Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары [ 44 бет ]

Кіріспе

Ι тарау Қазақ философиясы тарихындағы Шәкәрім Құдайбердіұлы мұрасының орны.
1.1. Шәкәрім дүниетанымы қалыптасуының тарихи-мәдени негізі.
1.2. Шәкәрімнің адам ілімінің философиялық-териялық өзектері

Екінші тарау Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары.
2.1. Табиғат, құдай және адам.
2.2 Шәкәрімнің ар білімі
2.3 Ұждан

Қорытынды
        
        Кіріспе
Бүгінгі күні халқымыздың рухани мәдениетінің тарихына, әсіресе
оның гуманистік және ұлттық көріністеріне деген қызығушылық пен ынта ... ... ... өсіп ... ... ... философиялық
дәстүрін оқып үйрену қоғамдық сананың даму ... ... ... ойды ... және ... ... танымымызды кеңейтуде
маңызы өте зор.
Жан-жақты жетілген адам мәселесі бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда
өзінің маңыздылығын ... ... ... бірі ... ... ... ... дейін “коммунистік манифесте” негізделген принциптер бойынша,
коммунизмнің моральдық кодексі бойынша, адамның социалистік ... ... ... ... ... мүддеге тәуелді болу принципі тұрғысынан
тәрбиеленіп, соны идеал тұтып, бар ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі кеңістігінде, жалпы
дүниежүзіндегі түбегейлі ... ... ... ... ... жойса, жаңа құндылықта әлі бой көтере
алған жоқ. Тек саяси- әлеуметтік немесе ... емес ... ... да ... өтпелі кезең жағдайында өмір сүріп жатқан біздің
еліміз үшін болашақты, алдағы мақсат- мүддені ... ... жету ... бір ... ... ... түрін жасау арқылы адамдарды
тәрбиелеу,олардың мүмкіндігінше, бүгінгі күн ... ... ... ... адамды, немесе ұлы Абай айтқандай ... ... ... Қазақстан үшін өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Сондықтан да адамшылық абырой-қасиетті қалпына келтірудегі күресте Адамды,
тұлғаны өз ... ... ... мен тұнықтылығын сақтауға
шақырған ... ... ... ... ... ... ... зор көмек берері сөзсіз.
Ұлтымыздың қоғамдық-философиялық ойы тарихында терең із қалдырған
қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі ... ... ... ... ... ... әрекет-сипатымен ерекшеленеді. Алдыңғы қатарлы озық идеяларға
сүйене отырып, Шәкәрім ... ... ... ролі ... философиялық, этикалық міндеттерді осы тұрғыдан қайта
қарастыруды ... ... ... ... ілім ... қол ... ... мемлекетіміздегі қоғамдық-
тарихи, әлеуметтік-саяси жағдайларға байланысты ... ... ... ... туындап жататын қайшылықтарды шешу, өз ... ... ... мен ... ... ... айқындау,
ұлттық сананың өсуі,мәдениетің қайта өрлеуі, халықтың рухани ... және ... ... ... жалғастылықты іздеп толықтыру, жаңа
қоғамымыздағы жеке адамдардың нақтылы әрекеттері мен қоғамдық ... ... ... ... ... және ... ... тиіс және
болады деп сенген, бірақ ол заман әрбір адам өзіндегі “нәпсі кеселін” жойып
бүкіл адамзат ... ... ... қойғанда ғана орнайды деп
болжаған Шәкәрім ... ... ... оның ... өзін- өзі
іздеу және тануға, іштей түлеу, ширығу және дамуға ... ... ... ... да ... ... терең де соны толықтыру болмақ.
Өйткені қандай да болмасын, жаңа ... ... ... ... жетістіктер сайып келгенде сол қоғамдағы әрбір тұлғаның
имандылық жағынан жетілдіруімен ... ... ... адам мәселесін зерттеудің актуалдығын біз осыдан түйеміз.
Шәкәрім көзқарасындағы адам мәселесі шығыс пен батыс ... ... ... керектісін алған синкретикалық сонылығымен [] қазақ
қоғамының ΧΙΧ ғасыр аяғы мен ΧΧ ... ... ... және ... ... ... ... философиясының антропологиялық
дүниетанымының іргетасын қалап тұр.
Тақырыптың зерттеліну дәрежесі:
Тоталитарлық ... ... жүйе ... да, ... ... тұтастығындағы сияқты философиялық бірлікті
ыдырататын, маңызды мәселелерден бас тартып, философиялық ... ғана ... ... ... ... Ашық ... ие ... мұндай философияда адам мәселесінің жете зерттеленуі
тежеліп, реалды ... ... ... ... ... ... Мәдениетімізде ұзақ жылдары бойы ... ... ... мұраттардан енді ғана арыла бастаған
бұрынғы Кеңестер Одағы философтарының адам мәселесіне ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық философиясындағы адам мәселесіне де
қатысты. Адамның өзі туралы, өз ... ... орны мен ... ... ... ... түсінігі ежелден түрлі ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақтың
белгілі жазушы ғалымдары мен археолог, этнограф, тарихшы, ежелгі дәуір
әдебиетін, қазақ ... ... ... ... ... мағлұмат
алудамыз.
Қазақ әдебиетінде адам мәселесінің қойылуы мен шешілуін ... буын ... ... ... ... С.Мұқанов, М.Сильченко,
Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншәлиев, Н.Дүйсенбаев, Р.Бердібаев,
М.Мырзахметов болды. ... де адам ... ... ... ... тек ... ғана бере алмақ. Бұл салада еңбек ... ... ... ... ... Д.К. Кішібековті, М.Ш.Хасановты, М.С.Орынбековты ... ... ... ... адам ... ... жазылған еңбектерден М.Мырзахметовтың “Абайдың
адамгершілік ... ... ... ... Абая” т.б. атауға болады.
Соңғы жылдары, яғни 1988 ... ... ... ... ... ... Р.Сейсенбаев, М.Базарбаев т.б.
жазып жүр.Жекелеген мақалалар арнаулы журналдар мен ... да ... ... ... ... ... көбі Шәкәрім ... ... ... ... Ал ... ... Шәкәрім
танымын, бүкіл фәлсапалық жүйесін ондағы жан, тән, ... ... ... ... ... де ... ... А.Әмребаевтың және
Б.Айбековтың, Шәкәрім Құдайбердиевтің адам ... ... ... ... атай аламыз.
Дипломдық жұмыстың зерттеу мақсаты мен міндеттері:
Зертеу мақсаты-Шәкәрім ... ... адам ... ... ... ... ... Бұл мақсаттан
мынадай міндеттер туындайды:
-Шәкәрім дүниетанымы қалыптасуының тарихи-мәдени негізін, философиялық-
теориялық алғышарттарын ашу;
-Қазақ ұлттық ... адам ... ... мен ... ... адам ... қойылысының ерекшеліктерін анықтау;
- Шәкәрімнің философиялық антропологиясының принциптерін талдау;
-Шәкәрімнің адам ... ... ... философиялық
көзқарастарын талдау, олардың ойшыл өзі өмірде, ... ... ... ... ... ... ... адам мәселесі тұрғысынан саралау, ойшыл
негізге алған құндылықтардың ... ... ... ... басшылыққа
алатын рухани құндылықтарымен арақатынасын салыстыру.
Зерттеу жұмысымның жаңалығы ... ... ... ... ... ... мен оның ... қазақ
философиясы тарихындағы орны ... ... ... ... ... ... жүйе құрылымы, оған негіз болған
философиялық үлгілер зерттеледі.
-Шәкәрім көзқарастарындағы өлім мен ажалсыздық мәселелері ... ... ... антропологиялық аспект алғаш рет
ашылады.
-Шәкәрімнің таным теориясының негізі ... адам және ерік ... ... тұжырымдары және оларға
жетудегі құрал ролін атқарған ... ... ... ... ... түсіндіруде қолданатын шәкәрім мистикасының рационалдығы
ашалады.
-Үштік негізге ... ... ... ... ... ... герменевтикалық әдіс тұрғысынан талданады.
-Шәкәрімнің адам мұраты нақтыланады.
Зерттеу материалдары:
Ш. Құдайбердіұлының “Жазушы”, “Жалын”, “Қазақстан”, ... ... ... ... ... ... баспамен Ұлттық кітапхананың
архивіндегі диссертация залындағы материалдар ... ... ... ... ... ... мен еңбектері,
М.Мырзахметовтың”Абайдың адамгершілік мұраттары”, Ғ.Есімовтің “Хакім
Абай”аты ... ... ... ... ... екі тарауға біріктірілген
параграфтан, қорытынды мен ... ... ... ... тарау
Қазақ философиясы тарихындағы Шәкәрім Құдайбердіұлы
мұрасының орны.
1.1. Шәкәрім ... ... ... негізі.
1958жылы дүниеге келіп, 73 жасында асыра сілтеудің құрбаны болған
Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... ... ... өз кезеңіндегі тарихи, әлеуметтік жағдайлардың көрінісі ... ол ... ірі ... толы еді. Солардың ең бастысы қазақ
елінің орыс ... ... ... және ... ... ... ... болатын. Бұл саясат мақсатының үш түрлі бағытта іске асырылғаны
қазір нақты ... жүр: ... ... ... ... тартып алып, түпкілікті меңгеру; 2. Рухани сағын сындыру үшін
христиан дініне ... ... ... ... ислам фанатизмімен
уландыру; 3.Территориялық принципке негізделген болыстық сатылы- ... ... ... ... ... ... ... ұлттық санасын оятпау, азаматтың сезімін өшіріп,
рухани құлдыққа танудың әдістері іске қосылысымен қазақтың ... ... Бұл ... ... ... ΧΙΧ ... ... ағартушылары
сезініп, шығармаларында өздерінің іштей қарсылығын байқатты да. Ал ... ... ... ... тікелей әсерімен
ұлттық сана-сезімі жағынан ... ... ... ... ... ... көрсетіп жатты. Осы құбылыстың бір көрінісіне Россия империясының қазақ
елін идеологиялық жағынан ... ... ... жүргізіп келген
миссионерлік саясатына қарсы туындаған қарсылықтың кейбір белгі ... ... ... Осы ... ... ... ... Исламы” кітабы мен Шәкәрімнің “Мұсылмандық ... бір ... ... ұстанғаны сезіледі. Бұлар уды -умен қайтаруға болады деген
танымал күрес әдісін ұстанған секілді. Өйткені, бәрі де ... ... ... ... ... ... ... таныстыра
отырып, негізінен адамгершілік тәрбиесі мәселесіне баса ден ... ... ... ... ... ... . . . ... ислам дінінің ақиқаттығын негіздейтін түсінікте
бере алмайды”- деп сыналған. (2) Ал Шәкәрім өз ... ... ... ... ... ... діни түсініктегі ислам мен болмыс
қағидаларын талдай ... адам ... мен ... адам ... ... “ . . . адам ... білмекке әуелі жоғарыда ... ... не үшін ... ... не ... ... үш сөзді ойласа
керек! Онан соң басыма пайда, дүние ахиретіме пайда не іс ... ... не ... келтіріп жүрмін. Біреуге,яки өзіме зиян қылғаннан саумын
ба, деп ойлау керек. Өйтіп өзін-өзі тексермей жүре берген адам ... ... да ... ... ... ... діндарлығы жайлы ойлары
жалпы сенім мәселесіне ұласып, зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымының қалыптасуы туралы сөз болғанда оның
өміріндегі Абай ролі, Абай ықпалы ... ... ... болмайды. Шәкәрім
ешбір оқу орнында оқымаған адам. Оның мектебі де , ... ... ... ... ... қызығушылығын оятқан басқа емес,
өзінің ұстаз ағасы ... ... ... Шәкәрім тарих өн бойында қалыптасқан қазақ
халқының жан дүниесінен, ұлт санасындағы ... мен ... ... ... беретін поэтикалық және философиялық құбылысты игереді.
Канттық сипаттағы ... ... - Мен ... – Не ... – Неден үміттімін? – деген сұрақтарға өзіндік жауаптары Шәкәрімнің
ән-өлеңдеріне, проза, ... ... ... ... ... ... ... ағартушы, ақын ... ... жаңа ... ... қазыналардың басты бағыттары мен негізгі
сұрақтарына талдау жасайды. Көп мәселелерді өзіндік, соны көзқарас танытып,
интерпретациялау мәнері мен ... ... ... бүгінгі
күнмен үндес келетіндей дәрежеге көтеріледі. Сөйтсе де бұлардың бәрінен
Шәкәрімнің “Абай ... ... ... ... ... негіздері “мен
мұндалап” алыстан көзге ұрады. Өзінің “Жастарға”, “Ашу мен ... ... ... ... ... т. б. өлеңдерінде Абайды ұстаз тұтып, ... ... ... ... творчествосында Шығыс мәдениетінің орны ерекше
болған. Ол Шыыс тарихы мен көркем ... ... ... шығыс
әлемінің рухани қазыналарын терең игеріп, түпнұсқадан оқып танысады.
Шәкәрімнің Шығыстың рухани ... қол ... ... поэзия классиктері,араб-парсы түрік тіліндегі ғұлама ойшылдар
еңбектері болды.
Шәкәрім Абай ағасы арқылы Физули, ... ... ... ... Хафиз сияқты гуманистердің шығармаларын жасынан ... ... ... ... ... ... ... Аристотель, Сократ
шығармаларымен таныс болады.
Шәкәрім дүниетанымының философиялық негіздеріне тоқталмас бұрын
тарих дамуы барысында адам ... ... ... орын мен сипат
берілгенін шолып өтпек қажет. Адам мәселесі қоғамдық өндіріс пен ... сол ... ... ... рухани және имандылық атмосферасынан
туындайды. Солай бола тұра олардың арасында тікелей байланыс, тәуелділік
жоқ. Материалды өндіріс даму ... адам ... ... мәніне
тепе-тең келе бермейді.
Адамзат санасының сәбилік кезеңі, алғашқы тарихи ... ... ... Онда поэзия мен ғылым, дін мен мораль, рационалды
технология мен табиғатқа, адамға ритуалды ықпал ету элементтері бар. ... жеке ... ... рулық тәжірибесімен сәйкестендіруге
қоршаған ортаға бағдар жасап, бейімделуге мүмкіндік беретін жүріс-тұрыс
үлгісі көрініс тапқан.Табиғат ... ... ... сақтық, қамқорлық
қатынас және жеке бас тәртібін қауымдікімен ... ... ... ... миф ... мәнге ие.
Әскери демократия жағдайында беки түскен, ΧΧ ғасырға дейін
көшпенді өмір ... ... ... рулық қоғамда анимистік, тотемдік,
шамандық нанымға ие болды.
Қазақ ата- бабасының дүниетанымының атын жоғарғы ... ... ... деп ... ... Мәні жағынан отбасы мен бала-шаға
жебеушісі Умай- ана келесі сатыда тұр.
Ежелгі ... ... ... ... зороастризм жатыр.
Қарама-қарсылықтар күресі рухы, адам жаны үшін мәңгілік ... ... адам ... ... ... өзіндік этиканың тууына
жағдай жасады. Зороастризм адамға Ахурамазад мен Ариман күресінен қалыс
қалмау, ... ... ... ... пен ... ... сену ... этикалық талап қойды, адамды уақытша жеңіліс
үшін ... іс- ... ... әділетсіздік жайлаған уақыт үшін
жауапкершілік артты.
Сонымен рулық қоғамдағы ежелгі көшпендінің табиғаты- 1. бәрін ... ... ... субьект; 2. күш- қуат беретін қолдап-жебейтін
одақтасы; 3. өзіне ықылас, ынта ... ... ... мен күшін қатар
қолданып қорғауды, қадірлеуді талап ететін қасиетті туған жер. Яғни, ... ... ер мен ел, ... ... индивид, қоғам және табиғат
диалектикалық бірлікте ... Дәл осы ... ... ... ... жан ... мен оның сыртқы көрінісі: ... ... ... ... ... ... ... ішкі әлемі өзін
қоршаған дүниемен табиғи болмыстық жолмен тұтасып кетіп жатады. Қоғамның,
қауымның ... ... ... ... ... жатады.
Орасан зор, кең, шексіз бүтін обьект-тірі ... дала ... ... онымен бірге қайғырып, жеңісіне қоса шаттанады.
Ежелгі қазақ- табиғаттың лүп еткен ... ... ... Сондықтан да табиғатпен толық үйлесімдегі, диалектикалық тепе-
теңдіктегі адам- ішкі және сыртқы жетілгендіктің белгісі.
Адам-әулет, ел мен жер ... ... ... ... жүгенсіз
күштерді бойына жинақтаған космостық тұлға. Адам сезімдері біртұтас, оның
тереңдігі, ішкі дүниесі ... ... ... ... сөз ... Оның ... күйі мінез-құлық ерекшелігі де өзін қоршаған
дүние ... ... ... ... ... ... жалпы нашар
адамдар табиғаттың жойқын күштерімен теңдестіріледі. ... өз ... өз ... өз жері үшін ... ... қан мен ... ... батырлар үлгісі қарсы қойылады.сұлулық дифференциацияланбаған,
ішкі тереңдікке бойламаған жалпы түрде, өмірге не ... ... не ... сол ... беріледі. Яғни, онда әдемілік пен тұрмыстық- практикалық
идеалды мен материалды және практикалық- утилитарлық қоса ... ... ... ... туыстық байланыстардан
құралған ру қауымы әскери тәртіпке бағынды, ... ... ... ... түрі ... ... мүшесіне міндетті болды және
ешкімдіқоғамдық ... ... ... жоқ. Сан ... ... ... экономикалық төңкерістер болғанына қарамастан көшпенді қазақ қоғамы
ΧΧ ғасырдың басына дейін өзінің басты ... ... ... ... ... ... ... – экономикалық өміріндегі мұндай
өзгешілік обьективті дүниені ... ... ... ... өз күші мен ... ... өнерпаздығына сену, сезіну-
жайсаң тылсым күштер алдындағы шарасыздық ... ... азат ... ... сом тұлға қалыптасты. Эпостық жыр, ... ... ... ... ... әкелетін, көп нәрсе талап ететін кедергі деп емес,
қолдап-жебеуші жанашыры ретінде ... де, ... ... ... өзі ... бас белгілері болып қалды.
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық концепциясының негіздерін
өзін қоршаған ... ... ұлт ... ... т.б ... байланыста қарастырар
болсақ,Х²X ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... ... экспансиясының
күшеюі,көшпенді өмір-салт дағдарысы-шарасыздықтан отаршылыққа бет бұру ... ... ... ... ... апат-этнос идеясының жойылуы.
Басы хан Кенесары болып,1866-1868 жылғы әкімшілік реформасына қарсы
бағытталған кіші жүз ... ... ... созылған ел көтерілістерін
жаншу нәтижесінде қазақ халқының елдікке,еркіндікке талпынған ниеті мен
әрекеті аяусыз тапталды.Отарлық ... өз ... ... ... алға ... ... ... отарлық жүйе тетігі шыр айналып,реформа шаралары
біртіндеп іске аса ... ... асау ... мойнына ілінген
құрық кенеттен тынысын тарылтып,қандай да болмасын “халық”деп аталатын
қоғами құрылымның ең ... ... ... этнос идеясы күрт
жаншылды.Ұлттық сана саяси,экономикалық,идеялық-құрамдас бөлімдердің бәрін
көктей ететін өзегі мен ... ... ... ... ... кейінгі жерде жаңа оянып,жас нәрестенің
еңбегіндей енді бекіп келе жатқан ұлттық санаға зардабы ... ... ... ... процессімізге,ұлттық
тұтастығымызға түскен жік,қағылған сынаның ең ... әрі ... ... алынған соқ кейінгісі ... ... ... ... ... салт құрылымының,елдің таным-түсінігінің бүтіндей түрленуі
ұлттық дүниетанымға ... ... сын ... ... ... өнері мен мәдениеті жаңа рухани құндылықтарды игеругі тиіс
еді.Тарихи мен ... ... ... ... күш-қуатымен
жұмыла игеретін,сыртқы жерді әзірлікпен бойына тез сіңіретін,өзгерістерге
өте сезімтал ұлтымыздың синкретикалық ойлау үрдісі бұл ... де өз ... ... ... салаларының бір-бірімен
бәсекелесе,есі шығып ... ... ... ... тарихи
өткенін,түп-тамырын ысырып,естен шығарып алуы өз алдына ... ... мен ... адам ... ... өмір ... ... өзгерген ұлт тарихы,экономикасы мен ыдырап,бытарай түскен ұлттық сана
нәтижесінде жаңа заманға сай қалыптасқан жаңа адам ... ... ... ... ... өз философиялық ізденістерінің
орталығына субьект мәселесін-адамды қойды және өзінің басты ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жаратушы-Себепсіз-Себептен жаратылады.Адам
өмірінің басталуында жан мен тән күресі ... ... ... рухтың өзара қатынасы ... ... ... түріне
жақын.Солай болғандықтан Шәкәрім философиясындағы мақсаттылық та этикалық
принциптермен тығыз байланысты болып келеді.
Антика дәуіріндегі субьект мәселесі алға ... ... ... ... үнді буддистік медитация,христиандық транс пен терең ішкі үзіліс
әдістері арқылы құдайды өзінен іздеуді уағыздайды,бағыттарды,өз ғасырындағы
ғылым мен ... ... ... ... адамға бағытталған
Батыс философиясын қамтуға тырысып, “керегін алып”,ақылы ... ... XIX ... аяғы мен ХХ ... ... ... философиялық
ойының деңгейін көрсетіп берген жаңа ... соны да ... ... концепциясын жасады.
1.2. Шәкәрімнің адам ілімінің философиялық-териялық ... ... ... ... ... ... ... ойлауындағы
қайшылықтар,тереңдік,бірегейлік- XIX ... ... ... ... және ... ... ... белгілерімен
анықталады десек те, ... ой, ... ... ... ... өзіндік әдіспен барлық дерлік ... және оның ... ... ... ... ... ... соңына қарай Шәкәрім творчествасы иррационализм мен
мистицизмге бет бұрумен ерекшеленгенімен, оның философиясы ... ... ... ... ... өмірде, ғылымда, философияда барлық нәрсені ақылға салып,
күдікпен қарауды ұсынады.Бірақ сенім жайлы өз ... ... ... ... ... қояды.Өйткені Шәкәрім скепсисі-
методологиялық скепсис.
XV ғасыр аяғында адамзат атаулының ... ... азат ... ... эпидемиялардан құтылу үміті мен ағартуға, ғылым мен
өндіріске қажеттілігінің оянуы Европа ... ... ... дәуірінің гуманистік идеяларына, қайта өрлеу дәуіріне, Бэкон, ... ... ... Юаден, Ларосифуко т.б. Сол кездерде біршама даму
алған утопиялық ... ... ... Антропология, этнография,
эмбриология, физиология салаларындағы тамаша зерттеулер метафизикаға ... ... ... ... ... ... ... екінші
жартысындағы тарихтың басты тақырыбына айналды. Жасалған зерттеулерді,
теориялардың, басында ... ... ... ... тобы ... ол ... идеялық атмосферасы мен философиясының көптеген
бағыттары сол кезде жаңа пайда болған: ... ... ... ... ... ... ... Гельвеций, Ламетри; Германиядағы: Лессинг,
Галлер, Платнер, ... ... ... ... ... ... Рош,
Джеферсон; Россиядағы: Аничков, Ломоносов, Сумарков, Новиков, Батурин,
Радищев т.б атымен ... ... ... алды ... ... жатты.Кейін
XХ ғасыр Шәкәрім кезіндегі философиялық жүйелердің пәні мен мазмұны да
көбіне осы аталған ойшылдарға ... ... пәні мен ... түрі мен ... жағынан өзгеріп
отырады. Жаңа заман философиясының мазмұнын өзгерткен басты мәселе- оның
философиялық антропологиялық қойылымы еді. Дәл осы жаңа ... ... ... ... ал ең ... ағарту дәуірінің әлеуметтік
сұранысы философия ... ... ... ... ... ... ықпал жасады.
Шәкәрімнің антикалық философияға қазына- иондық философ Пифагордан
бастап Демокрит, Эпикур, ... ... ... Аристотельді оқып-
білгені дін түрлерімен (әсіресе шығыстық) қатар ... ... ... емес ... ... ... ... таныс болғаны шығармаларының өн бойынан көзге ұрып тұрады.
Адамның өзінің дүниеге берік, творчестволық және ... ... және өзін тану ... ... оятқан бостандық мұраты, Адам
қасиеті мен оның қайталанбас, айырбасталмас құндылығы рухани ... ... ... ... ... ... қабыл алып,
меңгергенін көреміз.
ΧV ... 2-ші ... мен ... ... басы ... ескі
дүние мен жаңа дүние, қоғамдағы консервативті және прогрессивті ... ... ... ... ұрыс ... ... ... шайқас алаңы- астрономия
болды. Ортағасырлық діни ілім жердің құдай ілтипат- рахымы түскен планета,
адамның ... ... ... ... ... негізделген болатын.
Ежелгі грек астрономы Аристархтың дана ойы ұмытылған еді. Николай Коперник
ғылым тарихында төңкеріс жасап, ... ... ... ... тас-талқанын шығарып, геоценетристік теория жасады. Ғылымдағы бұл
жаңа тенденция Ленардо да Винчи, ... ... ... ... ... ... отырсақ, Шәкәрім Ренессанс дәуірінде пайда болған ... ... ... ... де таныс болғанын көреміз. Және
жай ғана таныс емес, кәсіпқой ғалым дәрежесінде ой ... ... ... шығарып, Марс, Ай , т.б. ... ... ... ... ... ... атақты зерттеушілері Птоломей,
Гиппарх атымен толықтырушы.
“Сыры жасырын нәрселермен жан туралы, тіпті қымбатты кітап жазған
Камиль сезімінде тоқтап ... ... ... гректің Пифагор деген
білімдісі тіпті ... ... ... өзге планеталар айналғаннан
гөрі жер һәм өзге планеталар күннің айналасында ... ... ... ... заңына да жөн дегенде сол заманның зор ойшылдары
Платон,Архимед, аспан ... ... ... ... ... ... еді.”(
)
Жай ғана хабарлап қоймай, Шәкәрім жаратылыс саласында ертедегі
және қазргі идеялар арасына параллель жүргізіп, қорытынды ... ... ... сын ... ... ... ой толғайды: “Менің ойымша,
ескі замандарда ойламаған ой, ... сөз, ... іс ... ... ... олар бастап кеткен . Бірақ көп заман өту, қазаға ұшырау
сияқты себептермен ... ... ... де ... ... екенін өзі
білсін, келген уақытының киімін киіп жаңарып шыға ... жүз ... ... ... ... грек- ионның Эпикур,
Демокриттерінің ойларын жаңғыртып ... жоқ па? 19 жүз ... ... әлде ... ... қурап қалған Маненнің таяғына кез ... ... ... жоқ па? 16 жүз ... ... сүйегінің күлі де қалмаған
грек-ионнның Пифагорының бөркін тыстап киіп отырған жоқ па? Жақын ... деп ... ... ... ... ілдеқашанғы табысы тапқан жоқ
па еді?” []
ΧΥΙΙΙ ғасырдың үшінші жартысындағы философиялық ойдың дамуы ғылыми
жаратылыстық және ... ... ... ... Бұл тенденция екі бағытта іске асты:
1.Адам табиғи дүние бөлшегі ретінде қарастырылды;
2.Материалды(тәндік, ... мен ... ... ... ... ... адам “құдай құдіретінің тәжі” ретінде
табтғатқа ... ... ... ... өз ... ... ... материалды негізін мойындай отырып қарастырады. Табиғат пен
адам бірлігі, адамдағы физикалық пен руханилықтың ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... “жер қабаттары” теориясы, материяның сақталуы мен қозғалыс
заңы, Р. Бошковичтің,А. Лавуазье, Д.Дальтон, Дж. ... А. ... ... П. ... Ж. Бюффон ізденістерінің үлкен мәні болды. ... ... ... ... т.б. ... соны
түсініктеме беріп, электромагнитті және ... ... ... жақын қорытындылар тұжырымдалады.К. Вольф және Дж. Пристли ... тууы ... ... ... материяның” “тірі материяға” айналуы
туралы идеялар ұсынды.
Философиялық ... мәні мен ... ... ... болып табылатын Шәкәрім дүниетанымын зерттей
келіп, ойшыл бұл ... да ... ... ... танысқан деген
қорытындыға келеміз. Оны осы бағыт өкілдерінің ... атын ... ... ... ... немесе сол өкілдердің тұжырымдарымен сарындас
ойларынан [] ол теорияның кімге тиесілі екендігі ... ... ... ... ... творчестволық қалыптасуы
“қажылық” кезеңінен басталады.Стамбул мен Париж кітапханаларында ... ... ... ... үшін ... ... ашылады. Ең алдымен исламға,
қазақтың мұсылманшылығына қанағаттанбаған Шәкәрімді сенім, дін мәселесі
қызықтырады. Абайдан ... ... ... ... хат ... орыстың философиялық идеализм өкілдерінің ... ... ... ... екі бөлімнен тұрады: бірі-иман (адам өмірі туралы),
екіншісі- ... діни ... әр ... ... әр түрлі
де, иман мәселесі бірдей болуы қажет, нағыз ... ... ... болуы тиіс деп есептеген, “жан-адам санасының себебі,
бүкіләлемдік ақылдың ... деп ... ... ... Шәкәрім
философиясының өн бойында жаңғырып отырады.( )
Ақыл-ойдағы ... ... ... адам ішкі ... ... жояды, ал толық және жоғары ақиқат ақыл, сезім,
қайрат, ... ... ... деп ... ... ... ... сезім мүшелері, түйсік арқылы жинақталған тәжірибені көбірек
жақтайтын өкілдерін, мысалы, А. ... ... ... ... алыс айдаған ,
Ойменен тапқан бұлдыр деп,
Дене мен пәнге байлаған,
Баяғы Конттың сөзі ... ... ... ... түңілген,
Осыдан дұрыс жол жоқ деп,
Бұл уды судай сімірген,
Дененің соқыр көзі еді.” []
ХΙХ ғасырда өте елеулі ағым ... ол ... орыс ... ... ... ... арқылы танысқан болу керек. Батыстың бұл аталған
ойшылы философияға дәстүрлі көзқарасты жоққа ... оны ... ... ... күш ... оған орай тың ... ... және философия ақыл-ойдың дерексіз нәтижесі болып қана
қоймай, өмірге пайдалы болуы ... ... де ... ... ... ... пайдасы туралы айтады.
Контты сынаған Шәкәрім сол позитивизмнің келесі бір ... ... ... ... ... қиын ... )
И. Кант секілді дүниені “танылатын” және ... деп ... бар ... ... мен дін ... мойындайтын “алғашқы
себеп” деп атаған Спенсердің идеясын ғана емес, Шәкәрім атауларын да алған
ба деп ... ... ... ... ... оның ... арасындағы
қызметі жіктелінген ойларын Шәкәрім дәл осы Спенсердің ... ... ... ... ... өз ... ... космологиялық ілмдермен: эволюционизм, дарвинизм және сол ... кең ... ... теориялармен жақын танысқанын көреміз.
Және соңғысын жылы қабылдап, эволюцияны- “ақылды себептің” ... ... ... ... ... деп ... ғасырдың соңғы онжылдықтарында Европа, Россияда теософиялық-
алхимиялық шығармалар кең ... ... ... ... клубтар,
астрология мен подоскопия, граф Калиостроның сеанстары үлкен қызығушылық
тудырып жатты. Парижде болып мистикалық газеттер ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім француздың белгілі
философтарымен қатар, өткен ... ... ... ... жұрт ... ... ... Шатобриан, Баллаши, Де ... ... ... ... болған деп айта аламыз. Мұны ХV ғасырдың
аяғында Франция мен ... кең ... ... ... ... күш ... әсер ... сол күшке ие болған адам оны ... ... ... деп ... австриялық дәрігер теориясын өз
жүйесіне қалай ұтымды қолданғанынан ... ... ... сыры ... жаралыс жолынан жоғары қуаттың барлығы 1738 жылы 1815 жылы өлген
Месмер ... ... ... ... ... ... ... тауып,
сонымен ауруларды емдеген. Оны бүкіл Европа білімділері тексеріп, ... ... ... ... өзі ... көп ... адам, бірақ
емдеуді ғылым жолымен емес, бір шелек суды ... бір ... ... де, сол суға ... ... ... кейін құйынып жазылады. Суды
магниттегенде сиқыршы жәдігөйлер сияқты ақылға ... ... ... ... ... ... дейтіндер сияқты-ау деймін.
Францияда оны тексеруші комисия шығып, хайуан магниті түбі
білімсіз болса да, әсер ... рас екен деп жар ... Бұл ... түбі білімсіз болғаны сияқты электрияның да түбі білімсіз. Бірақ
электрияның не ... ... ... ... іске ... ... еріксіз қабыл алып отыр.Сымсыз телеграмм шықпай
тұрғанда ... ... іс ... оны ... дер ме еді? ... ... спиритизм, телепатиялар да бүгін түп себебі табылмай тұрған қуат
екенін мойындау керек ( ) ... өз ... мен ... тұрмысындағы оқиғаларға оның
танымындағы жаңғырық тарихи із ретінде белгілі бір кезең немесе бағыт тура
келіп отырады.
Шәкәрімді де ... ... ... ... өз халқының өркениетті ел
қатарына қосылып, ... және ... ... басқаларға үлгі болса
деп армандады. Үміт-арманның ... ... тұсы деп ... ... ... жаңа ... қандай болуға тиістігін анықтамақ болып
әлеуметтік теорияларды қарастырады, өзі ... деп ... ... ... ... және оған жетер жол ... ... өз ... ... ұлт пен ұлт ... ... орта мен тұлға, жалпы мен жекенің
қатынасы мәселесіне бағыттады.Өмірі мен ... ... ... және ... ... толы Шәкәрім қоршаған ... ... және ... ... азаюы салдарынан суфизмге бет бұрды.
Абай секілді Шәкәрім де суфизмнің көрнекті өкілдері әл- Ансари, әл-
Халладж, Ғазали, әл-Хамадани, ... ... ... ... ... ... Шәмси, Сәйхали, Навои, Сағди, Фирдоуси,
Хожа Хафиздерді пір тұтқан. Әсіресе соңғысынан көп ... ... өзі ... ... ... атты таза ... стильдегі терең мағыналы үлкен
циклді өлеңдер тобын жазады. Бұдан басқа да әр жылы ... ... ... ... ... күйді,” “Сұраған жанға сәлем айт,” ... Қожа ... енді ... атты өлеңдерінде ұстазы атын ойына алып отырған. Бұл
туындының бәрі ойшылдың идеялық диапазонының кеңдігін, өз ... ... ... аса ... ... теориялық тұрғыдан көрсетудегі азапты
талпыныстарын белгілейді.Адам өмірін қалай түзеуге болады? Адам қайткенде
тату тұра алады?- деп ... ... Бұл ... ... ... ... қоғамдық теорияларға тоқталып, адам мінез-құлқына әсер ететін
қоғамдық құбылыстар ішіндегі ... роль ... ... ... адам мен ... ... ... механистік түсінікті,
Шопенгауэрдің пессимистік философиясын, “табиғи ... ... ... ... ... ... келіп, бұларды жекедей алғанда
ешқайсысы да адам өмірін түзе ... деп ... ... жасауға тырысып Шәкәрім ақыл-ой тұрғысынан алғанда, өмір ... ... ... бола ... дәлелдейді. Адамзат одан
құтылуға тиіс және құтыла да ... Бұл ... ... адам ... ... ... тату тұруға негізгісі- адал еңбек, ақ жүрек, арлы
ақыл болуға керек. Дүниеде бұл үшеуі үстем болмай, адам ... ... ... ... ... ... [ ]
Шәкәрім танымы идеялық- теориялық дамудың күрделі жолын басып өтті.
Сөйтсе де ... ... ... ... ... ... сомтұлғалық, бірегей еместігі туралы пікірді толық жоққа шығарады.
Қазақ ойшылы дүниетанымының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... болғанын терістеу ойымызда жоқ.
Бірақ бұдан оның мұрасын ... ... деп атау ... ... ... ғылым таза жерде еш негізсіз емес, ... мен ... ... ... ... ... мен жетістіктеріне сүйене отырып дамитын
болғандықтан, ондай ... ... ... әр ... ... ... ... болсақ, ойшыл өз жүйесіндегі қайшылықтарына
қарамастан, философия мен әлеуметтік өмірде ... мен ... ... ... өзі сезініп, өзі қойып, өздігінше шешті.
Шәкәрім танымына қозғау берген ірі әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... берген, шығыс елдерінің оянуына қозғау
болған 1905 жылғы революция болды.
Келесі маңызды оқиға- 1914 жылы ... ... ... ... және жалпы адамзат мұраттары бірлігінің аяқ асты болуы, жоққа
шығарылу оқиғасы Шәкәрімді ... ... қамы мен ... ... ... ... февраль төңкерісі қазақ азаматтарында ұлыс сезімінің
көтерілуіне зор ... ... ... сөйленіп жүрген ұлт қамы, ұлт мұңы іс
жүзінде жарықа шығатындай ... ... ... ... мен ... Төңкерістің болғанына, бостандық туғанына қанағаттанады, әлеумет
жұмысына араласа бастайды.
Азамат соғысы 1919 ... 1 ... ... ... ... ... ... орнайды. “Бостандық таңы атты”! деп адал ниетімен
қуанып, рухы көтеріліп шабыттанады ... ... көп ... ... ... жатқан заңсызықты, шолақ белсенділікті ... ... да ... ... ... жағдайын көрген
Шәкәрім ... ... ... ... ... Бапяғыдан беріле
жүрегіне сіңіріп, қасиетті деп жүрген мұраты, мақсаты әп-сәтте ... ... не ... ... ашынған, сасқан ойшыл бұл халде қалуға
болмайтындығын, бір шара бір жол іздеу керектігін ... ... ... ... ... ... ... Бірде үміт-сеніммен сөйлесе,
бірде ұлт шамына тиіп ауыр айтады. Ақырында халқына қадірлі ... ... жаңа ... келе ... ... ... ... үлкен қопарылыс
жасауы мүмкін екенін тез ... ... ... құрығынан ажал табады.
Логикалық тұрғыдан алғанда, Шәкәрім өлімі дәл осылай “ қарақшылар басшысы”
ретінде атылып, құр ... ... де ... ... құрылуға тиіс
еді. Сонда ғана ... ... ... наразылық білдіруге тырысқан
Шәкәрімнің өзінен ғана емес, аруағынан және оның ... да ... ... өш ... ... еді. ... көрінбес режиссер, оның жолға қойылған
алып та құбыжық ... өз ... ... ... бәрі ... іске ... қарамастан Шәкәрім өмірі мен философиясы ... ... өз ар ... ... адамдағы жағымсыз әдет-
қылықтармен күрес жолдарын, сол күресте көмек болар ... ... ... ... да ардақты өмір болуымен құнды.
Қарастырылған мәселелерді қысқаша қорытатын болсақ, Абай арқылы үш
рухани ... ... ... ... ... идеясын қабылдауы да
Абай тәрбиесі мен оқытуы арқасында оның өз сеніміне айналды.
Шәкәрім Құдайбердіұлыеың адам ... ... ... мен позициясына гуманистік алғышарттар мен зерттеу ... ... ... ... тән. Шәкәрім көзқарастарындағы адам
жөніндегі ойлары жан-жақтылығымен және тереңдігімен ерекшеленеді.
Шәкәрім өз ... ... ... ... ... ... ұлт тегіне тәуелсіз аттар, озық ойлар сөздерін
таратушы.
Құдайбердіұлы Шәкәрім тұрмыс пен ... ... ... шет
қалу позициясын ұстаған емес. Керісінше, өмір бойы өз елінің идеялық, басты
саяси ... ... ... екі ... ... ... ... толық
сезінді және Л.Гумилев тілімен айтқанда пассионарий немесе тоқтаусыз ерік
иесі екенін дәлелдеді: ... ... мен ... өзі ... халқының өміріне қатыстыруға жұмсады. Осылайша өзінің даңқты
ата Құнанбай, дана аға Абай әулетінен туған нағыз халық ұлы екенін ... ... ... ... аулақтап сопылық тіршілік кешуінің,
әрекетсіз әрекет позициясын көрсетуінің өзі де болмыс ... ... ... ... сипатында болды.
Екінші тарау
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары.
2.1. Табиғат, құдай және ... адам ... ... ... ... ... ... тырысты. Фәлсапаның басты объекті және негізгі субъекті адам екенін
көрсетті. Адам ... ... ... ... ... ... Адам феноменін ол табиғат пен тарих ... ... ... ... ретінде қарастырады. Сонымен қатар Шәкәрімнің
дүниенің адами сипатына жааған анализі оптимистік тұжырымдар мен соны ... ... ... өз ... алғашқы міндет – тұтас әлемдік картинаны
жасауда деп білді. Ойшыл дүниедегі адам орны мен ... сол ... ... ... ... адам туралы ілімнің негізіне
Шәкәрім белгілі онтологияны қояды.
Шәкәрім философиясындағы ... ... XIXғ. ... жартысы мен
XXғ. Басындағы маңызды философиялық міндеттерді бейнелейді. Бұл тақырыпқа
арналған басты ... “Үш ... ... ... жан туралы”,
“Тұмақ өлмек тағдырдың шын қазасы”, “Адам немене”, “Тәңірі мен ... ... ... ... мен дене һәм ... деп ... өлеңдері, “Тау
басындағы ой”- циклды өлеңдер жинағы.
Барлығында да жан мен тән, ... пен ... адам ... ... мен дүние құрылымы ... Және өз ... ... түсу ... ... әр ... білім саларына
–физика, химия, ботаника, физиология, психология, антропология, этнография,
педагогика, тарих, ... ... ... ... ... тіршіліктің шығуы туралы түсінігін мынандай
жолдары баяндайды:
“Өсімдік күннен алады ас,
Күн суық болса,түпке ... ... нұр кеп ... тағы ... ... ... ... мән болар.
Жұмыртқада ұрық жатпайма?!
Олар да тамақ татпайма?!
Жылынса, яки ... да таңы ... джа ... ... ... ... ма?
Жатынға барып қонбайма?
Құбылып қаннан тән жасап,
Түзеліп әбден торлмай ма?
Сіздерге мәлім әр жайы.[]
Немесе,
Жанына қарай тән өскен
Өсімдік жаны ... ... ... және ... адам ... ... емізген.
Ауызсыз қорек жегізген,
Өзінді-өзім дегізген
Тіршілік содан таралған[]
Яғни, ... ... ... ... ... өсімдіктен, адамның жәндіктен таралу идеясын құптайды.
Жан беріп жарық жылы нұрдан,
Күн атам, жерді буаз қылған.
Өсімдік туған осыдан.
Жетіліп, өсіп ... ... ... ... неше мың сан,
Жаралып шықтық біз содан.
Ұсақ құрт дәннен жарып шыққан,
Жасаған құрттар әр түрлі тән,
Құс, балық, шаян-көп айуан
Айуаннан өсіп ... ... ... ... ... ... нұрдан,
Тәніміз топырақ пен судан
Күн атам, анық жер анам.[]
Жаратылыс, Шәкәрімше,даму баспалдақтары мен ... ... ... ... түрлі құрылым формаларын горизонтальды
түрде Шәкәрім төрт топқа бөледі: бірінші-өсімдік, ... ... ... ... ... ... ... адамды мұнда жер бетіндегі
тіршілік түрлерінің бірі ретінде жіктелу ... ... ... ... де Шәкәрім адамның әлемдік дамуға әсерін ... ... ... түсінігіндегі мәнді ұғым оның қозғалыс туралы түсінігінде:
Жаралыс басы-қозғалыс,
Қозғауға керек қолғабыс.
Жан де, мейлің, бір мән де
Сол қуатпен бол ... сол мән ... ... ... ... өтпейді.
Өспеген нәрсе өзгермес,
Түрден ол түрге түмпейді.
Қозғалыс түрлеп таратқан.[]
Шәкәрімше, дүние-біртіндеп туатын қажеттігіне қарай белгілі тәртіппен
себеп-салдар ... ... ... ... мақсатты процесс:
Табиғат неше түрлі тән жаратты,
Не үлкен, не кішкентай тән жаратты.
Керексіз, ... ... ... ... ... мың мен сан ... әрі ... өз ойын жаратылыстану саласындағы терең білім танымына
сүйене отырып ... ... ... ... ... ... түрде үшке
бөлуге болады: 1.Материалды болмыс немесе табиғи ... ... ... ... Болмыстың үшінші түрі алдыңғылардың
субстанционалды ... ... ... ... ... ... ... күш. Дәл осы рухани болмысты Шәкәрім дүние бірлігіеің негізі ... Бұл ... ... ... обьективті идеализміне жақындығын
байқаймыз.Бірақ Шәкәрім ешбір жерде оған сілтеме жасамайды, Платонның
неоплатониктер философиясына іш ... ... ... ... ... ... ... ашылатын табиғи
болмысқа әсер еткенмен, Шәкәрім түсінігінде олар тек ... ... ... “ақыл-ой” және адам бір-біріне жат емес. ... ... ... ... адам ғана ... ... ие.
Өмірінің соңына қарай Шәкәрімнің адам және оның дүниедегі ... ... ... ... жинақ –жүйесіне-өзіндік философиялық
бағдарға мақсатталып қалыптаса бастайды. Онтология, адамтану мәселесінде
Шәкәрім жеке ... ... дара ... ... қарай қозғалуға
тырысты. Ойшылдың индивидуалды адам ... ... ... әлем, космос
арақатынасы мәселесіне ден қоюы XVIIIғ. аяғы мен XIXғ. Басындағы ... ... мен ... жалпы қызығушылығын бейнелейді. Және оның
бұл тақырыптағы шығармаларынан философиялық антопогонездің басты идеясы-
болмыс заңдарына ... ... ... ... пен ... ... “тән” бірлігін ашатын құрылым айқындалады және нақты қалыптасады.
Сонымен қатар, ... ... ойы адам ... құрамы мәселесіне
ғана емес, бұл құрамның тірі ... ... ... және бұл ... ... мен ... ... де жақындай түсті. Адамның
пайда болуы мен ... ... өмір ... қорыту мақсатында Шәкәрім
эволюция, ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім түсінігінде әрбір ... түрі ... ... ... ... өз ... толысқан организм
қалыптасады, дамиды. Адамның ... ... ... ... қазақ
ойшылының санасында эволюциялық және диалектикалық ... ... ... ... ... ... және эпигенез тұрғысынан
қарастырады. Бірінші кезекте ... үшін ... ... және ... бірлігі ретінде қарастыруы маңызды болды. Осыған байланысты
Шәкәрімді осы екі табиғаттың: материалды мен ... ... ... ... Адам ... ... ... және
қай түрде пайда болды? Адам ... және ... ... ... қалай пайда болады және қызмет етеді?
Шәкәрім қойылған сұрақтарға жауап беру барысында еуропалық ... ... ... ... ... ... жауаптармен
қатар табиғат пен адамды құдайдың жаратқандығы туралы идеяларды сынайды.
Нәтижесінде, ... және ... ... ... ... адам-
ұзақ та күрделі жеке (индивидуалды) жалпы (жалпыадамдық) процестің ... ... ... ... ... ... сүйеніп жасаған
синтезінде Шәкәрім адамға, адамдар қауымына, адамзатқа ... пен ... ... болмыстың “тіршілік түйіні” ретінде құрметті
орын бөледі.
Шәкәрім адам мәселесінде Табиғат пен әлеумет тұтастығын ескермеуге
болмайтындығын ұмытқан емес. Адам ... ... оның тірі ... ... да оның ... даму, жетілу шарттарын, өмір сүру ортасы
мен жағдайларын ескеріп отыру қажет. Шәкәрім: ... ... ... ... ... ... құрылымының күрделену есебінен
болатын, төменгіден жоғары түрге ... ... ... ... ... қиын ... әрбір элемент, материя даму заңына- қарапайымнан
күрделіге бағытталады және бағынады: белгілі бір ... ... ... одан соң ... ]
Шәкәрім өмір сүрген кезеңдегі жаратылыстану табиғаттағы ... ... ... ... ... ... ... Дидро, Вольф, Кант, Каверзнев, Паллас, бұл қорытындының жағымды
методологиялық ролін дәлелдеп берді. ... ... мен ... ... қазақ ойшылының да философиялық көзқарастарының теориялық принципіне
айналды. Адам организмі, Шәкәрімде, тірі мен өлі ... жан мен ... ... Бұл бірлік тек адам құрамының ғана ... ... ... жаратылыстың да екі бастамадан тұратындығын білдіреді. өз кезегінде
–“заттылық”немесе “тәндік” атомдар бөлінісінен ... ... ... осы болмыс негізі-атомдар мен оған қозғау беретін тірі
“қуат” арасындағы ... ... деп ... Шәкәрім.
Адамдағы тәндік пен табиғаттағы “заттылық” арасындағы ұқсастық
жөніндегі ой ... ... ... ... Олар адам ... ... ... және сапалық бөліктерден тұрады деп есептеген. Әйтсе
де ... бұл ... ... ... ... процестерді
онтологизациялауға, натурилизациялау дәрежесіне төмендемейді.
Шәкәрім тіршіліктің “төменгі құрылымынан” жоғарғы форма ... ... ... ... және қалай болса солай ретсіз,жүйесіз
жаратылып емес, қажетілігіне қарай ... ... ... ... ... отыратындығын, “адам құрамының” сол ... ... ... ... ... ... және жаратушы рақымының
арқасында жанның ең күрделі түріне ие болған бөлшегі екендігін жазады.
Табиғат, неше түрлі жан жаратты.
Не үлкен, не ... тән ... ... ... ... ... ... мың мен сан жаратты.
Өсімді ең күшті жан адамда тұр,
Алдында жақсы да тұр, ... да ... бәрі ... адам ... ... ғалам да тұр.[ ]
Шәкәрім ұғымында адам баласының тәндік бөлігі, “сауыты” ... ... өсіп ... “, ... ... ... жан
шарапаты арқасында қалыптасады. Өйткені, адам жаратылысы үстінде табиғат
болып көрмеген дарындылық танытып, өз ... ... ... қарай үлкен
қадам жасаған: оған ... ... ... ... жан
немесе таза ақыл берген. Таза ақыл- адам жаны қабілетінің көрініс беруі.
Таза ақылдың арқасында адам абстрактылықты ... ... ... ... культ дәрежесіне көтеруден, адамды- “микрокосмос”,
ал ... ... ... адамға теңеуден аулақ”. Адамның табиғи-биологиялық
тіршілік ретіндегі аяталған түр екенін айтқанмен, дәл ... Адам ... өзін ... ... ... айтпайды. Өйткені, Шәкәрімдегі Т әңірі
адам тұлғаланбаған, адамша бейнеленбеген.
Шәкәрім теориясы қарапайым: Адам ... ... ол өз ... ... ... ие ... тұрып, “толық адам” ... ... ... ... адам ... ... концепциясының
ерекшеліктері неде?
Монизм бағытын тірі және өлі тіршілік формаларынан саналы түрде
көктей өткізінде. Жан мен тән ... ... ... ... ... және ... заттардың ауысу процесіне тоқталады.
Бірақ, дәстүрлі “тән өледі, жан ... ... ... ... ... ... ... тартылысы және химиялық қосылыстар
табиғатта жалпы тіршілікте түр ... ... ... ... ... ... мен табиғат құбылыстарының жалпылығы туралы
қорытынды ... ... ... ... және бұл ой тірі және ... ... генеологиялық бірлігі жөніндегі идеямен тығыз байланыста
қарастырылады.
Адамның өсімдік пен жан-жануарлардан айырмашылығын ... ... ... ... ... ... ... жарайтындығын, жануарлардағы жан “аңғарып, ойлағанмен, бірінен-бірі
есті шебер болғанмен, толық терең ақыл тек адамнан ғана шығады,”-дейді. ... ... ... XVIII ... ... таныс болғанын
айтады. Және осы шығармасында шәкәрімнің алға ... ... ... ... деп
есептейміз: ол табиғаттағы өзгергіш түрлердің өзіндік жетімділігі, өзіндік
өндіру теориясын негіздеді.
Шәкәрімнің адам мен оның ... орны ... адам ... ... өз ... ... қояды. Ол тәннің және жанның бөлінген ... ... ... ... ... деп ... ... көп жыл
бұрын өлген адам бөлшектері болса, келесі бір адамда тіршілік етеді.Әйтсе
де Шәкәрім ... ... ... ... ... спираль түріндегі
күрделі, жоғары өрлеп отыратын ... ... ... да ... ... және тарихилық принципі айқын көрініп тұрады.
Шәкәрім өзінің антропологиясы шеңберінде физиологиялық пен руханилық
арасындағы ... ғана ... адам ... ... ... ... да ... тырысты.
Қазақ ойшылы адамды табиғаттың тұтастығы идеясы тұрғысынан
қарастырады. Оның ... ... ... ... ... ... ... ойынша, адам басқа адамдармен, органикалық ... ... ... ... Адам ... тек қана ақыл-ой
ортақтығымен ғана емес, құрамының ... мен даму ... ... ... Сондықтан да адамды жердегіден,
космостық дүниеден бөлуге болмайды. Оны ... ... ... қарастыру керек екенін ескертеді. Яғни, Шәкәрім мехаистік және
органицистік варианттағы метафизикаға философиялық антропологияны ... ... ... ... ... ... біржақтылығын жойып, оларды
бірлікте синтездеуге ... адам ... ... ... ... ... бөліп-жарып жатпай, ойды саналық
тегі бар, табиғи жолмен пайда болған табиғи күш ретінде ... ... ... ... ... ... төменгі сатысындағы тіршілік
иелерінің ешқайсысына емес,тек қана адамға тән ... ... ... ... ... ... ... адамға беретін сипаттамасы тарихи-философиялық
қызығушылық туғызады. Өйткені ол қазақ ойшылының ... ... ... мәліметтерге қандай дәрежеде сүйенгені және ... ... қай ... ... ... ... мүмкіндік
береді.Шәкәрім еңбектерінің антрополгиялық табиғаты ... ... ... мен қызметтерін сипаттаумен ғана емес, сонымен қатар
өз ортасының барлық элементтерімен ... ... ... ... астындағы
басты феноменге айналдыруынан, адамды басқа тіршіліктер түрлерімен
үйлестіруге тырысуынан көрінеді.
Шәкәрім ... адам ... ... ұғымына адамның тіршіліктің
жоғарғы тәртібіне қатыстылығын ... ... ... пен ... ... ... күші мен қоғамдық болмыс
жағдайы мәнін бере отырып қолданады.
Ал жан деген не ? ... ... ... бұзылмайтын,, тіпті
барған сайын жоғарылайтын нәрсе”.[ ] ... ... ... баста бар
болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола
жоғалып кетпейді.Құр ғана ... ... ... бар ... ... ... жоқ. Олай ... бір түрге түсіп, барлықтың ішінде бар болып
жүреді.[ ] ... ... ... ... ... өмір
сүрер орны. Жан-материалды емес, бірақ тек денеде өмір сүреді. Тән ... ... ал жан ... адам ... ... ... және бөлінуін, тән өлген соң
қалай, қайда ... ... ... ... ... ... отырып қарастырады.Алдымен Шәкәрім табиғатты
пантеистік, материалистік ... ... ... ойларында ÕIÕ
ғасырда физиология, психология, механика, органика, физика, ... ... ... палеонтология ғылымдарының даму дәрежесі
көрінеді. “Су мен топырақ жылылықтан өсімдік шығарғандай, ... ауа, ... ... ... қосылып қына шығарып тұр”.[] Бірақ Шәкәрімде
“жанның денелілерге қосылып кетуіне ешбір ... ... Бұл ... ... қорытындысы: жанның денеше қосылмайтындығы және қосылады десек те оңай
бөлінетіндігі.
Шәкәрімнің жанның жойылмайтындығы ... ... ... ... ... дүние формаларының ауысу ... ... ... ... ... отырып, Шәкәрім тіпті “жанған,
шіріген денелерден шыққан иіс, жалындар да біржола ... ... ... ... ішінде бар болып жүретіндігін”[ ] айтады. Шәкәрім түсінігінде
дене жай осылай болғанда, шығу тегі айрықша басқа ... ... ... “қасиеттерінің бір де бірі дене ... ... ... ... ... бір ... ... жоғарылауына қарағанда келесі айналыста мұнан да жоғарылап, зор
қасиетке ие болуы байқалады”[ ] Немесе жоғалмағанмен ... бір ... ... ... қоюы ... ... ... жан бір күйден ... ... ... ... ... ... ... басқа денеде тіршілік бастайды.
Өмір мен өлім Шәкәрімше, өзара байланысты. Өлу “заттылықтың” ... бір ... ... ... ... мен газ отқа ... денелер де көп уақыттан кейін жанмен бірігіп, сезіп өршуге жарайды
екен”[] яғни, жанның бөлшектері тән ... соң, ... ... ... ... ... ... атрибутивті қасиеттерін, сапаларын
жоймайды. Тәннің өлуі де шартты ... ... ... қу ... құм, ... да ... заманнан кейін олар да жанмен қосылып, сезімднуге жараса
керек”. Өлмес жан ... ... ... ... ... жояды,
онтология мәселелерімен қосыла отырып, бұл идея материалды және рухани
дүниенің бірлігі ... ... ... және адам мен оның ... ... ... ... Телеологизм мен квиетизмнің дәстүрлі
құдайшылдық ... ... ... ... ... ... түсіндірудегі басты сипаты осылар.
Шәкәрім- обьективті идеалист. Оның басты алғышарты әлемді ... ... ... ... Тәңірі немесе Жаратушысы дәстүрлі құдай
ұғымына тең емес. ... ... ... ... ... күші
бар Ақыл, Әлемнің рухани бастамасы, реалды дүниеден жоғары тұрған ... ... Өз ... ... тұрмыстық, ғылыми, философиялық,
әлеуметтік және моральдық ... ... ой ... ...... ... сұрақтарға итермелейді.
Шәкәрімнің таным жөніндегі көзқарастары ... тән ... ... ... берілген. Гноселогия сұрақтарына қатысты жеке ойлары қара сөздері мен
офоризмдерінде ... ... ... ... адам ... ... ... ол үшін адам өзін танып білуі тиіс.
Шәкәрім таным мәселесін тіршілік ... адам ... ... ... ... қасиеті “толық ақылды” ескере отырып қарастыруды
ұсынды. ... ... ... ... ... ... тұтастықта
және бұл бірліктен тыс, яғни өзіне тән индивидуалды ... ... ... ... бар ... феномені ретінде қарастыру жөніндегі
талап. Басқа ... тек ... оның ... тірі ... ... ... ретінде қауымға, қоғамға біріккен адамнан дүние
заттары мен құбылыстарды зерттеуді ... ... депм ... ... өз ... ізденістерінің орталығына адамды, оның дүниені
тану мүмкіндіктерін қояды.Қазақ ойшылын Универсум мен ... ... ... таным субьектісіне айналдыру сескендірмейді. ... ... сәт ... ... ... белсенді, өз
құрамымен дүниелік тұтастыққа, адам тәні мен адам рухының жалпы генезисіне
жақын тұрған түйіні ... ... ... ... ... мойындай отырып, сонымен қатар адам ... ... өзін ... орта мен қарым-қатынасындағы табиғи сипатын ашып
көрсетеді. Таным теориясына қатысты жасалған басты қорытындыларына реалды
дүние заттары мен ... тану ... мен ... ... ... Бұларға Шәкәрім адамның белсенді творчествосын- адам еңбегін,
өз ортасын және өзін жақсартуға деген ынтасын, ... тек ... ... ... терең ақылын” жатқызады.
Өз көзқарасын баяндау барысында Шәкәрім Адамды өз танымының шеңберін
кеңейтуге, себеп пен салдардағы тәртіпті аңғаруға танушы ... өз ... ... ... ... ... қасиеті таным субьектісі адам мен оның
обьекті-табиғаттың тығыз ... көре ... ... ... ... адамның сыртқы дүниені танитындығын және
керісінше болуын аңғаруында. Адам іс-әрекетінің екі формасына ... ... ... екі ... ... 1)сезімдік; 2)рационалды.
Танымның бұл екі әдісін біріктіоуге ұмтылысы ... ... және ... жеңуге тырысу ғана емес, көп ғасырлық
мәселені монистік дүниетаным позициясынан ... ... ... ... ... міндеті адамның дүниеге, оның
құрылымына, өзін тануға және “жаратылыстың мол байлығын пайдалануға” көзін
ашуға ... дін мен оның ... ... қарайды. ÕIÕ
ғасырдың екінші жартысындағы ... ... оның ... ... адам танымының шегі мен күші жайлы ойлары дін догматтарынан
ауытқуға пара-пар еді. Шәкәрімнің дін ... ... ... ... діни
“ақиқатты” ортодоксальды емес түсіндірмесі діндарларды оған қарсы күреске
біріктірді.
Шәкәрім діни шарттардың ... ... діни ... ... ... ... және тіпті Жаратушыны танып білу
правосын қорғады. Осылайша Шәкәрім дін ... ... Ол ... пен ... өмір ... ерекше жолмен танып біледі дейтін таза
Шығыстық ... өз ... ... ... қолданады (буддизм, индуизм).
Имандылықтың жоғарғы сатысында ақыл “рухани көзбен ... ... ... сол ... адам ... ақиқатпен байланысады, оны таниды. Барлық
рухани күштерді (ақыл, сезім, ұждан, ... ... ... ... адам ... ... ... көтеріледі деп түсіндіреді
Шәкәрім.
“Құдай-өлшеусіз, адам өлшеулі”дейтін ... ... ... алға ... ... танымының шексіздігі туралы қорытынды жасады.
Адамдар Шәкәрім түсінігінде, алдымен өзін тани отырып, сол ... ... ... ал одан соң әлемдік ақыл мен адам ақыл-ойының арасындағы
қатынасты түсінеді.
Таным, Шәкәрімше, сезінуден және “таза ақылға салып ойлаудан” ... ... ... ... ... қарсы. Ол түйсіктер
сыртқы дүниеге есік ашады деп ... ... ... ... ... ... деп түсіндіретін механистік концепциясынан бас
тартады. Өйткені бұлардан міндетті түрде адам ақыл-ойының шектеулігі туралы
қорытынды ... ... еді. ... ... танымды түсінді, бағалады.
Тән сезіп, құлақ естіп, көзбен көрмек
Мұрын, иіс, тіл дәмнен хабар бермек.
Бесеуінен мидағы ой ... ... ... әр істі сол тексермек.
Осылайша, білім бастауы сезім мүшелері екенін мойындап келіп:
Дене сезіміне ... су ма ... ... ... сол ... сөзімді әбден аңда[] –деген болса, түйсік
мәліметтерін жоққа шығарған емес,. Бұл заттар мен ... ... ене ... ... ... ... бағалауы. Өйткені,
түйсік арқылы да таза мәлімет алуға болады: “көз көреді”, ... ... ... ... мидағы ой хабар алып отырады. Бірақ барлық нәрсе
табиғатты сезімдік қабылдауға ... ... ... ... ... ... ... тек ақыл ғана сезінетін, қабылдай алатын
заттар мен ... ... сай келе ... мүмкін.
Қорыта айтқанда, Шәкәрімше, біріншіден: адамдардың ... ... ... ... ... Екіншіден, бұл мәліметтер әлі толық жан-жақты
емес. Үшіншіден, құбылыстардың болуы, бар екендігі-ақиқат. Төртіншіден,
ақиқат ... ... ... ... ... ... мүшелерін
реалды өмірдегі обьективті білімдерді меңгеру жолындағы ... ... ... ... ... ... болғанымен, адам сезімі таным
процессінде таза ақылмен бірігеді, толық терең ақыл адамдардан ... ... ол ... ... әр түрге түседі, мәселен инстинкт-сезімді жан,
сознание- аңғарлық жан, ум-ақылды жан. . . . ... ... ... ... ... ... ... бар”[ ] деген жіктеуі
ортағасырдың Шығыс философиясы ... ... ... ... ... сезімдік- жануарлар жаны, ақылды- тек адамға тән
жан” ... ... ... тіреледі.
Сонымен жан мәселесіндегі Шәкәрімдік шешім: Жанның тәнен
бөлектігі: жан табиғатының ... оның ... ... ... ... адам жаны мен ... жануарлардың емес, тек адамдардың
ғана тектік қасиеті. ... ... ... орны туралы тоқталмайды,
сонымен қатар, “жан-мида” деген ой туралы “оның жан емес екендігін ... ... ... ... ... айтады.
Жалпы қорытындылай келе, 1. шәкәрім философиясының адам мәселесі
жөніндегі көзқарастарында ... ... ... ... ... ... оның ... метододологиялық функциясын
атқарады. 2. Шәкәрім өз ... ... адам мен ... ... тірі мен өлі ... ... ... бірлігі туралы
тұжырым жасайды. 3. Шәкәрім өз ... ... ... ... ... етіп ... 4. ... адамды жер
бетіндегі тіршілік ішіндегі жоғарғы құрылымның ... деп ... өз ... ... ... ... ізденіс,
“керегін алып”,”ақылға сыйғанын” ғана қабылдайтын сыншыл рационалды әдіс.
2.2 ... ар ... ... ойшыл. Кез-келген философиялық бағыттың
анализінде орталық орынға ие болатын ақиқат ... ... ... ... ... ... ... тационалды және
имандылық элементтер шоғыры ... ... ... ... ұғым, болмыс негізі
ретінде қарастырылған. Оны тану биік ... ... ... және ол
утилитарлы мақсаттан ... ... ... ... ... және ... ... анықтау және белгілеу.
Шәкәрім де өз халқына жаратушы, адам, екеуінің арасын ... ... деп ... ... алып, өнер үйренуге шақырғандағы
мақсаты- прагматизмге үйрету емес, ... ... көз ... ... ] ал ең бастысы, сол тұрмыс пен білім арқасында ... ... ... ... ... оны ... менг ... жолын нұсқау.
“Баста таза жаратты, сен таза бол,”-дейді. Шәкәрім “мал жинақ” атты
өлеңінде егін салудың, сауда қылып мал бағу мен қол ... ... ... ... ... мал ... ... айтқаным сол![ ]-дейді.
Гуманистер үшін ақиқатқа жету-өзін адамгершіліктік жетілдіру жолы ... ... олар ... ... ... деп, сондықтан даналық
ізгі қасиеттер ішіндегі ең жоғарғысы деп ... Бұл- ... ... ... ... мүмкіндік берді. Рухани құндылықтар
жүйесінде білімді алғашқы орынға ... оны ... ... ... ... мен ақиқат ұғымын жақындастыруға бейімділігі
байқалады. Танымдағы адамгершілік мақсұттарының біріншілігі мен ... ... ... ... ... ... толы ... мен
ғылымнан алыс жатқан білім түрлерін ... ... ... аз ... ... ... ... діни моральдық орта ғасырлық
талқылануын сынап, дінге шабуыл ... түп ... ... ... ... ... ... этикасы обьективті
абсолютке, имандылық ... ... шығу ... сенімі
идеалистік болып қала берді. Адам табиғатының шыңы мен ... ... ... ... ерік бостандығының өлшемін гуманистер ақылдан,
саналы ... ... ... ... ... рухани
құндылықтарында жоғарғы, абсолютті игілік адам шегінен тыс ... ... мен ... ... тура келеді: игіге жету үшін
ақиқатқа жолымен қозғалып отырса болғаны.
Салыстырып қарасақ, гуманистік ой негізін құрайтын аталмыш ... де адам ... ... ... ... ... Адам дүниені өзіне жаратушы берген толық таза ақылы
арқылы танып біледі, бірақ ақылы ... ... ... ... өмірін
түзеуге” жұмсағанда ұжданмен бірге немесе ұждандылықпен ... ... ... ... ... ... ... практикалық өнермен
қаруландырса, ұждан- адам ғылымына мазмұн, біліміне-адамшылық сипат береді.
Сондықтан дүниенің қиыны мен қауіптілері-ұждансыз білімділер мен ... ... ... ... ... өздері үйренген ғылыммен түрлі қару
жасап, улы газдар тауып, басқа адамдарды аң ... ... ... ... ... адам ... ... басқа іс бітірмейді. Бұған ең
өнерлі, білімдіге саналатын Англия, Америка ... ] ... ... “ұждансыз ақылдың” қандай бүкіләлемдік апаттарға
(саяси, экологиялықт.б.) әкелуі мүмкін екенін көрегенді ескертеді. ... ... ... өз ... ... негізі қылып ала отырып,
Шәкәрім таным мәні, адам өмірінің ... ... ғана ... болатындығын нақтылайды. Ал оған адамның ақыл-ойы мен барлық
рухани күштерінің ... ... ... ... қол жеткізуге болады
және ол ақиқат жолын әркім өзі жүріп өтуге тиіс.
Сондықтан білуге ... ... ... ... ... жүзі ... жабылғанда құр шатаққа
құмарланып жүрген” қазағын өнер-білімге шақырыды. Алға бастайтын ... қасы ... ... ... жолы ... ... Сонда
өзгеге қор болмай, ер қатарлы кәсіп қылатындығын,көкірегі ашылып тынысы
кеңейетіндігін түсіндіреді. ... ... ... ... ... қорегі бар кезінде балсын оқытып, ғылым ... ... ... ... ... ... болып, ойын-күлкімен уақыт
өткізбей, “ғылым кенін тауды үйренуді” айтады. Қазақты егін егіп,мал ... ... ... ... «. . . адам оқып, білім үйренуі қажет.
Білімсіз, ғылымсыз өнер табылмайды. Сол ... ... адао ... мол ... ... салса, табылмайтын нәрсе жоқ. Сол тапқан
байлықты барша адам ... ... ... жарату керек,»[ ]-дейді
Шәкәрім.
Ғылыми таным мәселесінде ... ... ... ... ... ... ролі ... оптимистік идеялар айтады:
Іш жарып, ішек жалғап, сүйек қиып,
Жамайды ерін, мұрын, түскен тісін.
Аэроплан, телефон, ... ... мен ... ... өнер ... асқан адам,
Әлемнің қиын сырын ашқан адам.
Ол түгіл өмірге де айла табар
Өлмей жетер бірталай жасқа да адам.
Өйткені: Бар ... түп ... ақыл мен ... ... Ақылдың көзін байлама,
Білімі деп басшы сайлама,
Оқуым, дінім, жаным деп
Әдетке қарай ... ... әр ... ]
Өзіндік тану идеясында Шәкәрім жеке адамның, ... өз ... ... ... ... көрсетуге талабын, мүддесін және
правосын, қажеттілігін нақтылады. Бұл идеялардың ... ... ... ... ... ... ғана емес, адам
сезімі мен ... ... ... ... дүниені тануға ұмтылысы
механизмін («Жан талпынар талайды көрмек үшін, әр сырын дүниенің бөлмек
үшін»[ ]) ... ... және ... ... ашып көрсетуінен
байқаймыз. Шәкәрімше, танымды адам жоғарғы Тәңірге немесе құдіретке ... мен ... ... ... тиіс.Логикалық операциялар арқылы
себептен ... ... ... ... сыртқы дүниедегі заттар мен
құбылыстардың ұқсастығын байқап, олардың өзгергіштігін көріп, өзіндік ... ... ... Шәкәрімде адам денесінің жетілгендігі, мінсіздігі
адам рухының творчестволық сипаты- жаратушы мінсіздігіне, ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, өз сенімі
мен қорытындылары нәтижесіндеШәкәрім барлық ... ... ... ... ... ... ұқсатуға, теңеуге, Аристотельдегідей адамды
«ажалды құдай» атауға саналы түрде бармады деп ойлаймыз.
Шәкәрімнің таным ... ... әдіс ... ... ... элементтерімен үйлесіп отырады.
Адамға ақыл мен жан ... ... ... оны ... ... өз ... Сондықтан ақ жүрек, махаббат,әділет ынсабы жоқ ... ... ... ... үшін өзі ... өмір ... туыс қылып жаратқанмен, адами өмір тек адамға тән және оның өз
қолында.бұл түсіндірмеде Шәкәрім ... ... ... ... ... ... жету ... барлық адамға
бірдейлілігін насихаттау арқылы әр адамның өзіндік ... жол ... адам ... ... адам мұраты жайлы шығармаларында
біріншіден, өз заманының саяси,әлеуметтік жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... салдарынан
кешегі еркінсүйгіштік сезім, жалпысалықтық дәстүр ұмытылып, рухани құлға
айналған халқын, оның ... ... ... ... жаны ... ... ... көнсем, ақ жолдан адасамын», «Қулар», ... ... ... ... болмас», «Мал жинақ», «Жұрт не
десе, үй десін», «Қырық жылдан өтіп ... ... ... ... «Шын бақ қайсы», «Күншіл кім», «Епті тышқан бидайды таси
берген», «Мен ... ... ... ... т.б. ... ... мен «Әділ Мария прозалық шығармасында алыстағы патшаға бодандыққа
кірген ұлттың көзге ілінбейтін көп кіріптарының біріне ... өз ... ... мен ... ... қалыс қалған,
мемлекеттің өз азаматынан жаттанған, бар билік халық қамынан көрі ... ... ... бай атқамінерлері мен ... ... ... тиген заман,патриотизм орнын космопоитизм ... ... ... жеке бас ... ... ... ... адам мәнінің төмендеген кезі көрсетілген.Шәкәрім «Тойымсыз нәпсі,
тұрақсыз дүние»,»Адамның ең ... ... ... ақ ... ... сөз ... «Ескіден қалған сөз теріп»,»Қазақ тағы ... ... ... өлеңдерінде ұлттық сезімнің, азаматтық
жауапкершіліктің жоғалып ... ... ... батылдық, адалдық сияқты
адамшылық қасиетердің құны ... ... ... ... ... өзі ... ... адам мұратын өлеңдерінде ардақталған ізгі
қасиет, азаматтық қыр сипаттардан сомдайды.Ең қарапайым сапалардан бастап
жаза келіп ... ... ... этикалық мәселелерді қамтып қисынды
философиялық жүйе жасайды.
Шәкәрімнің адам мұратының негізгі сипатына ... ... ... басы ... ... деп ... атайды. Сондықтан
Шәкәрімнің армандағаны ең алдымен еңбексүйгіш адам.
Еріншектен-салақтық
Салақтықтан – надандық...
Бірінен-бірі туады
Жоғалар сүйтіп адамдық.
Өзін-өзі жеңіп, жалқаулыққа бой алдырмай, тәннің емес, ... ... ... ... адам ғана ... ... өз өмірін ойдағыдай
өткізуі өз ... ... ... – зор ... асқан парасат иесі. Ауыл байының ... ... де жаны ашып ... ... құр «аттандап»
ешкімнің сойылын соққан емес.Әділетті ғана жақтап, «нашардың мұңын, жуанның
зұлымдығын қанша айтсақ та, ұғушы аз» []деп ... ... ... ... «Жан мақсұты – ар мен адал еңбек» [] болғанмен ... де ... ... ... ... ... ... ақыл –отқа түскен
көбелекпен бір есеп»[].
Еңбек Шәкәрім түсінігінде абстрактылы процесс емес, ең алдымен ... нәр ... ... ұштап, тәнін шынықтырып, ризығын молайтатын
еңбек. «Атымтай ... көп мал ... ... ... киім ... оған
келмегендерді өзі іздеп шығыпты» - дейді араб әлемімен үндес Шәкәрім ... ... ... бар ... бар отын жиып жүрген адамды кездестіріп,
неге Атымтай жомартқа барамағанын сұрағанда ол: «мен бүгін ... ... отын ... Енді анау ... ... шал үшін отын алып ... сау ... Атымтай асырап, тіленшіліке салып, жібермесін. Кем-кетікке
қарассын! Атымтай малмен мырзалық қылады, мені ... ... ... ... мырза екенімізді Атымтай өзі сынасын», депті-дейді.[]
«Ең алдымен барлық адамды адал, еңбек ететін жолға салу ... ... ... ... ... құтылу айласында жазған «ар ... Ол үшін ... ... ... басына арлы, ақылдыадамдарды
қойып, сол адамдардың ... ... ... туған, туашақ адамдарды қойып,
жастарды қазына қарауына алуға заң шығаруға керек те, ол заңды бұзғандарды
жазалау керек, ... ... ... ... ... ... ... бос даурығып елді бірден тура жолға салып
жіберемін демейді. «Өйткені адамның бәрі бала ... ... жай ... сәнқойлық, мақтанқұмарлықты бірінен-бірі көріп тәлім алады.
өзін-өзі тексеріп,ол әдетті қалдырып, таза ... ... ... мыңнан
біреудің қолынан келед».[] Сөйтсе де нашақорлықты баса айтып, шұқып көрсету
арқылы өз мінін өзі жойып, халқын ілгері ... ... ... ... өз ... адам ... жағымсыз мінез, іс-әрекет,
көріністерді әрі күйініп, әрі күлдіріп сынайды.
Жалқаулық, көрсеқызар, ашу, мақтан,
Арамдық, өтіріктен, ерте ... ... ... ... ... ынжықтық, солар жақтан[]
дейді Шәкәрім қандай жексұрын қасиеттерден аулақ болу ... ... ... ... қасиетке ие болу – адамшылықтан төмендеп, белгілі
хайуан түріне теңелу қаупіне әкелмек. Мысалы:
Еріншектің несі артық өліктен де,
Көп есініп ... ... ... де []
десе, мақтаншақты жуан ... ... ... алай ... көрсеқызарды
маймылға, ызақорды қабаған төбетке, ішін түземей, сыланып сыртын сылайтын
сәнқойды әтешке ... ... ... алаш ... ... ... деген екінші
қасиет - өнерлілік, кәсіпкерлік. Ойшыл еңбексіз күн өткізуден, жатып ... ... ... болып, көршіге көз сүзуден құтқаратын кәсіп
меңгеруге шақырады. Ақын азаматттың жүректілігн танытып, шығарамаларында ... ... ... ... ... кезіндегі өз кемшіліктерін әжуалап, әр
өнерді қуып уақыт өткізгеніне өкініп, артқы ұрпаққа қателеспеңдер деп ... ... ... ... ... ... атты ... өмірі» дастанында сағым секілді баяны жоқ пайдасыз өнерді
емес, ... ... ... кәсіпті игеру керектігін ескертеді.
Шәкәрімнің үшінші арманы – білімді азамат. Білім ... ... ... дайын жауаптарды жаттап ... ... ... ... ... мен ... ... қалыптасып, нені
болса да сабырмен, ақылмен шешетінін ойлы адам.
Абай табиғатындағы тұлға, азамат болудың шарты – ... ... ... пен қайратты қатар ұстауда болса, Шәкәрім азаматы ... ... ең ... сатысы. Жоғарғы айтылған жаман әдеттерді жоюға бұлар
жеткіліксіз болғандықтан... «ар білімі» деген ... ... ... ... ... ... ойластырып, пән ретінде жазып, нәпсіні жойып, адам
бойында жеке ардың қожа болып қалу жағын көздеу керек. Адам ... ... ... өзгесі оңай»...[]
«Ар білімі» деп, «ар білімі нәпсі кеселін жоюға керек» деп атап
жазған ... «ар ... ... ... ... адам
мінез-құлқының принциптері мен нормаларын зерттейтін этика ғылым ... ... ... ... ... мен ... жігін ажыратып
қана қоймай, сөзбен істе түзу, әділ жолдан аумайтын, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қажеттілікті
сезінуші(ол тұстағы қажеттіліктің алғашқысы – ... ... ... ... әрі рухани дүниеде нық бекіген, ішкі дүниесі біртұтас ... өмір ... өзі ... ... өзі ... ... ... әділет,
ынсап, мейірім көрсетіп, жамандыққа жол бермес ... ... ... ой бостандығы, көңіл тазалығы, рухани еркіндік мәселесі
Шәкәрімнің “Жастарға”, “Ашу мен ынсап”, “Дүние мен ... ... ... “Міндеу мен күндеу”, “Мал жимақ”, “Жан мен дене һәм ... ... т.б. ... ... Абай жазып кеткендей, жастардың
алды орысша оқи бастағанмен “орыстан оқыған балалардан да артық жақсы кісі
шыға ... ... ... ... ... ... ... соның қаруымен
тағы қазақты аңдысам”[] деген заманда, дін көбейіп, сенім азайған, рухани
тоқырау мкен ... ... күш ала ... ... бұл ... ... да. ... құбылыс етек алып кетсе рухани құлдықтың нәтижесі
қазақтың этнос ретінде жоғалуына әкелетінін ... ... ... ... жолмен шешуге тырысады.: 1)түрлі іліиге, дінге кеудесі ашық халқын
оларды ойсыз ... ... нені ... да сын ... ... ,толғап
игеруге, түпкі мақсатты аңдауға шақырса; 2) “Өз жаныңа үңіл!” “Нәпсіні
тый!” “Жан тілегін ... деу ... өз ... орыс ... ... болу ... ... бір күнді қызықты емес, өз рухани тарихи
тегі мен ұлттық ... ... еске ... жандандыруға тырысады.
Сонымен Шәкәрімше рух бостандығына жетудің әдістері, жолы: ... ... 3. ... ... 4. ар білімі. Тек соңғысы ғана қарым-қатынастағы
іс- ... ... және ... ... ... ... ... ұстануға
үйретпек. Осы жерде «құба төбел» ұғымын философиялық өлшем ретінде ұсынады.
Сыртын түзеп кейбіреу аласұрды,
Киіміне мақтанған бала сынды,
Ат болсын киім ... ... ... төбел істі қыл жарасымды.
Құба төбел дегенді ұқсаң керек,
Орынсызды істеме, болсаң зерек! []
«Құба төбел» - ақылдың, арлылықтың ... ... ... пен ... ... ... алтын ортаның темір қазығы.
Шәкәрім – ұлтжанды философ. Оған дәлел: әлеуметтік мәселелерге
арналған ұсақ ... ... ... ел ... ... ... қырғыз, қазақ, һәм хандар шежіресі» атты көшпенді халықтар
мәдениетіндегі хан ... ... ... ... Шәкәрім орыс
ғылымының екі ғасыр шегіндегі жетістіктерін кеңінен ... ... ... ... ... ... ... ХІІ ғасырдағы
«монғолдың құпия тарихынан» бастап, ХҮІІІ ғасырда жазылған Әбілғазы ... ... ... ... мұраны мұқият қарастырды. Шәкәрім шежіресінен
орта ғасырдағы, монғол тайпалары туралы ... ... ... ... шығу ... оның негізін құраған рулар туралы мағлұматтар жаңа
ғасыр басындағы ғылым деңгейінде. Сонымен ... ... ... ... ... ел аузындағы ескі хикая, көне аңыздар негізінде жазылған
шежіреден ... ... ... ... қазақтың ұлттық тарихы болғандығын
ата-бабалардың келгендігі, халық бостандығы мен ... ... ... деректерін тарихи көзқарастың жоқтығына қарамастан, халық
өткерген кешу жолы дұрыс ... ... алға ... ... ... бері ата ... ... өсіп-өркендеп келе жатқанын бағзы
замандардың өзінде елі ел ... ... ... ... ... ... өз
елінің өткенін мақтанышпен жазады.
Ол ел тарихын қоғамның әлеуметтік және ... ... ... ... Сол ... ыдырауы қазақ еліндегі барлық қырсық,
жолсыздық , әлеуметтік бытыраудың себебі болғандығын көрсеткісі келеді.
Қалжың емес, қам үшін ... ... деп ... түп ... ... атағанмен білім артпас». Сүйтсе де білген адам ақылы ... ... қай ... ... түйіндейді. «Көре алмай бірін-бірі
күндеймін деп, не болды ... арты ... ... ... ... ... ... да өте орынды ескертеді:
Дос мақтайды сені жақсы көрмек үшін,
Дұспан мақтар елерте бермей үшін.
Есептей есірік елін ... нені ... соны ... ... үшін[]
Мақтан үшін сарайлар салынды, космосқа кемелер ... ... ... ... ... ... қонақжайлықпен
төрімізден орын беріліп, ал ... ... ... ұлт ... ... ... да нашарлап бара жатқан кезең үшін жүз
жыл бұрын айтылған дана ... ... ... әлдеқайда мәнді кеңеске
айналып отыр.
Жалпы қай елде болмасын ағартушылық идеясы ұлттық мүддемен ... ... ... ... ... деп ... ұлтжанды ойшыл алпысқа жуық
өлеңін халқына, оның хал-жайымен рухани өмірі жағдайына арнайды. ... ... ... елді көрген, талайын сынаған Шәкәрім оларды өз
елімен салыстыра келіп, арасындағы жер мен көктей ... ... ... ... өнер, ғылым сәулесінен шет қалып, азып-тозып бара
жатқан қазағын қайтсем ел қыламын, қатарға кіргіземін деп қайғыланады.
«Елді ... не ... - ... ... деп Шәкәрім қазақтың бір-біріне
жауығып, жамандық ойлаған, бірлігі ыдырап, бас-басына бытыраған ... ... бір ... ... ... ана көздің не қылғанын.
Бірлік түгіл иман жоқ наным ... ... ... да ... ... ... ... сөзге жетсе.
Келешегі қараңғы, сорлы жұртын ... ... жолы – ... ... ... ... келеді. Жабайы тұрмыс, сүреңсіз өмірден
өркениетті мемлекет, мәдениет жұлдызына ... ... ... атты ... ... ғана іске ... насихаттайды. Қазақтың ғылым, білім,
әділет үшін қам жемей, тек мал үшін қайғыруы жетімсіз іс екенін ... бір ... ... емің ... жетеді, []
Әрі ермек, әрі пайда, әрі дұрыс
Демейді қолөнерді ешкім бұрыс.[]деп өнерді мақтайды.
«Ар мен ... ... ... ... мен ... ... ... надандығына, оның ұсақ түйек тіршілігіне күйініп, үмітсіздікке
салынғаны, сонда ой мен қайрат, ... мен ... ... , ұят, рақым, ар
көмекке келіп, саңырау надан елінің көзі мен ... оқу ... ... сондвй «сумен» суғарылған ел ғана өз нәрін алған ... ... ақыл ... ... мен ... ... сырт сұлулығын ғана ойлайтын кербездердің
есепсіз даңғайлығын, ойсыздығын сынап келіп, ... ... ... мазақ
болғаннан “іштегі нұрды” таза сақтауға, таза жүріп, адал ... ... ... “Ер қоспақ пен сөз сөйлемек” ... мен ... ... беретін салыстырмалы, психологиялық сипаттамалары
өте мәнді. Шәкәрімнің қай ... ... ... ... астасып жататын надандығы, “Шолақ ойлап шолтаңдап, бір күндік
даңғаза үшін мақтанқұмарлығы”, бір күндік даңғаза үшін ... ... ... ... ... қылады таптым деп біздің қазақ,
Онан көрген пайдасы болады аз-ақ,
Ақырында ол ісі зиян шығып,
Көрінгенге күлкі мен болар мазақ.
“Құдай ... ... күнә ... ... ант ... жан ... жалғанда немесе ақыретте,
Оңа алмастай өкпеден бір атылмақ.[]
Бұл пікірі жоқ, тұтынатын жалы жоқ, ... ... қаын ... Абай ... ... ... бейнесіне жаны күйініп, ұсақтап кеткен
қазақ баласының, ұлт ұрпағының жөнделіп, ... қуат ... ... ... ... жолы болар заман бар ма?
Жем болдық шын жексұрын надандарға,
Адастық деп отырмын айғай салып,
Бар тапқаным сол болды, амал бар ... ... ... қайнап шыққан нала-шері, меңіреу
надандыққа, рухани ... сөзі ... ... ... ... күйі, ащы зары жан айғайы “Тағы сорлы қазақ өлеңнде көрінеді:
Салынған қала ... бала ... өнер ... дана ... жері жоқ,
Еңбектің тері жоқ.
Пайдасыз шығыншыл,
Қазақтың сері жоқ.
Қазынасы тағы жоқ,
Басында бағы жоқ,
Партш барымта...
Ісінің ағы жоқ
Қуаты күші жоқ,
Түзелер кезі жоқ,
Түзетер тезі ... жүзі ... ... езі ... бақ-дәулеттен, ақылгөй данадан, жолбасшы көсемнен
сорлы қалған, неқылған бейшара елміз деп күңіренеді. Қазақта ... ... ... сезім жоқтығына қорланады, налиды.
Ей, көп халық, көп халық,
Көп те болсаң шөп халық-деп саны бар сапасы жоқ
екенін ... ұлт ... тие ... ... бұл ... өз ... үшін емес,жанына, намысына тию үшін айтады. Халықтың
бойындағы жақсы қасиеттерді ешкім ... ... ... ал жағымсыз қылықтарды
айту, өзіңді өзің аяусыз сынау өз дертіңді өзің анықтау-кеселді дерттен
құтылу ... ... ... ... қазағыңа пайда тигіз, шын жүрегіңмен ұлтыңа адал қызмет
ет деп азаматқа сын айтады:
Адамдық ... ... ... ... айнымай,
Ар сақта, оны біл.
Талаптан да, білім мен өнер үйрен,
Білімсіз, өнерсіз болады ақыл тұл.
Мақтанғанға салынба мансаптың тағы үшін
Нәпсіңе билетпе басыңның бағы ... ... қыл ... тап, жол ... ... қамы ... ... қауымға келмейсің,
Барыңды, нәріңді тірлікте бергейсің.
Ғибрат алар артыңа із ... ... ... ... барлық ірі шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... адам ... мен мезгіл моралінің көрінісі. Барлығының
түп негізі әлеуметтік жағдаяттарға барып тіреледі. ... ... ... ... ... ... өмірі, әлеумет ахуалынан
өрістейтіндігін көреміз. Басты қайшылық мінез бен мінез арасынан ... ... ... ... ... Және ... ... шешім сыры сан-саналы.
Шәкәрім адам спецификасы, оның әлеуметтік орны-моральдық белсенділігі
мен өзгертуші күшінде деп біледі. Ал оған тек ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік революция фактіге айналған, адамның
рухани дамуының негіздері өзгеріп, тұлғаны рухани ... ... ... ... ... ... қамсыздандырылмағандар мен ұлт
келещегі-жастар жайы жиі естен шығып әркім-ақ білім-қабілет дәрежесі мен
әлеуметік орнын ұмытып ... ... ... ... ... ... ... қалтасын толтыруға кірісіп жатқан заманда:
Атадан қалған ақ сауыт,
Арамға әбден былғанды.
Басшысы жоқ ... ... мен басы ... ... ... елді ... ... көп ел жүр.
Білмейді құдай ұрғанды, [ ]-деп ашынуы
мен:
“Көрмедім көш ... ... ... өңеш ... ... ... ... батырсың, айлалысың,
Қазақтың түзеттіңбе жалғыз қылын?![]
деген жан айғайы кімді де болса ойландырарлық.
Шәкәрімнің әлеуметік-этикалық көзқарастары ... ... ... обьективті процестерінің ғылыми жинақталған көрінісі болды ... ... ... де олар обьективті шындықты сақтаған, рухани
тарихымызда прогрессивті роль ... ... ... ... мен ... Ұждан
Шәкәрім өзі жасаған “жан дініне” ... ... ... ... жоғарылайтын жанның тілегі бар.Ол-ұждан.
“Жан екі өмірде де ... ... ... ... ... жан ... жоғалмайтын, бұзылмайтын
нәрсе, барған сайын жоғарылайтын нәрсе. Сондықтан тезірек жоғарылауға себеп
керек қылады.Мәселен, таза ... ... ... ... ... керек
қылады.Соның қатты керегі совесть-ұждан.
Оны осы өмір үшін керек қылмайды. Соңғы өмір үшін керек қылады. ... өмір үшін ... ... ол не ... не ... үшін ғана ... ... философиялық концепциясының қорытындысы, жұртына
ұсынар ... ... ... ... әдіс пен ... ... негізінен,тіршілік, имандылық адамшылық өлшемі ретінде
бір ұғымды алып, оны үш ... ... ... ... ... ... және орта Азия аймақтарына ... ... ... екі ... ... үш нәрсе: ізгі іс ... ... ұят, ... және үш пайдасыз нәрсе бар: жауыздық,
жалғандық, ... ... ... ... адам бойында үш нәрсе қатар
сақталуға тиіс ақыл, ... ... ... адам ... қор ... ... бар. Сонан қашпақ керек әуелі – надандық, ... ... деп ... ... ... әділет, ынсап, мейірім дейді Шәкәрім.
“Адам баласының ауыр күн көрістен құтылып, бақытты болуына себеп
болатын Европадағы ғылымды мен екі ... ... ... бірі ар ... дене ... ... дегеніміз- “әділдік”, дейді, -Сұлтанмахмұт
Тек бұлар ғана емес қазақ ақын, ... ... ... адам жанына қажетті қасиеттер тізімі ұзын. Шәкәрім неліктен
солардың ішінен ... ... ... ... және ол ... ішінде
неге әділет бірінші тұр? Адам мен ... мен ... ... ... ... өткендіктен бе? Әлде, ұғым тамыры әріде жатыр ма?
Платон өзінің идеалды мемлекет тұрғындарын үш ... ... ... ... ... ... адамдар,
өндірушілер-кәсіпкерлер мен диқандар.Осы үш сословиеге тура келетін үш ізгі
қасиет бар:даналық-философтардың ерекшелігі, батырлық-әскердің ... ... ... ... және ... ... ортақ тиісті, сонымен
қатар бәрінен жоғарғы тұрған ізгі қасиет бар.Ол-әділдік.
Осылайша басы Платоннан ... ... ... философтары
әділдікті жанға, ақыл-ойға сай және оған қажет ізгілік ... ... тану ... ... ... ... принципі ең
алдымен өз-өзін адамшылық жағынан жетілдіру дегенді,ал жетілу шыңы-ақиқатты
түсіну,әлемдік жанға қосылуды білдіреді.Адам ... ішкі ... ... (ыза),тілек және әділет деп төрт қасиет аталады.Төртеуінің ішінде
соңғысы алдыңғы үшеуін жүйелеп ... ... осы ... және ... ... ... деп насихатталады.Мысалы,Әл-Ғазали
адам жанының моральдық қасиеттерін талдай келіп, “орталық” немесе “мөлшер”,
“өлшем” концепциясын былай ... жаны ... ... ... екі ұшы бар. Бір ... ... Екінші жағынан-
кемшілік.Екеуінің арасынлда мөлшер, орталық жағдай болуы мүмкін. Осы “ара”
немесе “орта”ізгілік ... ... Төрт ізгі ... мынадай кемістіктер қарсы тұрады:
даналыққа-ақымақтық ... ... ... ... мен кемістіктер адамның сыртқы ... ішкі ... ... ... Әл-Ғазали әділдіктің
қарама-қарсылығы жоқ деп есептейді. Сондықтан ол өлшем немесе үлгі ... ... ... жағдайы” (1)болмақ.
Ұжданның келесі ұғымы-мейірім.Бұл ... ... ... ... ... мағнасында қолданылып тұр.Өте ертеден келе
жатқан мәңгі гуманистік ұғымдардың ... ... пен ... барлық
діндерде екздесетін,қарастырылатын ... ... ... ... ... ... ... құдай жолы,
құдайды мойындаушылық-тек жаратқанды ғана мойындап қоймай, оған ... оның ... ... деп ... ... кім ... ... сол биік болмақ.Құдай құдіреті әділет пен ... ... ... ... ... ... тану ісіндегі басты түсінік ретінде ... ... ... ... ... Әл-Халладж, ибн-Араби, т.б
Махаббат философиясы өздерін халықтан алыстатып, дінді ... ... ... ... ... ... ... бір түрі
болатын.Дін басылары бұл жалған дүниеде құдайға құлшылық етсең ақысына бақи
дүниеде жаның жәннатқа ... ... ... махаббатта сауда жоқ, адам
Алланы ешбір дәлелсіз шын жүректен сүюі керек дейді.
Шәкәрім ... ... ... ... және белгісі ретінде
қарастырады.Алла емес, мейірім-махаббат субьектісі-бүкіл адамзат ... ... мен өлім ... ... ... ... ең керегі-
имандылық деп әр адамның өз рухани болмысының шынайлығын сақтауға шақырады.
Ынсап. Көшпенді өмір ... азға ... ... ... ... халқы ынсап
пен ашкөздік, байлық пен дүниеқоныздылық, ұстамдылық пен ... көп мән ... ... төрт ... ... 2.Дәулет,
3.Ақыл, 4.Қанағат болып келуі тегін емес. Байлық пен ... ... ... қашан да байлық, ал байлық үнемі дәулет бола
бермейді.Байлықты жинай білсе, оны ... ... ... ... және
ең бастысы, адал жолмен тапса-ол дәулет.Дәулет-ғұмыр сүру үшін, ақырет
қамын ойлау үшін ... үшін мал ... үшін ... көз сүзбестін қамы үшін жи
Арын сатпа,терің сой,адалды ... пен ... ар үшін ... еңбекке,дәулет дайын
Жаратқан жоқ,жатсың деп,бір құдайың [] дейді
Шәкәрім «Мал ... ... ... адам «дәулетті» «байлықтан»
ажырата немесе айыра алады. Ақылсыз ынсапсыздық иесі байлықтың құлы болмақ:
Адам жиып мақтанған дәулет емес
Алдымызда бір күн бар есеп ... ... ... ұғымын Сократтағы ұстамдылық мағынасында қолданады.
Шәкәрім түсінігінде тұрмыстағы ... ішкі ... ... ... Абай ... ақыл шолақ» деп, ғылымды- білім мен ... ... ... ... ... баса ... адам ... ақыл,
қайрат, жүректі қатар ұстауға шақырып, ... ... ... ... ... ... сезім мүшелерінен хабар алып отыратын мидағы ... таза ... ... ... ... ... түйінін жүрекке
әкеліп тірей береді. «Шын бақ деген –шын таза жүрек ... «Шын ... атты ... ... ... тату тұруға негіңзгісі-адал еңбек,
ақ жүрек, арлы ақыл ... ... ... «Мен ... екі жасқа
келгенше» дем басталатын әңгімесінде.
Ұждан- ... ... бен ... ... пен ... ... жан ... сұранысы. Онтологиялық жағынан қарастыратын
болсақ,Ұждан-жаннан, жан Алғашқы ... ... ... талдау
барысында байқағанымыздай, әрбір адамның ... ... ... ... (оған дәлел: ерік, мақсат, ой, талап, сезім, ... ... ... ... ... ... «жанымның неге ұмтылатынын» «ұжданды
тілейтінін» кей адам надандықтан біле ... діни ... мен ... ... ... ... ғана ... қалың бұқараны қамтығандықтан формальды рәсімдерін
шала-шарпы орындап отыратын халқының діннің ... ... ... ... «Мұсылмандық шартын» жазып қазақтың діни сауатын ашпақ
болған Шәкәрім Тәңіріні, табиғатты, ... ... ... ... ... Оның ... ... шәкәрім теориясында қалың халық
мойынұсынғысы келетін Тәңірісі де, оның өзі ... ... ... ... да
бар.және сол жаратылыстың ең жоғкарғы түрі Адам да бар.
Шәкәрім жүйесінің ерекшелігі мынада: Адамды Тәңірі ... ... тиіс ... ... ... адам ... және болады. Немесе
адам құрылымының басты компоненті- ұждан. ... ... ішкі ... статусы-«хайуанның арам,насы» дәрежесіне дейін төмендейді. Яғни,
адам ұждансыз да өмір сүре алады. ... ... ... ... ... ... ... күші-ұждан болмағандықтан нашар қасиеттер
(нәпсі, зорлық, ... ... ... ... ... Ал оны ... соң не елемеу, не тыйым салу, аскеза арқылы
тазартып алу ... ... ... ... ортақ: көрер қызығы,
қайғысы осы екі дүние аралығында өмір мен өлім ... ... ... ... ... өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден
нанса, оның жүрегін ешнәрсе қарайта алмайды, нана алмаған ... ... ... ... жол, заң ... алмайды.( )
Осылайша қазақтың Сократы Шәкәрім ... ... өмір ... ... емес, адамның өзінен іздейді және табады. Қозғалыс
сыртқа ... ... өз ... ... Не ... ... ... немесе әлеуметтік прогресс адамшылықтың кепілі бола алмайды.Тек қана
ұждан.
1.Шәкәрім түсінігіндегі «нәпсіні жойып,адам бойында жеке ... қожа ... ... ... ар ... негізі осы. Адам болмысының, сыры, адам
табиғатының кілті ұжданда тұр.Әрбір ел, мемлекет ... ... ... ... ... кеселін тыйып, ұжданын аршып алғанда ғана әділетті
қоғам, дәулетті тұрмыс, адамдар арасындағы мейір-шапағатты қарым-қатынасқа
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... сенім қайтадан адамға алып келеді. Және
Шәкәрімдегі сенім абстрактылы гуманизмге емес, ... ... оның ... сол ... ... гармониясына негізделеді.
3.Шәкәрім діндар емес, ал оның философиясы діни-этикалық емес дейтініміз
осы дан. Өйткені Шәкәрім діни ... ... ... қарастырады
және адам мәселесін осы тұрғыдан шешеді: адамға жұбанышты мақтанышты,
сүйінішті адамның өзінен тауып ... ... ... ... обьектісіне айналдырмаған өз
халқының жанына жақын, ... ... ... ... ... жасаудағы ойшылдың интеллектуалдық потенциалын атап ... ... ерік ... ... ... саналы
біліммен, саналы мінезбен шебер астасады. Теодиция мәселелеріне Шәкәрім
арнайы тоқталған емес.
Бірақ оның ... бз ... үшін ... жанының
қараңғылығы мен жетілмегендігінің, кемелсіздігінің ... ... ... Жер беті немесе байлық, Шәкәрім түсінігінше,
өздігінен жамандыққа айналмайды. ... олар адам ... ... ... ... ... ... зұлымдық, Шәкәрімше, ненің
ақ, ненің дұрыс ... ... ... адам ... ... көрсетеді.
Сөйтіп, адам ізгілік пен зұлымдық екеуінің бірін таңдауға ерікті.
Бірақ, өз толғамының салдарынан ... ... ... ... ... , ізгі ... ... білім қаншалықты көп болған сайын тағдыр
еркіндігі мен ... ... ... ... Адам ... жазылған құпия ашылғанда, ол ешкімнің ... ... ... ... ... ... әрекет еткен жағдайда бостандыққа жетеді.
Шәкәрім адамның өз тағдыры алдындағы ерік бостандығының шектеулілігін
мойындағанмен, адам бостандығы ақыл мен еріктің ... деп ... ... ... ... ... ... таным дәрежесімен анықталады,
сондықтан адам өз ... ... өз ... ... ... ... ... қағып бақ, бәле келсе
Бәрін құдай қылады дегенге ерме.
Қаза ... ... иә ... бір ... себебінен[]
Екіншіден, Шәкәрім түсінігінде, субстанция еркін, ... оның ... өз жеке ... қажеттігінен туады. Осылайша Шәкәрім дүниеде
қажеттіліктің үстемдік ететінін қостайды. Тағдырға мойынұсыну, ... ... ... ... адам өзі ақиқат деп ... ... ... ... ... ... ... өмір қу есерлерге ,
Есерлікпен жолығар кеселдерге.
Ол екеуі мін ... мін ... ... ... ... ... өз тағдыр теориясында адам бірлігін оның физиологиялық, сезімдік
және интеллектуалдық ... ... ... ... ... ХIXғасырда білімнен мешеу қалған қазақ даласында
арнайы оқу орнында ... дала ... өзі ... мен ... ... оның жалпы (бүтін, тұтас) және жеке (бөлшек)
физиологиялық және пихологиялы қ арасындағы ... ... ... ... ... гипотекалық олқылықтарға жол беріп
қойып жатты. Соған қарамастан ... осы ... ... ... қоймаған көптеген теориялардан жоға ры көтерілді.
Шәкәрім Қазақстанда алғашқылардың бірі ... адам ... ... ... тұрғыдан анализдеуге, жаңа антропологиялық
ұғымдар ... ... ... «жандық»проце стерді түсіндіруге тырысты.
Сол кездегі ғылым дәрежесінің, ойшыл ... ... ... ... кеш қалыптасуына қарамастан Шәкәрім үлкен
философиялық жетістік ... ... ... ... идеялық бағдары арқылы қазақ ... ... ... салды. Шәкәрімнің философиялық ойлау
формасының өзі сол ... ... ... философиялық дәстүр жағдайында
азаматтық ерлік болатын.
Қорытынды
Зерттеу нәтижесі қазақ ойшылы Шәкәрім Құдайбердіұлының адамға деген
философиялық ... өэ ... ... сай ... де соны
гуманистік сипаттағы философиялық жүйе жасағанын көрсетті.
Шәкәрім дүниетанымы қалыптасуының ... ... ... қарастырылатын бірінші тараудағы қорытындылар
нәтижесінде мынадай ... ... ... ... аяғы мен ÕÕ ... ... тарихи әлеуметтік саяси ... ... ... ... экономикалық ілгерілеуге, елдің жалпы
тіршілік жағдацының жоғарылауына әкелді. Біраө мұндай прогресс өте ... ... ... көп ғасырлық өмір салты, әлеуметтік құрылымы,
соловиелік иерархиясы, рухани құндылықтары тапталды және ... ... ... ... таса ... ... қатігездік, цинизм
сияқты т. б. қасиеттері айқын көрініс береді. Адам, тұлға мәні төмендеді
және оны ... ... ... ... ... ... қирады. Адам
өмірінің жан-дүниесінің ұлылығы мен ... ... ... ... ... тірегі-сенім-наным, мұраттарының түгел жойылғандығы
анықталды. Ал ... ... жан мен ... ... ... ... ... есепшілдер мен айлакерлер ғана жеңетін ... ... ... ... ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
Oңтүстік Aфрикa Республикaсы сыртқы сaясaтының негізгі бaғыттaры50 бет
«Alatau Dairy» ЖШС-ның ұйымдастырушылық құрылымы мен қызметінің негізгі бағыттары29 бет
Абайдың ақын шәкірті шәкәрім құдайбердіұлы24 бет
АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІНДЕГІ ШАРУАШЫЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРДЫ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМДЕРІН ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ26 бет
Ағарту ісінің басты бағыттары9 бет
Банк балансының активі мен пассивін теңгерімді басқару арқылы өтімділікті қамтамасыз ету бағыттары56 бет
БАНКТІК МАРКЕТИНГТІҢ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ19 бет
Батыс еропалық саяси және құқықтық ойдың негізгі бағыттары20 бет
Бағдарламау бағыттарын топтастыру және олардың ерекшеліктері10 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь