Сын есім түсінігі [ 24 бет ]

Жоспар

І.Кіріспе....................................................................................................3

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Сын есім түсінігі.................................................................................................................4
2.Сын есімді өткенде дидактикалық материалды қолдану.....................5
3.Сын есім тақырыбын таныстырғанда пайдаланылатын дидактикалық материалдар..................................................................................................12

ІІІ.Қорытынды.............................................................................................24

IV.Әдебиеттер...............................................................................................26
Кіріспе.
Сын есімнің семантикалық мағынасы оның мофологиялық ерекшеліктерінен де, синтаксистік қызметтерінен де сараланып айқын көрініп отырады.
Морфологиялық сипаттарты жағынан да сын есімнің өзіне ғана тән, өзге есімдерден басқаша ерекшеліктері бар. Мысалы, сын есімнің табиғи қызметі зат есімге анықтауыш мүше болса, зат есімге тіркесіп негізгі қызметін атқарғанда сын есім ешқандай өзгеріске ұшырамайды: анықталатын зат есім көптік, септік, тәуелдік формаларының кайсысында қолданылса да, оиы анықтайтын сын есім зат есімнің формасына үйлеспейді де, қиыспайды да. Сын есім өз семантикалық ерекшелігіне қарай, затты сыр-сипат (сапа, түр, рең, салмақ, көлем т. б.) жағыиан анықтайды, бірақ ол (сын есім) анықтауыш қызметін атқарып тұрғанда, еш уақытта да тәуелденбейді, көптелмейді және септелмейді.
Зат есімге тән кептік, тәуелдік, септік жалғаулары зат есімнің де, сын есімнің де қызметтерш бірдей атқаратын синкретикалық омоним сөздерге (мысалы: салқын, көк, суық, жарық, жүйрік, терең т. б.) қажетінше жалғана бе-рулерімен катар, белгілі бір контексте қолданылу ыңғайына қарай субстантивтеиетін сын есімдерге (мысалы: үлкенге үлкенше, кішіге кішіше қызмет ет; ескіге жаңа, жаңаға ескі — өлшеуіш т. б.) жалғана береді. Сын есім-де көптік, тәуелдік, септік_категориялары болмағынымен, оның өзіне тән ерекше шырай категориясы бар. Бұл ерекшелік те — сын есімнің-зат есімнен бөлінерлік, өз алдьша дербес категория екеніне дәлел.
Сонымен бірге, бір алуан шн есімдер зат есімді анықтауларымен қатар, етістікті де анықтап, үстеу сөздердің кызметтерін атқарады. Мысалы: хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін (Абай); Өлке бойындағы қалың тал мен қамыс ақырын қозғалып сыбырлайды. (С. Сейфуллин). Семіз сөйлеп, арық шыққаннына, арық сейлеп, семіз шық (мақал). Сөйтіп, кейбір зат есімдердің әрі субстантивтік (ауылдың сыртында қалың қамыс бар), әрі адъективтік (қамыс қора) қызметі болатыны сияқты, кейбір сын есімдер де әрі адъективтік, әрі адвербиалдық қызмет атқарады. Бұдан сын есімде шырай категориясымен қатаргадьективтік және адвербиалдық қызмет барлығы да көрінеді.
Әдебиеттер.
1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000
6.Қазақ тілі әдістемесі.-Алматы,2001.
7.Сан есім қайталау сабақ.-Қазақтілі мен әдебиеті,2004.
        
        Жоспар
І.Кіріспе.................................................................
...................................3
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Сын ... ... ... ... ... есім ... ... пайдаланылатын дидактикалық
материалдар...............................................................
...................................12
ІІІ.Қорытынды.............................................................
................................24
IV.Әдебиеттер.............................................................
..................................26
Кіріспе.
Сын есімнің семантикалық мағынасы оның мофологиялық ерекшеліктерінен
де, синтаксистік қызметтерінен де сараланып айқын көрініп отырады.
Морфологиялық сипаттарты ... да сын ... ... ғана тән, ... ... ... бар. Мысалы, сын есімнің табиғи қызметі
зат есімге анықтауыш мүше болса, зат есімге ... ... ... сын есім ... ... ... анықталатын зат есім
көптік, септік, ... ... ... ... да, ... сын есім зат ... ... үйлеспейді де, қиыспайды да. Сын
есім өз семантикалық ерекшелігіне қарай, затты сыр-сипат (сапа, түр, рең,
салмақ, көлем т. б.) ... ... ... ол (сын ... ... ... ... еш уақытта да тәуелденбейді, көптелмейді және
септелмейді.
Зат есімге тән кептік, тәуелдік, ... ... зат ... де, ... де ... ... ... синкретикалық омоним сөздерге
(мысалы: салқын, көк, суық, жарық, жүйрік, терең т. б.) ... ... ... ... бір контексте қолданылу ыңғайына ... сын ... ... ... ... кішіге кішіше
қызмет ет; ескіге жаңа, жаңаға ескі — өлшеуіш т. б.) ... ... ... ... ... ... ... оның өзіне тән
ерекше шырай категориясы бар. Бұл ерекшелік те — сын ... ... өз ... ... категория екеніне дәлел.
Сонымен бірге, бір алуан шн есімдер зат есімді ... ... де ... ... ... ... атқарады. Мысалы:
хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін (Абай); Өлке бойындағы ... тал ... ... ... сыбырлайды. (С. Сейфуллин). Семіз ... ... арық ... ... шық ... ... кейбір зат есімдердің
әрі субстантивтік (ауылдың сыртында қалың қамыс бар), әрі ... ... ... ... ... ... сын есімдер де әрі
адъективтік, әрі адвербиалдық ... ... ... сын ... ... ... және ... қызмет барлығы да
көрінеді.
1.Сын есім түсінігі.
Сын есімде өзге сөз таптарымен ... зат ... ... т. б.)
әрі ортақ, әрі формалас сөз тудыратын ... ... тек ... ... ғаиа ... арнаулы жұрнақтар бар; сын есімнен сын есім тудыратын
шырай жұрнақтары бар. Бұлар да сын ... ... ... ... жағынан қарағанда, сын есім, өзінің табиғи жаратылысына
сәйкес, үнемі зат есімге анықтауыш ретінде жұмсалуға лайық. Өйткені ... ... да, ... ... ... да, дәйім затқа иек сүйейді. Мысалы:
Үш-ақ нәрсе — ... ... ... қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек
(Абай).
Сын есім баяндауыш та бола алады және ... ... Да ... ... Төрт белмелі тас үй салқын да жайлы (Ғ. Мүсірепов). Ол
тапал, төртпақ скен де, мен ... ... ... (Ә. Әбішев).
Зат есім мен сын есімнің тіркесу қабілеттерінде де ... ... ... зат есімге септеулік шылаулар тркесе береді. Ал сол ... ... тек ... ... ... ... дегендерден басқа
бірде-біреуі тікелей өз мағынасында, өз қызметінде жұмсалғанда, сын есімге
тіркеспейді. Керісінше, күшейту үстеулері (өте, аса, тым, ... ... ... т. б.) сын ... ... ... ... олар ... ... ... өте жақсы, аса биік, тым ащы, тіпті жалқау,
керемет жүйрік, орасанзор деп айту ... ... бола ... да, өте ... жылқы, тым шөп деп айтуға болмайды. Сөйтіп, септеулік шылаудың сын
ссімге тіркеспей, зат ... ... ... ... ... үстеулердің
сын есімге тіркесіп, зат есімдерге тіркеспеуі бұл екі сөз табының — зат
есім мен сын ... ... ... ... ... ... саналады.
Егерде екі я онан да көп жалаң ... сын ... ... ... олар ... ... да, біріне-бірі
бағынбайды да, әрқайсысы өз түс-тарынан ... зат ... ... ... ... ... бар зат ... анықтайды. Мысалы: Ыз-ғырық суық
сүр бұлт, Аспанды ... ... (Б. ... ... оқтай түзу, ұзын биік,
кең жолмен келеді (Ғ. Мүстафин). Алғашқы сөйлемде суық және сұр ... сын ... ... ... әрқайсысы тікелей бұлт деген зат
ееімді әр тұрғыдан аныктап тұрғаны сияқты, екінші сөйлемдегі ... ... кең ... сын ... де ... ... жарыса жол деген зат
есімнің әр түрлі сипатын білдіріп түр.
Сын есімдер заттың әр ... ... мен ... ... ... ... қатынастары арқылы да білдіреді. Осындай жалпы сипаттарымен
байланысты, сыи есімдер семантикалық ... мен ... ... ... ... сын және ... (туынды) сын деп
аталатын екі салаға бөлінеді. Бұл сындардыц ... ... да ... (қалай?) деген сұрауларға жауап береді.
Сапалық сын есімдер деп мағынасы жағынан заттың әр ... ... атап ... түрі мен ... (ақ, ... қызыл, көк, сұр т. ... мен ... ... ... ... нашар т. б.) көлемі мен аумағын
(үлкен, кіші, ауыр, жеңіл т. б.), дәмі мен ... (ащы ... ... және ... ... да касиет-белгілерін білдіретін сөздерді
айтамыз
2.Сын ... ... ... ... ... ... а) ... сын есімнен алған теориялық
білімін тиянақтау. ә) ... ... ... ... б) Тәрбиелік: ұжымшылдыққа, тиянақтылыкқа
тәрбиеу.
Сабақтың түрі: білімді бекіту.
Сабақтың әдісі: ой шақыру, топтастыру, еркін ... ... ... дидактикалық матеркалдар, тақырыпқа арналған
кесте, суреттер, кесте карточкалар.
Пәнаралық байланыс: ... орыс ... шет ... сурет.
Сабақтың барысы.
1. Ұйымдастыру. Оқушьшарды түгендеп, сабаққа әзірлігін
қадағалаймын.
(Ақ, көк, ... ... ... ... ... ... үш ... бөлемін)
2. Кіріспе. Қымбатты оқушылар, міне, бүгінгі сабақта біз сын ... ... ... ... – сын ... алған теориялық
білімдерінді бекіту. Ендеше, тақтадағы күннің реті мен ... ... Ой ... 1. ... түсі қандай?
2. Бұлар қай сөз табына жататын еді?
4. ... ... сын ... ... топтастыра
қояйық.
I топ. Сын есім дегеніміз ... топ. Сын ... ... белгілері.
III топ. Сын есімнің түрлері.
(Таратылған қағазға ойларын түсіріп дәлелдейді)
5. Бекіту.
Енді, негізгі тақырыбымыз сын есімнен һткендерімізді бекітеміз. Ол
үшін ... ... ... ... ... таратамын)
I топ. I деңгей
Мына сөздердің антонимдік, синонимдік қатарларын жаз.
Күшті. Биік. Қысқа. Үлкен.
Төмендегі сын есімдерге жақша ішіндегі зат ... ... ... ... ... ... (суретші)
Әуесқой......,,......... (ой)
Тандаулы............... (адам)
Сезшең)................. (торқа)
II топ
Дара және күрделі сын ... ... ... ... ... қара ала, ... ... қаракер, шұбар, қара мұртты, жирен,
аласа бойлы, бадырақ көзді.
Заттың самасын, мөлшерін, көлемін, ... ... ... ... есім ойлап жаз.
Түрі, түсі:
Сыры, сипаты:
Аумағы, көлемі:
Дәмі, иісі:
Пішіні:
III топ
Сын есімдерді жасалуына қарай топтастырып жаз.
Қысқа-қысқа, кек ала, ... ал қара көк, ... ... ... ... өте ащы, ... ... сарырақ, ұзындау, ірілі-
ұсақты.
Жұрнақ арқылы:
Күшейткіш буын арқылы:
Сөз тіркестері арқылы:
Қосарлану арқылы:
Мына бос тор көздерді дұрыс толтыр.
Ешкімге еш нәрсесін ... ... ... ... ... ... ... Заттың пішіні.
3. Заттың көлемі.
5.Айтқанға сене салатын, еш нәрсені байыптап
байқамайтын адам.
6. Малдың ... "Ақ" ... ... топ. II деңгей
Сапалық сын есімнің анықтамасын жаз.
Көп нүктенің орнына тиісті журнақтарды жазып, ... ... ... ... ... ... тілі орам...,
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.
в) Ерін... адамның ертеңі бітпес.
б) Қаб... ... ... тор ... топ
Мына жұрнақтар арқялы туыңды, қатыстық сын есім жаса.
...палы шам, ...мелі көйлек, ...ген сиыр , ...ма тон, ... ... ... ... түрлерін ажырат.
Жарау торыға жолдың алыстығы да, ауырлығы да онша күшке түспеді.
Астана - өте сәңді ... Күн ... ... ... ... ... Көшелер түп-түзу, теп-тегіс.
III топ
Сын есімнің емлесін айт,
Сын есім мына сөйлемде қай сөйлем мүшесінің қызметін атқарып тұр.
I топ. III ... ... ... ... ... ... тақырыбына шағын
шығарма жаз.
II. топ. Сын есімдерді қатыстырып, "Ардақты ана"
тақырыбына ... ... ... топ. Сын ... ... ... ... шағын шығарма жаз.
6. Талдау.
Әр топтан үш оқушыны ... ... ... сын ... ... талдау жасатқызамын.
1. Желсіз түнде, жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп;
2. Арманның қабағы ... ... ... ... деген сөзге оқушылар жазбаша болжау жасайды.
Мәтінмен жұмыс. Оқушыларға мәтінді оқытып, сын ... ... ... ... ... тест сұрақтарын беремін)
Сын есімді тап.
а) жазықтық ә) ... б) ... сын ... ... қонымды, сүйкімді, сары
ә) шөп, бұлақ, көбелек
б) бәрі, тегіс, күллі
Күрделі сын есімді тап.
а) сұра, ... ... ... ... ... кең маңдайлы, шоқша сақалды, қызыл шырайлы
Заттың түр-түсін, сыр-сипатын, сапа ... ... ... ... сын есім деп ... ... ... қатыстық
Қатыстық сын есімдер қалай жасалады?
а) түбір
ә) жалғау ... ... ... ... сын ... ... ... көк, жеңіл
б) мақтаншақ, сөзшең
Сын есімді тұрақты сөз тіркесін көрсет.
а) жым ... ... ... қасы көзі ... есім тұрған қатарды көрсет.
а) салқын, қатты, ... ... соң, ... ... ... ... есімнің жауап беретін сұрақтары.
а) қалай, қай ... қай ... ... неше, нешінші
б) қандай, қай, қайдағы, қашанғы
Бір-біріне қарама-қарсы мәндегі сапалық сын есімдерді белгіле.
а) жұмсақ, тұщы
ә) ... ... ... ... Үйге ... ... ... 155-жаттығу жазбаша орындауды
тапсырамын.
10. Бағалау. Сабаққа қатысып отырған оқушыларға баға қоямын, қай
топтың белсенділік танытқанын айтып ... ... ... .1) ... - сын есім ... ... 2) дамытушылық - түрлі әдістерді пайдалана отырып оқушының
ойлау қабілеттерін, ... ... ... қасиеттерін дамыту; 3)
тәрбиелік -ойын түрлері арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... өз ойьш тиянақты
жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... сөзжұмбақ, мақал-мәтел (үлестірмелі
карточкалар).
I. Ұйымдастыру.
II. Үй тапсырмасын сұрау.
1. Қазақ тілінде неше сөз табы ... Зат есім ... не? ... ... Зат есім ... ... ... Мысал келтір.
4. Есім сөзден зат есім тудыратын жұрнақтарды ата. Мысал келтір.
5. ... зат есім ... ... ата. ... ... Зат есім ... қарай неше түрге бөлінеді. Мысал келтір.
1. Бастауышы күрделі зат есім болатын сөйлем ойлап тап.
2. Бастауышы деректі зат ... ... ... зат есім ... ойлап жаз.
3. Бастауышы дерексіз зат есім, ... ... дара ... ... ... ... Жаңа ... түсіндіру.
1. Қазақ тілі - бай тіл. Оның құрамында әлденеше мыңдаған сөздер
бар. Сол ... ... ... ... ... ... ... бөлініп, соның бір тобы зат есім деп атылса, бір тобы сын есім ... Сын есім ... ... ... ... түр-түсін,
сапасын білдіреді.
Сын есімнің манызды белгілерін топтастыру
а) заттың түрін, түсін білдіреді: ақ (қағаз), сүр ... ... ... Заттың көлемдік, аумақтық, салмақтық белгісін, сынын білдіреді:
биік (үй), ұзын (ағаш).
б) ... ... ... ... ... жақсы (сөз), жаман
(ырым), тентек (бала), зерек (оқушы), ақылшы (адам).
в) Заттың дәміне, иісіне ... ... ... ... ... (тағам), жұмсақ (нан).
г) 3атқа қимыл, іс-әрскетке, мезгіл-мекенге қатысты сынды
білдіреді: тасты жер), ... ... ... ... аспалы (шам),
білімді (жігіт).
ғ) Сын есім қандай, қай деген сұрақтарға жауап береді.
III. Жаңа материалды меңгергенін ... ... ... ... тапсырма: берілген мәтіннен антонимдерді табу. Сырты
тыныш көрінгеңмен, іші мазасыз. ... ... ... ... Қалқа
менен әлдеқайда кіші, бірақ көргеңдері әддеқайда үлкен (Ғ.Мүстафин).
2-деңгейлік талсырма: үлкен-қіші, карі-жас, калың-жұқа сөздерін
қатастырып сөйлем ... ... ... ... ... ... құрау (ішінде
антоним болуы шарт).
ІҮ. Бекіту кезеңі.
Ойды жинақтау мақсаты; антонимдердің негізгі белгілерін анықтау
тапсыры. Оқушылар "топтастыру ... ... ... ... беруі
тиіс.
қарама-қарсы мәңде
Оқушьшардың білімін бағалау.
Ү. Үйгетапсырма ... ... ... ... ... (қалай орындалуына тусінік беремін).
3.Сын есім тақырыбын таныстырғанда пайдаланылатын дидактикалық
материалдар.
Сабақтың мақсаты: Білімділк. Сын есімдердің ... ... ... ... ... ... меңгерту
Тәрбиелік. Сөздің мағынасына мән беруге тәрбиелеу. Білім алуға,
оқуға деген ... ... ... ... ету.
Дамытушылық. Оқушылардың ой қабілетіне әсер ету арқылы өздігімен
жұмыс әрекеттерін дамыту. Тапқырлық. ізденпаздық, ... ... білу ... ... ... ... іскерлік дағдыны жетілдіру сабағы.
Әдісі: түсіну, тану, қолдану, ой қозғау, ізденіспен жұмыс істеу.
Көрнекітігі: сабақ ... ... сөз, ... ... ... ... ... кестелер.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, әдеп, бүгінгі өмір.
Сабақ барысы
1. Ұйымдастыру кезеңі.
Оқұшылармен сәлемдесу.
Сабақты әдетгегідей бір ... өлең ... ... тілі ... алар Отан да ... ... асыл
Тең келмейді қатар оған,
Дұпшаның да бас иетін,
Тілің ұлттық қасиетің.
Мұғалімнің кіріспе сөзі.
Досымыз түгіл, дұшпанымыз да бас ... ... ... ... туралы сыр шертер тағы бір ... тілі ... Үй ... ... тақырыпты еске түсіру.
Сын есімнің жасалу жолы туралы сұралады. Үйге берілген жаттығу,
қосымша талдау ... ... Жаңа ... ... ... ... эпиграфына алынған-сөзбен
жұмыс. "Көкірегі сезімді, көңілі ... бәрі де анық ... ... ... ... сын ... ... Адамның қандай қасиеттрі көрсетілген?
Оқуш жауабы тындалады.
Сезіні, білім, талапты адамның түсінетіні де, көретіні де ... сөз ... ... ... ... сын есім ... түбірден жәнке туынды сын
есімнің шырайларынан жасалатындығын, ал қатыстық сын есімнің басқа сөз
таптарынан ... ... ... ... айтады.
4. Сын есімнің маңызды белгілерін, мағыналық ерекшеліктерін,
түрлерін дәлелдеу.
Оқулық бойынша берілген жаттығуларды орындау. ... ... ... сын есімдерді ажырату.
148-жаттығу бойынша топтық тапсырма.
І~топ. Сын есімдерді мағыналық түрлеріне ажырату.
ІІ-топ ... ат қою. ... ары ... жалғастыру.
Ш-топ Сын есімдерге кешенді талдау жасау.
Ескі - сын есім.
Негізгі сын есім
Сапалық сын есім
Синтаксистік сын есім ... ... ... ... ... пен ... ... қатар жүретіндігі, олар
арқылы адамның қасиеттері көрінетіндігін әңгімелеуге ықпал ... ... ... ... ... ... қойылады.
"Менің досым кім?" Оның қаңдай қасиеттері бар? ... ... ... ... ... т.б. ... сөздерді қатыстыра шағын
шығарма жазады»)
Үлгерімі төмен оқушыларға ... ... ... ... ■'■'
Шығармашылық жұмыс
Жақсы сөз - Жарық сәуле;
Сыпайы адамнан тек ... сөз, ... іс қана ... ... инабатты сөзін қатыстыра сөйлем құрау.
Жинақтау.
Сын есімнің біздің өміріміздегі ... ... ... көтеру үшін.
2. Сөз байлығын, сөздегі қорымызды көбейтеді.
3. Жақсы мен жаманды, дөмді мен ... ... ... ... қасиетіміздің қалыптасуына әсер етеді.
Сөзімізді сын есімнің мағыналық түріне қарай талдау жасаймыз.
Дәмді - ... сын ... - ... сын есім.
Қорытындылау: Мен бүгінгі сабақтан не ... ... Мен сын ... ... ... ... ... және қатыстық сын есімдерінің жасалу жолын,
айырмашылығын білдім.
Оқшау сөзді сөйлем ішінде айтып ... үш ... ... ... ... ... күнің бар ма, сірә?
Бәрекелді, балам, жарайсың!— десін жұрт.
1. Талдату
2. Талданбай қалған сөзді ... ... ... ... ... ... ... деген сөз қандай мақсатта айтылып тұр?
* "Сірә", "бәрекелді" деген создерге сұрақ қойыла ма.
лексикалық мағынасы бар ма?
Топтастыру стратегиясы
Оқшау сездер
1. Қаратпа 2. ... 3. ... ... ... ... түрліше ... ... ой ... т.б. ... ... ... ... 54-беттегі 4-
тапсырманы орындау арқылы жаңа ... ... ... түсу.
Топтық жарыс.
Тірек сөздерді пайдалана отырып, мәтін құрастыру.
1-топқа: ... ... ... ... ... біріншіден/.
2-топқа: одағаклар /алақай, ойбай, бәрекелді, тәйт, япырмай/.
3-топка: ... ... үшін ... ... ... ... құрай алмағандары сәйлемдер құрайды.
Оқыту.
Қорыту үшін "Кубизм" әдісін пайдаландым. Кубикті әр ... ... алты ... ... ... ... ... ережесін айту.
2. Қолдан. Оқшау сөзге мысал келтіру.
3. Салыстыр. Оқшау ... ... ... ... ... ... ... Топтастыр. Оқшау сөздерді топтастыру, ортақ белгілерін
айту.
6. Қабылда. Оқушының сол ... ... I ұпай ... ... ... ... қатыстырып, мәтін құрап келу.
Тақырыптар: "Қошақаным", "Мысығым", "Менің кішкентай бауырым",
т.б.
Бағалау. Оқушының өзін~өзі бағалауы. Оны ... ... ... ... ең сонында ортақ бағасын қою.
Сын есім
Сабақтың мақсаты: а) білімділік ~ сынесім ... ... сын есім ... ... ... ... сын есімнің сыидық
қасиеттерін ашу;
ә) дамытушылық — түрлі әдістерді пайдалана отырып, оқушылардың ... ... ... ... қасиетгерін дамыту;
б) тәрбиелік - Абай өлеңдерін, әндерін жатқа айтқызып, талдау
барысында ... ... ... ... ... қамкорлық
жасауға тәрбиелеу, эстетикалық тәрбие беру.
Сабақтың түрі: дәстүрлі.
Сабақтың әдісі: түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап, ... ... ... ... әдістері.
Көрнекіліктері: Абайдың табриғат лирикаларынан ... ... ... ойын ... ... ... ... ту.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, музыка, орыс әдебиеті, бейнелеу өнері.
Сабақтың барысы.
Ұйымдастыру бөлімі.
Өткен ... ... ... ... ... тілінде неше сөз табы бар?
2. Зат есім дегеніміз не?
3. ... есім ... не? ... ... ... және ... зат ... дегеніміз не?
Жаңа сабақты түсіндіру.
Жаңа сабақтың тақырыбык жазбас бұрын бейне сөз ... ... ... мен киіз ... ... ... Қоржынның алдыңғы 4
дыбысын алыптастап, орнына ис" дыбысын, есіктің соңғы дыбысын алып
тастап, орнына "м" ... ... "сын ... ... сөз ... ... өте бай тіл. Оның құрамында әлденеше мыңдаған ... Сол ... ... ... ... ... ... топқа бөлінеді, соның бір табы зат есім деп ... ... ... сын есім деп ... Зат есім ... ... атын білдірсе,
сын есім сол заттың, қубылыстың сын-сипатын, көлемін, түр-түсін, сапасын
білдіреді.
Мысалы:
Сын есім қандай, қай деген сұрақтарға ... ... ... желсіз
тунде жарық ай. Мұнда желсіз, жарық сөздері түн, ай деген зат есімлердің
сынын, сапасын ... ... ... сұраққа жауап берелі. Жарық
(қандай) он, желсіз (қандай) түн.
Сонымен, заттың ... ... ... ... ... дәмін,
көлемі мен аумағын білдіріп, қандай, кай деген сұрауларға жауап ... ... сын есім ... ... қайталап сұраймын).
- Балалар, қазір жылдың қай ... Тағы ... жыл ... ... ... төрт мезгіліне де өлең жазған кай ақынды
білеміз?..
- Дұрыс айтасындар, ... ... ұлы ... Кім "Күз" өлеңінен
жатқа үзінді оқып алады?.. Оқушыдан өлеңді жатқа сұрап, сын ... ... ... ... тусі ... ... ... болып, дымқыл туман жерді басқан.
Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай ... ... ... ... сұрап, сын есімдерін табу.
Ақ киімд,у денелі, ақ сақалды,
Соқыр, ... ... тірі ... ақ ... түсі ... жері ... ... қалды.
"Көктем" туралы өлеңінен үзінді оқып, сын есімін табу.
Ай, жулдызға жылы жел ... ... ... ... ... ақ ... сілке тастап,
Жер кулімдер, өзіне шырай беріп.
"Жаз" өлеңінен үзінді оқып, сын есім табу.
Жаздыкуні шілде ... ... ... өсіп ... жатқан өзенге,
Көшіп ауыл қонғанда.
Абай тек өлең жазып қала қоймаған, он де шығарған, Абай — ... ... ... ән ... сазгер. Енді Абай әндерін орындаймыз.
I топ "Желсіз түнде жарық ай".
II топ "Көзімнің ... ... ... 2 ... ... өлеңдегі сын есімдерді табады.
Абай А.С Пушкин ... ... ... ... ... ... аударған.
Біздер қазір И.А.Крыловтан аударғаи мысалдарына тоқталамыз.
I топ "Есек пен бұлбұл".
ІІ топ ... мен ... топ ... ... ... ... айтады да; кейіпкерлерге
сипаттама береді.
Оқулықпен жұмыс.
129-жаттығу (63»бет).
Оқып ... өлең ... сын ... табындар, олардың
мағыналық белгілерін ажыратыңдар.
128-жаттығу. :
Берілген сын есімдерді мағыналық жағынан байланысатын ... ... ... ... ... су, ... ауа, ... салқын күз, ...
Ойын: "Бір сөзбен айтқанда қандай дейді?"
* Жақсы оқитын оқушы ... ... ... адам ... Тез ... адам ... Сабақ оқымайтын оқушы (жалқау).
"Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту" ... екі ... ... ... ... топ Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ,
Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ.
Ауыз омыртқа шығыңқы, майда жалды,
Ой ... ... ... ... топ ... көрмей жатсаң да ұзақ, кен тілім,
Таза, терең, өткір, күшті, кең ... ... ... ... ... ... аласың, сен тілім!
Осы өлеңдерді оку арқылы оқушылар корытынды түйін шығарады, соған
байланысты ... ... ... ... сын есім болу ... топтарымен тесіп жұмыс жасайды.
Мысалы: Ең тәтті де, ең ащы да - тіл.
127-жаттығу. Қазақстан Республикасының Туы мен Елтаңбасын ... ... сын ... ... ... екі топтан бір-бір оқушы шығады.
I топ. Елтаңбаны сипаттап жазу.
II топ. Туды сипаттап жазу.
Қорытыңды.
Өткізілген сабақты ... ... ... қою ... ... оның ... оның ... қасиеттеріне тоқталып кетеміз.
Үйге тапсырма: сын есім, ережелері, ... ... ... ... ... да ... кім ... есекті Тайбурыл күңдемейді.
Мұзафар ӘЛІМБАЕВ.
Заттың сынын сипатын, сапасын, түр-түсін ... ... ... ... ... ... ... сөз табы сын есім деп аталады екен.
3. Тақтаға сын есім ілінеді, сын есімді зат есімнен байланыстыр.
3. Осы ... ... ... ... сөйлем
талдау.
а) Әдепті бала ата-анасын мақтатар.
ә) Әдепсіз бала ата-анасын қақсатар,
4. Сыңарын тап ... бала ... ... ... екінші топтағы бала сыңарын
табу керек.
1. Ұсталы ел озар ...
2. Өнер алды ...
3. Сыйлық ... емес ... ... адам – ... ... ... ...
6. Отансыз адам ...
7. Әдепсіз үйге кірме ...
8. Кең киім тозбайды ...
9. Аш адам ұрысқақ....
10. Қатты жерге қақ тұрар ... ел ... ... тіл. Сүю ... ... адам - сасқалақ.
Елгезек масақшы озыпты. Ормансыз бұлбұл. Әкімсіз елде ... ... ... ... қой ... Ынтымақты елде бақ тұрар).
Бір мақалға талдау жасау, сын есімдерді табу керек.
5. Сөз тіркестерін бір сөзбен ауыстыр.
Арыстан жүректі - ... ... ... - түзу. Еті тірі -пасық. Жатып
ішер -жалқау. Күндей нұрлы - сұлу. Бал шырын – ... ... ... Мына сын есімдер қандай заттардың сапа белгілерін көрсете алады.
Көнетоз, көнекөз, тату-тәтті, кішіпейіл, мейірбан ,аяулы,
қарапайым, қажықбас, естияр, ... ... ... қабілетті, қонақжай, шаруақор, сұңғыла, сергек,
беймаза, аппақ, мөп-мөлдір.
Мына зат ... ... сапа ... көрсету үшін қандай
сын есімдер қерек.
Дала,ел, ой, тұрмыс, арман, кітап, жолдас, туыс, ағайын, ауыл,
пікір, ... ... ... әке, ... ... ... Оқып шығып, сын есімдерді тауып, олардың мағынасын
ажыратындар.
8. Сөзжұмбақты шешу.
Мына торд көздерді сын есімдермен толтыр.
7. Үйге ... ... ... ... сын ... ... да, ... қою
арқылы қай сөзбен тіркесіп тұрғанын анықтандар.
ә) Өзінің қалған бір сөзді доминант етіп ат да, ... ... ... ... де ... ... Тор ... сын есімдерді пайдалана отырып, «Менің досым»
деген тақырыптқа шығарма жаз.
Қорытынды.
Әдетте, сапалық сын есімдерге ешбір ... ... ... әр қилы ... ... ... ... жатқызу салты бар.
Бірақ бұл қағиданы үнемі тапжылмайтын қағида деп ... ... ... ... ... сөз ... көрінетін көптеген формалар тарихи даму
тұрғысынан қарағанда, тиісті қосымшалар аркылы я ... ... ... ... ... болып келеді. Мысалы, ұзын, үлкен, қызыл, ащы, тұщы,
момын, ... ... ... ... сапалық (негізгі) сын есімдердің бәрі де
ертеректе туынды сөздер болған, демек, олар ... ... ... ... момақан, ашылды, жабылды, .жалпайған сөздерімен ... ... ... ... ... сапалық сын есім деп,морфемалық
құрылымы жағынан некізгі сын есім деп есептелетін сөздердін саны да, ... ... бір аяда ... ... ... ... ... сәйкес,
ертеректе туған сындарды ғана емес, кейіигі кездерде жұрнақ (я ... ... ... туынды есімдердің кейбіреулерінде де . негізгі, сапалық
сындардың грамматикалық қасиет-сипат-тары ... ... ... ... ... қап-қараңғы; таныс — таныстау, танысырақ, тап-таныс
т. б.)
Сапалық сындар жалпы сын есім деп аталатын сөз табының негізгі ұйтқысы
есібенде қызмет етеді. Олай ... ...... сын ... тән ... ... мен ... бәрі де сапалық сындардын бойында
болады.Осы ерекшеліктеріне қарай, демек, бүкіл сын есім категориясына өзек
ретіпде ... ... ... өзге сөз таптарынал жұрнақ ... ... сын ... де, ... даму ... ... ... де бірте-бірте сапалық сың есімдердің сыр-сипаттарына
ие болып, сол топқа көшіп ... ... ... сын ... ... ... ететін негізгі белгілері мыналар: біріншіден, сапалық сындарға
тән ... ... де ... ... ... және аредік сыннын,
әр қилы реңін білдіретіи ... ... ... ... оларға сындык белгіні күшейте я ... түсу үшін ... ... ... ... олар ... ... қарай (жақсы оқушы), адвербиалдық (жақсы оқиды) ... ... осы ... ... үш ... ... сын ... әрі
қатыстық сындар-дан ерекшелінетін, әрі жалпы сын есім атаулыға тән ка-
тегориялық ... ... ... ... сын ... -рақ ... ... -ірек), -лау, (-леу,
-дау, -деу, -тау, -теу) жұрнақтары ... ... ... ... ... ... үлкенірек, үлкендеу т. б.) қатар, белгінің же-
тімсіздігін я -бәсеңдігін білдіретін -ғыш ... -гіш, ... -шыл, ... (-ше), -ң (-аң, -ең) ... ... да бірен-сарандап (сарғыш,
ақшыл, сүрша, қуаң т. б.) ... ... ... ... ... буын да ... (ап-анық, түп-түзу, күп-кү-рең т. б.) үстеле
береді. Бүл формалар алас.а, биік, кіш-кене, ... ... ... ... ... қалың, жүқа, кең, тар, қою, сұйық, ыстық, суық, ащы, ... ... ... ... кәрі, жас, сынық, бүтін, сирек, қызық сиякты
сапалық сын ... ... ... ... ... ... ... береді.
Әдебиеттер.
1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму ... ... ... тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000
6.Қазақ тілі әдістемесі.-Алматы,2001.
7.Сан есім қайталау сабақ.-Қазақтілі мен ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Антонимдер4 бет
АХМЕТ ЯСАУИ «ХИКМЕТТЕРІНДЕГІ» СӨЗДІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ38 бет
Ағылшын тіліндегі сын есім туралы жалпы түсінік19 бет
Баймырзаұлы Балуан Шолақ 7 бет
Ж.АЙМАУЫТОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР29 бет
Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері38 бет
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет
КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ЕСІМ СӨЗДЕР41 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь