерін ең нәзік
өрнектей өретін философияға да; ең ... ... ... ... Олай ... философия адамдардың әрбір характерінің еркіндігі мен
табиғи қажеттілігі арасында нағыз ... жоқ деп ... ... ... ол ... ұғымынан қалай бас тарта алмайтын ... ... да тап ... бас ... алмайды. Егер тіпті еркіндік туралы ... және тап ... ... ... ... ... ... болса, онда табиғи
қажеттілікпен салыстырғанда адам бас ... тура ... еді. ... ... ... деп есептейтін субъект бір харекет қақында еркінмін ... де, ... ... ... деп ... ... да өзін
бір мәнде және бір қатынаста ойластыратын болса,аталған қайшылықтан құтыла
алмайды./5/ ... ... ... ... болмайтын
міндеті—аталған ... ... оның ... ... ... деп қараған кезде оны бір мағынада және ... да, ал оны ... ... ... бір ... ... ... қатынаста ойластырамыз және осы екі түрлі ... ... ... тек ... ... бір ... ... деп те ойластырылуы керек.
Кәдімгі адамның қарапайым ... ырық ... ... ... ... анықталатын себептерінен шешімді талас
тудырмайтын тәуелсіздігі туралы ... бір ... ... субъективті нәрселер түйсіктерді құрап, жалпы сезімділік ... Өзін ... ... деп қарайтын адам, өзін ойластырушы,
өзіне тән ырқы, себептілігі бар ... ... ол өзін ... ... тәртібіне,анықтаушы негіздерге, басқа бір қатынасқа қояды. Бірақ ... осы ... де әр ... бірге бола алатынын, тіпті болу керек
екендігін түсінеді.
Шынында заттың ... ... ... бір ... мен оның өзіндік зат ... ... мән ... ... ... ... ... жоқ. Адам өзін
осылай екі қалыпта ... ... ... ... ... ... зат ... қабылдау санасына,екіншісінде зердені
қолдануда сезімдік ... ... ... ... ретінде
қарайтын санаға ... ... ол өзін ... ... ... ... қарайды.
Неміс классикалық философиясының ... ... ... ... ... өтпеген. Оның ойынша: қажеттіліктің акиқаты еркіндік.
Қажеттілікті әдетте ... деп ... одан әрі оның ... оның ... формасынан аспаса, ол шынында солай. Тікелей не
абстрактылық қажеттіліктің ... ... ... ... ... жат ... ... бір бүтіннің әр
түрлі ... ол ... ... ... ... ... яғни өзі ... байланысқандығы ашылады. ... ... ... енді ол ... ... ... абстрактылы еркіндік емес, ... ... ... деп ... ... ... қарсы қоюдың
қаншалықты жалаң екендігін түсіне аламыз. ... ... ... ... ол ... емес, бірақ еркіндіктің негізі ... ... ... ... ... сіңіреді. Адамгершілікті адам өз
қызметінің мазмұнын өзіне ... ... бар ... деп қарайды, бұдан
оның еркіндігіне еш қиянат келмейді, қайта ... ... ... ... шын әрі ... еркіндік болады, оның мазмұнсыз
еркіндікке айналуы тек ... ... ... таза ... ісінің көрінісі, ол одан тыс жат күш емес, егер ол ... ... өзін ... адам етіп ... Өзін ... абсолюттік идеямен
анықталатынын білгенде ғана адам ең биік ... ие ... ... өкілі А. Шопенгауэр ... ... ой ... Оның ... мистиктерінің жан жайбарақаттығы және қайта туып жаңаруы ... ырық ... ... ... көрінісі. Мұндай жағдайда
ырық өз табиғатын өзі танып, соның арқасында ... ие ... ... ғана ... ... ... қылықтардың ықпалынан құтылған
кезде қалыптасады. Осылай еркіндікті ашу ... ... ... ... зор артықшылығы. Хайуанаттарға ол мәңгі жат
нәрсе. Ол артықшылықтың болу шарты зерденің ... ... осы ғана ... ... сай ... тәуелсіз өмірді тұтасымен шолуға ... ... ... ... ... жоқ, ... ... туралы жалпы түсініктері жоқ ... ... ... олар ақыл таразысына ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндігі жоқ. Жоғарыдан жерге құлаған
тас қандай ... ... аш ... ... ... күшімен
тістерін жемтігінің тәніне ... Сол ... әрі ... әрі
құрбаны өзі екендігін тануға оның ... жоқ. ... - ... ... жайбарақаттығының дүниесі./7/ Неміс
экзистенциализмінің негізін ... бірі М. ... ... ... ... ... өзі ... әрі құнды. Оның ойларына
орын берсек.
Адамның шынайылығы—оның ... ... ... ... болмысты негіздейді. Еркіндік-адам шынайылығының ақиқаты "осында
орныққан" адам ерікті, ... " ... ... орын ... Адам болу ... беретін орын қасиетін ашады. Орынды жоғалту
өліммен бір. Орынға иелік ету-белгілі бір ... ... ... болу ... орын - адам ... зерделей бастайтын шынайылықтың ... оның ... ... және оның ... асу ... ... ... анықтамасы адам орны ... ... ... және ... ... ... ... ақырына жетеді. Осы
аумақтардың әрбірі еріктілік жүзеге асуы үшін ... ... ... ... ... ... нақты
өлшемі жөніндегі ілімді тірліктің экономикалық па, ... пе ... ... ... ... осы ілім мен ... ... байланысты түсінуге үлкен кедергі болып тур. Біз
адам—саяси мақұлық деп ... біз оның ... ... және мойындауы болатын саяси еріктілікті ... ... ... ... ... еріктілікті жариялау, тәуелсіз
адамды саяси тәуелдендіру арқылы сіңіріп кетуге жол бермейді. Сын есім ... есім ... ... ... ... тиіс. Сын есім зат есім
орнын ... ... зат ... өзін сын ... ... ... ... мәнісі екіншісінің ... ... ... сын ... ол саяси немесе экономикалық болсын,
адам шынайылығын өз ішінде сіңіріп кетуге мүмкіндік беру нәтижесі ... ... ол ... ... ісі ... ... ... себебі,экономикалық сын есім өз ішінде зат ... ... ... Тәуелділік — соның нәтижесі.
Хайдеггер ой шебі-түпкілікті еріктілікті ... ... ... жанкешті амалы. Хайдеггер адам еріктілігінің
негізін де нұсқады, бірақ ол осы ... тек ... сын ... ... ... ... қарсы қойғанда ғана
жүзеге асатынын көрсете алмады. Саяси, әлеуметтік немесе ... ... ... ... ... емес. Басқа
жағдайда, өз ішінде және өзі үшін ғана ... ... ... ... ... болмыстың Болмысында негізделген жаңа
гуманизмге жол көрсетті, дегенмен, бұл гуманизм ... ... ... ... аркылы көрініс беретін адам еріктілігінің құрылымына
қатынасты болуға тиіс.
Экзистенциалистік бағыт өкілі Ж.П. Сартрдың да өз ... бар. ... ... мен ... ... ... ... "Еркін болу
деген сөз, болмыс-бостандық үшін қарғысқа ... ... ... ... ... ... бар. Сартр бойынша, адам ... бір ... ... ... ... жағдайлар аумағында болуы тиіс.Сырттан жасалған
қандай да ... ... ... ... жоққа шығара алмайды, себебі,
оның әрдайым өз қалауын білдіре алуға ... ... ... ... ... құндьлық.
Неофрейдизмнің өкілі Э. Фроммның көзқарастары тіптен қызық әрі ... Ол өз ой ... ... сұрақтар қоюмен бастайды. Адами
тұрғыдан ... ... ... не , ... ... адам ... тән бе? ... сырттан қыспақтың болмауымен ғана анықтала ма,
әлде өзге бір ... ... ... пе? Еркіндікке деген ұмтылыстың
дамуына қоғамда ... ... және ... ... ... Осы сынды сұрақтар легі шексіз.
Еркіндік адамдық ... ... ... ... ... ... ... ретінде болатын ... ... ... алып ... Еркіндік адамның тіршілігін
анықтайды, еркіндік ... адам өзін ... жеке ... ... ... ... ... отырады. Адам табиғаттан
ажырап, "индивидуалдануға" түсу арқылы ол еркіндікке бір табан ... ... ол өсіп келе ... бала ... ... ... ... Бұл процестің диалектикалық сипатын назарға
алсақ, осы процестің екі аспектісі бар ... ... ... бірінші жағы—тұлғаның дамуы, ал екіншісі—жалғыздықтың өсе
түсуі./8/
Сол ... адам ... ... ... ... ... ... бұл адамның даму, табиғатқа иелену, ақыл-парасаттық ... ... ... ... ... өсуі ... ... әлемдегі орыны және оның өмірінің мәні туралы түсініктер
көмескілене береді. Ол өз тағдырын ... ... өлім ... ... ... мен ... арасындағы бастапқы байланыс жұмақтан
қуылған туралы мифте-ақ көрініс табады. Адамның өзі күнәнің ... ... ... ... ... әрекетін адамның ойлануымен тікелей
байланысты деп айтуға болады.
Фромм бойынша адам табиғи эволюцияның нәтижесі, табиғаттың бір
бір ... бола тұра ... ие ... одан ... ... мағынадағы емес, болмыс күйіне әлемге қатынас байланысты, өлім
мен өмірге ... ... оның өз ... ... ... өз бостандығын дәлелдеу үшін барша адам ... ... ... ... үшін бостандық адами болмыспен байланысты, яғни, өзді-өзі
болуы үшін, көпшіл болу үшін ... ... ... ... ... ... ... мен заттарды пайдалану. Адам бостандыққа өз ... ... ... ғана қол ... ... сонымен, әлемдік философия тарихында арттарына өшпес, із қалдырған
бірқатар озық ... ... ... ... бір ... ... ал екінші жағынан—маңызды, тағы бірде— қызық, сонымен қатар
күрделі ... ... ... қарастырдық. Қорыта
келгенде, талдау жасау арқылы мынадай нәтижеге келуге болады:
1. Бұл ... ... адам ... ... ... ... қоймаған, яғни, еркіндік - мәңгілік
мәселе.
2.Бұл мәселе өз дәуіріне байланысты ... ... ие ... ... ...... ғана тән ... қатарында елеулі
орын алады.
Еркіндік ұғымы адамды өзін ... ... және ең ... ... мықты тірек болары сөзсіз./8/
II тарау. Қазақтың "бес арысы" атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік
мәселесі.
Ахмет ... ұлы ... ... ... ... ... қайраткері, ойшыл-ғалым, философ. Ол өзінің саналы ғұмырын қазақ
халқының болашағы үшін, өз елін дамыған өркениетті ... ... қосу ... етті. Осы жолда Ахмет бойындағы табиғи дарынды кеңінен қолданып, өз
ойын халыққа өлеңдер, әңгімелер, ... ... ... білді. Ұлттың
игілігі үшін "Қазақ" газетін ұйымдастырып, осы арқылы сол кездегі ... ... ... ... ... ... ел-
жұртты хабардар етті. Ахмет "Қазақ" газетінің 1-ші нөмірінде ұлт және ... ... ... қалуына қалай қол жеткізуге болатынын былай
келтіреді:
«Өзімізді жеке ұлт ретінде сақтап ... үшін бар күш ... ... және ... ... ұмтылуымыз қажет, ал ол үшін ана
әдебиетті дамыту керек екенін ... ... деп ... қажет. Ана
тілінде сөйлейтін және өз әдебиеті бар халықтың ғана өз ... өмір ... бар ... ... ... ... ... өзінің "Қазақ" газеті
бетіндегі мақалаларында балаларды ... және ... ... көрсете отырып, былай дейді: "халықты ... ... ... ... және мұны ... білімі бар адамдарға
тапсырған жөн, себебі, жеткіншек ұрпақтың өз ... ... ... ... болашағы тікелей байланысты". Ахметті өз халқының
тағдыры толғандырды және ... ... ... ... жолы ... қарастырды.
Саяси жайбарақаттық және халықтың кедейлігінің бірден-бір себебі надандық
деп санай отырып, ... ... пен ... ... ... бақытты
ететін қару деп ойлайды. "Ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... дамуын әрдайым қолдайды және материалдық
жағынан көмек береді, біздер де алдыңғы қатарлы Европа ... ... ... жазды "Білім жарысы" ... ... ... ... мен ... ... ... даму деңгейіне жетуге
себепші болатынын түсіне отырып, ойшыл ауқатты ... ... ... білім беру саласына және де орыс ... ... ... ... ... ... шақырды. Қазақ және
орыс мектептеріндегі оқыту туралы өз ойын білдіре отырып, ол ... ... екі ... ... ... ... оқу керектігін былай
жеткізді: "бастауыш мектептер саяси уағыздан аулақ болуы ... ... ... өз ... діні, жазуын иемденуге хұқы бар". Ал сонымен қатар ол
орыс тілін оқыту қажеттілігін де атап ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінде де оқи және жаза білу керек,.." Ахметтің
"Маса" (1911) атты ... өз ... ... ... ... ... ... тағдыры мазалаған Ахмет кедейлік пен бақытсыздық себептерін
іздеді, өз ... ... ... ... ... өз ... масаның ызыңына теңеп, халықты тәтті ұйқыдан ... Ол өз ... ... ... ... ақылдылығын,
бірлігін еске алып, болашақ туралы ойлануға шақырады.Өз халқының тағдырын
ойшыл ескегі жоқ ... ... ... ... ... ... өз жағдайының қауіпті екенінен күмәнданбайды", —дейді Ахмет. ... ... ... ... өлеңдерінің негізгі мазмұнын құрайды.
Қазақ қоғамындағы әлеуметтік кемшіліктерді ашуға Ахметтің "Қырық мысал"
атты ... ... ... Крыловтан аудармалар ... ... ... ... ... ... ... мысал сюжеттерін қазақы
шындық пен тікелей байланыстырған. Крылов мысалдары еркін ... ... ... өмір ... ... ... ойлармен толықты.
Өркөкіректік, парақорлық, өзімшілдік т.б. кемшіліктерді сынай отырып, Ахмет
өз халқын надандықтан құтылуға, әрдайым еңбектенуге, өркениетгі ... ... ... ... ... өмірі мен жұмысын жылжымайтын
көлшік сумен теңеді және олар қоршаған ... ... ... жатқанда
өзге халықтардың алға дамып кеткенін айтады. Ахмет өзен ... ... ... мәңгілік қозғалыста болуға және алдыңғы қатарлы ... ... ... ... Мысалдар қазақ халқының тағдыры мен ... ... ... ... ... қараңдар, ойланыңдар. Әйтпесе,
жайбарақаттық сендерді құртады",—деп ескертті ол. Ахмет ... ... ... ойлаған мақсатына жете алды. "Қара бұлт" деген мысалда ол
ойын жүйелеп, дәлелдеп, халқына ақыл-кеңес ... ... ... шама ... ... десең, мұқтаж десең қазақта көп,
Емес пе мұны ойламақ міндетіңіз?..."
Қарашекпен мен қой" ... ... ... пен ... ... ... ... біреуі ойдан, біреу тілден,
Ахмет, осы айтқаның жетер, тоқта".
Ал "Арыстан, киік һәм ... атты ... ... ... таза ... табу ... дос ... мал мен бұйым.
Досыңнан, дұшпаныңнан бірдей сақтан,
Басыңда, сірә, Ахмет, болса миың".
Ойшылдық Крылов аудармаларына өзім ... ... ... ой-
ниетін ашық білдіретін тұстарын сөз қылғанда, "Малшы мен маса" атты ... ... ... ... ... ... ... пәле делік аңдып баққан.
Пәленің түрін көрген мен—Сарымаса,
Халықты оянсын деп сөзбен баққан. Ойлаймын осы ... ... ... ... жұрт өзімд Қорқамын сарымасадай етеді деп./10/
Крылов шығармаларында тайға ... ... ... ... ... мінездерді суреттейді, солардьң мәңгілік
символы ретінде санада ... ... неше ... ... бар. ... оларды өз бетінше шебер қолдана білді.
Крылов ... ... ... оны ... ... ... яғни, өзіне идеялық қару етіп
қолдану
мақсатын ... Осы ... ... ... ол ... ... ... Ахметтің адам мәселесін қозғауы оның поэзиясында
жан—жақты орын алады. Оның ақындық қабілеті өзінің мұрат—мақсаттарын
жүзеге ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ол жайында толғанып,
қандай
тақырыпты ... де, ... ... ой арқауы азаматтық сарынмен беріліп
отырады. Оның әрбір ... ... ... ... ... болашағы, ел
тағдыры мәселесі көтеріледі. Ағартушылық қызметті қалың жұртшылық
санасына ықпал ететін әлеуметтік ... ... ... үшін ... ... ... қару етіп пайдаланды. "Маса" деген атпен
шыққан алғашқы өлең ... ... ... ... қалың ұйқыда қаперсіз жатқан халықгы ояту болды.
"Ұйқысын аз да ... ... пе ... ... ... деп ол ... үшін ... бел
буады./11/ Ахметтің ойы қайтсе де келешек ұрпақты түзу жолға салу. Қоғамның
байлығы—адам екені белгілі. Демек, сол адам ... ... ... ... тәрбие берілуі тиіс. "Балалар бұл—жол басы даналыққа",—
деп басталатын ... өлем деп ... ... ... ... не ... ... мен сырларын түгел игерген көзі ашық, көкірегі ояу,
оқыған азамат болып өскенге дейінгі ұзақ жол ... ... ... Сол
жолдан түгел өтіп адам боламын деген әрбір талапкерге парыз екенін, күллі
адамзат сол ... ... бара ... сәби ... ... кейін, ол ой түйінін тереңдете тұжырымдап, былай
айттады.
Даналық— өшпес ... ... ... ... ... ... ... оқып—үйренген соң, оны қажетті жерінде қолдана білу керек. Ал
оқығанның бәрі ... ... аса ... ... "Қазақ салты" атты
өленінде:
Не пайда, өнерің мен біліміңнен
Тиісті жерлеріне сарп ұрмаған,—деген өкініш ... ... ... мынада:
"Бұл бір сөз қасірет етіп хатқа жазған, Қалмаған түк ... ... ... мал, оқығанға шен мақсұт боп,
Ойлайтын жұрттың қамын адам ... ... ... ... ... ... оның
шығармашылық мұрасындағы ең ... ... та, ... ... мол сала. Ол өзінің саналы әлеуметтік қызметінің басынан
бастап ... ... ... саясатына, ... ... ... ... өкілдерінің қатал айуандығы мен солардың
аузына қараған жергілікті ... ... ... ... мен тас ... қарсы күресті.Сондықтан өте
күрделі іске басын ... ... өз ... ... ... ... түгелдей осы бағытта өрбітті. "Адамдық диқаншысы"
атты өлеңде құлдық кешенесі сүйегіне сіңіп, ... ... ... ... қасиеттерді дамыту көлсіз, көгалсыз құрдымға тұқым
сепкенмен бірдей екені айтылады. ... оның ... ... ... жеп, мал ... ... жүре ... басқа тірлік жоқ. Ал бұл
қамалды бұзу ... ... ... білу ... Ел ішіндегі ер жүрек
азаматтардың нәтижелі іс тындыруына кедергі болып ... бір ... ... — елдегі салқын ... ... ... шын көңілімен жанаса
алмайтын, ел қамын ойлап, қинала алмайтын себебі — олар ... ... ... жіберген, жаны да, жақыны да мал болғандықтан,
өзге жұртқа жаны да ... ... ... деп ... ... ... бейғамдыққа, самарқаулыққа, іштен жегідей жеген алауыздыққа
назаланады. Сөйтеді де, бір сәт шарасыздыққа түсіп, ойын ... ... де ... ... ... Түрі жоқ іс ... ... Ұлы той ... ... ... ... Деп отыр не ... ... ... өмірдегі алғашқы қадамын бала оқытудан бастаған болатын. "Адамдық
диқаншысы—қырға ... Көлі ... жоқ, ... шықтым. ... ... ... ... құл ... ... арқылы өмірлік мұратын паш етіп, өз мақсаты бейқам жатқан
халқын сауаттандырып, өнер білімге, мәдениетке жетелеу екенін ... елді ... бала ... ісін ... ... керек"—бұл сөз қай
заманда да күн тәртібінен түспейтін қағида. Ахмет ... ... ... ... ... ал ... ғана ... сол білімді іске асыра білу дағдысы. Түпкі
мақсатта осы ... ... ... ... мәселесі тұрады. "Білім—бір
құрал. Білімі көп адам құралы сай ұста ақылды, не істесе де, ... ... ... ... ... ... де халық
оған сүйенеді, келістіріп ... ... Өзге жұрт ... ... ... біз оған ... Бұл ... емес
пе?",— дейді Ахмет./10/
Қалғып, мүлгіп күн кешкен қайран қазақты ... ... ... ... ... деп, амал іздеп бақты. Төл туындысы болсын, ... ... ол осы ... жаңылмайды:
"Бұл неткен жұрт ұйқышыл?!
Болсын кедей, болсын бай,
Жатыр бейқам, жым жырт жай".
Қазақтардың ұйқыдан бас көтерген кезінде бітірері өзді—өзі ... ... жем ... ... күйінеді. Мұндай кезде;
Шығармай, бір жеңнен қол, бір жерден сөз,
Алалық алты бақан дертпен кірдік;
...Жат жақты жаратқанға көз еттіріп,
Жақынмен араздастық, иттей ... ... ащы ... ... ... де толғандырып, үлкен міндет жіктеп ... ... ... жауы ... пен ... еді. Ол осы ... күресетін
жауы туралы былай деп ашып айтты: "надандық, өнерсіздік ата жолдасымыз
болған соң, олжалы жерде үлестен ... ... ... жолдан
қағылғанымыз— бәрі надандық кесапаты". Ахмет санаулы жылдар ... ата жауы ... бел ... ... ... ... өзі
көтерген күрес туы астына жиналған қазақ зиялыларынан жауынгер жасақ
құрды. Бұл Ахметтің надандықпен күрестегі тарихи ірі ... ... ... ... шықты Ахметтің ұранын өзгелер оның ... ... қару етіп ... Бөкейханұлы -XX ғ. басындағы қоғамдық ғылымдар дамуында
терең із ... ... ... ... тұрған, ұлттық,
демократиялық қозғалыстың ... ... ... ... ... ... ... калыптасуының екі рухани негіздерін бөліп
айту артық емес. ... ... ... пен ... ... ... ... Оның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына ... бай ... ұлы ... және ... ақын -жыраулардың терең ойлы
шығармаларының ықпалы болғандығы сөзсіз. Оның 1907 ж. ... рет ... ... ... ... көздеген материал
жариялап, ал 1909 жылы ұлы ... ... ... ... ... ... өмірінің соңына дейін Қобыланды, Ерсайын, ... сұлу және ... ... ауыз ... ... ... ... насихаттап өтуін,әрине кездейсоқ жағдай деп айту қиын. ... өмір ... ... ... ... ... Кенесары
бастаған жалпы ұлттық көтеріліс туралы ел ... ... ... ерекше әсері болса керек. Екіншіден, XX ғ. ... озық ... ... мен дәстүрінің ықпалынсыз Әлихан Бөкейханұлы сияқты ірі
қайраткердің қалыптасуы, әрине, мүмкін ... Оның өмір ... ... Ұлы ... революциясының және орыс азаттық қозғалысы
мен гуманистік әдебиетінің орны ерекше болды 1917 жылдың жазында Уақытша
Өкіметтің комиссары ... ... ... ... ол: ... туысқандық. 18- ші ғасырдан бері жарыққа шыққан жаңа пікір. Мұны
майданға салған Франция ... ... ... осы үш түрдің бәрі біздің
тарихтан, інжілден, ... ... ... ... ... табылады, көзі ашык талапты ер
іздесе.Бұл үш ұраннан бөлек адам баласының бақыт,махаббатына жоқ жоқ.
Бұл жолдан шыға жайылған ... ... ... - деп ... ... ... ... қызметке даярлаған түрлі ... ... ... ... ... елде жаңа сипат, жаңа өрлеу ... ... ... саналылық, ұйымдасқан сипат беру жолдарын
қарастырды. Осы ... ... ... ... ... ... тарату, көкейкесті қоғамдық-саяси талаптар қойған ... ... ... ... ... ... саяси күрес
құралдарын игере бастады. Сол жағынан аз, ... ... ... ... ... ... ... үшін бұл жеңіл - желпі
емес істерді көтеріп алып кету оңайға ... ... ... кезеңде ол атқарған жұмыстар арасынан мыналарды бөліп айтуға
болар еді. Олар: ... ... ... ... және өлкеде
Россиялык Конституциялық демократиялық партияның жергілікті
филиалын құру ... ... ... Сол ... ... ... қоғамының
саяси өмірінде жаңалык есебінде болған бұл оқиғалардың Ә.Бөкейханұлы
қызметіне тікелей қатысы ... ... ... және ... ... қысқаша тоқталайық. 1905 жылы маусым айында
Қоянды ... ... ... ... онда ... ... ... мүддесі есебінде мынадай талаптар ... ... ... оқу - ... ... ... еркіне қайшы келетін шектеулерді жою;ауылдарда сабақ орыс ... ... ... де жүргізілетін мектептер ашу халқының мұң - ... ... ... - ... ... ... және ... рұқсат беру; жаппай қоныстану қарқынының күшейіп, құнарлы ... ... ... ... ... олардың заңды меншігі екендігін мойындау;
мемлекеттік аппаратта, сот ... іс ... ... ... ... ... ... қос тілділікті жолға қою, т.с.с. ... ... ... түрінде қойылған бұл талаптар қазақ қоғамының
сол кезендегі әлеуметтік - ... ... ... жалпы демократиялық
сипаттағы талаптар болатын. Осы талаптар ... ... ... мәртебесін көтеруге, оның рухани байлығын көтеруге
септігін тигізуге талаптанды. Бұл тарихи кезеңдегі қазақ ... ... ... ең қарапайым құқтары жолындағы, демократия
жолындағы күрес еді.Әлихан қазақ халқын саналы көзі ашық оқыған
азаматтар ... қосу үшін ... ... ... ... ... Оның
алғашқы ізденіс нәтижесінде ... ... - ... ... алып ... жол Ресей арқылы жеткен
дамудың батыстық нұсқасы, ... ... ... ... ашу еді. ... бұл туралы былай деді: "Таяу болашақта даладақырғыз
арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси партия құрылуы ықтимал
олардың бірі ұлттық діни ... ... ... ... мұсылмандармен
біріктіру болмақ. Екіншісі батыстық бағытта... Алғашқысы үлгі ... ... ... ... ... - орыс оппозициялық, мәселен,
"Халық еркіндігі" ... алуы ... ... дейінгі қазақ қоғамының саяси және рухани өмірінде аса
үлкен роль ... ... ... ... және оның ... ... көтерілуінде Әлиханның атқарған еңбегі аса зор "Қазақ"
газетінің бетінде Әлихан өз ұлтының жоғын жоқтады, ... ... ... ... аман алып шығу ... ... ... үшін өзекті мәселелердің бірі өз
елінің қоғамдық тарихи даму жолына қатыналы,соған бара беру болып
табылады. ХХ ... бас ... ... интеллигенцияның алғашқы
буыны қазақ тарихын өзара талқыға ... ... ... ... ... ... талдау болатын және жаңа қалыптасып келе
жатқан ұлттық сананың тұтастыққа ұмтылушылығының көрінісі ... ... ... ... жиған тәжірибесін сарапқа салу жар
үшін қоғамдық мешеуліктің себеп-салдарына көз жеткізуге керек еді.Бұл
ретте олар өткен тарихқа шындық тұрғыдан дәл баға ... ... ... ... ... халықты билеушілердің
надандығы мен ел бірлігінің жоқтығынан көріп : "Пәлен хан-ай? ... деп ... ... ... да ,бұрынғы билерің де
осы күнгі атқа міндім деп жүрген өздеріндей еді. ... ... , ... ... ... бұл ... қазақ бұл күйде болар ма
еді? Жұрттың берекесі кетуге түктен себеп болатын нәрсе қазақта бірліктің
жоқтығы, -деп шындықты айтты. ... ... бұл ойын дан ... : ... жоқ ... береке - бірлік бол майды. Байлықты
өнермен, шаруамен , қызметтен іздемей , ... ... ... ... ... , ... күнгі үңгірде жатып өз аяғын
сорған аю мысалында ғой , қанша қомағайланса да ... өз аяғы , - ... Сол ... ... ... ... ... буржуазия мен интеллигенцияның қалыптаса бастауы , жалпы халықтың
ояну жағдайында ұлтгық мемлекеттік ... ... күн ... қайтадан
қойылды. Осы тарихи кезеңтегі ... ... ... ... ұғым ... , бағыт - бағдарын Әлихан ... ... ... еді. ... ұлттық еркіндік пен дамудың алғы шарты ұлттық
мемлекеттің болуы деп түсінді.Оның түсінігі ... ол ... ... болмақ. "Автономия болу- өз алды мемлекет болу ». Сондай — ақ , ... ... ... ... ол ... деп жазды: "Түбінде қазақ ұлты бір автономия бола
қалса , ... ... ала ... бе?- ... үміт .//12 Біздің қазақ
ұлтының автономиясы енді тұрмыс халде туысқан автономиясы ... емес ... ... автономия болмақ . ... орыс мұны ... Көп ... ... ... ... және ... дамуына қажет
қолайлы фактор болмақ. Мәдени және саяси мешеулік ұлттық ... ... ... ... ... осы ... құтыла келіп ,түркі
мақсат саяси дербес мемлекет түзу болатындығын ашық білдірді . ... ... 1916 ... ... және ... қара ... алынған
қазақ жастарына көрсеткен азаматтық қызметі ерекше орын алады. Майдандағы
жұмысқа қазақ ... ... соң, ... ... бір топ ... өз ... ... аттанып , Батыс ... ... ... және ... ... ... ... ұйымдастырып, оны
басқаруды Әлихан өз мойнына алды . Бөлімнің міндеті майдандағы ... ... ... ... және ... ... көмектер көрсету еді. Бұра
бөлімі Қазақстанды дәрігерлер, фельдшерлер шақырды, ... ... ... сауатын ашу үшін кружоктар ұйымдастырды. Олардың
арасында осы мезгілде "Еркін ... ... ... ... ... ... мен қазақ даласын галғастырушы көпірге айналды, жігіттерге қуат
берді, саяси танымын ... Бұл ... ... адам мәселесін бірінші
орынға қойғанын, адамды басты байлық деп санағанын көрсетеді. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық интеллигенция тарихының шарқын беттеріне жатады.
Сол атқарылған істердің басы-қасында Әлиханның өзі ... ... ... ... ... ... үшін ол құрметке бөленді ,
«Алаштың Әлиханы» атанды , Әлиханның ел арасында мұндай ... ие ... ... адамгершілік іс-әрекеттерінің айқын жемісі болатын.
Әлихан "Қазақ" газеті беттерінде жарияланған мақалаларында ... ... ... , адамның қоғамда тең кұқылы болуына, барлық
ұлттар жалпы адам ретінде тең екеніне басты назар аударды: "Сайлау хұқы"
деген мақаласында ... ... - әр ... ... беретін де , кісіден алатын
да
хұқық болмақ. Әр кімде депутат болуға да, депутат сайлауға да болады , -
деп, ... ... ... тең ... болуын міндетті деп санайды. Өз
заманындағы өзге де зиялылар тәрізді Әлихан да надандық құрсауында
қалып, ұйқыда жатқан халқын оятпаққа бар күшін салады. Ол ... осы ... ... ... ... керек деп , ойға батады.
Әлихан қазақтың төмен деңгейіне орыстың мұжықтарының өмір ... ... ... . ... отырған елден кейінде қалмау керектігін баса
айтады. Бұл ... ... ... ... ... ... " деген
мақалада былай деді : "Қазақ-ау"! Оян! Мұжық көші жүріп кеткенде жұртта
қалып жүрме! Мұжық көрші отырып, бостандық, құрдастық,туысқандық
шарафатын пайдаланғанда ... ... ... ... сиырдай шыр
айналып , кейін қайтып , көрші жұртқа балаңды жалшы , малшы құл ... , ... ... ... ... қалып жүрме. Сондай-ақ бұл
идеяны Әлихан өзге де мақалаларында ... ... . Ел ... ... ... , ... ғана адамды бостандық теңдікке
жеткізетінін ол нығырлап айтты. "Мемлекет халі" деген мақалада ... ... айта ... " ... ... төңкеріс кезінде Алаш
баласы тек бірлік көрсетуі тиіс дейді. "Мұндай мемлекет басына күн туғанда
біздің алаш ... ... ісі ... ... ... теңдік,
туысқандықты пайдаланған жұрттың бүтіндігін ойлаған жергілікті үкімет
кісісіне соғыс туралы болысқан мал беріп, астық беріп, ... ... ... , Учредителъное собрание келе ... . ... ... ... ... ... ... қазақтың қамын ойлайды . Ол ұлтты
қорғап қалу жайын ... , сол үшін не ... ... ... мәселені
шешуге күш салды.
"Саяси хал" деген мақаласында да Әлихан Ресейдегі саяси жағдайға талдау
жасай ... , ... ... жері әзір бұл ... ылаңынан аман . Алаштың
баласы аман қалар ма , жоқ па ? ", - деп өзінің қорқынышын ... ... іні, ... ... бірік , бүгінгі үй ара уақ істі таста , мына караңғы
қара бұлт Россия ылаңынан Алаш басын корғайтын ... шық, - деп ... ... ... . ... ... ... жете таныс
болғандығы анық . "Неміс мәдениеті" атты ... ол ... ... үлгі ... ... ... Ол ... шағын аумақты
қоныстана отырып , үлкен өсімге қол жеткізгенін ... деп ... ... ... ... өзге елдерінен бөліп қарастырады.
"Жер көп азы мәдениет дәрежесіне қарай болады . Өнерсіз , жаһиды сабан ... ... һәм ... ... ғана ... ... қолынан түк келмейтін
орыс мұжығына ер басына жүз 15 ... да аз . Жұрт ап , арық , егін - ... жыл ... жұт, ... ... ... ... жазылған Европа
жұртында, орыстан басқа жұртта ашаршылық та болмайды . Мұнда адам ... ... ... ... ... жаһид, өнеріне жалынады
. Жоғарыда жазылған Европа жұртының ішінде ғұмырын ... ... ... ... , ... ,2- деп жазды Әлихан . Оның мұндағы ойы біздің қазақ неміс
сияқты өнер үйренсе , өмір ... ... ... еді - ау ... ... Дулатов саяси еркіндікті саралаушы. Міржақып Дулатов XX ғ.
басындағы қазақ интеллигенциясының ... ... , ... ... үшін
күресуші , ақын , жазушы , ойшыл . ... ... ... ... , артта қалғандығын сезінуге шақырды . Бұл туралы "Оян ... ... ... ... та өзінің замандастары тәрізді ... ... ашық ... ... Жамал" атты тұңғыш қазақ романында ол
қарапайым қазақ ... ... ... ... көтереді . Бұл тұңғыш роман
туралы М.Абсеметов былай деді: "бұл ірі прозаикалық шығарма ауыр кезеңдегі
халықтың қайта ... , оның ... ... өсуінің алғашқы жаршысы
болды , қазақ ұлттық әдебиетінің дәрменсіздігі туралы айтатын ... ... ... ... ... ... тудырған идеясы
беріледі. Қазақ әдебиетінде еркіндік идеясы жалпы халықтың надандық және
қараңғылықтан арылу ... және тең ... жоқ ... ... еркіндік
әперуге , адам тұлғасы үшін күреске бағытталған еді. Бұл романда қалың
малға зат ... ... жапа ... ... ... ... ... .
Автор Жамал арқылы қазақ ... ... ... , ... күрделі
мәселелерін суреттейді . Жамал бар күшімен білім ... ... , ... ... оны ... ... ... Жамалдың өмірде жолы болмай,
қазақ ... сай ... ... ... қазақ қызының қоғамдық
жүйеге қарсылығын , өз тағдырына өзі билік ... ... ... . ... қыздың ата-аналарын , қоғамды қатал сынайды. Роман
үлкен беделге ие болды .Міржақып пен Ахметтің ағартушылық қызметтері
«Қазақ»газетінің редакциясындағы ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда мәдениет пен ағартушылық ошары-
газет пен журналдың ерекше орын алатынын жақсы түсінді . Міржақып ... ... ... ... өте кең, олар XX ғ. ... ... ... толық қамтыды. ... ... тілі ... ... ... ... , олар ... қызмет жағдайына ,
жаңа мектептер және даланың сот органдарының жұмысына тоқталды ,
халықаралық оқиғалар мен мәдени өмір жаңалықтарын хабарлады , ... ... жапа ... ... ... ашына жазды . Олардың ойлары
бойынша,қазақ қоғамын өзгерту үшін, адамдардың санасын өзгерту
қажет, болашақ туралы ойландыру қажет.
Міржақыптың дүниетанымдық позициясы - бұл адам ... ... ... ... ... ... өмір ... мойындау. "Әрбір жазылған сөз
жазушының сезінуімен, естуімен, көруімен шыққан нәрсе . Өзін қоршап тұрған
табиғат һәм тұрмысты сезуі , ... , ... ... ... келіп ,
мағынаға айналғаннан кейін сөз болып сөйлесіп , жазу болып қағаз бетіне
түседі."1 Осындай ... ... ... ... , өлең , ертегі ,
т.б. оқырманға жазушының ойын жеткізуге , ол ... ... пен ... көрсетуге , өз сезімін оқырманға сол күйінде жеткізуге арналған ... ойын ... және оны ... сезімі мен ақылына жеткізуде
жазушының ана тілін қолдана білуі негізгі орында тұрады. "Тек туған, ... ғана ... сол ... ... ете ... Ана тілін жоғалтқан адам өз
ұлтына жат көрінеді. Күрескер, ... ... ... ... ойлы ... өз ... адамдардың қиын өміріне күйзеледі, халқын сол бір
тығырықтан шығаратын жол іздейді . "Оян қазақ" ... ... ... ... мен айтайын деген ойы төрт жолдық ... ... ... аш, оян, қазақ,көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап , хал харап боп,
Қазағым, енді жату жарамас-ты ... қара ... ... ... кіріспесінде автор туған халқының
дүние сарайының "бір қараңғы түкпірінде ұйықтап, ұмыт ... ... ... " өкінішпен айта келіп , осы бейқамдықпен жата ... ... ... ... ... да ауыр ... ұшырауы мүмкін деген ойды
аңғартады . ... қиын ... ... ... оның ... екі -нәрсе
қажет. Біріншіден, мұсылман оқуын жетілірек меңгеріп, дінді тереңірек тану,
сөйтіп, надан көпшіліктің көзі мен ... ... ашу. Бұл- ана ... қамы . Екіншіден , мына дүние ... ... ... қол ... ... ... сақтау үшін, басқалардан қорлық
көрмес үшін,орысша оқып, өнерлі болу. Міне, осы ой, мақсат "Қазақ халқының
һәм ... халі деп ... ... ... ... ,
жинақтың ақыр аяғына дейін негізгі арқау етіп алынады да, үнемі қайталанып,
пысықталып отырады.
Адасып қараңғыда ... ... ... тумай, күн һәм шықпай, тұр таң атпай.
Міржақып анықтауындағы халықтың ... ... ... бас ... ... ... талап та үнемі осы желі де шығып отырды.
Жігіттің иесі жігіт ... ... ... беріп, халықка жақпай./13/
Міржақыптың философиясы жөне әлеуметтік концепсиясы ... ... ... шешудің логикалық принциптерін негіздеуге бағытталған.
Ал мұндай мәселелер ол кезеңде өте көп болды . Осылардың ең бастысы
ретінде ол ... ... ... мен ... үкіметтің қарым-
қатынасы мәселесін қарастырды. Дәрменсіз, ойсыз, реакцияшыл ... ... ... ... ... оның ... сапасының басты
нысанасы болды. Патша үкіметінің саясатын сыни талдау нәтижесінде саяси
және ... ... ... жаңа ... ... . Олар
«сатрапия», "өзіндік сана", ... ... ... қазақтың әлеуметтік санасының дамуына
үлкен қадам жасады. Ол патша өкіметіндегі бюракратизмді қатал сынға алды.
Патша үкіметінің ... ... оның ... негізгі
өзегін құрады . Қазақ халқының отарлық күйі- бүкіл ... ... ... ... ... нәтижесі, саяси-әлеуметтік
тіршілік
салтының логикалық салдары, қоғамның ішкі ... ... ... ... ... тарихынан мол хабардар ақын оның бүгінгі
ауыр халін суреттегенде осындай нақты ... ... ... ... ... ... ... іштен жегідей жеген алауыздық
болды. Ішкі бүтіндігі іри бастаған елге сыртқы жаулары да көз алартуын
жиілете бастады.
Сол кезде біздің ... ала ... ... және болған.
Біз мұндай болар ма едік бұл уақытта,
Істесе халық пайдасын ғақылменен.
отаршылдықтың қамытын киген , өз ... ... ... ... ... ... ... кінәліміз деп жеткізеді:
Сыя алмай, кең дүниеге таласушы еді,
Таршылық енді көріп сығылысқан...
Екі сұңқар таласса, құзғынға жем,
Берекесін бұл қазақ ... ... ... бәрі - ... ... . Ақын бұл ... жөн - жөнімен ... өлең ... ... ... ... өз ... ... жерлерді орыс шаруаларының күшпен алуы осыған орай малшылардың
көшіп қону жері тарылық малшаруашылығы өнімдерінің көлемі ... ... ... ... ... ... жаппай құлдырауға
әкеліп соқтырды. Қазақтарды
экономикалық қысымға ... ... қана ... патшалық бюрократия
қазақ халқының мәдениетіне де қол сала бастады.
Міржақыптың ... ... атты ... ... ... ... ... жатыр.
Бұл сөзден ғибрат мол адамзатқа,
Тегін қыл, жақсылықты пұлға сатпа,
Бұлақтай кез - келгенде даяр болып
Міндетсіз біліміңді тарат халыққа,-дейді
Оян, ... аш , ... ... ... ол енді қазақты ... ... ... сөйлейді:
Ақылын жанашырдың алмаушы едің,
Сөзіне сірә құлақ салмаушы едің,
Қымызға шекең қызып, етке тойсаң,
Пайдасыз ... ... ... ... ... қыс азығын жатушы едің.
Арзанға қымбатыңды сатушы едің.
Еңбекпен табар пайдаң болмаған соң,
Борышқа шаш етекпен батушы ... ... ұлы ... ... ... және ... сол кезден бері
мінезінің әлі ... ... .1915 жылы ... "Терме" атты
жинағы шықты . Осы кітапқа жазған кіріспесінде ол : "Бұл өлеңдер мұнан алты
- жеті жыл ... , ... ... , журнал жоқ кезде жазылған еді. Сондықтан
көбінісе оқып жүрген ... ... , ... ояту , білім ғылымға шақыру
, халықты надандықтан құтқаруға үндеп , сол рухта жазылған",-дейді.
Ақылы кәміл жігіттер
Заманның көз сал халқыңа,
Халқыңның ойлап ... үшін ... , - деп , ... ... ... қамын ойлап жүруге
шақырады. Біздің бойымызға сіңіп , ажарымызды ойшыл-ақын бетімізге таңба
басқандай етіп айтады.
Ағайын ... ... көре ... ... , ... қып бере ... берекенің сол емес пе,
Білмеген білген тілін неге алмайды? /13/
Мұндай ащы ойлар оның барлық өлеңдерінде ... ... ... қазақта" көп айтылып , қайта- қайта пысықталып отыратын өзекті
ойлардың басын қосып, оларды жинақгап, ... бір ... ... ... екі ... - ... ... хақында аз мінәжат" және "Насихат
умумия" атты ... . ... ... ... - бірі толықгыра түсетін бұл
шығармаларда оны толғандырған барлық ... аса ... ... ... ой- ... ... көтеріледі . Олардың әрбір ... ... ақын ... ... не бір ... ... Ол ... толғанысын бірде:
Жас орнына көзімізден қан кетіп,
Қолымыздан ата мирас заң ... асты ... ... ... ... ... рухы қалып,жан кетіп...
Кім жазалы өзімізден көрмесек,
Төбемізге шығардық қой дәндетіп, - деп ... ... ... ... көзін ашпай,
Кеттің ғой отқа күйіп , өрттен қашпай,
Әр халық алға кетіп жатсадағы,
Біздің жұрт шегінеді ... ... ... ... ... жол ... ... жеке басының қайғысындай
қабылдап қиналған ойшыл:
Аһ десе ... ... ... жалын,
Халықтың кім түзетер мүшкіл халін,-
деген сауал қояды. Қазақ халқының ... - ... , ... тістегеннің аузында кетіп бара жатқанымызды ,көштен қара жаяу
қалғанымызды Міржақып ... ... ... ... ... ... хал ... қарасын.
Сүйегі жоқ , тіске жұмсақ болған соң
Әркім жейді біздің қазақ баласын
Аз емеспіз алты миллион халықпыз
Алхамдилла, ... ... жоқ одан ... ... мәжуен боп қалыппыз, - деп ащы ... ... ... ... ... өнер екенін , бірақ ел ішінде
бұған құлақ аса қояр адамның жоқ ... ... ... , ... ... ... көп айттым , керек өнер ,
Бұл айтқанға халық та , көп те көнер.
Бұл ... көз ... бір ... ... ... ... кісі ... азын-аулақ саналылар,
Бозбалалар, көбіңнен үздім күдер...
Бірде осындай шарасыздықтан ... ... , ... ... ақын , енді бір
ауық өз көкірегінде үміт отын қайта тұтатады ,ел ішінен көңілі ояу , ... ... , ... , ... шығатынына сенеді, соларға үміт артады.
Мыңнан біреу шыққанда ... ... ... ... екен соңына ерер,
Әр тайпадан бір білген болып тұрса,
Сонда жұртқа шүбәсіз үлгі берер,
Халық пайдасын көздесе осылайша,
Ісімізге әлбетте береке енер./14/
"Азамат" атты ... ол ... ... қозғалысының белгілі бір кезеңін
бастан кешіріп , оның азап бейнетінің дәмін татқан , ұлы шайқастың ... ... бір ... шыққан тәжірибелі көрінеді . Оның халыққа
арнап ... ... ... өз ... ... кептердің шындығы бар.
Міржақып халқының жолында өз басын құрбандыққа беруге даяр ... ... әлі де ... ... пен ... шылауынан шыға алмай, ескі
сүрлеуді шиырлап жүрген халқына:
Мен не ... ... ... ... ... , ... ... алданба , - деп ескертеді . Сондай -ақ,
Жұрттығыңды жоғалтпай әлден , басын қос ,
Озу қиын көлебе жерге барғанда , - деп , ... ... ... ... ... ... түседі. Осы тұста ол елге көсемдік
қылар ақсақалдардың , олардың соңынан еретін жастардың, адасқан елді дұрыс
жолға бағдарлайтын оқығандардың , мал ... мен ... іске ... ... жұрт ... ... , ақ ... елді жебейтін
молдалардың басына тағы да сөз арнап, оларды бір арнаға тоғысуга шақырып ,
бұрын ел бірлігін көксеген ... енді ... ... ... , тұтастық
дәрежесінде көруді аңсаған күрескерге ... ... атты ... ... ... елі үшін ... өкінішсіз құрбан
етуге сәт сайын дайын тұратынын бекіте түседі:
Қалғанша, жарты жаңқам мен ... ... ... , Алаш !, десе ... ... өлеңінде:
Көздеген оқ, сермеген қылыш болса да,
Тәуекел деп қасқайып көзді жұмармын , - деп өзіне-өзі жаңа күш ... ... үшін ... ... тап ... іс ... қарамай, оны
құдырет күшінің өз маңдайына ... ... ... ... деп
қабылдайды.
Кім үшін тусам , сол үшін өлу-борышым ,
Міндет қылып қосқаны маған ... Өз ... ... ... ол ... деген өлеңінде:
Аяусыз жаным,мен бір құрбан лағың,
Болса алуға қаным себеп мұрадың.
Болайын ... ... ... ... көкейді деп естісе құлағым , - деп , көңіл түкпіріндегі аңсауын
ақтарады Жүрегі халқым деп соққан , соның ... ... ... ... оның ... ... , жігерін құм қылатын нәрсе - бұқара
тарапынан көрсетілген самарқаулық пен енжарлық./14/
Көп құлағы ... ... қуып ... қойдай ығулы
Құбыжық бар десе қорыққан баладай
Су жүрек боп ... ... ... , - деп жаны ... "Я Алла" атты ... ... ... Мұнда табиғаттың неше түрлі құбылыстары мен дүниеде күн сайын
кездесетін не қилы оқиғалардың сыр - ... мен ... ... ... жаратқаның,
Жүзіне махлұқтарды таратқаның,
Өндіріп бір адамнан мұнша халық,
Әлсізді күштілерге қаратқаның, - дей келіп , ... ... ... ... ... ... , ... жауыздар , билер
т.б.Сондай-ақ,
Бәрінен өнер-білім босқа қалып, Ішінде осы ... жүр ... ... ... өз ... өнер-білімнен бос қалып келе жатқанын ... ... бұл ... ... шығармайды. Міржақып ислам дінінде белгілі
бір дәрежеде халықты ағартушылық бағытқа жетектейтін негіз бар , - ... . Бұл ... орай ... ... ... деп ... ... - "жер мен дін ... ... - ... ... бірі деп ... ... ... мешіт салдырып,
медресе ашуға шақырды мұсылмандық шарттарын берік ұстап , жастар санасына
дін рухын сіңіруді көздеді . Ол ... ... пен ... ... жәрдем
беруге , мұсылман дінін берік тұтып, әр ауылда бір-бір ... ... ... ... , мұрагерлік, балаға ат қою , жаназа шығаруға дейінгі
салттардың барлығын ... ... ... ... ... ... ... иерархиялық системасының программасын жасады.
Ғалымның дәл айтқанымен , бұл ... ... ... , Міржақып әрекетін
кеңірек түсіндіруді қажет ... Бұл ... ... баса ... ... ... берік ұстап , жастар санасына дін рухын ... ... деп ... қоса, ол көшпенділер арасында оқу - білімінің
тарағанын құптады . Ғасырлар бойы ... келе ... ... ... ... ... сақтап қалатын ислам діні деп ойлады. Ал жалпы
дін мен ғылым мәселесіне келгенде ол ... ... ... - ғылымның
жақсылығын айтты, діннің кемшілігіне халықтың ... ... . ... қара түн ... болса,- деп жазды , ол - ғылым жарық күн
мысалында түн мен күн ... заңы ... , ... бір-біріне жақын жүрсе
, дін мен ғылым еш ... ... ... ... ... ... мінездерін жаңа -тал түстің жарығында тәжірибелеп шегіп адам
баласының ... ... аша ... дін ... қайшылыса - әр уақытта,
әр жерде адам баласының айналдырып бағына кедергі болған нәрсе . Дін ... , адам ... ... жеке ... аяқ - ... ... ... , көзіне шел болады".! Осылайша ол адам өміріндегі ғылым мен ... ... ... ... . ... ... "Оян ... кітабында
молданың оқуын қатаң сынға ала отырып , Қазақстанда тұңғыш рет медреседегі
жаңа оқудың әдістемесін ұсынды:
Медресеге сайлансын екі ... ... ... , бірі ... ... ... ... кетер еді сонда алға.
Міржақып өзінің ағартушылық қызметінде ана ... зор мән ... ... ана ... , дінін , әдет - ғұрпын, салт-дәстүрін берік сақтаған
халық шын мәнінде білім мен ... қол ... ... ... һәм ... ... ... хасыл болған
нәрселер , "Мөжір-медресе хақында", "Таршылық халіміз хақында аз ... ... ... Міржақып қазақ халқының өзге елдермен
дәрежесін ... ... , ... , ... , мәдениет және еңбек қайраты
екеніне ерекше назар аударған. Жер ... ... ... "Надан
халық білімді халықтардың қасында өзінің діні , хақын ... ... ... ... ... бітіруі ықтимал",- дейді. Міржақыптың " Оян қазақтағы
" халықтың отаршыл үкімет езгісіндегі ауыр халіне ашуынан ... , ... ... ... ... оның ... мақалаларында күшейе
түскен . Оның мына мақаласында Шәкәрім қуаттаған "ар-білімі" өз ... . ... ... ... ... да ар-ұят босағада қалып өсек ,
өтірік ... орын алып , ... қару ... ... " . Елдің надандығын
Міржақып халық арасында жеткілікті мектептердің жоқтығынан көреді. Демек,
қазақты надандықтан құтқарудың ... жолы - ... ашу. "Бұл ... надан болып тұрған себебі , оқудан қашқаннан емес , ... ... ... ... " деп ... ... өнегелімен
теңестірер күш-білім , ал білім берудің алғашкы сатысы - мектеп , мектепті
көптеп ашушы ... ұйым - ... ... . ... ... ... күнінен
қазіргі күніне мирас болып қалғаны - өткенге өкіну екенін , енді ... ... алып , ... ... ... ... ... толық
мақұрым қалмас үшін оқуға көңіл бөлу ... ... ... . ... ... ... Теңдікке жетсек те, жұрттығымызды сақтасақ та,
дүниеден сыбағалы орнымызды алсақ та - бір ғана ... ... ... ... жарық жұлдыз - оқу.Надан жұрттың күні қараң , келешегі
тұман ", - деді./13/
Білдіру білмегенге білгенімді, өзімнің деп ... зор ... деп,- ... ... да ... ... өмір сүре отырып, Міржақып келешек
ұрпаққа ағартушы, гуманист ретінде мол мұра қалдырды.
Жүсіпбек Аймауытовтың азаттыққа жетелер ағартушылық жолы.
XX ғ. ... өмір ... ... ... ... ... ағартушылық философияға негізделген ізденістерін жан-жақты
жаныта білген қазақ зиялыларының ... ... ... ... мен ... ... ... қазақ халқының өмірінде болған
үлкен төңкерістер кезеңіне тура ... ... ауыз ... ... мақал-
мәтелдерінің , әдет -ғұрпын , мәдениетін жете білген
Ж. Аймауытов сол туған халқының сана- сезімі мен болмысын жаңа ... ... жаңа ... ... сай ... үшін жан - ... ... бастады. Ағартушылық философиясының идеяларын терең игеріп ... оны ... ... ... , ... іздестірді, халыққа әсер
етудің, сана-сезімді жетілдірудің ең қолайлы кұралы әдебиет болғандықтан,
қазақ даласындағы ғасырлар бойы ... ... пен ... , өнер
мен білім әдебиет арқылы, әдеби туындылар ... ... , ... ... ... үшін ... ... бастады . Жүсіпбектің қоғам
өміріндегі қызметінің қай саласын , қай ... ... та ... ... ... , ... жан дүниесі, оның ... ... ... ... тірегі болған адамның жақсылық пен жамандыққа
көзқарасы.Ұлы гумманизмның мектебінен ... ... алға ... ең ... осы ... ... Адамды тәрбиелеу, оны қоршап
тұрған дүниенің заңдылықтарын білуге , өмір сүріп отырған қоғамды ... ... ... құруға шақыру тәрізді игі мақсаттарға ұмтылады ,сол
үшін күреседі, Жүсіпбектің ... ... ... ... ... оның ... романдарын, повестерін, пьесаларын, сын мақалаларын
қарасақ , онда ... ... оның ... ... мен жүріс-
тұрысы, ойлау желісі, қоғамдық әрекеттері тұнып ... ... ... ... өз ұраны қылып алған Жүсіпбек жаңа рухта жас ұрпақ
тәрбиелеу, адамгершілік , жақсы ... ... ... тек ... іске ... ... ... терең зерттеген Жүсіппек ... ... ... аудармашы,
публицист. Біздің зерттеп отырғанымыз адам мәселесі болғандықтан ,
ойшылдық ... ... ... ... ... , оның ... ... ойлау жүйесін айқындай түсеміз.
Жүсіпбек өзінің шығармашылық жолында Абайды ең үлкен, ең негізгі ұстаз- ... ... ... сабақтарын өзінің өмірінде үздіксіз пайдаланып
отырған. Адам және ... ... ... ... ... Абай ... бізге белгілі. Ал Жүсіпбек ... Абай ... ... оны әрі ... дамыта түсті. Адам мәселесінің өзгеге
Жүсіпбек көзқарасы бойынша мәдениет, оқу-білім, тәрбиеге келіп тіреледі. Ал
осылардың мәні мен ... ... пен ... деп ... ... руханилықтан жұрдай мәдениетін ойшыл былай көрсетеді: "Бұрын
адам хайуан қалпында жүргенде тамаққа таласып, қандай алысып- жұлысса , ... ... , ... болған адам да сол халден ұзақ шыға алмай отыр.
Мәдениеттің ілгері басқышындағы халықтар ғылымның жемісін зорлық, зомбылык,
қиянат, ... ... /16/ ... ... мен ... ... ... қиындығын
жете түсінеді және мұның қазақ елін ояту үшін ауадай ... ... ... ... ... мәдениет аралығында бұларға адамдық мән-маңыз
беретін, дұрыс бағыт беретін ... ... ... ... ... ... кәсіби мамандығы деп санаған Жүсіпбек осы мәселелерге ... ... ... , ғылыми зерттеулерінде де, публицистикалық және әдеби
туындыларында да оларды ... ... ... Ғылым білімді ұлғайтады; ғылымсыз білім тым құрғақ , білімді
орнына жұмсау керек . Білімді ... ... не? Ол – ... өзінің мамандығы-ағарту ісі арқылы халықты өнер білім ісіне салуды
мақсат тұтқан. Ол қазақ халқының надандықтан шығуының ... жолы ... ... өнер ... тарту деп түсінді. Осы мақсатта ол педагогика мен
психология саласында жемісті еңбек ... ... ... ... 1926 ж. "Психология"(Ташкент, 1927)
"Жан жүйесі өнер таңдау" (Москва,1929ж,) ... ... ... ... 1929ж.) - ... ... адамға , оны тәрбиелеу мүмкіндігіне деген
сенімнен ... ... ... ... мақалаларында
Жүсіпбек адамның хайуаннан айырмашылығы жайында әңгіме қозғай отырып , адам
еркіндігі ұнамсыз мінез-құлықтарының барлығы тәрбиенің ... ... аз ғана ... өмірінде көптеген құнды рухани мұралар
қалдырған ойшыл . Оның көзқарастарының ... адам ... ... ... ... Ол ... ... , қалың бұқараның қараңғылығын , мешеулігін сынап , оларды оқу, білім
, өнер жолына түсуге үгіттейді. Бас ... ... ел ... болуға
шақырады. Қоғамда болып жатқан өзгерістердің бәрін де ... ... ... Жүсіпбек өзінің көптеген замандастары ... ... ... жиі ... тиек ... ... ... , үнемі тап тартысы, кедей мен бай күресі ... ... ... Ол тап ... ... жалпы қазақтың
тұтастығын елдігін көздейді, ... ... адам ... ортақ жалпы ... ... ... ... Сондай-ақ, XX ғасыр басындағы қазақ зиялылары ... ... , ... ... Жүсіпбекке де ... ... еді. Олар ұсақ ... бірігуін
алдарына мақсат етіп, ... ... ... ... ... . ... ... тұрғыдағы ағартушылық көзқарастары
қоғамдағы әйел мәселесін жан - ... ... ... байқалады.Сол кездегі әйел теңдігі ... ... ең ... "Ақбілек" романы. Жүсіпбек бұл еңбекте әйел
мәселесін өзінше ашуға тырысты. Мұнда ол бас кейіпкерді тек ... ... ... , ... бар ... - бітімімен , өзіндік табиғи
тіршілігімен қаз - қалпында бейнелейді . Романдағы барлық ... ... ... . Осы ... ... тән гуманистік көзқарастарды
әр тұстан ... ... ... адам ... ... ... ... , оның жақсы , жаман болуы да өмір сүрген ортасына , ... ... ... ... . Олай ... ... адамды өмір-
бақи бір ғана нәрсе, ар- ұят қана ... өтей ... ... ... ... ... да ол өзінің ... ... ... іштей
болса да біледі , сезеді . Кейде біле тұра барады , ... ... ... ".! ... өзінің бұл еңбегі арқылы ... ... ... тигізген жері , ... қыз ... ... ... сана-сезімдік өзгеріске ұшырауы ... ... ... ... Осы "Ақбілек" романы ойшыл
шығармаларының XX ғасыр басындағы ... орын ... ... ... ... - әлеуметтік, психологиялык негіздеріне
бағытталғанын тағы да дәлелдей түседі. Жүсіпбектің "Күнікейдің ... де әйел ... ... ... Бұл ... ... ауылындағы әйел тағдыры . ... ... ... тұрмысы жағдайындағы кедей шаруалардың тіршілігін Жүсіпбек
осы ортадан шыққан қыз тағдыры арқылы ... ... ... ... мен әлсіздердің ара қатынасы, қоғамдық ... ... ... Осы ... ... ... қоғамдағы әділетсіздікке бас
көтереді , ... ... , ... ... ... ... талпыныстар
жасайды. Осы еңбектің қорытындысында Жүсіпбек қазақ қоғамында әйел теңдігін
қорғай алатындай сол кездегі қоғамда ... ... ... дәлелдеп береді.
Әйел мәселесінің әртүрлі қырларын Жүсіпбек өз
шығармаларында жан- ... ашып ... Оның ... , ... , журналдарда шыққан көптеген мақалаларында да
бұл мәселе жиі-жиі көтеріліп отырды, олар: ... ... ... ... ... алыңдар", т.б. Бұл мақалаларында автор
қоғамдық сананы көтеру үшін әйел қауымында қандай жұмыстар
жүргізу керек екендігіне тоқталады. "Бұл ... ... ... ... ... ... бір тетігі болып , қызмет етіп отырса ... ... ... ... де мүмкіндік бар. Мәшинені жүргізуге әйелді
жібермей отырған не? Ол - әйелдің қарын танымайтындығы",!- дей
келіп, коғамның тең құқылы мүшесі болу үшін оқу ... ... ... қажет екенін ойшыл айқындап берді.
Әйел мәселесінің күрделілігі мен ... ... ... ол ... беру ... де ... ескере отырып,
былай деді: "Мектепте әйелдер көп оқысын десек , саяси ағарту
бөлімдері әйелдерді ... ең ... ... ... ... ... және оқуды өмірмен байланыстырсын ,
әйелдердің тілегенін орындап отырсын". Сонымен , Жүсіпбек
әйелді оқытудың негізгі мақсатын ... ... ... ... бір мақсаты, көбінесе әйелдер ... ... ... болып шығу". Ал «Әйелдер күніне әзірлену керек» деген
мақаласында ... ... өмір , ... құру ... ... ... ... деді: Әлеуметтік тұрмыстық тамыры- үй-іші өмірі. Үй-
іші өзгермей, әлеуметтік өмір де ... емес қой. ... үй ... ... Ақ ... ... ... түсті . Ошақ астындағы , ... ... емес , ... атқан таңнан келген сәуле!/18/ Осылайша,
қоғамды өзгерту ісінде әйелдің алатын орны ерекше екенін ... ... паш ... ... ... ... ... білген Жүсіпбек мемлекетті
нығайтуға , әлеуметтік әділеттілікті тұрақты ... ең ... ... ... ... "Рас, қазақ тұрмысында әйел бостандығы
жоғарыдан емес, төменнен , байдан ... ... ... Бұл- ... Кім ... ... жесе, кімнің арқасына аяз қатты батса , сол адам
ауыр ... ... ... ... жаман тұрмыстан жақсы
тұрмысқа алдымен кедей таптың ... ... Осы ... арқылы
ойшыл өзінің философиялық терең ойларын ... ... ... ... жаңа ... мен ... жаңалықтардың қозғаушы күштері мен
себептерін дәл ... ... ... ... ... орын алып отырған
қайшылықтар екенін көрсетіп отыр. Сонымен қатар, қол жеткен табыстарды одан
әрі дамыту үшін ең ... ... ол ... ... ... ... , ... көзі ашылып , сана кірсе , әлеумет ісіне
араласса, уақытша" келеңшіліктің бәрі жойылады. ... ... ... ... емес ... тұрмыс еңбекпен ғанакөгеретінін әйел ... Бұл ... біз ... қоғамдық сананың қалыптасуы
тек қана әлеуметтік белсенді еңбекпен қоғам өмірінің ... ... ... де ... жүретінін қолдағанын көре аламыз. ... ... ... көзқарасы бойынша, мәдениет, оқу-білім,
тәрбиеге келіп тіреледі. Қазақ елінің ... мен ... ... ... "Еуропаға еліктей бермей, өзбетімізді, жұрттығымыздың
белгісін көрсеткеннен не кемдік табылады? Қаза, теңселе берсең ... ... ... жерлері де бар",/20/ дейді.
Әрине, батыс мәдениетін қазақ халқына ... ... ... , оны ... ... , бірақ соған беріліп , соның ... ... , өз ... ... ... ... "Қазақ – мәдениет жөнінде ерте туып,
кеш қалған халық. Кенже қалғанымызда, әрине, көп себеп бар: ... ... ... ... ... ... міне, бізді ілгері
бастырмаған осы сияқты себептер",4- деп жазды ол. ... ... ... ... ... болуы керек. Оқыту, тәрбие беруді кәсіби мамандығы
санаған қаламгер өз ... ... ... көңіл бөледі . Оның мына
сөздерінде көп мән жатыр: "Өнер, ғылым қаражатпен табылады. Өнер, ... ... ... жан ... ... өнерлі боп жетілуіне байлық
керек,- дейді ол.
Жалаңаш кедейге өнер үйрен деу, - өгізбен жарысып бәйге ал ... ... ... та, бай ... ... ғылымсыз байлық баянсыз болмақ; бұлай
болған соң, ... мен ... ... де ... ... қанады.
«Ғылымсыз білім сыңаржақ». Білімнің адамзат игілігіне жұмсалуы, жұмсалмауы
тәрбиеге байланысты. Тәрбиесіз ... адам ... ... ... сорына да оңды солды жұмсай беруі мүмкін.Тәрбиелі адам ондайға бармақ
емес,ол білімін өз ... ... ... ... ... ... озық ... тәрбиелеу, оларға білім беру ... ... ... мен тұрмыс-салтын, әдет - ... еске ала ... ... ... аса зор ... ... ... бірі болған Жүсіпбек өзінің туған ... ... ... дәл
солай оның кемшіліктерін де көрсетіп, қатаң сынға алып отырды . ... ... ... ... ... өз халқының бұрынғы уақыттарда
ұйымшыл ,елі
жауынгер, биі ... ... ... әрі ... ... ... жауымен жауласуға табанды болғанын айта ... ... ... осы ... ... ұрлық, зорлық, өтірік,
өсек, алдау, қулық, ... ... кісі ... ... мақтану,
ынсапсыздық, тұрақсыздық, настық, жалқаулық ... ... ... ... ... ұсақтап келіп, жаужүрек батырларымыздың
батырлығы ауыл үйдің малын ұрлауда қалды. Бұрынғы билердің жұрнағы ... жер ... ... енді осы ... ... ... ... құралы, Жүсіпбектің түсінігі бойынша, тәрбие, оқу, білім. ... ... ... пенделердің жан дүниесін зерттеуге арнаған
Жүсіпбек өз кезеңіндегі қоғамдық ... ... ... ... өмір сүрген адамдар дүниетанымының әртүрлі екеніне тоқтала келіп,
оған мынадай түсініктеме береді: Бұрынғы ... ... ... , көксеген мақсаты ,
еткен қызметі қандай , қай заманда еді ? Олардың тәрбиесі надан ... ... еді . ... ... ... ... шен ... тақтан қорыққаннан , не пайда табуүшін жасаған ... еді . ... ... ... тар ... еді . ... болса бәріне ақжүрек
болмадың деп , әділ қызмет қылмадың деп , кінә ... ... . ... ... өз ... перзенті" деген көне қағида көлденең
дейді.Адам ... ... ... ... ... ... ... беру керек. Егер рухы еркін болса , жан ... бай ... , ... ... тез ... ... ... алады деп сенеді
Жүсіпбек . Сондықтан ол халқының өте бай әдеби , мәдени ... ... жан ... ... етті . ... ... ... кеңейтуде әдебиет пен өнердің алатын орны туралы былай дейді :
«Баяғыда қазақ кең далада құр ... жоқ ... ... да ... болса да ,
қиял , сезім байлығы бар екен. Жүрегінің терең ... , ... ... ... ... ... айнасына түсіре білген екен . Енді ол айнаны
өнерлі жұрттар ... ... , ... ... таза ... ... , ... былай ұстайтындар мінез болмайды».Жүсіпбек қазақ
қоғамының даму , өзгеру диалектикасын өте ... ... ... қалыбы
қанша қатты қысса да ,оған бой бермей , ... ... ... ... ... ... мойындаған.
Жүсіпбек сияқты еліміздің әрі білімді , әрі өнерлі, әрі ... ... ... ... ... ... зомбылығын , одан кейін кеңес өкіметі жасаған асыра сілтеулері,
қазақ қоғамындағы адам құқығының аяққа тапталуын, сол
кездің өзінде ашық айтқан еді . ... ... ... оның ... ден ... : ... ... , озбырлық саясаты
кімнің болса да арқасына аяздай батты . Қазақтың жерін тілгілеп ,
келімсек мұжықтарға аудара ... , ... ... " ... ... ... ... тартты, әдет-ғұрпын, салт-санасын өзгертіп орысқа
бас июге жаңа ... ... ... , ... ... ... ... тоздыруға сайлау
деген жырды тастап өзді-өзін жұлыстырды, қырқыстырды.
XX ғасырдың басында пайда болған ұлттық ... ... , ... ... ... ... идеясы , міне , осылай ,
Жүсіпбек көрсеткендей дүниеге келді және одан әрі ... ... да ... ... ... ... бастады. 1905 жылдан
кейін қоғамдық ой-сана ояна бастауын қазақ қауымында ұлт-азаттық
идеясы пайда болуының алғашқы тұсы десек , ... ... ... ... ... "1916 ... басына қара күн туған
тарих ауыртпалық жылы еді . Патша өкіметінің 25 июньде
шығарған жарлығы бойынша ... ... ... ... ... қара ... айдалды
Қазақ шаңырағы теңселді , қазақ даласы қан жылап күңіренді.
'Ал үшінші кезеңі турасында: "1917 жылғы ... ... ... ұлт ... ... зор ... ... сөйлесіп жүрген ұлт қамы іс жүзінде жарыққа шығатындай көрінеді.
Қазақ азаматы мәре - сәре болды . Төңкерістің болғанына,
бостандық ... ... ... . ... ... ... бостандығы идеясына бірқалыпты , тоқтап
қалған нәрсе ретінде емес , өзгеріп , жетіліп , дамып отыратын
құбылыс ... ... ... ... құндылықтарды таптық мүддеден жоғары койды ,
және өз көзқарастары үшін ... ... ... ... күресті.
Мағжан Жұмабаев өлендеріндегі еріктілік өрнектері.
Қазақ халқының ұлы лирик ақыны, поэзия әлемінде айрықша із
қалдырған , ... ... өнер , ... ... терең
сырға, ұшқыр қиялға жолы өлең дүниесін кейінгіге аманат етіп
қалдырған Мағжан Жұмабаев. Өзі де , ... де қиын - ... ... көп ... XX ... бас ... ... бәріне Мағжан куә. Олардың бәрін ақын ... ... ... ... ақын ... ... ... тарихындағы бір жағынан , ояну , екінші жағынан ,
жаңа жол іздеп , ... ... тура ... Ол кез ... мәдениетінің өсіп-өркендеу сәті , қазақ
интилегенциясының қалыптасу кезеңі еді. Әлеуметтік құрамы
жағынан да, саяси көзқарасы жағынан да мәдениет және оқу - ағарту
қайраткері сан ... ... ... ... ... ... ... ақ мәселе болды, ол бостандыққа, теңдікке ұмтылу , халқының
мәдениеті мен бақыты үшін күресу. Ұлттық отарлау және
әлеуметтік қанаушылықтағы азапты жолдан ... ... шығу , ... , ... ... ... ... бастау керек деген мәселеге келгенде анық
емес, күңгірт, ... ... ... ... ... ... ортадан кейін мығым қайраткерлердің бірте-бірте ұлттық
сананы орнықтырып, идеялық ... ... оңай ... жоқ. ... өз өлендерінде суретшілдік көрегендігінің
арқасында осындай қым-қиғаш, қарама- қайшылығы мол дәуір ... ... ... ... , 'Жер ... ... «Оралтауы» т.б. өлеңдерінде заман көтерген әлеуметтік,
рухани жайларды анық байқауға болады. Шығыс пен батыс
мәселесі ақын жырларынан мол орын ... ... ... ... ... ... ... пір тұтады, оған сенеді
және үміт артады . Соғыс, тажал, жан мен дене ... ... қара ... боп, қара ... ... ... сақтандырады. Ақын бостандық шығыстан
келеді деп, Азия өзінің қараңғылығын ... , ... тор ... ... ... күл ... етіп ... деп сендіреді. Ол
"Пайғамбар" деген өлеңінде былай дейді:
"Күнбатысты қараңғылық қаптаған,
Күні ... жаңа таңы ... жүр ... туған перілер,
Тәңірісін табанына таптаған...
Қайғыланба соқыр сорлы шекке зар,
Мен- Күн ұлы , көзімде Күн нұры бар,
Мен ... Мен ... Мен ... ... ... ... ... тұста
"Күн", "Күн ұлы", "Күннен туған" деген сөздерге
көңіл аударайық. ... түн мен ... ... ... ... бірі жоқ дейді. Сондай-ақ, сол түнді ... ... , ... ... , түнек символы түннен күнге , жарыққа, жылуға, отқа жету ... ... ... ... ... соған сәйкес ұстанған бағыт-бағдары
туралы Жүсіпбек Аймауытов "Мағжанның ақындығы туралы" деген Ташкенттегі
қазақ ... ... ... әділ ... ... Онда ... "Бір ... үй іші- әкеге,әлеумет- ру басыға бағынған, тапқа,
жікке бөлінбеген қазақ ішінде туып өскен ... , ... ... ... исламшылдық рухында тәрбиеленсе, үшінші- патша саясаты
шымбайға ... ... ... ... ... ... оятқан
дәуірдің ұлы болса, төртінші- орыс зиялыларының қаймағы бұқарашыл, халықшыл
болып жатқанын сезіп білсе, ... - ... , ... орыс ... ... ... сабақ алса , енді Мағжан қай пікірдегі ақын
болып шығуы керек? Сөз жоқ, Мағжан ұлтшыл, түрікшіл, ... ... ... шығу ... Олай болып шықпауы мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ... тарих жолына баса көңіл
бөле отырып, өз халқының ... ... ... ... ... хақында тоқтаса, енді бірде ежелгі, ескі мекенге үйлеспей жатқан
жаңалықтарды ... ... көз ... ... ... ... ... атамекен иесі әрі қорғаушылары болған Абылай, Баян, Бөгенбай,
Ағыбай, Кенесары, т.б. тізбектеліп өтеді. Халықтың ... ... ... бәрі де ұмыт ... тоғышарлық басып , надандық тамырын
тереңге жайып кете ме деп ... ... ... ... ... , ... ауыра білетін , жан-тәнімен беріле , сезіне білетін ақын
, әрдайым тарихқа айрықша ден қояды. Мағжан ... ... ... ... тек ... ... , өз ... өзі шешетін жағдайға жету деп
біледі . Оның ертедегі ерлер істеріне ... ... келе ... ... ... Алаш ... орай берді улы уайым
Кеудеме күннің нұры толғандай боп,
Жырлаймын алты ... ... ... ... ... ... көзін ашып ,
көңілін оятатын ағартушылар , ақындар қызметі айрықша күшті болатын. ... ... ... ... жеңілдете алады. Олардың сөздері ... ... ... ... ... ... жетеді деп есептейді
де,былай дейді:
"Ардақты ер, ұмытылмас еткен ... ... ... алаш жинап есін.
Көксеген көп заманнан тілегіңді
Жарыққа шығаруға жұмсар күшін"
Оқу-өнерден кешігіп қалған қазақ ... ... ... ... ... ... ... "Шолпан" жинағына басылған өлеңінде
ол:
Ойламай біздің қазақ текке жатыр,
Бір іске ... ал май ... ... көз ... ... ... қарап тұрсақ текке жатыр, - дейді.
Оның ақын болып қалыптасуына өмірдегі өзгешіліктер, бетбұрыстар,
жолайрықтар мықтап әсер еткені анық. «Мен кім» деген ... ... ... ... мен, ... жақын, жанарсың,
Тұлпармын мен, шаңыма ермей қаларсың.
Күл болсын көк, жемірілсін ... ... ... ... қана қарармын.
Мен өлмеймін,меніңкі де өлмейді,
Надан адам өлім жоғын білмейді,
Өзім-патша, өзім-қазы, өзім-би,
Қандай ессіз не қылдық деп ... ... ... Мағжанның өз күшіне , өз талантына , өмір тағдырына кәміл
сенетінін байқаймыз . Ақын сөзі ащы шындықтың ... ... ... . ... ... иесі бар ... ол ... ұққан. Ол-парасат қайнары ,
мейірбан жүректі туған елі еді . Мағжан бар ... , ... , ... ... ... , ... арнаған "Жан сөзі" деген өлеңінде:
Қазақ елі бір ауыз сөзім саған,
Болғайсың сыншы болсаң , әділ ... ... ... қой, қойма маған, -
деуінің де төркіні сонда . Мағжан - өз тегін де, жерін де ... , ... ... орнын ақтауға ұмтылған . "Мен өлмеймін ,
менікі де ... ... ... философиялык мағынада алсақ,
ақын өлеңі мен дана сөзі өлмек емес . Мағжан "Сағындым " деген өлеңінде:
"Не көрсем де - алаш үшін ... атақ - ... үшін ... ... де алаш ... ... ... қолдарынан келгенін," - деп , ұлты, халқы үшін өзін
кұрбан етуге даяр екенін , ал ... ... - ... ... ... ... өмір сүруі екенін айқындайды. Мағжан халық туралы ... ... , ... елдің өмірі туралы тақырыпта ойын
дамытып өрбітеді . Әлеуметтік мәселелерге Абайдай терең бармағымен ,
өмір құбылыстарын ... , ... ... . ... ... оның жайы, күйі туралы ой-пікірлері көптеген өлеңдерінен молынан
көрінеді. Мағжан шығармашылығында адам тіршілігі мен оның рухы , ... ... Адам - ... субъектісі болумен қатар табиғат объектісі.
Жақсылық пен жамандық , әділдік пен ... , ... ... , ... , ... сияқты ежелгі ұғым -байламдардан Мағжан ... . ... ... етіп алмаса да қай өлеңіне ... те , ... , ... , ... ... лебізі мол табылады:
"Көп өтпей жыл,
Тек жүрмей біл.
Ілгергі күнді сағалап
Үйрен білім жастықта
Білмей өс жанға қастықта"
Мағжан адамның туа ... ... ... ... деген
құштарлығы. Еңбек қылып, талаптанған адам ғана таза ... жете ... деп ... ... ... ... ... қалмас деген рас.
Тоқталмай істей білсең батып терге,
Жасынан оқу оқып, өнер қуған
Жан жетпес көңілі жүйрік кемеңгерге". Ал енді "Осы ... ... ... ... ... , бара ... , сөз ... бейнелейді:
"Ойламай отқа түскен неткен жанбыз,
Сөз ұқпас, мылқау, меңіреу, жүрген жанбыз.
Көрінбес көзге түртпес қараңғыда,
Япырмай, қалдық па рас, тіпті тақсыз?"
Мағжан ... ... ... ... ... оны ... ... екенін анықтап алу қажет. ... ... ... құбылыс , көрініс ретінде алып адамды сол ұлы ... бір ... ... ... қабылдайтын ақын екенін көреміз.
Табиғатсыз , жаратылыссыз адам жоқ , оларсыз оның күні - қараң. Ал адам ... ... ... ... , ... ... келеді . Мағжан ... ... ... ... ... ... ... ғана бағынам
Өзім күнмін, өзім от,
Сөзім, қысық көзім де - от
Өзіме-өзім табынам,
Жерде ... ... ... ... ... ... мәнін кең көлемде ,жалпыға бірдей қалыпта тани білуде , ... ... ... ... да ... ... , ... жалпы адамзатқа тән
әуенге бой ұрады.
Қандай да бір ойшыл, ұлы ... ... ... - тек өзі өмір ... ... дөп басып тани біліп қана қоймай , болашақты да тура болжай
білетін уақытпен , тарихпен сабақтастығы. Тұтастай алғанда ... ... де , ... де ... ... ... мына бір жолдар асқақтай
естіледі:
Күншығыстан таң келеді - мен ... ... - мен де ... ... ... ... ... ... ... , күн ... ... XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ даласын
желпіндіргеназат ой, ... қиял , ... , ... Алаш рухы ... тұр . ... шабыты шалқып жігері тасығанда айбат шегіп , былай дейді:
Арыстанмын, айбатыма кім шыдар? Жолбарыспын, маған қарсы кім түрар
Көкте-бұлт, ... - ... ... Жер ... - ... ... кім
сұрар?
Ал отарлық тас ... ... ... өкпесін қысып алшысын
қуырған ащы өмір ... ақын тағы да ... ... мен ... , ... -Сұм өмір ... ғой ... тіл, қолым емес кісендеулі, Сондықтан жаным күйіп жанады да,-
деп айта алады. Осы екі-ақ шумақ өлең жолдарынан сол дәуірде
қазақ бастан ... ... хал ... ... ... ... азаткер ақыны өзінің алған бетінен , халқын заманға
берген салтанатты атынан ... ... ... ... күні өткен ескіліктің жоқшысы деп қаралаушылар ... ... сан ... , ... да ... жан ... , ... түсіне алмағаннан айтқан еді. Оның бүкіл өмір - ... - ... ... ... ... бір ғана нәрсеге -
адамның - алаш пен ... ... мен ... ... ... ... ... қалың қара ағашым ,
Қайраты мол, айбынды ер Алашым
Өзі-ақ ... , ... ... ,сабыр қыл,
Ақымақтар байқамаған шамасын.
Бұл ұлы ойшылдың қалың қара ағаштай қалың Алашқа , оның ... ... ... тарих өкімінің бұлжымастығын меңзегені еді.
Мағжан рухы - көк түрік рухы еді. Ақын шарық ұрып нені
іздеді, неге өз ... ... ... ... ... ... көк түріктің -Алаштың трагедиясы еді.Азаткер
ақын ... күн тан ... ... ғой, ... ертегінің өрт еді ғой.
Айрылып от екпінді ... ... ауыр дерт еді ... ... Орыс империясының жас
құрсауынан құтылу үшін азаттық туын көтеріп, "Оян қазақ" деп ұрандап жүріп
Алаш Орда мемлекеттік құрумен ... ... ... ... қырғыны мен белсенділердің сатқындығы салдарынан шаңырағы
ортасына ... ... ... ... ... ... шын
адамгершілік қасиеті мен күш қуатын сезінген ... ... ... ... ... зор,
Жүректі жолбарыстай қайраты мол,
Айырып,ар-намыстан, күштен, естен,
Кім қылды, шала - жансар, бір қорқақ құл ... ақын ... ... ... - ол да тағдырдың басқа салғанын
әрі мойындау, әрі тағы да шығар жол іздеп, шарқ ... ... ... ... көк бөрі көк түріктің Алаштың, оның ойшыл, жалынды ақыны
Мағжанның қасиетті борышы ... ... ойға ... ... іске ... өше қысылғандай:
Талапсыз бақсыз мен сорлы,
Бір ісім оңға бармаған.
Мен не жаздым о ғұрлы,
Тәңірі мұнша қарғағай, - деп налиды.
Ұлттық мемлекеттік мүдде түрғысынан ... ... ... үшін XX ... ... болатын. Ол шындықты Мағжан ақын "Ана ... ... ашып ... ... кеміді, ... ту ... ... ... ... ұшқыр жаны ... ... ... ... ... ақын жаны ... ... жол
іздейді.Ендігі жалғыз үміт –бар үміт мынау еді:
Еркін, елдік, бірлік, қайрат, бақардық,
Жауыз тағдыр , жайды ... не ... ... ... бір ... бол
Нұрлы жұлдыз - бабам тілі сен қалдың.
Жарық көрмей, жатсаң да ұзақ кен ... ... ... , ... кең ... кеткен балаларыңды бауырыңа
Ақ қолыңмен тарта аларсың, сен тілім.
Қазақ елінің орыс ... ... ... ... жағдайын Мағжан
өзінің ... ... ... ... ... ... саға ... ... ... ... ... "Мен ... сенемін" деген толғауында
жалынды ақын келешекке үлкен үмітпен қарайды. Ол жастардың арына ... ... ... ... ... күшті қанатты.,
Мен жастарғасенемін.
Көздерінде от ойнар,
Сөздерінде жалын бар.
Жаннан қымбат оларға ... ... ... өмірге жету үшін бас біріктіріп, кең даланы ... ... деп ... ... жететінімізге әр адамның бойында сенім болғаны жөн. Одан күдер
үзбеуге тиіспіз деп ... ... ... ... не ... көзіме жас ... ... ... , ... ... шақырады. Тұтас халықтың бақытты болуы, арман - мұратына ... ... ... ... ... сан ғасырдың салт –дәстүрінен өнеге тәрбие
алған халықтың адал ... ... ... ... іс - ... ... Ол ... деп атап көрсетті: "Тәрбиеден мақсұт адамды,
һәм сол адамның ұлтын, асса барлық адамзат ... ... қылу ... әрбір адам бақытты болса , ұлт бақытты, адамзат дүниесі ... ... ... мақсұт - адам деген атты құр жала қылып
жапсырмай, шын ... адам ... ... "
Мінеки, М.Жұмабаев қоғамдық прогресс мәселелерін
шешу үшін таптық тұрғыда ... ... ... ... келу ... тартады. Ол адамдардың психологиясынан бастап, өмірдің ... ... ... ... ескеріп, ұлттық ерекшеліктерді сақтай
отырып, бүкіл әлемдік өркениеттен қалыс қалып ... ... ... ... оның ... , ... халқына тигізер пайдасы, оның
тұлғалық бет ... ... ... тереңірек ой толғаған. Ол жалпы адамзаттық ізгілік
мұраттарына , әсіресе қастандықты ... және ... сене ... ... "Адамның шын мағынасымен адам болуы үшін
өзін сүю, жақындарын сүюмен қанағаттанбай, жалпы адамзатты сүюі ... һэм ... ғана ... ... жалпы момын халықтың
пайдасын іздеу шарт. Халық пайдасын өз пайдасынан да ілгері қоюы шарт ... ізгі адам ... ... ... ісі, ... пайдасы жолында құрбан бола
білсін. Әрбір халық бір-біріне жау болсын деп ұғу қате.Адам өз ... ... ... ... ... адамдарын сүюге міндетті. Міндетті
емес, еріксіз сүюмен жер ... адам ... ... ... ... мінез» .
Қорытынды
Бұл жұмыста негізінен қазақтың "бес арысы" аталған алаштың ұлы ұлдарының
көзқарастарындағы еркіндік ... ... ... ... ... әлеуметтік философиясында бұл мәселенің маңызы зор, ... ... ... мәселе екендігі белгілі.
Әрбір адам өзінің өздігін "мендігін" таныту үшін айтулы істер атқарып,
мардымды нәтижелерге жетуі тиіс. Мұндай мүмкіндікті беретін аты баға
жетпес ... ... ... ... емес шығар.
Кез—келген этностық жер үстінде орын теуіп, халықаралық қатынастар
жүйесінде өзінің тиесілі орнын табу—оның ... ... ... көлемде ұғынып, сол үшін мақсатты әрекетке көше алу деңгейіне
көтерілуіне байланысты. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік дербестік сол ұрпақтан—ұрпаққа ұласқан
үзіліссіз рухани ізденістің, жасампаз игілікті ... ... ... ... есебінде келмек. Қазақ топырағында қаншама ғасырлардан
бері ... ... ... ол үшін ... қанды арпалыстар болып
өткенімен, бұл әрекетке мақсаттылық, теориялық негіз беру Алаш ... ... тұс ... Тарихи қажеттілік қазақ халқының саяси-
әлеуметтік, мәдени-рухани ... тың ... ... ... ... ... ... Міржақып Дулатұлы,
Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев сахнаға шықты. Кең дала ... ... ... ... ... ... нұрға бөлеген арыстар— қазақтың көкірек
көзін ащы ... туын ... Олар ... ... ... орынға қойып, елдің қасиетті байрағын асқақ желбірету
үшін ұлы Абайдай мыңмен жалғыз алысқан" және осы мақсатта елі мен ... ... ... ... биік ... ... еді.
Біз арқа сүйеп үйренген батыстық көзқарастардан еш кем емес, керісінше өз
ділімізге сай, ... ... ... ... ... ... зиялы қауым өкілдерінің озық ойларын жоғары деңгейде
зерттеп, кейінгі ұрпаққа өсиет етіп, үлгі ... ... ... ұлттық міндетіміз болмақ.
Қолданылған
әдебиеттер:
1. Есімов Ғ. Сана болмысы. Алматы 1994
2. Гоббс. Т. ... ... в 2-х ... Москва. 1964.
3. Вольтер. Философские сочинения. Москва. 1988
4. Юм. Д. Сочинения в 2-х томах. Москва. 1965.
5. Кант. И. Сочинения. Т.4Москва. 1965.
6. ... В. Г. ... ... ... Т 1 .Москва. 1975.
7. Шопенгауэр .А. Антология мировой ... Т. 3. ... ... ... Бегство от свободы. Москва. 1987.
9. Байтұрсынов А. Жан сөзімді кім түсінер. Алматы: Қазақстан 1994-112 ... ... А. ... ... ... ... пеп
12. Бөкейханов Ә. ІПығармалары Алматы. Қазакстан 1994-384 б.
13. Дулатов М. Шығармалары. Алматы: Жазушы 1991.
14. Дулатов М. Оян ... ... ... Орда ... ... К.Б. ... ... общественно-потлитической и
философской мысли Казахстана. Алма-Ата: Казахстан. 1976-428 ... ... Ж. ... ... ... ... Аймауытов Ж. Шернияз. Алматы: Өнер, 1989-210 б.
18. Аймауытов Ж. ... ... ... 1995-312 ... ... С. ... Аймауытов. Алматы. Ана тілі. - 1993-180 б.
20. Сағымбекұлы Р. Жүсіпбек.А. Алматы. Санат. 1997.
21. Жұмабаев М. ... ... ... ... ... ... Абай Энциклопедиясы. - Алматы: Атамұра, 1995- 720
23. Абдильдин Ж.М., Орынбеков М.С. К научному познанию реалий.
Мысль, 1992 ... ... Қ. ... ... ... 1929-1937 Алматы:
Қазақстан. 1993-210 б.
25. Ақатаев С. Күн мен көлеңке - Алматы: Жалын, 1990-240 б.
26. Ақпанбек Ғ. Қазақтардың дүниетанымы - Алматы: ... ... ... Арон ... Алаш и ... нация. ТОО ХАК М.1991 15-С.
28. Атишев А.А. ... ... ... во ... ... XIX
и начала XX века. Алма-Ата, Наука 1979,160 с.
29. Әбішев Қ. Әбжанов Г. Философия ... ... ... ... ... ... Ғылым, 1990-120 б.
30. Әуезов М.О. Философия жайынан. Абай, 1918. 3.8-11 беттер.
Бурабаев М.С. Общественная ... ... в ... ... Ғыл ым. ... Ғабитов Т.Ғ. Қазақ мәдениетінің ... ... ... ... жылдардағы Қазақ әдебиеті. ... ... ... ... А. ... С. ... истины. Алматы. Ғылым 1998.
34 Қасабеков А. Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе.
Алматы: Қазақ университеті, 1994.
35 Қасымжанов А.Х. ... Ж.А. ... ... ... және ... ... 1992. 446 б.
36 Қасымжанов А.Х Қасымжанова С.А. Духовное наследие ... ... ... ... Н. ... ... казахов. Алматы. Социнвест-
Москва: Горизонт. 1995.
38 Нысанбаев А. Н. ... Ғ. Е. ... ... және ... ҚРҒА ... 1992. 4. 16 ... ... М.С. Қазақ философиясына кіріспе.Алматы,1994.27-29 б.
40 Орынбеков М.С. Алтаев Ж.А. Қазақ ойшылдары. Алматы. 1995.
41 Орынбеков М.С. К проблеме генезиса Казахской философии. В ... XIX ... ... ... ... 1993.
42 Өзбекұлы С. Арыстары алаштың тарихи очерктер. Алматы: Жеті
жарғы. 1998.
43 Сегизбаев О.А. Казахская философия. XV - начала XX ... ... ... ... К.ІП. ... ... ... қажеттілік. Ақиқат.
1994. 10.
45 Хамзеева Б. Қазақ ... ... ой ... ... ... 1996-26 ... Философия және мәдениеттану: Оқу құраст. Ж.Алтаев,
Т.Ғабитов,А.Қасабеков және т.б. Алматы. Жеті ... ... Д. ... ... ... ... ... А народа. Душанбе.
1992.
48 Қасымжанов А.Х. Портреты. Штрихи и истории степи. Алматы 1995.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас42 бет
Электромеханикалық ұқсастық және оның тербелісті зерттеуге қолданылуы60 бет
2-ші дүние жүзілік соғыстан кейінгі халықаралық жағдай. Герман мәселесі19 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
«THE BEST» акционерлік қоғамның шаруашылық қызметін талдау28 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевтың дүниетанымындағы адам мәселесі49 бет
Агрессия мәселесіндегі жеткіншектің мінез-құлық ауытқушылығы, яғни девианттық мінез-құлықтың пайда болуы.7 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь