Қазақ халқының салт - дәстүрлері

Жоспар

Кіріспе ....................................................................................................... 3 бет.

Қазақ халқының
салт - дәстүрлері ........................................................................................ 4 бет.

Қорытынды …............................................................................................ 18 бет.

Қолданылған әдебиеттер........................................................................... 19 бет.
Кіріспе


Қазақ – көне дәуірден бастау алатын күрделі де бай тарихы, сан қырлы мәдениеті, өзіндік игі ғұрып – дәстүрі бар, этнографиялық ахуалы әр қилы, пейілі өзінің байтақ даласындай кең де қонақжай халық. Халқымыздың бітім болмысын зерттеген этнограф ғалымдардың атап өткеніндей, қазақ – жайшылықта тәубешіл, жаугершілікте тәуекелшіл, зерделі де ойшыл, сабырлы да төзімді, шыдамды да жомарт, елгезек те еліктегіш, кеңпейіл де кішіпейіл, ерегескенмен ерегесетін, доспен дос бола алатын, әділдікті бағалай білетін халық. Қаз дауысты Қазыбек бидің сөзімен айтқанда:
«Біз қазақ деген мал баққан елміз,
бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт – береке қашпасын деп,
жеріміздің шетін жау баспасын деп,
найзаға үкі таққан елміз.
Ешбір дұшпан басынбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз,
дәм – тұзды ақтай білген елміз» - деген.
Қазақстан – ұлан – байтақ территориясы бар әлемдегі ең үлкен тоғыз мемлекеттің бірі. Жоңғар шапқыншылығынан бұрын қазақтар ең көп санды түркі халқы болған секілді. «Ата салтың – халықтық қалпың» дегендей, өз жұртының қадір – қасиетінен мәлімет беретін ғұрып қасиетпен, оған мейлінше құрметпен қарау – ұлтымызға, елдігімізге сын. Тындар құлаққа, көрер көзге, сезінер жүрекке танымал, басқа елдерде жоқ дәстүр өрнектері, ортақ мұралары, тұрмыс – тіршілігіндегі керемет салт – ғұрпы мақтаныш сезімін тудырып, жұртшылықты жалпы отаншылық пен елжандылыққа тәрбиелеуде маңызды міндет атқармақ. Қазақ халқының рухани тіршілігінде, қарттарды құрметтеу, үлкендерді сыйлау, балаларға жанашырлық, жастарға қамқорлық ету, ата – ананы ардақтау, әйелдерді аялау ізгі дәстүрге айналған. «Қасқа қатал, досқа адал болу» - қазақ халқының негізгі мінез – құлқы. Қазақ халқында тым ертеден келе жатқан көптеген әдет – ғұрыптар бар. Солардың әрқайсысына жеке – жеке тоқтала кетсек. Қазақ халқы тарихтан бері өте меймандос халық болған. Сондықтан меймандостықтан әдет – ғұрыпын айта келсек.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Мұратхан Қани «Қазақтың көне тарихы».
2. Халел Арғынбаев «Қазақтың отбасылық дәстүрлері».
3. Сейдін Бизақов «Түбі бір түркілер».
        
        Жоспар
Кіріспе
............................................................................
........................... 3 бет.
Қазақ халқының
салт - ... 4 ... 18 ... 19 бет.
Кіріспе
Қазақ – көне дәуірден бастау алатын күрделі де бай тарихы, сан қырлы
мәдениеті, ... игі ...... бар, этнографиялық ахуалы әр қилы,
пейілі өзінің байтақ даласындай кең де ... ... ... бітім
болмысын зерттеген этнограф ғалымдардың атап өткеніндей, қазақ – жайшылықта
тәубешіл, жаугершілікте ... ... де ... ... да төзімді,
шыдамды да жомарт, елгезек те еліктегіш, кеңпейіл де ... ... ... дос бола алатын, әділдікті бағалай білетін
халық. Қаз дауысты Қазыбек бидің сөзімен айтқанда:
«Біз ... ... мал ... елміз,
бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт – береке ... ... ... жау ... деп,
найзаға үкі таққан елміз.
Ешбір дұшпан басынбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз,
дәм – тұзды ақтай білген ... - ... – ұлан – ... ... бар әлемдегі ең үлкен тоғыз
мемлекеттің бірі. Жоңғар шапқыншылығынан бұрын ... ең көп ... ... ... секілді. «Ата салтың – халықтық қалпың» дегендей, өз жұртының
қадір – қасиетінен мәлімет беретін ғұрып қасиетпен, оған ... ...... ... сын. ... ... ... көзге, сезінер
жүрекке танымал, басқа елдерде жоқ дәстүр өрнектері, ортақ мұралары, ... ... ... салт – ғұрпы мақтаныш сезімін тудырып, жұртшылықты
жалпы отаншылық пен елжандылыққа тәрбиелеуде маңызды міндет атқармақ. Қазақ
халқының рухани ... ... ... ... ... ... жастарға қамқорлық ету, ата – ... ... ... ізгі ... ... «Қасқа қатал, досқа адал болу»
- қазақ халқының негізгі мінез – ... ... ... тым ... ... ... әдет – ... бар. Солардың әрқайсысына жеке – ... ... ... ... ... бері өте ... ... болған.
Сондықтан меймандостықтан әдет – ғұрыпын айта келсек.
3
Қазақ халқының салт-дәстүрлері
Меймандостық
Қазақтар үйіне келген әр ... ... ... ... ұлт ... ... да, танымаса да жылы шыраймен құшақ жая қарсы алып, сыйлап
күтеді. Өзінің аяаулы асын ... ... ...... ... ... ... Қонақ келсе «қой сойып, қол қусыру» -
қазақтар үшін аса абыройлы іс және ... ... Өте ... тай сойылып, қонақасы беріп аттандырады. Сойылатын ... ... ... ... ... босағасына әкеліп бата тілейді. Қонақтар
бата жасаған соң мал ... ет ... Ет ... ... ... ... ... құрт, ірімшік, бауырсақ, жент, сары май
қойылып, қаймақтаған шай ... ... соң ... ... қымыз,
қыстыгүні болса езген қүрт беріледі. Осы мезгілде ... үй иесі ... ... күй ... ән ... Ет ... соң ... су
құйылып, ет тартылады. Қонақтар алдына ... ... ... ... тағы ... ... ... табақ тартылады. Қонақтың ең сыйлысы
бастың оң езуінен бір ... жеп, оң ... ... ... қойып, басты үй
иесіне қос қолдап қайтарады. Бұл асабаның құрметіне белдірген разылық болып
есептеледі. Мейман кұтуде малдың он екі ... өз ... ... ... ... сылы ... бас пен жамбас, күйеу мен келінге асықты жілік
пен төс тартылады. Балаларға тіл, ... ... ... ... ... ... соң ас қайтару, яғни бата тілейді, қонақтардың қолына су құйылады.
Міне, қазақ халқының мейман күту дәстүрі ... ... малы ... «Жүз ... той малына кетіпті» (М.Ж.Көпеев). Келін
алуға келген қадірлі құдалар ел дәстүр салты бойынша сән салтанатымен, жөн
жосығымен келіп ... Бұл ... кәде ... да көп болады. Соның
ішінде ең басты кәдесінің бірі осы ... ... ... « той малы» деп
аталатын жолды дәстүр. Бұған әр құда өз ... мен ... ... ... ... қой ... ... абырой, беделі осы ... ... ... ... ... ... бұйым, жеміс, қант, шәй да қосылады.
Әкелген мал арқылы құдалар қыз әкесінен, атасынан немесе сол ауылдағы ... ... бата ... ... ... әлгі мал сойылып, тойға
жиналғандар одан ауыз ... Той малы ... ... қыз ... бетіне басады. Сондықтан да «той малының» мүшесі түгел әрі ... ... ... сары ... кеудең құрсын» (халық өлеңі).
Дәметудің әр түрі бар Ал ырымда жас ... ... жөні ... балалар мен келіндер ата енелері ... ... ... ... әдеті бар. Әсіресе, балалы жас келіндер дәметсе оның ... ... ... дәметіп отырып ойындағысы болмаса оның емшегі
ісіп кетеді. Бұл өмір шындығы. Ал ... ... ... ... ... бар үйге дәметіп қалар деп қашанда ... дәм ... ... Бұл ... ескере жүретін ескіден келе жатқан ырым.
Қалың мал
«Қалың мал» (дәстүр, кәде). «Мен ат тон ... ... ... ... ғой» ... Құда түсу рәсімі келісілген соң дала
заңы бойынша күеу жағы ... мал» ... ... Бұл ... қазақ болғалы
бұлжымаған ежелгі дәстүр. Оның мөлшері құдалардың ... мен ... екі жақ ... ... ... ... ... арасындағы қалың
мал мөлшері бес алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі жүз, бес ... ... ... ... Би мен ... хан мен ... арасында қалың мал
үстіне «бес жақсы» деп аталатын бес түйеге қосып бір «жетім қыз ... ... днп ... үш ... қоса бір ... жетім» (құл) бергендігі кейбір
деректер арқылы белгілі. Қалың ... ... ... « отыз ... ... ... ... жетінің жартысы», «жақсылы отыз жеті», « жиырма жеті», «
он жеті», «домалақ қалың мал», «домалақ бата» сияқты ... ... ... той мал, сүт ақы, ... ... ілу, өлі тірі ... тағы
басқа көптеген бағалы кәде, жоралар да болады. Бұған кеңес үкіметі кезінде
«қызды малға сату» деп қара күйе ... ... Ал ... ... ... мал» ... кем ... Демек, бұрынғы дала ... ... ... ... ... мал» ... ... байланысты
болған. Бұл істе әркім өз шама шарқына қарай белгілеген. Бұрынғы заманда
«қалың мал» ... пен ... ... ... ... айғағы
болғаны шындық. ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде Кіші жүзде Байсақал мен Орта
жүзде Сапақ құда ... ... ... ... ... малы» бес жүз
жылқы болған. Үш жүз жылқы қара малы, жүз жылқы үйге кіргізер, жүз ... ... ... ... ... ... қалыңдығын алғаннан кейін әдеп бойынша енесін
қошаметпен өз үйіне апарып салады. Ата ... ... ... ірі мал ... ... ... ... Ұзатылып жатқан келіншек көшінің ... ... ... (жастары, әйелдері) керуен атының ноқтасынан, не
түйесінің бұйдасынан ұстап тұрып сұрайтын кәдесі. Қыз ... ... ... кәде ... риза ... ... ... батасын беріп, жол болсын
айтады.
Қыз қашар
«Қыз ... ... ... қыз ... ... өткізетін үйді
«болыс үй» дейтін көрінеді». ... ... ... ... ... ... ... күйеуін көруі «қыз қашар» дейді. Бұл ... ... күні ... ... той» ... үшін ... ... тойлардың бірі.
Бұған жас жеңгелер мен жастар қатынасады. Күйеуден алынатын «қол ... ... «қыз ... ... ... ... қимылдатар» тағы сол
сияқты кәделер осы жолы ... Екі ... ... бірі көріп, тілдесуі де
осы тойда ... ... де ... бірі ... қалыңдық жігітке қыз белгісі
орамалын және оның іні қарындастарына да түрлі сыйлықтар береді.
Күйеу ұрын барғаннан кейін құдалық ... ... ... ... өте ауыр
іс. Үлкен дауға кетеді. Күйеу себепсіз бас тартса бұрынғы берілген ... және айып ... ... қыз жағы бұзатын болса қалың ... ... әрі айып ... бауыр
«Құйрық бауыр» (салт). «Құйрық бауыр жедің бе, құда болдым дедің ... Бұл ... ... ... болғанмен ұлт салт дәстүрінде орны бөлек
жай. Екі жақ келісіп құда болған жағдайда оларға «құйрық бауыр» арнаулы сый
әкеледі. Әкелуші әйел ... ... ... тәтті болыңдар» деп тілек
білдіреді. Одан барлық құдалар ауыз тиеді. ... ... ... ... ... ... ... құжат болып бекітілген.
Құдалық дәстүр және оған сәйкес әдет ... ... әзіл ... ... ... ... белгілі. Сондай ақ осы «Құйрық бауыр»
салтында да қалжың өлеңдер мен ... да ... ... ... ... ... Омаров пен көкшетаулық Қуантай Әблмәжінұлының
құдалығында «құйрық бауыр» ұсынғанда Қанапия қызы Орынбасар құдағи ... ... ... мынадай өлеңмен өрнектей түсті.
6
Балдыз қалың
Кейде қалыңдық қайтыс болатын жайлар кездеседі. Мұндайда қалың малын
төлеген ... онда сол ... ... ... ... құқы бар. Егер ер ... ұрын ... ол үйдің басқа қызы болмаса төлеген малдың жартысы
қайтарылады. Егер ... ... ұрын ... ... енді ... ... онда ... үстіне «балдыз қалың» төлеуге тиіс. Оған түйе
бастатқан бір тоғыз қосылады. ... ... ... ұрын ... ... ... ... киімі
Күйеу киімі (салт). «Әкесі күйеу, шешесі қалыңдық ... ба?» ... ... Ки! деп ... жерде Абайға жаңағы күйеу міндетті түрде
«күйеу киімін» киюге ... ... ... жеңгелер мен жас қыз келіншектер
күйеуді ... ... ... Сондықтан күйеу басқа ... ... ... ... ... үкі ... ... шапан, биік өкше етік
киеді. Бөркін көзіне түсіріп төмен қарап, кішілік ... ... ... немесе сөзге, күлкіге ұшырайды. Сол ... қыз ... ... ... небір азапты әзіл қалжыңға төзеді. Оның мінген атын
«күйеу атымен күл тасы» дегендей ауыл балалары ... алып ... ... да ауыл ... ... «Қынаменде, жар жар мен беташар бар, өлеңсіз
солар қызық бола ма ... ... Бұл да ... ... ... да,
көңілді кештің бірі. Құда түсіп, уәде пісіп, қалың мал төлеген соң ... ... ... рет ... ... тойы ... деп аталады.
Шығыс халықтарында «қынаменде» кеші қыз абыройының тазалығын білдіру үшін
қалыңдықпен бірге болған күннің ертеңіне де ... Ән, күй, би ... ... жас ... ... ... жастардың
махаббат мұратына жету символына айналған. Бұл да дәстүрге бай еліміздің
тәрбиелік ережесінің бір ... ... бұл жолы әр ... ... да айта ... жөн. Мұны кей жер «қалыңдық ойнау» ... ... ... келу» дейді. «Бір күні күйеу байғұс ұрын келді, Қисайтып жаман
бөркін қырын келді» (Н.Ахметбеков). Қазақ үшін ... ... мен ... бұл да бір той десе де ... ... ... қыз ауылына өзінше
«көрінбеген» болып, бірақ қараңғы түсе ... ... ... Мұны « есік көру» көбінесе «ұрын келу» деп айтады. Күйеу осы жолы
өзінің ... ... ... ... ... ... көңілін демдейді.
Әрине «ұрын келудің де кәде жоралары аз емес. «Сені күтіп ... ... ... деп ... ... жеңгелері келеді, «балдыз көрімдік» деп
тағы біреулері келеді, тағы да сол сияқты. «Ұрын той» ... ... ... ... ... сый ... олар еліне қайтады. Құда
түскенмен, келісім жасалғанмен күйеудің қыз ауылына «ұрыннан» бұрын ... жоқ. Егер келе ... ... туыс туғандары (аға інілері) қазақ әдет
ғұрпын бұзғаны, тәртіпсіздігі үшін оны сабап жіберетін заң тағы бар. ... ... ... оның ... ереже қағидалары тәрбиелік ғұрыптары әдеп
пен тәртіпті талап етеді. Күйеу кәделері мен ырымдары тағы бар. ... ұрын ... есік ... ентікпе, балдыз көрімдік, күйеу табақ, сүт
ақы, ... ... ... ... ... сәукеле байғазы, жеңгетай,
шымылдық байлар, отау жабар, кереге ... уық ... ... ... ... ... жабар, мойын тастау, ілу, қыз қашар, шашу, қыз көтерер, арқа
жатар ... ... қол ... шаш ... ... қимылдатар, ит
ырылдатар, «кемпір өлді», бақан салар, күйеу ... ... ... салу ... Отқа ... (кей ... «үй ... немесе
«есік ашар» дейді) бірге болып жататын ендігі бір кәде өңір ... ... ... келеді. Ниеттері келінге шашу шашып, құтты ... ... ... өңір ... Өңір ... ... деп ең ... терме бау
немесе жас төсекті басқалар басынбасын деп ... ... үкі ... ... бәрі отау үйге ... өңін ... ... түскен үй бұлардың күтеді. Келіннің қоржынындағы аспен бірге келген
бұлдардан (мата деген сөз) алады. Бұл да өңір ... ... салу жас ... ... құрмет және жәрдем десе де болады. ... ... ... адамдардың өзі естен шығарып бара жатқаны өкінішті ақ.
Шаңырақ көтеру
Шаңырақ көтеру (салт). Жас отаудың алғаш рет шаңырағын ... ... үшін тағы бір ... ерекше сәт. Мұны қазақ салт дәстүрін жетік
білетін ... ... ... ... Жүнісұлы былай деп жазған: «....
қазақта отаудың шаңырағын албаты адам көтермейді. Бұған ... көп, ... ... Оны қос атпен болса да алғызады. Ыңғайлы жер болып, отау өте
үлкен болса кәрі ... ... ... үстінде тұрып көтереді. Бұл еңбегіне
ол не ат мінеді, не түйе ... ... ... отауды көтерткен жақ
береді. (А.Жүнісов «фәниден бақиға дейін»). Әдетте киіз үйдің ... ... ... Ал, жас ... ... кәрі ... ... үлкен
мән, ырым бар. Өйткені «жасы үлкен күйеу» қашанда елге сыйлы және тілектес
адам. Және ... ... ... ... қадыры, сыйы арта түседі. Қазақ
елі осы жолдан әлі ... жоқ. Кәрі ... ... ауылдың үлкен кішісі,
еркек әйелі онымен бір қағыспай, қажаспай қалмайды. Оның шаңырақ көтеруінде
де осындай терең ... ... ... ... ... Ұзатылып келе жатқан қыздың және оның
жанындағы әйелдердің (шешесі, жеңгесі, сіңлісі, т.б.) ... келе ... ... ... деп ... Және ол ... үшін ыстық қасиетті мал
болып саналады. ... ... ... ... ... адам ... Егер
міне қалса оны көрген жұрт « пәленше келіннің шаңырақ түйесіне» мініп келді
деп келемеждеген. ... салт ... ... ... ... жеке ... ... жүреді екен. Оған адам мінбейді, атпен жетелейді, «шаңырақ
түйе» деген сөз ... ... ... салу (дәстүр, ырым). Жас ... бір ... ... не есік ... ... ... не ... әжелер оған «итаяғына»
сал деп сақина,күміс, жүзік сияқты заттар береді. ... ... ... ... ... шаранасынан жуатын суға яғни «шілде суына» әлгіндей
күміс жүзік, сақина, күміс түйме ... ... ... ... жіберіп,
нәрестені жуады. Жуып болғаннан кейін әлгі заттарды сол ... ... ... ... ... мәз ... ... тарасады.
Қапқа салар
Қалыңдығын алуға келген күйеу барлық жол жоралғыларымен яғни құдалық
кәделерімен, ... ... сый ... той ... ... Той
басталды. Қыз өз үйінен аттанар алдында оның әкесі барлық құдаларға ... ... ... да ... ... ... ол киіт емес «қапқа салар»
деп аталады. Ол бағалы киім, қымбат ер ... ... ... немесе мал
болуы мүмкін. Әрине, бұл қайын атаның дәулеті мен мырзалығына, абырой
беделіне сай ... ... ... ... жар ... айтыс). Ұзатылып бара ... ... ... ... тәрбие мектебінің тамаша үлгісі. Алтын ... ... ... ... жат ... ... оңай іс емес. Осының бәрін тәжірибелі де
тәрбиелі халық жылай жүріп ән, жыр түрінде ... ... ... Тағы бір ... қыз ... қоштасқанмен ол қайғы емес қуаныш,
қимастық ... де ... ... қыз ... ... мен ... қимастық көңілдері де көрінбей қалмайды. Олар «жар жардан» кейін де өлең
жырды үстемелей жүріп айтыс ... «ау ... тағы ... ... да ізгі тілектестік, достық көңіл, жаңа бақыт жолында жақсы ниет
көрінеді. Оның сөзі де, әні де ... ... ... Ол біресе «ау жар»,
біресе «ай ау», біресе, «бике ау», біресе «үкі ау» деп те ... ... ... ... тұрмыс салт ... ең ... бірі ... Ұзатылған қыз өз босағасынан аттанр алдында
ағайын туғандарын аралайды. Былайша ... ... ... бұл дәстүрлі
қоштасу емес). Жеңгесін ертіп ағайындарын аралап жүрген қыз жәй жүрмейді.
Ол өзінің балалық дәуренінің, оң ... ... ... ... ... аяулы ата анасының, туысқандарының өзін мәпелеп өсірудегі
еңбегін өлеңмен айта ... ... ... өлең ... ... ... ... құйысқан
Тарамай шашым ұйысқан.
Келіп кетіп жүріңдер,
Сағындырмай туысқан
деп өзінің өтінішін де айта жүреді.
Қыздың сыңсуы жарасымды әрі тәрбиелік мәні бар ... ... ... ... ... алғанда да өте орынды дәстүр. Өйткені
балалық ... ... ... ... кету оңай іс ... Ал қазақтың
қазіргі қыздары бұл дәстүрдің алтын арқауын үзді десе де ... ... үй ... ... ... түгілі, оң жақтан аттанарда ... ... де көз ... Бұл ... тәрбие мен ұлттық мәдениеттің
ұмытылғандығынан деп танимыз.
Үй көрсету
Үй көрсету (дәстүр). Жаңа түскен келінді туыс ... ... ... ... «үй ... (шығыс жақ «отқа шақыру» дейді» яғни есік
ашарға ... ... ... ... ... танысып, үйге келіп жүрсін
деген сөз. Бұл үйге ... құр қол ... кәде ... барады. Мұны «
ілу» дейді. Бұл мәселені шақырған үйдің ... ... кіші ... ... ... шешуі керек. Мұнымен бірге келінді шақырған үйлер
келіннің мінез ... ... ... яғни ... ... байқап сынап
отыратыны да бар. Мұны болашақ келіндер ескере жүруі керек. Өйткені аталған
дәстүр әлі жалғасып келе ... ... ... қыз өз ... ... алдында өзінің ата
анасымен, аға інісімен, сіңлісі, жақын жуықтарымен қоштасу ... ... ... ... ... ... ... барамын
Жаратқан соң қыз қылып,
Атасы жақсы құл болмас,
Анасы жақсы күң болмас.
Оң жақтан кетіп барамын.
10
Қыз еркелеп ұл болмас,
деп өзінің жат жұрттық болып ... ... ... Ең соңында:
Жанымдағы қыным ау,
Сіңлілер мен інім ау.
Жыл айналып келгенше,
Қош аман бол ... ... ... қоштасады. Мұнда «жыл айналып келгенше» ... ... бар. ... ... ... ұзатылған қыз жыл толмай өз үйіне бара
алмайды.
Қоштасу ... ... ... ... айтқыштық қабілетін көрсететін
тұрмыс салт жырларының ішінде ... де ... ... ... ... ... ... мен серіктері:
Жылама, бикем, жылама,
Көзіңнің жасын бұлама.
Ұл болып тусаң әуелден,
Сені мұндай қыла ма?
Деп оған жұбату ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Мұнда ұлттық дәстүр, халықтық қағида,
ағайын туыстық қимас сезім, алдағы арман бәрі бәрі де бар. Қоштасу, ... ... ... ... ... (салт, той). «Ұлын ұяға, қызын қияға қондыру» ата ... әрі ... ... ... қыз ұзату үлкен той, думан әрі қызық. Бұл
күні ата ана ... әрі ... ... қыз ... және оны ... ... жылайтыны әрине қимастық көңілі.
Қызды алуға құда (тақ санмен) бес не жеті кейде одан да көп адам ... ... бас ... ... және ... ... болады. Солтүстік және
Орталық Қазақстанда тек ер адамдар барады. ... ... ... ... Мұнда ойын сауық, құдалық рәсімдер мен кәде жоралар жасалады. Жақын
адамдар құданы үйіне шақырады.
Ұзатылатын қызды дәстүр ... таң ата, күн шыға ... Оның ... ... жырын», жастар «Жар жар», «Ау жар», «Аушадияр» айтылады
Сәукеле кигізу
Сәукеле кигізу (салт). «Қара мақпал сәукеле, шашың басар жар жар ... жар). ... ... салт дәстүрлерінің түрлері көп. Соның ішінде
қалыңдыққа сәукеле кигізудің орны бір ... ... ... ... ... ең ... ғана ... оның жұбайлық өміріндегі елеулі
кезінің естен кетпес ыстық сәті. Ол бұлғақтап өскен оң ... және ... ... ... қимас та қызықты кездің ескерткіші. Бұл аз болса
келіншекке сәукеле кигізудің өзі бір ... ... ... құда ... Шашу ... Ақ бата ... Сәукеле байғазысының бағасы да
олқы болмайды. Сәукелелі келіншек ажарлы да базарлы көрінеді. Оны жұрттың
бәрі ... ... Оның ... де ... лайық болу керек. Жас отау,
сәукелелі келіншек, ойын сауық, көңілді күлкі жаңа өмірдің ... ... әсер ... ... бірер сөз. Сәукеле келіншек киімі. Ол бас киім ғана емес
қазақ сән ... салт ... ... мен ... ... өнер ... «Алтынмен апталып, күміспен күптеліп» дегендей, ол
інжу маржан, гауһар, лағыл, жақұт сияқты асыл ... ... ... ... ... барқыт сияқты қымбат ... ... ... терілерімен жиектеліп, оқамен ... ... ... шашақталып, көркем жіптермен кестеленіп, алдыңғы жағы көзді
тастармен қапталып, түрлі тағым, алтын, күміс теңгелермен ... үкі ... ... көздің жауын алатын осы бұйым тек келіншек
сәні ғана ... той ... мен ... беделін де көтере түсетін ерекше
көрініс! ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында өмір ... Кіші ... ... ... қызының сәукелесін Кенесары ханның ағасы Саржан төре бес жүз
байталға бағалаған.
Отау көтеру
Отау көтеру (салт). ... ... ... ... ұзақ жасап ішінде
сүйсін жарың» (Қыз Жібек). Ұлтымыздың мәдениетінде «отау ... ... бар. Ол ... жұпты болдың» деген мағынаны білдіреді. Демек,
үйленумен бірге отау көтеруге тиіс. Әдетте ұлы ... қызы ... ата ана ... отау ... Қыз ... отау қосыла
берілетін. Отау жас ... ... ... болып саналатындықтан оны
барынша әсемдеп, әдемілеп, толық жабдықтап әзірлеу аз ... ... ... көлем, жақын туыс, нағашы жиендер тегіс араласады. Кесе аяқтан бастап
үй киізіне дейін әкеледі. Сөйтіп бүкіл ауыл ... отау ... әрі ... ... іс. Отау ... тігілгенде оны құрметті әрі елге сыйлы аналар
бастайды. Шаңырақты да бақанға ақ мата байлап, ел ... ... ... құйылады, «босаға майлау» жасалады. Алғашқы дастархан жайылып, оған ... ... ... шашу ... ... ... «іші ... толсын» деген тілекпен қуанышын білдіреді. Жақын ... ... ... мал ... бағалы мүліктер сыйлайды.
Жас отау әке үйінің оң жағына ... Бұл үйге жасы ... ... Ал жастар мен балалар қызықтап, осы ... ... мен ... жас отау ... түзу ... жаңа
үйленгендердің тұрмыс тіршілігін сырттай бақылап, келінге баға ... Жас ... ерте ... өз ... ғана ... ... іргелес
үйлердің де түндігін ашуы оның әдептілігі мен мәдениеттілігін білдіреді.
12
Атбайлар
Атбайлар (салт). Мұның да екі түрі бар.
Жас ... ... ... соң ... ... оған шашу ... кең болсын», «босағасы берік болсын» деген тілек айтады. Байғазы
береді. Ет жақыны босағаға жылқы байлайды. ... аты ... ... түрі кәде. Құда құдағилар келгенде ... ... ... ... ... ... алдынан шығып түсіріп алып,
атын байлайды. Бұл «атбайлар» деп ... той ... Оған ... ... Ол кәдеден тағы бір әйел тәбәрік сұрайды.
Аушадияр
Аушадияр (дәстүр). ... тойы ... ... дәстүрлі өлең, жыр.
Және жәй өлең емес, өзіндік айтылар әні, ерекше ұлттық тәрбиелік ... ... ... ... той ... салтанат сән, өнегелі
өнер. Мұны іздеп тауып, өмірге әкелген көп жасағыр жазушы Уахап ... ... ... ... ... қазақтар сақтап, бізге
жеткізген. Шынын айту керек бұл қазіргі Қазақстан елінде айтылмайды, ... ... ... ... ұмыт ... үйлену тойы үстінде айтылады.
Есік ашар
Есік ашар (дәстүр). Күйеу жігіт келіншегін алып, үйлену тойы ... ... ... өзі ... жас ... ата ... үйіне
келеді. Мұны халық әдебиетінде күйеудің алғаш яғни есік аша ... ... бұл ... мол, ... ел жұрт ... ... ... Күйеу бұл жолы да кәде жорасымен, әдет ... ... ... сын ... де ... Ретін тауып жауап та бере алады.
Ойын тойсыз, әзіл қалжыңсыз отырмайтын қазақ ауылы үшін ... есік ... де ... ... кем ... ... да ... кіші бір жасап
қалады.
Жасау
Жасау(салт). «Көрсін деп ... жұрт ... ... ... қылып
үйгізді енді»! (Наурызбай Қаншайым). Ұзатылған қызға берілетін дүние мүлік
«жасау» деп аталады. Халық қыздың жасауына аса зор ... ... ... ... ... ... жеті ... жинасаң жетеді!» деген. Небір жақсы
бұйым, сәукеле, кілем, текемет, ыдыс аяқ, ... ... киім ... ... ... ... берілетін болған. Ауқатты адамдар ақ отау ... ... ... ... десе де ... түйе
«Жігіт түйе» (дәстүр). Құдалық, отау көтеру дәстүрінде қыз ... ана ... де ... ... Той үстінде күйеу жігіт енесіне ... ... ... ... ... ... ... сый әкеледі. Бұған міндетті
түрде түйе («жігіт түйе» деген сөз ... ... ... киім немесе
қымбат бұйымдар, ер тұрман әкеледі. Атасы риза болған жағдайда қол ... ... ... ұзату тойы мерзімін қалыңдық ауылы ... ... ... Бұл ... күйеу бас құда бастаған құдалар тобымен және өнерлі
күйеу жолдастарымен келеді. ... ... ... өте көп. Соның ішіндегі
жолы бөлек, қымбат кәделердің үлкені «сүт ақы» деп ... ... ... ... сыйлық. Бұған анасы бата береді.
Өлі тірі
"Өлі тірі" (дәтүр). Екі жақ келісімі нығайған соң ... ... бір ... ... бас етіп «өлі тірі» яғни кәделі мал ... «Өлі ... ... өлі мен тірі арасында адалмыз, құдай қосқан
құдалығымыз ақиқат» деген ұлттық ұлағатты ... ... Бұл ... әрі маңызы жол жоралғы, құдалық бекіді деген сөз. «Өлі тірі ... ... күеу ... деп ... ... ... ... «ұрын» баруына
жол ашылады.
Жолдық
Жолдық (дәстүр). «Қайным, жолдығымды ұмытпа, толымды болсын, ... ... күле ... (ел ... ... неке түні жігіт пен жас
келінді жеке бөлмеге кіргізіп ... ... ... алаңсыз, жайлы жатуына
жағдай жасайтын әйел әдетте ... ... ... Ол ... ... ... әзіл қалжыңын араластыра жүріп, алғашқы төсек ... ... әдет ... ... ... ... ... де осы
жеңге куәлік береді. Мұндай сәт әдепті, ... ... кіші ... бала ... ... ғана ... Бұл күн ... некелік
өмірдің ұмытылмас сәттерінің бірі. Сондықтан бұл түнді көңілді әрі ... орны ... ... Бұл күтіп, қайнысының жылы төсектен тұрған
сәтін күтіп тұрып, « ерініңді жібіттім, қойыныңды ... енді ... деп ... Жөн ... ... ... риза ... «жолдығын»
беріп, ерлі зайыптының алғашқы таңын күліп қарсы алады.
«Жолдықтың» жолы ... ... оған ... кәде де ... әрі ... «Уә ... Енді беташар тыңдайық!». Жаңа ... ... ... ... ешкім көре алмайды. Оны көру үшін әдейі
«беташар» жасалады. Оған тойға жиналған туыс туғандар тегіс қатынасады. ... екі ... екі ... ... тұрады. Мұнда «Беташар» жыры
айтыла отырып, келінге оның атасы, енесі, оның басқа ... ... ... ... жасайды. Сәлем жасаған адамдар «көрімдік» береді. Бет
ашатын жігіт ән жырды желдірте, көңілді ... жыр ... ... ... көші ... Құда ... кәдесі жасалғаннан кейін ұзатылған
қыз шешесі, жеңгесі, жас іні, ... ... ... ... ... Қыз ... ... қарамауы керек. Құдалар алға түседі. Одан
кейін шаңырақ түйе (қыз ... ... ... ... көш ... ... ... ереді. Былайша айтқанда ... ... ... ... Қыз ... бір көш жер ... мұны «қыз көші» деп
атайды. Одан әрі асқаннан кейін ... ... ... Келіншек көшінің
келе жатқанын білетін жолдағы ауыл қыз-келіншектері, жастары «келіншек
көшін» тоқтатып «түйемұрындық» ... ... ... «жол ... ... салады.
Жарысқазан
Жарысқазан (ырым). Әйелдер босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл
желпі тамақ істеп оны босанатын әйелден бұрын ... ... ... ... ... ... бала ... қатысып, одан бұрын өмірге
келуге ... деп ... ... жар (ғұрып). Ұзатылған қыз тойында қыз жігіттер тобы ... ... ... баратын жағында да осындай жақсы жайлар ... ... ... ... олар ... ... елге ... болуына
тілектестік білдіреді. Мұның бәрі өлеңмен айтылатындқтан «Жар жар» ... ... ... түсіру (салт). Біздің халқымыз үшін де дүниедегі қызық пен
қуаныштың ең ... осы ... ... ... ... ауыл ... атсалысады,
бірге қуанады, бірге тойлайды, ... бір ... ... ... ... ... бар. Ал келін түсірудің өзі де, «боладысы» да қызық.
Қазақ салты бойынша келінді ауылға көлікпен ... Бір ... ... ... ... кетеді. Ауылдың қыз ... жас ... ... ... ... ... ішіне кіргізіп әкеледі. Ақ
босағаны оң аяқпен аттайды. Шашу шашылады. Құтты болсын айтылады. Келінді
шешесі, ... ... ... ... ... ырду, дырду, ойын сауық
басталады. Шымылдық жиналған сәтте салтанатпен «Беташар» басталады.
Қалжа мен шілдехана тойы
Бір баланың дүниеге ... тек сол бала ... ... ... ... күллі ауыл аймақтың ортақ қуанышы. Әсіресе ұл баланың тууын қазақтар
қатты қастерлеп, «ұл туғанға күн ... ... ... ... ... бойынша,
бала туған күні сол отбасында той басталып, «қалжа» сойылып, маңайдағы
абысын – ... тағы ... ... ... ... бауы ... ... құттықтайды. Ал кешке қыз – бозбала жиналып, түні бойы ән ... ... өлең ... ... күзетеді, түрлі ойын – сауық ... ... ... ... ат ... оны алғаш бесікке бөлеу жорасы ... деп ... ... ... сол ... ... шақырылады. Келген
әйелдер балаға арнап шашу, көйлек – ... тан – ... үкі, ... ... Ат ... ... оң ... үш рет, сол құлағына үш
рет «сенің атың.....» деп айтады. Ұрпақ өсірген үбірлі – ... ... бір – екі ... ... ... ... ... не шешесі түбектің тесігінен балаларға тәтті ... Онан соң әлгі ... ... рет ... ... ... дастарқаннан дәм татып, баланың өмірі ұзақ, бауы берік, бақытты
болуын тілеп бата беріп тарасады.
Баланы атқа мінгізу
Қазақ балалары бес ... ... атқа салт ... жаттығады. Ата –
аналары баланың алғаш атқа мінуін ... ... той ... Атқа ... жаңа киім ... басына үкі тағып, «ашамай» деп аталатын екі қасы «Х»
түрінде айшықталып жасалған ерге мініп, туған – ... мен ... ... оған шашу ... айыл - ... құйысқан, жырым –
шеттік, шыбыртқы – қамшы сияқты ер – ... ... ... Көшпелі
тұрмыстың қажетіне сай, қазақта адам баласына бірден ер – ... ... ... ат – ... табу оңай, ер – тұман табу қиын. ... ... көбі ат ... ... ... «ер ... құс ... деп,
атты ер адамның қанаты есептейді. Атқа мінудің алдыңғы шарты ер – ... ... ... жаяушылықтан жаман көреді. Сондықтан «ат табылады, ... ... ... ... жол – ... ... ... ұл баланы бес жаста яки
жеті жаста сүндетке отырғызады. Осыған ... той ... ... сүндеттелетін баланы басына және екі иығына үкі ... ... ... ... мен ... ... Барған жеріндегі
туыстары шашу шашып құттықтайды. Балаға үкі қадайды, кепеш кигізеді, әл –
ауқатына сай лақ, ... ... ... жас ... ... ен салып береді.
Қазақ арасындағы бала сүннеттеу ісін осы кәсіппен ... ... Бұл ... ... ... ... ... әулеті» деп
ардақтайды. Баланы сүндетке отырғызу төркіні ислам дінінен келген, кейін
келе бұл ұлттық ғұрып - ... ... ... ... ... халық іс
жүзінде оның қара құлақ болып, қатарға қосылуыныңалғашқы бір белесін ... ... ... көнеден келе жатқан салт – дәстүрлері, ырымдары өте
көп. ... ... ... атын осы ... ... ... салт - дәстүрлерімен,
ырымдарымен, той – мереке, тағы ... да жол – ... ... елді ... ... Ата- ... қалдырған асыл мұрасын қадірлеп,
жоғалғанды ... ... ... ... болашақ ұрпақтың өз қолында.
18
Қолданылған әдебиеттер:
1. Мұратхан Қани «Қазақтың көне тарихы».
2. ... ... ... ... ... Сейдін Бизақов «Түбі бір түркілер».
19

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Корей халқының салт-дәстүрлері8 бет
Ш.уәлихановтың қазақ халқының салт-дәстүрлерi туралы ой-пiкiрлерi10 бет
Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары, салт дәстүрлері51 бет
Қазақ халқының салт-дәстүрлері21 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Домбыра философиясы10 бет
ОТБАСЫНДАҒЫ ТӘРБИЕ ДӘСТҮРЛЕРІ47 бет
Оқушыларға құқықтық тәрбие беруге байланыстыжүргізілген педагогикалық тәжірибе жұмыстары53 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы26 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь