Жүгері

І Кіріспе:
Дақылдың маңызы

ІІ Негізгі бөлім:

1) Морфологиялық ерекшеліктері
2) Биологиялық ерекшеліктері
3) Өсіру технологиясы
4) Өсіп-даму ерекшеліктері
5) Тыңайтқыштардың жүгері өнімділігіне әсері
6) Тыңайтқыштарды қолдану ерекшеліктері
ІІІ Қорытынды бөлім:
Елімізде жүгері өсіру Н. Хрущевтың 1958 жылы АҚШ-қа жасалған әйгілі сапарынан кейін қолға алына бастағаны белгілі. Ол жүгері өсіруді зорлап енгізгендей болғанын тарих парақтарынан білеміз. Бірақ кейіннен оның пайдасын да көрдік. Жүгері – басқа бидай, арпа, рапс, қызылша, картоп сынды дақылдарға қарағанда ең көп өнім беретін дақыл. Оны жақсылап күткен жағдайда әр гектарынан 12-14 тоннаға дейін таза дән, 30-40 тонна төңірегінде сүрлем алуға болады.
Жүгері- маңызды астықтық және мал азықтық өсімдік. Жүгерінің техникалық дақыл ретінде де маңызы зор. Жер шарында жүгері астығының 20% азыққа, 15-20 % техникалық мақсатқа жаратады. Бұл дақыл астығының аз бөлігіне жуығы мал азығына қолданылады.
Жүгері дәнінде 9-10% ақсыл, 4-8% май, 65-70% азотсыз экстрактивті заттар бар. Оны ұн, жарма, жүгері үлпегін алуға өңдейді. Жүгері астығынан алынған өнімдерден әр түрлі азық дайындалады: печенье, торт, шоколад, сусын және тағы басқалары.
Жүгерінің мал азықтық маңызы да зор. Жүгері астығының 1кг 1,34 а.ө. тең. Жүгері малдың барлық түріне бағалы азық болып табылады. Собығын сүттене балауызданып және балауызданып піскен кезеңінде жеке өзін және жапырағы мен сабағын қосып сүрлеуге болады. Осылай дайындалған сүрлемнің мал азықтық құндылығы өте жоғары болады. Мұндай сүрлемнің 100кг 21-28 а.ө. және 180 г дейін қорытылғыш протеин береді. Жүгерінің жасыл жапырағы мен сабағы мал азығына көк балауса күйінде де пайдаланылады. Оларда сүрлегенде алынатын азықтың ақсылдық теңгерімін жоғарылату үшін бұршақты шөптер немесе атбас бұршақты араластыру тиімді. Жүгерінің құрғақ жапырақтары мен сабақтарын үгітілген күйінде , әсіресе шырынды азықтармен қосып малға беруге болады.
Жүгеріні өнеркәсіптің әр түрлі салаларында кеңінен қолданады. Астығынан спирт, крахмал, патока, глюкоза, өсімдік майын алады, сабағынан, собық діңгегінен және орамынан линолеум, кинопленка, қағаз, төсем және тағы басқалар жасалады.
Отамалы дақыл ретінде жүгері өзінен кейін танапты борпылдақ және арамшөптен таза күйінде, органикалық заттарды тамыр және сабақ қалдықтары күйінде мол мөлшерде қалдырады. Сондықтан ол басқа дақылдар үшін жақсы алғы дақыл саналады.
Жүгері морфологиялық белгілері және биологиялық ерешеліктері бойынша қоңырбастар тұқымдасының басқа дақылдарынан әжептәуір өзгешеленеді.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Әрінов Қ.Қ., Можаев Н.И., Шестакова Н.А., Ысқақов М.Ә., Нұрғалиев А.Н., Рахымбеков Т.С., Иванников А.В. «Өсімдік шаруашылығы практикумы» Ақмола 1996 жыл; 156-163 б

2. Қ. Жаңабаев , С . Арыстанғұлов « Агрономия негіздері» Астана 2010жыл; 248-255б

3. С. Арыстанғұлов, А. Елшібаев, Б. Уызбеков, А. Күлдеев «Өсімдік шаруашылығы» Астана 2008; 24-26б

4. Қ. Әубәкіров, Т. Атақұлов, А. Ахмет « Мал азығын өндіру» Алматы 2011ж; 221-228б

5. Әрінов Қ.Қ., Можаев Н.И., Нұрғалиев А.Н. «Өсімдік шаруашылығы» Ақмола 1993жыл; 189-212б

6. Қ.Ш. Жанабаев «Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы» Алматы 1994ж; 106-125б

7. Можаев Н.И. , Серікпаев Н.А., Стыбаев Ғ.Ж. «Агрономиядағы ғылыми зерттеу негіздері» Астана 2011ж;

8. Қ.Қ. Әрінов, А.К. Апушев, С.С. Арыстанғұлов « Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру, өңдеу, сақтау және стандарттау» Астана 2001ж; 138-146
        
        Мазмұны:
І Кіріспе:
Дақылдың маңызы
ІІ Негізгі бөлім:
1) Морфологиялық ... ... ... ... ... ... ... Тыңайтқыштардың жүгері өнімділігіне әсері
6) Тыңайтқыштарды қолдану ерекшеліктері
ІІІ Қорытынды бөлім:
Елімізде жүгері ... Н. ... 1958 жылы ... ... ... ... қолға алына бастағаны белгілі. Ол жүгері өсіруді зорлап
енгізгендей болғанын ... ... ... ... ... оның
пайдасын да көрдік. Жүгері – басқа бидай, арпа, рапс, қызылша, картоп ... ... ең көп өнім ... дақыл. Оны жақсылап күткен
жағдайда әр гектарынан 12-14 ... ... таза дән, 30-40 ... ... алуға болады.
Жүгері- маңызды астықтық және мал азықтық өсімдік. Жүгерінің техникалық
дақыл ретінде де маңызы зор. Жер ... ... ... 20% ... 15-20
% техникалық мақсатқа жаратады. Бұл дақыл астығының аз ... ... ... қолданылады.
Жүгері дәнінде 9-10% ақсыл, 4-8% май, 65-70% азотсыз экстрактивті ... Оны ұн, ... ... ... ... ... Жүгері астығынан алынған
өнімдерден әр түрлі азық дайындалады: печенье, торт, шоколад, сусын және
тағы ... мал ... ... да зор. Жүгері астығының 1кг 1,34 а.ө. ... ... ... ... ... азық ... табылады. Собығын сүттене
балауызданып және балауызданып піскен кезеңінде жеке өзін және жапырағы ... ... ... ... ... ... сүрлемнің мал азықтық
құндылығы өте жоғары болады. Мұндай сүрлемнің 100кг 21-28 а.ө. және 180 ... ... ... ... Жүгерінің жасыл жапырағы мен сабағы мал
азығына көк балауса күйінде де пайдаланылады. ... ... ... ақсылдық теңгерімін жоғарылату үшін бұршақты шөптер немесе атбас
бұршақты араластыру тиімді. ... ... ... мен ... ... , ... ... азықтармен қосып малға беруге болады.
Жүгеріні өнеркәсіптің әр түрлі салаларында кеңінен қолданады. ... ... ... ... ... ... алады, сабағынан, собық
діңгегінен және орамынан линолеум, кинопленка, ... ... және ... жасалады.
Отамалы дақыл ретінде жүгері өзінен кейін танапты борпылдақ және ... ... ... заттарды тамыр және сабақ қалдықтары күйінде мол
мөлшерде қалдырады. ... ол ... ... үшін жақсы алғы дақыл
саналады.
Жүгері морфологиялық белгілері және ... ... ... ... басқа дақылдарынан әжептәуір өзгешеленеді.
Жүгері дәні бір тамыршамен өнеді. Екі-үш жапырақ кезеңінде ... ... ... бірінші қат-қабаты, бес-алты жапырақ кезеңінде екіншісі,
сөйтіп әрі қарай өте береді. ... ... ... ... ... Өнімнің деңгейі оның дамуына байланысты болады. ... ... ... топыраққа 2-3 м бойлайды, ал жан-жағына 1-1,5 ... ... ... ... ... 30-60 см ... ... сабақтың буынынан ауалық тамырлар өсіп шығады. Топыраққа бойлай
тереңдеп олар өсімдіктің жатып ... ... ... ... ... ... ... қуатты тамыр жүйесінің дамуы –
астықтың және көк ... ... ... ... ... ... сабағы қуатты, биіктігі 60 см-ден 6м, жуандығы 1,5-7 см дейін,
тегіс, іші паренхима ... ... ... ... ірі, ... жапырақ тақтасының үстіңгі жақ беті түкті. Тілшесі қысқа,
мөл... құлақшалары жоқ. Жапырақ саны 7-ден 45-ке ... ... ... ... бір ... жапырақ ауданы 0,3-1,5 м2 жетеді.
Жүгері- бір үйлі, ... қос ... ... ... гүл ... ... ұшында, аналығы- жапырақ қолтығындағы собық. Собық түрі
өзгерген жапырақтардың бірнеше қабатымен оралған.
Жүгері түр тармақтарының ... дәні ірі. 1000 ... ... ... шығымы собықтың 75-85% тең болады.
Биологиялық ерекшеліктері
Жүгері желмен тозаңданатын өсімдік . ... ... 70-180 ... ... ... ... кейін 3-4 жұма бойы жүгері баяу ... ... ... ... күту ... және ... арамшөпті жою қажет, себебі
өскіндерді арамшөптер басып кетеді, нәтижесінде жас өсімдіктерге үлкен ... ... ... ... ... одан әрі ... және ... кері
әсерін тигізеді. Жүгерінің қарқынды өсуі буынаралықтың ... ... ... ... дейін жалғасады. Шашақтануына дейін 10күн және
гүлдеуінен 20 күн өткенге дейін ... ... ... ... – жылу ... ... Оның ... 8-100С өне бастайды. Бірақ ... ... және ... ... алу үшін ... ... ... жылымаған топыраққа сепсе тұқымның басым бөлігі ауруға шалдығып, өліп
қалады, нәтижесінде өскіндер сирек және әлсіз болады. Өскіннің ... ... ... ... 16-200 С, ... өсуі және ... ... 120С дейін төмендесе өсімдіктің өсуі баяулайды, сарғаяды жіне
ауруға шалдығады. ... 30С ... ... жүгері өскіні өліп қалады.
Тез пісетін сорттарының пісіп –жетілуіне 1800-2100 0С, кеш ... ... ... ... қажет.
Жүгері құрғақшылыққа төзімділігімен ерекшеленеді. Ол ... ... және бір ... ... зат ... ... астық
дақылдармен салыстырғанда суды азырақ шығындайды. Оның транспирациялық
коэффиценті 170-406 , ... бір ... ... , ... ... ... қарағанда едәуір жоғарырақ өнім қалыптастыратындықтан жүгеріге
молырақ су қажет. Өсу-даму кезеңінде бір гектар егістіктен ... ... ... ... ... ... ... жүгері ылғалды аз
пайдаланады, содан кейін оған деген талабы арта түседі. Оның суды ең ... ... ... 10 күн ... және ... 20 ... аралық . Осы кезеңде су тапшылығы өнімнің күрт төмендеуіне ... ... ... болғанда жүгері топырақ және ауа ... төзе ... Мұны ... мол ... ... ... ... өсімдікті терең қабаттан сумен ... ... ... ... түсіндіріледі. Сонымен бірге жүгері ауадан су буын ... ... ... ... ... ... құрғақшылыққа төзімділігі бойынша
тары мен шай жүгеріден кейін тұрады.
Топырақтың ең ... ... 75-80% ... ... тамыр жайылатын
қабатта жүгері үшін дымқылданудың оңтайлы жағдайы қалыптасады.
Жүгері жарық сүйгіш, қысқа күндік ... ... ... ... жастық шағында, оның өсуіне және дамуына жақсы ықпал жасайды.
Егістіктің тым ... ... ... өсу процесіне тежегіш әсер ... ... ... ... ... ... және ... гүл
шоғырларының гүлдеу кезеңлері қабыспайды және жеміссіз өсімдіктердің саны
аса түседі. Жүгерінің агротехникалық ... ... мұны ... Ұзақ күн жүгерінің өсуін ұзартса, қысқы күн-қысқартады.
Жүгері топырақ құнарлығына зор ... ... және ... өте ықыластылық
көрсетеді. Ол ең мол өнімін құнарлы топырақтарда агротехника деңгейі жоғары
болғанда береді.
Құрылымды қара топырақта және күңгірт қоңыр торырақта ... ... ... құнарлылығы жоғары және ауа өткізгіштігі жеткілікті ... ... да . Бұл ... ... ... ... ауасында
оттегінің мөлщері 18-20% кем болмағанда алады. Ол үшін торыпақ тығыздығы
1,2-1,3 г/см3оңтайлысын ... ... ... ... ... мөлшерде органикалық және
минералды тыңайтқыш енгізілген болу ... ... ... ... жақсы
құрылымды, қажетті мөлшердегі ылғал қоры мен қоректік заттары ... Бұл ... үшін ... ... реакциясы бейтарапқа жуық
болғаны pH6,5-7,5 жақсы . Қышқыл, сортаң және ... ... ... ... ... технологиясы
Аймақтық ерекшеліктеріне байланысты жүгеріні ауыспалы егісте күздік және
жаздық астық дақылдарынан, дәнді бұршақ дақылдарынан, ... ... және т б ... орналастырады.
Жүгері топырақты терең қабатқа құрғататын кұнбағыстан, қант қызылшасынан ,
судан шөбінен және коп жылдық ... ... ... ... ... , сондай-ақ жүгерімен ұқсас зиянкестері –жүгері
көбелегі бар ... ... ... ... ... агротехникада
және тыңайтқыш енгізілгенде жүгеріні бір танапта өнімділігін кемітпей
бірнеше жыл бойы ... ... ... жаздық дақылдар үшін жақсы алғы
дақыл бола алады, ал көк балауса ... ... ... ... ... маңындағы ауыспалы егісте жүгеріні ауысымсыз өсіреді ... ... ... ... Ең дұрысы оны сүрлейтін жеріне жақын
өсіру.
Екі танапты ... ... ... ... енгізгенде, арпа үшін топырақты
механикалық өңдеу ... ... ... ұзақ мерзімді дұрыс пайдаланып ,
арпаны маусымның 2-5 жұлдызында егіп, ... арпа ... ... ... ... ... күрт ... эррозиясына ұшыраған топырақтарда жүгеріні көп жылдық ... , ... ... ... ... жеңіл топырақтарда
жолақтардың енін 50 м асырмай, ... жел ... ... ... үшін ... мұқият дайындайды. Өсіру жағдайына байланысты
топырақты аударып жыртады немесе жазықтілгішпен өңдейді.
Солтүстік ... ... ... алғы ... ... ... ылғал қорына, органикалық тыңайтқыштарды енгізудің сәттілігімен
және оларды мұқият ... ... ... ... кейін орналастырғанда, әсіресе жел ... ... ... ... ... ... ал құрғақ
жылдары тілгішпен өңдеген дұрыс .
Қарқынды технология ... ... ... зиянкестермен күресу зат
тарын қолдануды , өсім діктерді минералды ... ... ... , ... ... ... және қазіргі жоғары өнімді минералды
қолдануды , агротехникалық шаралардың бүкіл кешенін ... ... ... егу ... ... ... ... , армшөптерді ... Ол ерте ... ... 2-3 рет ... және
бірнеше тырмалаудан тұрады. Бірінші культивацияны ертерек 10-12 см ... ... ... себу ... ... сепкеннен кейін тығыздау
өте тиімді.
Ғылыми негізделген агротехникада жүгерінің өнімділігі өте ... ... ... ол, ... ... ... қарағанда өте көп
қоректік заттарды шығындайды. 1 ... 5-6 ... ... немесе 50-60
тонна көк балауса жиналғанда жүйелі топырақтан 150-180 кг азот,60-70 ... және 160-190 кг ... ... ... жартысынан көбін даму
кезеңінің екінші жартысында тұтынады. Сондықтан ... ... ... өте ... кең ... және ұялап себу тәсілдері
өсу-даму кезеңінде тыңайтқыш енгізуге мүмкіндік береді.
Жүгері егістігіне тыңайтқыш ... ... ... ... ... ... қоректендіруден тұрады. Негізгі ... ... ... гектарға тыңайтқыштың шамалы мөлшерін, айтайық шамамен 5-10 кг
әсер етуші затын дән ... 4-5 см ... және 2-3 см ... оның ... ... ... тыңайтқыштың 20-30 кг әсер ... ... ... зерттеулер дәлелдеп берді.
Тұқымның танаптық өнгіштігінің төмендеуін болдырмау үшін ... ... ... алшақтау орналастыру және ... ... ... Мұндайда астықтың өнімі гектарына 5ц
артады.
Тыңайтқыш мөлшерін топырақтың сапасына, алғы ... , ... ... ... ... ... ... құрамына
және жоспарланған өнімділігіне байланысты анықтайды.
Шаруашылықтар жүгері тұқымын арнаулы зауыттардын, егуге толығымен ... ... ... ... 95% кем ... керек. Олардың өнгіштігін
жоғарылату үшін себуден бұрын 3-5 тәуліктей жылы ауамен өңдейді.
Себу мерзімін қатаң сақтаудың ... зор. ... тым ерте ... ... ... ... ... баяулайды, ал тұқымдар көбінесе
ауруға шалдығады. Тым кеш егу топырақтың ылғалын ... ... ... ... ... ... Әдетте жүгеріні топырақтың тұқым сіңіру
қабатында 10-120С жылынғанда еге бастайды. ... ... ... ... ауыр ... салыстырғанда ертерек бастайды.
Сонымен себу мерзімін реттей отырып, ... ... ... ... және де ... ... артық жұмсалуын болдырмай,
танаптың арамшөппен ластану деңгейіне байланысты егуге дейін арамшөптермен
тиімді күресу шараларын іске ... ... ... ... ... кең ... ... ал кейде жай
қатарлап та себуге болады. ... ... ... ... сайын жүгері
балаусасының, сондай-ақ құрғақ заттардың өнімі арта түседі.
Жүгеріні шаршы-ұялап егу үшін қатар ... 70см ... ... ... ... СБК-4 ... сепкіштерін қолданады.
Қазақстан жағдайында суландырусыз жүгері отамалы дақыл ретінде кең қатарлап
себу тәсілімен өсірілуі тиіс. Және мұндайда ... ... ... ... өнімділігінің артуына себеп болады. Кейбір шаруашылықтарда жүгері
тұқым сепкіштерінің орнына жүгеріні СЗС-2.1, СЗС-2.1Л астық ... ... , ... ... ... сапалы дайындағанда және СЗС-
2.1 тұқым сепкішін мұқият реттегенде көк балауса ... ... ... себу ... ... бір ... ... санын және
оның өнімділігін анықтайды. Сабақ жиілігі топырақ-климат жағдайына
байланысты: ... ... ... ... аудандарда бір өлшем жердегі
өсімдік жиілігі де жоғары болады. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... қалыптастыра алмауымен байланысты .
Қазақстанның жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 290мм аспайтын ... ... ... ... ... ... ... 60-70мың , ал
топырақтағы ылғал қоры жақсы жылдары 70-80, ал ... ... ... ... ... көк ... ең жоғарғы өнімін 90-100мың
сабақ жиілігінде алуға болады. Жылдық жауын-шашын 350мм ... ... ... болып 100-180мың өсімдік саналады. Бірінші кезекте жиналатын
танаптарда, тіпті ... ... ... , ... 1
гектарындағы жиілігін 120-150мыңға жеткізуге болады. Қажетті сабақ жиілігін
алу үшін себу мөлшерін ... ... ... өнгіштікке, өсімдіктің
өміршеңдігіне қажетті негізгі түзетулер енгізу керек.
Кейбір жағдайларда қажетті сабақ жағдайын тек ... себу ... қана ... тырысады да, өсімдіктің сақталуына көңіл қоймайды.
Жүгері тұқымының шығынын себу мерзімін , ... ... ... ... , мұқият дәрілеумен, себу кезінде тұқымның зақымдануын ... ... күту ... ... ... кемітумен, әсіресе
өскін пайда болғаннан кейін тырмалағанда, кемітумен, әсіресе ... ... ... тырмалағанда, кемітуге болады.
Топырақтың қалыпты ылғалдылығында жүгері тұқымын 6-8 см сіңіреді, ал құрғақ
аудандарда себу тереңдігін 10-12 см ... ауыр ... 4-5 ... кемітеді. Өскіндердің бірден және біркелкі пайда болуы үшін ... ... ... және ... ... ... Ауыр ... дымқыл ауа райында, басқаларын.
Жүгері танаптың арамшөптермен ластануына өте сезімтал ... ... ... кезеңінің алғашқы кезеңінде. Егістікті механизм көмегімен баптап-күту
шаралар ... ... көгі ... ... және пайда болғаннан
кейін тырмалау, культивациялау, үстеп қоректендіру, арамшөптермен химиялық
заттардың көмегімен күресу. Егуден 3-5 тәулік ... ... ... ... ... ... топырақтың күйіне қарай таңдайды:борпылдақ топырақтарда және
өскін пайда болғаннан кейін жеңіл З-ОР-0,7 және орташа тырмаларды ... ... ... ... ... ... БИГ-3 ... Егістікті егін
көгі пайда болғанша тырмалауды агрегаттың жылдамдығы сағатына 6-7 км ... ... ... ең ... нәтижеге жеңіл және орташа
тырмалармен төменгі ... 4-5 км , ... ... ... ... және сынғыштығы шамалы болғанда ... ... ... ... ... баяу жылжып жүргізілгенімен
өсімдіктердің шығынын ... ... жолы жоқ, ... бұл
тәсілді қолданбау жағдайын қарастырған жөн.
Сегіз қатарлы тұқым сепкішпен себілген егістікте бірінші культивацияны ... ... ымен , алты ... ... ... КРН-4,2
культиваторына қажетті қосалқы мүшелерін іліп жүргізеді. Мұндайда
қорғағыш ... 10-12 см ... ... ... ... ... ... үшін агрегаттың алдынғы жағына екі 270 см сүйір табан қойылады.
Бірінші культивация әдетте 7-8 см, ауыр ... 8-10 см ... ... культивацияны, бірінші культивацияда пайдаланған жұмыс
мүшелерімен немесе сүйір табан жиынтығымен, саяздау жүргізеді.
Қайталап ... ... ... ұлғайтады, культиваторларға қосымша
жұмыс мүшелерін іледі: ротациялы шабықтағыштың инелі дискісін, ... ... және ... ... ... ... үшін көктегенше және егін көгі пайда болғаннан кейін жүгері
егістігінде ... оның ... кең ... 2,4Д ... ... ... ... болғанша 1-3 тәулік бұрын бүркудің мөлшері амин
тұзы бойынша 1,5 ... ал ... ... ... болады. Бір жылдық қос
жарнақты және қоңырбастар ... ... ... ... 2-3
кг әсер етуші затын, атразиннің -3-4 кг, ... 5-6 кг ... ... болғанша бүркеді.
Соңғы кездерде топырақтық жаңа гербицидтің- эрадиканың ... ... оны ... ... 5-6 ... ... ... бүркіп,
культиватордың көмегімен топыраққа араластырады.
Жинау мерзімін анықтағанда сүрленетін массадағы қоректік ... және оның ... ... жөн. ... сүрлемге дәнінің
сүттене-балауызданып және балауызданып піскен ... ... ... осы ... 60-65% су, ... ... қант болады, сондықтан
көк балауса жақсы сүрленеді. Аталған кезеңдерге жете алмайтын аудандарда
жүгеріні үсік түскенше ... ... 8-10 см ... ... ... және жемшөп жинайтын комбайндар өсімдікті ұсақтайды және ... ... көк ... ... тиімді өнім деңгейіне жеткенде
жинай бастайды. ... ... ... гүлдегенінен кейін
төмендейді.
Солтүстік Қазақстанда жүгері негізгі сүрлемдік ... ... ... оңтүстік аудандарында жемазықтық дақыл ретінде үлкен маңызы
бар. 100кг ... ... 120-130 ... ... 100кг көк ... ... байланысты 12-ден 26 азықтық өлшем, 100кг сүрлемде 16-22
азықтық өлшем және 1,2-1,4кг сіңімді протеин ... ең ... және ... ... ... ... ... Соңғы
жылдардағы орташа астық өнімі Қазақстан ... ... ... ... ... ... бірі – жүгері
дәні пісетін аймақтардағы егістік құрылымын жақсарту және оның ... қоса ... ... ... ерте пісетін будандарын
орналастырған дұрыс.Астыққа өсірілетін жүгері егістігінің жалпы көлемі
Қазақстанда 120 мың ... ... ... ... ... мен жинау мерзіміне байланысты
және 8-ден 27% дейін өзгереді, осыған сәйкес 100кг көк ... мен ... ... ... пісу ... ... 12-16 ... өлшем
(собық түзілгенше) және 17-26 астық өлшем (собық ... ... ... ... ... ... бар: ең ... сорт немесе будан
әдетте –кеш піседі, ал ерте пісетіндер ... ... ... көп ... мен ... бір ... өлшемнің протеинмен
қамтамасыз етілуі 60-70г аспайды, ал зоотехникалық норма 105-110г , ... да ... ... ... Қазақстан Республикасында 2,2млн. га шамасында өсіріледі
,немесе мал азықтық ... ... ... 19,0%. ... алты облысында мал азығына жүгері 1,5млн.га ... ... мал ... ... 25,1%) ... ... көк балауса
өнімдері 172-ден (Солтүстік Қазақстан облысы ) 97ц/га дейін (Павлодар
облысы ) ... ... ... өте ... ... мүмкіндіктермен ерекшеленеді.
Сүрлемге өсіргенде ол далалық және ... ... ... 150-300, ал ... ... 600-850 ц/га дейін өнім береді.
Жүгерінің тамыр жүйесі, басқа астық тұқымдастар сияқты, шашақты , ... м ... ... бойлайды. Жүгерінің тамырлары өркен шыққаннан кейін
алғашқы кезеңде қарқынды дамиды да, үшінші жапырақ пайда болғанда 30-50 ... ... ... бес ... түрлері ажыратылады. Ұрықтық,
гипокотильді, түйінді және сүйеніш ... төрт ... ... ... егін ... кейін алғашқы 20-30 күнде өсімдіктерді су ... ... ... ... ... рөл ... ... олардың
рөлі шашақтануға дейін сақталады. Жүгерінің түйін тамырлары 3-4 ... ... ... түзіле бастайды.
Топырақтың 0-20 см қабатында тамырдың 55-60% шоғырланады, тарқатарлы
егістерде кең ... ... ... ... ... ... мұның өзі ең әуелі топырақтың су ... ... Бұл ... ... ... ... жер үсті бөлігінің
биіктеп өсуі арасындағы ... 2:1 ... ... ... ... ... өсімдіктің орташа биіктігі 60-70 см жетеді де
тамырлар 1 м аса ... ... Егер ... жүгеріні суармаса, онда
шашақтану кезеңінде тамырлар 2 м ... ал ...... піскен
кезде олар 2,5 м және одан жоғары тереңдікке кетеді. Егер ... ... онда ... тереңдеуі саябырлайды да негізінен 0-70, 0-100
см ... ... ... тік тұрады, биіктігі 0,5-2,5 м , мұның өзі ... мен ... ... ... ... жағдайда немесе
суармалы жерлерде өсімдіктердің ... 13-14 ... ... ... негізгі биіктіктің 40-50%, 17-18 жапырақта 60-65% және ... 82-85% ... ... ... өзегі, борпылдақ, кеуекті,
жас кезінде 5% ... қант ... ... ... 1,5-2,5 см, ал ... ... 3,0-3,5 см дейін жетеді. Сабақ түйіндерден тұрады, олардың
саны сорттарына байланысты 8-ден 30-ға дейін жетеді. ... 3-4 ... ... ұзын болады, кейде өсімдіктің жалпы биіктіктігінің 1/3
жетеді. Сабақта орта ... ... ... ... түзіледі.
Көптеген будандардың өсімдіктеріне әдетте 1-2 сабақ түзіледі, ... ... ... де кездеседі.
Төменгі жапырақтардың қолтығындағы бүршіктерден кейде бүйір бұталары өсіп
шығады, әдетте олар жақсы қоректену жағдайына байланысты ... ... ... ... кең ... ... ... жүгері
сорттары жапырақ санымен де ажыратылады:ерте ... ... мен ... саны аз болады.
Сібірлік ультра ерте пісетін сорттардың өсімдіктерінде 8-10, ал кеш пісетін
сорттарында 23-25 жапырақ болады. ... ... 12-16 ... орташа мерзімде пісетін және 17-19 жапырақ түзетін ортадан ... ... ... ц/га көк ... ... ... үшін әр гектардағы жапырақ бетінің
ауданы 40-50 мың м2 болу керек деп ... ... ... ... ... жапырақ бетінің ауданы 85-90 мың м2 га жетті , әр ... саны ... ... да 850 ц/га көк ... өнімін берді. Табиғи
ылғалдану жағдайында жапырақ бетінің ауданы 20-40 мың м2/га ... ... ... сабақ бітіктігінің жиілігі , будандардың пісу мерзімі әсер
етеді. Біздің тәжірибелерімізде ... ... ... ... ... ... ... әр гектар жерде 25-30мың м2, ал ерте пісетін
будандар 12-16 мың м2 ... ... ... ... көк ... ... 280-300 және 180-220 ц/га болды.
Жүгерідегі себуден піскенге дейін сорттар мен будандардың пісу мерзіміне
байланысты ... ... ... ... . ... пісу
жылдамдығына кері пропорционалды тәуелділікте , будан неғұрлым кеш ... ... ол ... және ... ... ... Қазақстанда кең тараған будандардан ерте пісетін топқа Молдавский
216СВ, Молдавский 257 СВ, ... 141Т және олар ... ... ... ... : ... мерзімде пісетін будан тобына
Одесский 80МВ, Одесский 86МВ,Днепровский 247МВ, Жеребковский 86МВ ... кеш ... ... ... Казахстанкий 5 ТВ кіреді.
Солтүстік Қазақстан жағдайында жүгері мамырдың екінші онкүндігінде себіліп
және ... ... ... ... орта ... 1700-18000
белсенді температура жиынтығын алады, қыркүйектің ортасында жиналғанда ғана
қосымша 250-3000 жылу ... ... ... ... ... ... ... күзгі бозқырау кеш- қыркүйектің ІІ-ІІІ онкүндігінде түскен
жылдары ғана мүмкін.
Шілде-тамыз айларында айтарлықтай жоғары ... ... және ... кеш түскен жылдары орташа мерзімде және ортадан ерте ... ... ... пісу ... ... және ... (20-25мамыр) егін жинауға дейінгі (20-25 қыркүйек) кезеңнің
ұзақтығы 120-125 күн.
Жүгерінің ең ерте және ерте ... ... ... ... ... ... ойдағыдай келеді, алайда олар ... ... көк ... аз өнім береді.
Тыңайтқыштардың жүгері өніміне әсері
Әртүрлі дақылдардан ... ... өнім ... ... ... бір-бірінен артықшылығы халық шаруашылығы саласының қоятын
талаптары тұрғысынан ... ... өзі ... ... бағалайтын
көптеген әдістерді шығаруға түрткі болды. Ондай әдістердің ... ... ... ... ... мал ... және техникалық сапасы
жөнінде мағлұмат алынады. Өнім сапасы жөніндегі ... ... ... ... ... құнарлылығын жақсартуға, жүгері
егістігінен мол өнім ... оның ... ... ... себеп болады.
Жүгері егістігінің сапасы көптеген көрсеткіштермен сипатталады. Олар шартты
түрде мынадай үш топқа бөлінеді:
а) физикалық көрсеткіштер: ... ... ... —1000 ... массасы,
олардың өсу кезеңдеріндегі құрғақ заттардың массасы. 1 өсімдіктегі собықтың
саны, ылғалдылығы.
б) химиялық көрсеткіштер: белок, ... ... ... мал ... ... ... және нандық қасиеттері.
Аталған көрсеткіштер бір-бірімен тығыз байланысты. Жүгері ... ... ... шаруашылықтар экономикасында маңызды роль
атқарады. Астық қабылдау пункттері астық сапасының бір ғана көрсеткіші ... ... ... ... ... баға төлемейді.
Жүгері егістігі, басқа да тірі организмдер сияқты, өзінің вегетациялық
дәуірі кезінде әртүрлі даму ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің бірі — өсімдіктер вегетациясы кезінде түзілетін
құрғақ заттар болып ... ... өзі ... болатын әртүрлі
физиологиялық процестерге (фотосинтез, өсімдіктердің тыныстауы, углеводтар
мен белоктар-дың алмасуы) байланысты болады. Өсімдіктердің жеке өніп ... ... ... ... ... ... елеулі әсер
ететіндігі көп ғалымдардың зерттеулерінен белгілі.
Тыңайтқыштарды ... ... ... ... ... ... жүгерінің шашақтануынан толық пісу кезеңіне дейін байқалады. Ашық
қара қоңыр топырақта егілген ... ... ... ... ... ... бір ... құрғақ зат массасы 93,9 грамм
болғанда, әр гектарға 60 кг ... ... ... 114 ... ... әрқилы азотты тыңайтқыштарды осы фосфорлы ... ... ... заттардың массасы 151,9 грамнан ... ... ең көп өсуі — әр ... 30 ... көң ... оған ... фосфорды араластырып қолданғанда — 171,1 грамм ... ... аз ... ... фосфорлы тыңайтқыштардан құрғақ заттардың
массасы өспеді.
Сонымен, тыңайтқыштарды қолдану арқылы топырақ құнарлылығын ... ... ... ... болады. Бұл жалпы өнімге де әсер етеді.
Өсімдік түсімінің сыртқы белгісіне және оның негізгі элементтеріне ... I ... ... ... саны және бір ... дәннің, 1000
дәннің массасы, I собықтағы дәннің ... ... үлес ... ... бәрі жүгерінің биологиялық өнімін құрайды. Жалпы өнім ... ... ... ... ... бар. ... ... ашық
қара қоңыр топырақта егілген дәндік жүгері өнімінің өсуі — ... ... ... мен 1000 ... ... ... байланысты болады. 30 тонна көң
мен минералды тыңайтқыштарды араластырып қолданғанда әрбір 100 ... ... ал ... ... 98 ... шығарды. 60 кг супер-
фосфат қолданғанда ... ... дән ... ... әсер ... ... ... собығынан 120 дана дән, бір собықтағы дәннің
массасы 38,1 грамм артық алынды. Ал азотты ... ... 60 және 90 кг ... ... қолданғанда, бір собықтағы
дәннің санын 815—865 ... ... ... ... I өсімдіктегі
дәннің массасын 51,1—78,8 грамға арттыруға болады ... 1000 ... ең көп өсуі — N120 Р90 N150 Р60 — 30 ... ... ... Бұл екі ... алынған 1000 дәннің массасы 288,9 және 293,2
грамм болса, бақылау ... 1000 ... ... 233,3 ... ... тыңайтылмаған алқаптармен салыстырғандағы 1000 ... 24—26% ... ...... және ... ... ... және
фосфорлы тыңайтқыштарды қолдану басты роль атқаратынын ... ... ... ... ... ... сыртқы белгілерін
көбейтпеді. Қоректік заттардың жүгерінің өсу ... ... ... мен
сыртқы белгілеріне әсерлерін қадағалау — бізге керекті тыңайтқыштарды өсіп,
даму сатылары кезінде жүгеріге ... ... ... ... ... ... топырақтардағы жүгері етістігінің өнімі мен сапасына
тыңайтқыштардың әсері — ... ... ... ... дақылдардың сорттарына байланысты болады. Сондықтан да кез-
келген ауыл ... ... ... ... нормасын,
тәсілдерін анықтау үшін, ... ... ... ... ... тәжірибе жұмыстары басшылыққа алынады. Тыңайтқыштардың
топырақтың құнарлылығына, ылғалдылығын сақтауға, көп өсімдіктердің ыстыққа,
суыққа төзімділігін ... ... ... мен ... ... және тез ... әсер ... анықталды.
Жүгері өсірудің индустриалды ... мен ... ... ... ... белсенді ықпал етуі, жоғары өнімді жүгерінің сорттары
мен будандарының ... ... ... мен ... ... көп ... ... өңдеудің озық тәсілдері, комплексті
және өнімділігі ... ... ... ... ... ... кеңінен қолдану — егіншілік мәдениетін жаңа сатыға көтеріп
отыр.
Бірақ, бұл дақылды өсірудің жайына талдау ... ... ... ... ... ... түсімі бізде әлі де ойдағыдай болмай
отырғанын оның ... ... мен ... ... ... Оның үстіне бұл дақылды өсіруге қол ... ... әлі де жол ... ... ... жекелеген
шаруашылықтарының қол жеткізген шығымдылықтары дәрежесінде өзара үлкен
алшақтық бар, мұның өзі ... ... ... келе ... Көп ... ... жүгері егістігінің топырағы жай технологияны
қолданғанда 10—12 рет әртүрлі ... ... ... Бұл ... ... жүгері егістігі күзде жиналып ... соң ... ... Одан соң ... үшін ... ... ... Фосфорлы, калийлі және органикалық тыңайтқыштар және ... ... ... жарымы егістікке шашылады. Егістік
жер себер ... ... ... ... ... соң, егу
жұмыстарымен қатар тырмаланады. ... 4—6 және 8—9 ... ... ... ... ... ... коректендіріледі.
Арамшөптердің өсу дәрежесіне ... ... ... үшін 2—3 ... ... немесе арамшөптерді құрту үшін жұмысшылардың қол
күші жұмсалады. Оның ... ... ... ... ... арықтар тартылады. Осы жұмыстардың барлығы тракторлар мен түрлі
құралдардың көмегімен жүргізіледі. Осындай механикалық агрегаттардың талай
реттік тынымсыз қозғалысы ... ... ... ... ... ... ... тым майдалануына әкеп соғып, жел және су
эрозиясына оңай ұшыратады, әрі топырақ ... ... Оның ... ... ... ... ... шаралар жалпы
жұмыстың көлемі мен ... ... ... ... күші, жанармай,
дақылдардың өзіндік құнын) шектен тыс асырып ... ... ... ... ... ... ... сапалы, тиімді әдісін іздестіруді
қажет етті. Жүгері ... ... ... ... мәні —
топырақ тиімділігін арттыру, минералдық тыңайтқыштар мен гербицидтерді,
жоғары өнімді ... ... ... ... ... ... ... Жерді көктемде жыртудан кейін топырағы ... ... беті ... ... борпылдақ топырақтарда жерге бұл
операцияның қажеті жоқ. Фосфорлы, калийлі және органикалық ... ... ... ... ... осы ... ... бірге
жүргізіледі. Күтіп-баптаудың дәстүрлі тәсілдерінің бірі— жүгері жер бетіне
өніп шыққанша және ... ... ... ол топырақтың бетін қопсыту
және арамшөп өскіндерін жою үшін қолданылады. ... жер ... ... ... ... сіңіретін болса, өсімдік 6—7 жапырақ жайған ... ... ... ... су — ... шашардың алдында, үшінші су — шашақ шашу
және сүттенген собық пайда болу кезінде, төртінші су — дән ... ... ... ... ... ... мен ңормасын
топырақтын механикалық құрамына, жер бедеріне және басқа факторларға қарап
белгілеу ... Егер ... ... ... ауыр ... ... ... 4—5 рет суару жеткілікті, ал ұсақ тас жер бетіне жақын, боз
топырақты жерлерде кемінде 9—12 рет, ... аз ... ... ... ... ... алғашқы жылы едәуір қиындық кездесті.
Өйткені, бұл технология суарылмайтын жердің жағдайында қолайлы болса да
оның ... ... ... ... жағдайына онша оңтайлы болмайды.
Сол себепті, мамандар бірлесіп, осы технологияның ... ... ... ... енгізді.
Агрегаттар құрамын өзгертіп, олардың жұмыс органдарын қайтадан жабдықтады.
Индустриалды технологияны енгізгенге ... ... ауыр ... агретатпен өнделіп, топырақты тегістеуге мала ... ... еді. Ал ... ... ... ... жерді жырту,
тыңайтқыштарды қолдану, тырмалау, малалау жұмыстарын бір ғана ... ... ... Тек ... аяқ жағы қосымша тегістеледі.
Қорытынды
Жүгері- маңызды астықтық және мал азықтық өсімдік. ... ... ... де ... зор. Жер шарында жүгері астығының 20% азыққа, ... ... ... ... Бұл ... ... аз бөлігіне жуығы мал
азығына қолданылады.
Жүгері дәнінде 9-10% ақсыл, 4-8% май, 65-70% азотсыз ... ... Оны ұн, ... ... ... ... ... Жүгері астығынан алынған
өнімдерден әр түрлі азық дайындалады: печенье, торт, шоколад, сусын және
тағы басқалары.
Жүгері желмен ... ... . ... ... 70-180 ... ... пайда болғаннан кейін 3-4 жұма бойы жүгері баяу өседі. ... ... ... күту ... және уақытында арамшөпті жою қажет.
Тыңайтқыштарды қолдану арқылы топырақ құнарлылығын едәуір жақсартып,
жүгеріні қауырт ... ... Бұл ... ... де әсер ... Өсімдік
түсімінің сыртқы белгісіне және оның негізгі элементтеріне мыналар жатады:
I есімдіктегі собықтың, ... саны және бір ... ... 1000 ... I собықтағы дәннің процент ... үлес ... ... бәрі ... ... ... құрайды. Жалпы өнім үшін
бұл элементтердің әрқайсысының ... ... бар. ... ... ашық
қара қоңыр топырақта егілген дәндік жүгері ... өсуі — ... ... ... мен 1000 ... ... өсуіне байланысты болады. 30 тонна көң
мен минералды ... ... ... ... 100 ... ... ал ... алқаптарда 98 собық шығарды. 60 кг супер-
фосфат қолданғанда жүгері собығындағы дән ... ... әсер ... ... жүгері собығынан 120 дана дән, бір собықтағы дәннің
массасы 38,1 грамм артық алынды. Ал ... ... ... 60 және 90 кг ... араластырып қолданғанда, бір собықтағы
дәннің санын ... ... ... ... ... I ... ... 51,1—78,8 грамға арттыруға болады екен. 1000 ... ең көп өсуі — N120 Р90 N150 Р60 — 30 ... ... ... ... Әрінов Қ.Қ., Можаев Н.И., Шестакова Н.А., Ысқақов М.Ә., Нұрғалиев
А.Н., Рахымбеков Т.С., Иванников А.В. «Өсімдік шаруашылығы практикумы»
Ақмола 1996 жыл; 156-163 ... Қ. ... , С . ... « Агрономия негіздері» Астана 2010жыл;
248-255б
3. С. Арыстанғұлов, А. ... Б. ... А. ... ... Астана 2008; 24-26б
4. Қ. Әубәкіров, Т. Атақұлов, А. Ахмет « Мал азығын ... 2011ж; ... ... Қ.Қ., ... Н.И., Нұрғалиев А.Н. «Өсімдік шаруашылығы» Ақмола
1993жыл; 189-212б
6. Қ.Ш. Жанабаев «Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы»
Алматы 1994ж; 106-125б
7. Можаев Н.И. , ... Н.А., ... Ғ.Ж. ... ... ... Астана 2011ж;
8. Қ.Қ. Әрінов, А.К. Апушев, С.С. Арыстанғұлов « Өсімдік ... ... ... сақтау және стандарттау» Астана 2001ж; 138-
146
-----------------------
Тыңайтқыштардың жүгері өніміне әсері

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүгерінің отандық және шетелдік сорттары мен будандарын Солтүстік Қазақстан жағдайында экологиялық сортсынау22 бет
Дәнді дақылдардың зиянкестері мен аурулары25 бет
Жамбыл облысы Байзақ ауданы «Мәдімәр» өндірістік-бірлестік жерлерінде мал шаруашылығына берік мал азығы қорын жасау44 бет
Малазықтық дақылдар және олардың сипаттамасы9 бет
Машиналардың конструкциясы, жұмыс органдары мен көмекші бөліктері35 бет
1986 ж. желтоқсан оқиғасы10 бет
Заң алдындағы жауапкершілік14 бет
Халық педагогикасының негізгі қағидалары4 бет
ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫ: ИСАТАЙ, МАХАМБЕТ27 бет
Ұлттық салт-дәстүрлерді насихаттаудың тәрбиелік мәні12 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь