Орталық жүйке жүйесі [ 13 бет ]

I. Кіріспе
1. Орталық жүйке жүйесі

II. Негізгі бөлім
1. Орталық жүйке жүйесінің қалыптасуы
2. Қозу мен тежелу
3. Нервтер мен нерв талшықтары
4. Ми мен жұлын

III. Қорытынды
Орталық жүйке жүйесі (systema nervosum centrale) – адам мен жануарлардың жүйке клеткалары (нейрондар) мен оның өсінділерінен тұратын жүйке жүйесінің ең негізгі бөлігі. Орталық жүйке жүйесі омыртқасыз жануарларда бір-бірімен тізбектеле орналасқан жүйке түйіндерінен (ганглийлерден), ал омыртқалы жануарларда жұлын мен мидан тұрады. Тірі организмді құрайтын түрлі органдар жүйелерінің қызметтерін үйлестіріп, реттеп отырады. Осы қызметтерді Орталық жүйке жүйесі жұлын жүйкелері (31 жұп) мен ми жүйкелері (12 жұп) арқылы атқарады. Бұл жүйкелер омыртқааралық және вегетативтік жүйке түйіндерімен бірге шеткі жүйке жүйесін құрады. Әр түрлі рецепторлардан тітіркену процесінде пайда болатын жүйке импульстары орталыққа тепкіш (афферентік) жүйке талшықтары арқылы Орталық жүйке жүйесіне келеді. Бұл жерде импульс мәліметтері өңделіп, Орталық жүйке жүйесінің орындаушы бөлімдері – орталықтан тепкіш (эфференттік) жүйке талшықтары арқылы “бұйрықты” тиісті орнына жеткізеді. Нәтижесінде Орталық жүйке жүйесінің ең негізгі қызметі – рефлекстің жүзеге асуын қамтамасыз етеді.
Орталық жүйке жүйесінің қалыптасуы – Орталық жүйке жүйесінің өз ішіндегі, сондай-ақ, оны организмнің барлық органдары және тіндерімен байланыстыратын өткізгіш жолдардың пайда болуына әкеледі. Орталық жүйке жүйесінде сомалық (анималдық) және вегетативтік жүйке жүйелерінің орталықтары орналасқан. Сомалық жүйке жүйесі сыртқы тітіркендіргіштерді қабылдайды және қаңқа бұлшық еттерінің қызметін басқарады, ол организмнің қимыл-қозғалысын, сыртқы ортада бір жерден екінші жерге жылжуын қамтамасыз етеді. Орталық ми қыртысында орналасқан – айқын шектелген шекарасы жоқ, ядро және шашыраған бөліктерден тұрады. Ми қыртысынан шыққан импульстер ми сабауы мен жұлындағы қозғалтқыш ядролар арқылы бұлшық еттерді қозғалысқа келтіреді. Вегетативтік жүйке жүйесі ішкі органдардың қызметін, зат алмасуды, өсіп-өну процестерін реттейді. Вегетативтік жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлігінің орта ми көпірінде, ортаңғы және сопақша мида, жұлынның сегізкөздік бунағында;
1. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. Оқулық,5-ші басылым. Алматы,2004.
2. Жарықбаев Қ. Психология. Пед. училищелерге арналған,2-ші басылым. Алматы,1982.
3. Психология адамзат ақыл ойының қазынасы. Алматы,2005.
4. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. Алматы,1992.
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы,1993.
6. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. Алматы,1996.
7. Ткаченко Б.И «Қалыпты адам физиологиясы» 2005жыл
8. Сатпаева К « Адам физиологияясы»
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Еуразия гуманитарлық институты
Гуманитарлық факультеті
Тарих кафедрасы
Орталық жүйке жүйесі
Орындаған: Қүрманғалиева Т.Ө.
Тексерген: Муликова А.С.
Астана 2013жыл
Жоспар:
I. Кіріспе
1. Орталық жүйке ... ... ... ... ... ... қалыптасуы
2. Қозу мен тежелу
3. Нервтер мен нерв талшықтары
4. Ми мен жұлын
III. Қорытынды
Орталық жүйке жүйесі (systema nervosum ... – адам ... ... ... (нейрондар) мен оның өсінділерінен тұратын
жүйке жүйесінің ең негізгі бөлігі. Орталық ... ... ... ... тізбектеле орналасқан жүйке ... ал ... ... ... мен ... ... Тірі
организмді құрайтын түрлі органдар жүйелерінің қызметтерін үйлестіріп,
реттеп ... Осы ... ... жүйке жүйесі жұлын жүйкелері (31
жұп) мен ми жүйкелері (12 жұп) арқылы атқарады. Бұл жүйкелер ... ... ... ... ... ... ... жүйесін құрады. Әр
түрлі рецепторлардан тітіркену процесінде пайда ... ... ... ... ... ... талшықтары арқылы Орталық ... ... Бұл ... ... ... ... Орталық жүйке
жүйесінің орындаушы бөлімдері – орталықтан ... ... ... ... ... тиісті орнына жеткізеді. Нәтижесінде ... ... ең ... ...... ... асуын қамтамасыз
етеді.
Орталық жүйке жүйесінің қалыптасуы – ... ... ... ... ... оны ... барлық органдары және тіндерімен
байланыстыратын өткізгіш жолдардың ... ... ... ... ... ... (анималдық) және вегетативтік ... ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштерді
қабылдайды және қаңқа бұлшық еттерінің қызметін басқарады, ол ... ... ... бір ... ... ... ... қамтамасыз
етеді. Орталық ми қыртысында орналасқан – ... ... ... жоқ,
ядро және шашыраған бөліктерден тұрады. Ми қыртысынан ... ... ... мен ... ... ... ... бұлшық еттерді қозғалысқа
келтіреді. Вегетативтік жүйке жүйесі ішкі ... ... ... ... процестерін реттейді. Вегетативтік жүйке ... ... орта ми ... ... және ... мида,
жұлынның сегізкөздік бунағында; симпатикалық бөлігінің орталық жұлынның
VІІІ мойындық, І – XІІ кеуделік, І – ІІ ... ... ... екі ... де қызметін біріктіріп басқаратын жоғ. вегетативтік
орталық – ... сұр ... ... болады. Адам мен ... ... ... және қыртыс асты (базальді) ядролары Орталық жүйке
жүйесінің жоғары дәрежелі ... ... іске ... ... ... ... мінез-құлқы, оның санасы мен ... ең ... осы ми ... ... ... арқылы іске асады.
Жүйке орталығы деп - бірыңғай қызмет атқаратын орталық жүйке
жүйесінін белгілі бір жерінде топталған ... ... ... ... ... жүйесінде өз орталығы болады. Орталық жүйке ... ... ... орталықтар үркерлерінен тұрады. Орталық
жүйке жүйесінде қозу тек түйіспелер арқылы тарайды. ... ... ... ... физиологиялық қасиеттеріне байланысты.
Қозу әр түйіспеде 0,2-0,5 ме кідіріп, жүйке орталынғынан баяу өтеді.
Жүйке орталығын үздіксіз тітіркендіру ... оның ет және ... ... тез ... ... Бұл, біріншіден,
түйіспелерде медиаторлар мөлшерінің, екіншіден, нейтрон денесіндегі қуат
қорының азаюынан, үшіншіден, нейрондарға оттегі жетіспеуінен (гипоксия)
болады. Қозудың бастапқы толқыны ... ... баяу ... ... жылдамырақ өтеді. Бастапқы қозу келесі қозудың өтуін жеңілдетіп,
жүйке орталығында із ... ... ... қозу ... жол ... оның ... жеңілдетеді. Жүйке орталығында қозудың жиілігі мен күші
тітіркендіргіштін жиілігі мен күшіне тең бола бермейді. Жеке
тітіркендіргішке жауап ретінде жүйке ... ... қозу ... ... ... ... қарағанда оған қайырылатып жауап
(рефлекстік әсерленіс) уақыты жағынан әлдеқайда ұзағырақ. Қабылдағышты
тітіркендіру тоқтағанымен жүйке орталығында қозу көпке дейін ... ... ... ... ... деп ... мен конвергенци. Қоздыру ерекшелігі осы екі
құбылысқа байланысты. Бір аксон тармақталып ... ... да ... ... яғни бір нейрон аксонының серпінісі бірдей
бірнеше нейронды қоздырады. Мұндай құбылыс дивергенция (тармақталыс) деп
аталады. Бұған қарама-қарсы құбылыс - конвергенция (түйістіріліс), яғни
бірнеше ... ... ... ... бір ... азғана нейронда
жинауы.
Орталық жүйке жүйесінде тежелу арнайы тежеуші ... ... ... ... Реншоу жасушасы табылды. Бұл жасуша жұлын
мотонейронының айналасында орналасқан. Оны мотонейрон аксоңының бұтағы
қоздыра ды. Тежелуші жасушалар ... әр ... ... Тежеуші нейроның
аксонытның ұшыпан тежелу медиаторы (гаммааминмай қышқылы не ... ... да оның ... түйіспеден кейінгі тежеуші потенцил пайда болады.
Орталық жүйке жүйесінің негізгі кпметі - рефлекс ... ... ... ... ... ... беру деген мағынада. Рефлекс
сөзін тұңғыш рет қолданған француз философы Рене Декарт (1664 ж.), оған
ғылыми сипаттама берген чех ғалымы Прохаска (1817 ж.). ... ... одан әрі ... ... теорияны пайымдағандар орыс ғалымдары
И.М. Сеченов, И.П. Павлов, П.К. Анохин.
Рефлекстерді келістіріп ... ... ... ... ... ... мен ... өткізу ерекшеліктері әсіресе жинақы қозу,
конвергеция мен окклюзияның маңызы өте зор. Бұлармен қатар орталық жүйке
жүйесіндегі кездесетін бірнеше құбылыстар (принциптер) рефлекстерді
үйлестіру ... ... қозу мен ... ... (иррадиациясы), бір
жерге шоғырлануы (концентрациясы), үрдістердің индукциясы мен реципроктық
тежелу, доминаттық қозу, кері ... ... ... жол. Жүйке орталығында
пайда болған бір үрдіс екінші қарама-қарсы үрдістін тууына ... ... ... ... ... жүйесінде қозу тежелуді, тежелу қозуды
тудырады. Мәселен, жұлынның бір сегментін жартысында бұғу орталығы қозады.
Мұнымен бірге екінші жартысындағы жазу орталығы қозыт, бұгу ... ... осы ... ... бірін-бірі алмастырады.
Индукция себебінен пайда болған тежелуді Ч. Шерингтон репрокцииялық
(жегілген немесе қосарланыс) ... деп ... ... ... бір сәтте орталықта қарама-қарсы қозғалтатын қимыл рефлекстері
тумайды Бұл құбылыс рефлекстердің бір-бірімен үйлесуін қамтамасыз етеді.
Қозу физиологиясы. Тірі организмдер екі ... ... ... физиологиялық тыныштық және физиологиялық белсенділік.
Физиологиялық тыныштық деп организмнің көзін жұмып, тыныш, ештеңені
ойламай, тыңдамай, денесін босатып, ... ояу ... ... ... ... ... ... тіршілігіне қажетті құрылымдары (жүрек-қан
тамырлар, тыныс алу, зәр шығару т.с.с) белгілі шамада қызмет ... ... ... ... белгілі мөлшерде зат алмасуы жүріп жатады.
Осындай қалыпта жатқанда сыртқы ортаның қандай да болмасын бір жағдайлары
әсер етсе, организм физиологиялық тыныштықтан физиологиялық ... ... ... да ... жеке ... ... мүшелер жүйесі,
тіпті бүкіл организмнің қызмет атқаратын жағдайын физиологиялық белсенділік
дейді.
Физиологиялық белсенділік кезінде зат алмасуы артады, ... ... ... ... Мысалы, тамақ ішкеннен кейін ас қорыту мүшелері
қызмет атқаруына байланысты оларға қоса жұрек-қан тамырлар, тыныс, зәр
шығару жүйелерінің қызметі күшейеді. Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ... көпшілік тірі клеткалардың тітіркену қасиеті болады.
Сыртқы және ішкі орталардың түрлі әсерлеріне жауап беру қабілетін тітіркену
деп ... ... ... өзін ... деп ... Сыртқы және
ішкі орталардың әсерінен организм, оның жеке ұлпалары ... ... ... ... ... қарай төртке
бөледі: физикалық, химиялық, физико-химиялық және биологиялық
тітіркендіргіштер.
Физикалық тітіркендіргіштер деп түрлі механикалық (соққы, ... т.б) және ... ... ... ... ... ... органикалық және
бейорганикалық заттар, дәрілер, улы заттар, сілтілер, қышқылдар, түздар
және олардың ертінділері тәрізді көптеген химиялық заттардың әсері жатады.
Физико-химиялық тітіркендіргіштерге ... ... ... осмостық қысымы, иондардың (аниондар мен катиондар) және
түрлі заттардың концентрация айырмашылықтарының әсері (айталық, 5% және 7%
тұз қышқылының ертінділерінің әсерінің айырмашылығы) ... ... ... ... және ... ... болады.
Тітіркендіргіштердің әсерінен тітіркене алатын ұлпаларды тітіркенгіш
ұлпалар деп атайды. Оларға нерв, ет, без ұлпалары жатады. Олар
тітіркендіргіштің ... ... ... ... Қ о з у ... ұлпалардың
қызметінің үрдісі. Қозу кезінде бұл ұлпалардың электрлік және биохимиялық
қасиеттері өзгереді, ұлпалардың қызметі ... ... ... ... ... әсер ... ... ұлпалардың қозуы бәсеңдейді
немесе мүлде тоқтап қалады. Мұны т е ж е л у деп ... ... де ... тірі ... ... ... ... күйі. Бірақ тежелу кезінде
жеке мүшелерде немесе организмде бұрын басталған қызмет баяулайды, я
болмаса мүлде тоқталады.
Тірі ... ... ... ... ... ... ... организмдерде сыртқы және ішкі орталардың мәліметтерін қабылдап,
сақтап, талдап, бір жерден екінші жерге жеткізу, ... ... ... ... даму ... ... ... сигналдары арқылы іске
асады.
Электр күшін тудыратын энергия клетка мембранасының ішкі және сыртқы
жағында орналасқан оң (+) зарядты натрий, ... ... ... ... теріс зарядты (-) аниондарға байланысты. Олардың бір-біріне
градиенттік қатынасы (мембрананың иондық тартқышы) деп аталатын арнайы
молекулалық құрылымның қызметіне негізделген. Энергия көзі саналатын ... - ... ... (АТФ) ферменттердің әсерінен ыдырау
кезінде пайда болатын энергияны ... зат ... ... болатын
энергияны) жұмсайды.
Тьшыштықтағы клетка мембранасының сырты мен ішіндегі потенциал
айырмашылықтарын мембрананың потенциалы немесе тыныштық тоғы деп атайды.
Қызмет ... ... ... мен тыныштықтағы клетка
мембранасының потенциал айырмашылығын әрекет потенциалы дейді.
Тыныштық потенциалы 50-90 мВ-қа дейін болады.
2. Нейронныц құрылысы мен қызметі
Жүйке ... ... мен ... ... -нерв клеткасы немесе
н е й р о н. Орталық жүйке ... ... ... ... ... ... мен ... нерв ұлпасын құрайды. Глиялар нерв
клеткаларының тірегі болып, оны ... және ... ... ... Жаңа туған нәрестенің нейрондарының саны глиялардан
анағұрлым көп болады. 20-30 жаста олардың саны бір-бірімен ... ... ... жасы ұлғайған сайын нейрондардың үлесі азайып, глиялардың
үлесі көбейеді.
Нейрофибрилдер ұзын молекулалы белоктардан тұрады. Нейрон ұзақ ... олар ... та ... ... ... ... с о м а ... Оның пішіні әртүрлі: сопақша, ұршық тәрізді, дөңгелек, домалақ, үш
бұрышты, төрт бұрышты, жұлдыз ... т.б. ... ... - нерв ... ... Ұзын ... а к с о н ... аксон
- тірек деген мағынада), қысқа талшықтарын д е н д р и т деп ... - ... ... ... ... м и е л и н ... бар. ... -
ақ май тәрізді (липид) заттан түзілген. Ол әрбір 1,5-2 см сайын үзіліп,
Ранвье белдеуіне айналады. Аксон арқылы нерв ... ... ... жұмысшы мүшеге нерв импульстері тасылады. Мүшелерге келген
аксонның ұшы тармақталып нерв ... ... Нерв ... ... екі түрлі болып келеді: сезгіш үштар -рецепторлар және қозғаушы
ұштар -эффекторлар. Рецепторлар сыртқы және ішкі ... ... да ... ... нерв импульстеріне - қ о з у ғ а айналдырады. Ал
эффектор орталық жүйке жүйесінен келген қозуды ... ... ... ... байланысы с и н а п с деп аталатын арнайы
ерекше құрылым арқылы іске асады.
Дендриттер - тармақталған қысқа өсінділер. ... ... сәл ... Бұл - ... басқа клеткалармен ұштасу ауданын
үлкейтеді. Нерв клеткаларының аксоны көбіне ... ... ... ғана екі ... ... Олар ұзын ... бірнеше сантиметрден
1-1,5 метрге дейін. Дендриттер көп болады. Олар - нейронның кірер есігі, ал
аксондар - шығар есігі. Дендриттердің бүртіктері бала ... ... ... ... мен ... ... 3 бөлімнен тұрады:
пресинапстық (синапстың алдындағы), синапс саңлауы және постсинапстық
(синапстың соңындағы) бөлімдер. Пресинапстық ... ... бар. ... ... ... ... ... ұшы -
синапс түймешесінің қабығы. Синапс түймешесінің іші синапстық көбікке толы
болады.
Бұл көбік медиатор деп аталатын белсенді химиялык заттан тұрады (лат.
медиатор - ... ... ... ... ... ... ... жерінің қабығын постсинапстық мембрана деп атайды.
Пресинапстық және постсинапстық мембраналардың арасында синапс с а ң л а ... ... Ол - ... ... ... толы кеңістік.
Әрбір нейронның денесіндегі синапстардың саны 100, тіпті бірнеше
мыңға дейін болуы мүмкін. Ал ... нерв ... 10 ... ... ... ... кезде жұлын мен мидың түрлі бөлімдерінде 2 түрлі синапстар
бар екені анықталды: қоздырушы және ... ... ... ... тежеуші нейрондардың аксондарының ұштарында тежеуші медиатор
болады да, ол қабылдаушы ... ... әсер ... Ми ... ... амин май ... (ГАМК) тежеуші медиатор ролін
атқарады.
Әрбір нерв клеткаларында көптеген тежеуші және ... ... Бұл нерв ... бір-бірімен байланысты қызмет атқаруын
қамтамасыз етеді.
Нерв талшығы арқылы келген қозу синапстық көбіктегі медиатордың
пресинапстық мембранасынан өтіп, ... ... ... ... ... ... синапс аралығындағы клеткаралық сұйықта диффузды түрде тарап,
постсинапстық мембрананы тітіркендіреді. Постсинапстық мембранада
медиатордың әсері қайтадан қозуға ... миы ... ... ... сайын оның синапстары көп болады.
Сондықтан жаңа туған нәрестелерде синапстар аз болып, ер жеткен сайын
көбейе түсіп, ересек адамда өте көп ... мен нерв ... ... ... ... ... ... нерв т а л ш ы қ т а р ьі деп атайды. Нерв
талшықтары 2 түрлі болады: миелинді және ... ... ... ... миелин қабығы қоршаған, ал миелинсіз талшықтың сыртын тек
қана ... ... ... ... ... нерв ... ... болмаса, оның бойымен қозу үздіксіз
жүреді. Бір жерде пайда болған әрекет потенциалы ... ... ... ... Әрекет потенциалының пайда болуы клеткалық
мембрананың бойында натрий мен калий иондарының мөлшерінің өзгеруіне
байланысты пайда болады. Бірақ клеткалық ... ... ... Тек қана оның бір ... ... жеріндегі иондардың кезекпе-
кезек өзгеруінен болады. Сонда нерв талшығының бойымен әрекет потенциалы
ғана тарайды. Әрекет потенциалы, нерв ... қозу ... ... ... ... ... нерв ... белгілі бір жерінен 1
секундта 100 әрекет потенциалы, немесе 100 нерв импульстері, немесе 100
қозу толқыны өтті деуге болады.
Миелинді нерв талшығы ... нерв ... ... өте алмайды.
Мұндай жағдайда бір Ранвье белдеуінен екінші белдеуге нерв импульстері
секіріп өтіп, қозудың қозғалысы жылдамданады. Нерв ... ... ... ... ... де ... диаметрі жуандаған сайын қозудың
өту жылдамдығы тездейді. Нерв талшықтарын олардың диаметріне байланысты 3
топқа бөледі: А, В, С талшықтары. А талшықтарының ... 22 мк, ... ... болады. Бұл талшықтар арқылы қозудың өту жылдамдығы секундына
120 м. В тобының нерв талшықтарының да миелин қабығы болады. Олардың
диаметрі 3 ... ... ... ... ... ... 5 м. С ... диаметрі өте жіңішке: І мк-ға дейін. Олардың миелин қабығы
болмайды, қозуды өткізу жылдамдығы секундына 2 м. ... ... ... талшықтары көбірек болады. Бірақ бала өскен сайын нерв ... ... ... ... де, шеткі жүйке жүйесінде де қозуды өткізу
жылдамдығы артады.
Қозуды орталыққа өткізетін нервтерді орталыққа тепкіш немесе
афференттік нервтер деп ... ал ... ... ... ... таситын
нервтерді орталықтан тепкіш немесе эфференттік нерв дейді. Жүйкенің
көпшілігі аралас нервтерден тұрады. Оның құрамында афференттік және
эфференттік нервтер болады.
Жүйке жүйесінің маңызы. ... ... ... ... ... ... ... анықтауға болады:
- мүшелерді бір-бірімен байланыстырып, организмнің бір тұтастығын іске
асырады;
- денедегі барлық мүшелердің және мүшелер жұйелерінің қызметтерін реттейді;
- ... ... ... ... ... ... ... жағдайларына организмді бейімдейді;
- денедегі барлық клеткалардың, ұлпалардың, мүшелердің, бүкіл организмнің
тірлігін қамтамасыз етеді.
Орталық жүйке жүйесі ми мен жұлыннан ... ... - ... ... ұзындығы ересек адамда жарты метрге жуық, салмағы 37-
38 г. жұлынның жоғарғы жағы сопақша мимен жалғасады да ... ... ... тұсында бітеді. Жұлын арасы қосылып кеткен симметриялы
оң және сол жақ екі жарты бөлімдерден тұрады. Адамның ... ... (лат. ... -бөлік, кесінді) тұрады: 8 мойын, 12 кеуде, ... 5 ... және 1-3 ... ... ... бөлімнен қос-қостан
шыққан нерв түйіндері екі жұлын нервтеріне айналады (орталыққа тебетін
немесе сезгіш және орталықтан ... ... ... ... ... жотасынан қысқалау болғандықтан аталған бөлімдер омыртқаның
аттарына сәйкес келмейді. Жұлын нервтері жұлын өзегінен шығып (І-жұптан
басқасы) дененің терісін, аяқ-қолдарын, дене тұлғасының еттерін ... ... ... ... дененің өзіне тән жерлерін нервтендіреді.
Жұлын 10 жасқа келгенде екі есе ұзарады. Оның өсуі алғашқы жылы өте
күшті болады да, 2-3 ... ... ... ... 14 г ... ... ... не бары 2,8 - 2,9 г), 4-6 жасқа келгенде жұлынның дамуы аяқталуға
жақын деуге болады. Дегенмен оның толық ... 20 ... ... Осы ... ... 8 есе ... ... жұйке жұйесінің маңызды
бөлімдерінің бірі - түрлі нерв әрекеттерінің бағытталуы мен реттелуі жұлын
арқылы іске асады. Себебі жұлын өткізгіштік қызмет ... да, ... ... барлық жерінен миға нерв импульстері тасылады, ал ... ... ... ... нерв ... мүшелерге барып, олардың
кызметін реттейді. Бұларға қоса, жұлында ... ... ... ... ... тізе ... Адам өмірі үшін маңызды
зәр шығару, жыныс мүшесінің эрекциясы, ... ... ... ... жұлынның қатысуымен орындалады.
Дененің қаңқасының бұлшық еттерінің тонусын сақтайтын ... ... ... ... де осы ... орталықтардың қатысуына байланысты.
Жұлынның қозғаушы орталықтарынан үнемі келіп тұратын нерв ... адам ... ... орын алып ... ... Ішкі мүшелердің
вегетативтік рефлекстері де жұлын арқылы орындалады (жүрек-қан тамырлары,
ас қорыту, зәр ... т.б. ... миы ... ... ... ең ... ... бөлігі. Одан 12 жұп
нервтер шығып, миды көптеген ішкі мүшелермен, беттің, мойынның ... ... ... және сезім мүшелерінен келетін мәліметтерді
жеткізеді. Бұларға I иіс, II ... III көз ... IV ... ... VI ... VII бет, VIII дыбыс, IX тіл-жұтқыншақ, X кезеген, XI
қосымша, XII тіласты нервтері жатады.
Адамның миы ми сауытында орналасқан. Ми сопақша ми, ... ... ми, ... ми және екі ми ... тұрады. Сопақша мидың арт
жағында мишық орналасқан. Мишық 3 бөлімнен тұрады: мишықтың құрты деп
аталатын ... ... және ... екі ... ... ... жарты
шарларының үстіңгі сыртқы қабаты сұр затты мишықтың қыртысынан тұрады, оның
қалыңдығы 1-2,5 мм. Мишықтың қыртысы 3 қабат ... ... ... клеткаларынан) құралған: І-сыртқы, молекулярлық; П-ортаңғы,
ганлиялық; III -ішкі, түйіршік баттары. Мишықтың жарты ... ... ақ ... ... Ақ затында сұр заттың түйірлері - тісті, тығын
пішінді және шар тәрізді ядролар орналасқан. ... ... сұр ... екі ядро ... ми - ... ... жағында орналасқан. Оның ұзындығы 2,5-
3 см, салмағы 7 г. Ол екі ... ... ... ... ... ... мида ... қан айналыс, сору, шайнау, жұтыну, жөтелу,
түшкіру, сілекей шығару, қарын және қарынасты бездерінің сөлдерін шығаратын
нерв орталықтары және ІХ-ХІІ ми нервтерінің ядролары ... ... ... ... ... Оның ... 2,5
см. Ол үстіңгі жағында ортаңғы мимен, бүйір жақтарында мишықпен шектеседі.
Сопақша ми мен ... ... ... ми деп те ... ... ... ... ми тәрізді: рефлекторлық және өткізгіштік қызметтерін атқарады.
Көпірден V, VI ми ... ... және ... мен сопақша мидың арасынан
VII, VIII ми нервтері ... Жаңа ... ... сопақша миы мен
көпірінің жалпы салмағы 8 г. 7 жасқа келгенде артқы мидын дамуы аяқталуға
жақындайды.
Ересек адамның мишығының салмағы 150 г, оның ... ... ... бір ... қатысатын бұлшық еттердің жиырылуынын жылдамдығын
үйлестіру арқылы барлық қозғалыстарды реттеу, яғни қозғалыстар кезінде
бұлшық еттердің ... ... ... ... ... - тонустық
рефлекстердің жоғары дәрежелі реттеушісі болып есептеледі. Бұған қоса,
мишық тыныс ... ... ... ... ... ... ... ми вароли көпірінің үстіңгі жағында орналасқан. Мұндағы сұр
заттар 4 төмпешік түрінде шоғырланған: көзді ... және ... ... және қара ... ... бар. 4 ... алғашқы көру орталығы, артқы төмпешіктерінде алғашқы дыбыс
орталықтары орналасқан. Олардың қызметіне қарай бағдарлау реакциялары
орындалады. Қара субстанция үйлестірілген жұтыну, шайнау, ... ... ... ... ... ... ... тонустары реттеледі.
Ортаңғы ми мен ми сыңарларының арасында аралық ми орналасқан. Ол ... және ... асты ... тұрады. Төмпешіктерді таламус, ал
төмпешік асты аймағын гипоталамус деп атайды. Таламус арқылы мидың барлық
сезгіш жолдары өтеді. Гипоталамус Дененің жоғары ... ... ... ... Мұнда зат алмасуын, дененің температурасын, аштық
және шөл сезімдерін, барлық ішкі мүшелердің қызметін реттеу ... ... ... ... ол ... ... безінде
белсендіріледі. Сондықтан Гипоталамус пен гипофиз зат алмасуын реттейтін
біріккен орталық болып есептеледі. Гипоталамуста ... ішкі ... ... реттеуге қатысатын орталық бар. Бұларға қоса, ол адамның
ұйқысын және сергектігін реттеуге қатысады.
Аралық мидың дамуы 13-15 жаста аяқталады. Ми бағанасының ортаңғы
бөлігін ... ... ( ... ... ) деп ... Ол ... және ... бір-бірімен шырмалып жатқан нейрондардан тұрады.
Микроскоппен қарағанда торға ұқсас болғандықтан оны торлы ... деп ... ... ... негізінен орталық жүйке жүйесінің 3 бөліміне әсер
етеді: жұлын, мишық және үлкен ми сыңарлары. Ол жұлынның белсенділігін
арттырып немесе тежеп отырады. ... ... ... жұлынның байланыс
жолдары жеңілденіп, әлсіз тітіркендіргіштің өзіне жұлын рефлекстері
толығынан және ... ... ... Ал ... әсер ... жұлын рефлексі
әлсіреп, нашарлап тітіркендіргіштің күшті әсерін қажет етеді. Ми
сыңарларына белсенділендіріп әсер етуіне байланысты оның ... адам ... ... Торлы құрылымның әсеріне байланысты
рецепторлардан келген арнайы мәліметтер ми ... ... ... пайда болады. Ми сыңарлары мен торлы құрылым бір-бірімен байланысты
қызмет атқарады. Тек қана торлы құрылым ми сыңарларын белсенділендіріп
қоймай, ... ми ... ... да ... ... белгілі
шамада әсер етеді.
Қыртысасты ядролар. Ми сыңарларының ақ заттарының ішінде қыртыс асты
ядроларының сұр заттары болады. Ол ... ... ең ... ... ... және құйрықты ядролар.
Бозарған ядро қозғалу кезінде көмекші қимылдарды қамтамасыз етеді
және ... МИД ағы ... ... тежейді. Бұл ядроның қызметі күшейгенде
қосымша қимылдар көбейіп, бұлшық еттің ... ... ... ... ... ... ... тырбаңдаған қимылдары пайда болады, беті
тыржияды т.с.с. қимылдар туады. Ондай еріксіз қимылдар, мысалы, хорея
ауруымен ауырған адамдарда ... ... ... ... бүлшық еттің хонусы күшейіп, көмекші
қимылдар мүлдем жойылады. Он-дай адамның беті маска тәрізді болып,
қимылдары икемсіз, бір-біріне сәйкестелмейді.
Қ ұ й р ы қ т ы ядро мен қ а у ы з д ы ядро ... ... ... ... бүлардың қызметі күшейгенде бозарған ядроның
қызметі темендейді, ал қызыл ядроның қызметі күшейеді. Мүндайда паркинсон
ауруын-дағы ... ... ... Ал оның ... ... ... ... пайда болады. 2-3 жаста қыртыс асты ядроларының
мөлшері ересек адамның мөлшерінің 40%-ындай болады. Оның нейрондары бүл
мерзімде әлі де болса ... ... ... бір ... ... үлгермейді, аксондарының көпшілігінде миелин қабығы
жетілмеген, сондықтан балалардың қимылдары әлі де болса ыңғайсыз-дау, дүрыс
бағытталмаған.
4-6 жаста қыртыс асты ядролары ересек ... ... ... ... оның ... ... ... ересектердің ядроларына
жуықтайды.
Үлкен ми сыңарлары (ми жарты шарлары). Үлкен ми сыңарлары мидың ең
үлкен, ең маңызды бөлімі. Адам ... ... ... 80%-ын ми сыңарлары
алып жатыр. Онда 17 миллиардтай нерв клеткалары бар, яғни жүйке жүйесінің
нейрондарының тең жартысы осы ми ... ... Ми ... ... ... ... ... Ол өзінен төмен орналасқан
орталық жүйке жүйесінің барлық бөлімдерінің қызметін реттеп ... ... ... санамыз, ойлау қабілетіміз осы ми сыңарларының қызметіне
негізделген.
Ми сыңарларының үстіңгі беті қатпарланған сайлардан тұрады. Олар ... ... ... Алдыңғы және артқы сайларды орталық немесе
Роланд қатпары ... ... ... ... сай ... ... ... артқы орталық сай ортаңғы қатпардың алдында орналасқан. Ортаңғы сайдың
алдыңғы жағында жоғары, ортаңғы және төменгі маңдай ... бар. ... ... ... бөлінген. Орталық сайдың артында төбе сайлары
орналасқан. Адамның желкесінде ... ... ... ... ... бөлігінде 3 қатпар бар: жоғарғы, ортаңғы және төменгі. Адамның самай
бөлігің маңдай ... ... ... ... ... ... ... мидың бүйір жақ саңлауы дейді. Бүл атал-ған негізгі қатпарлар мен
сайлардан басқа бірнешеуі бар. Олардың әрқайсысының өз аты болады.
Ми сыңарларының ... ... ... ... ... ... сұр затты ми жарты шарларының қыртысы немесе м и қыртысы деп атайды. Ми
жарты ... ... ... миелин қабығымен қап-талған нерв
клеткаларының аксондарынан түрады.
Ми жарты шарлары мөлшерлері мен ... ... ... Ми ... ... 14 ... ... Ми қыртысының қүрамында
нейроглиялар да болады. Олар нейрондардың тірегі қызметін атқарады ... ... ... саны нейрон-дардан 10 есе артық
болады.
Ми жарты шарларының қыртысы 7 қабат нейрондардан тұрады:
1. Молекулярлық қабат ми қыртысының ең үстіңгі жағында орналасқан ... ... ... ... қабат
пішіні дән, пирамида және көп бұрышты нейрондардан түрады;
3. Сыртқы пирамидалы қабат пирамида пішінді мөлшері әртүрлі нейрондар;
4. Ішкі түйіршікті ... ... ... пішінді ұсақ нейрондар;
5. Терең орналасқан пирамида қабаты Бец клеткаларының ... Көп ... ... үш ... ... ... көп бұрышты және жұлдыз пішінді
клеткалардай тұрады;
7. Бұл қабат жіп тәрізді өте ұзын нерв
торшаларының кейбіреулерінің дендриттері 1-ші ... ... ... ... белгілі бір қызмет атқаратын бөлімдер сезім,
қозғалыс, байланыс және ... ... ... ... ... ретінде ми жар-шарлары бір-
бірімен байланысты екі үлкен қызмет ... .
1. ... ... ... баиланысын қамтамасыз етеді, яғни адамның
мінез-құлқы, ойлау қабілеті, санасы ақыл-ойы - бұлардың бәрі ... ... ... қызметтерін бір-бірімен байланыстыру, ішкі мүшелердің
қызметтерін қажетті жағдайға қалыптас-тыру, келтіру, яғни ... ... ... ... ... бір ғасырдай бүрын ми жарты шарларының бірдей еместігі, әсіресе
олардың қызметінің ... ... ... ... Мидың сол
жағындағы сөйлеу орталығы зақымдалса, адам сөйлей алмай қалатынын ... Осы ... ... бір ... ... ... ... адамда сөздің мағынасын түсіну ... ... ... Сол ... ... ... сол жақ ... шарының ойлауға
қаты-сы барлығы байқалды. Мидың оң жақ ... шары ... ... ... жақ жарты шары сөйлеу, ойлау қызметтерін атқаратыны туралы
мәліметті Р.Сперри ұсынды. Бұл қағида бойынша зерттеу жұмыстары жүргізіліп,
көптеген ... ... ... Сөйтіп адамның миының жарты шарларына тән
негізгі қызметтер анықталды. Р. Сперри өзінің пациенттерін бақылау арқылы
мидың екі ... шары екі ми ... ... атқаратынын байқады.
Жүйке жүйесіндегі қозу мен тежелу. ... ... ... ... ... қызметі екі нерв қызметіне - нейрондағы қозу мен тежелуге
негізделген. Қозу мен тежелу ... де ... ... ... Тек қозу ... ғана ... қызметі пайда болады, ал бұрын
жасап жатқан қызметі күшейеді. Тежелу кезінде, керісінше, нейронның қозуы
төмендеп, сосын ... ... ... да, оның ... ... Қозу мен
тежелудің пайда болуы нейрондарда ... ... зат ... ... Екеуінде де энергия жұмсалып, нейронның биоэлектрлік қасиеттері
өзгереді. Қазіргі кезде қозу мен тежелудің барлық жағы ... ... ... ... жүйесінің ерекшеліктерін түсіну үшін қозу ... ... ... ... организмнің қызметі басталып немесе
күшейіп және нашарлап, не тоқталатынын білсек жеткілікті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Жарықбаев Қ. ... ... ... ... ... ... Қ. Психология. Пед. училищелерге арналған,2-ші басылым.
Алматы,1982.
3. Психология адамзат ақыл ойының қазынасы. Алматы,2005.
4. Алдамұратов Ә. Қызықты ... ... ... Т. Жалпы психология. Алматы,1993.
6. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. Алматы,1996.
7. Ткаченко Б.И ... адам ... ... ... К « Адам ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге


Пәндер

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.1079