Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері [ 60 бет ]

Мазмұны

Кіріспе

1Тарау Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері
1.1Еңбек құқық саласындағы еңбек шартының пәні
1.2Еңбек шарттың тараптары: ұғымы және мазмұны

2 Тарау Еңбек шартын жасау негізінде туындайтын құқықтық қатынастарды айқындауға байланысты қолданылатын заңнамалық актілер
2.1 Еңбек шартты жасаудың тәртібі
2.2 Мемлекеттік және азаматтық қызметшілермен еңбек шартын жасау ерекшеліктері

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Дипломдық жұмыс еңбек шартын бекіту негіздемелері тақырыбына орындалды. Дипломдық жұмысты орындауда қойылған негізгі міндеттер, олар: еңбек құқығы субъектілерінің құқықтық мәртебесін анықтай отырып еңбек шартының бекіту негіздемелерінің анықтау; қызметкерді және жұмыс берушінің бастамасымен еңбектік қатынастардың тоқталуына негіз болатын мән-жағдайлардың сипатын анықтау болып табылады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыстың бірінші тарауында еңбек шартының ұғымы,мазмұны және өзге шарттардан ерекшеліктерінегіздемелері зерттеуге алынды. Екінші тарауында еңбек шартын жасау негіздемелерін айқындауға байланысты қолданылатын еңбектік заңнама нормалары зерттеуге алынды. Дипломдық жұмыстың зерттеу объектісіне байланысты, жалпылық сипатта, жұмыс берушінің және қызметкердің бастамасымен жүзеге асырылатын, еңбек шартын жасауға бағытталған құқықтық қатынастардың сипаты айқындалды.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Адамның еңбек ету бостандығына Қазақстан Республикасы аумағында кепілдік беру және әркімнің конституциялық құқығын іске асырудың ерекшеліктері мен проблемаларын айқындау және зерделеу бағытындағы теориялық және практикалық мәселелер зерттеуге алынды. Осы бағыттағы мақсаттар келесі міндеттерді шешу қажеттілігінен туындайды:
 еңбек ету бостандығы ұғымын конституциялық-құқықтық институт ретінде қарау;
 «еңбек ету бостандығы» және «еңбек етуге құқық» ұғымдарындағы айырмашылықтарды анықтап, оларды негіздеу;
 еңбек ету бостандығы саласындағы қоғамдық қатынастардың субъектілері мен объектілерін қарастыру;
 Қазақстан Республикасының еңбектік және азаматтық заңдарын әркімнің еңбек бостандығын айқындау және қорғау тұрғысынан зерттеу;
 Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін талдау және оның артықшылығы мен кемшілігін айқындау;
 еңбек шарты бостандығының концепциясын даярлау және оны негіздеу.
Зерттеу объектісі мен пәні. Құқық институты іспетті еңбек шарты және еңбек ету бостандығы ұғымдарын айқындау бағытындағы зерттеулер осы дипломдық зерттеудің объектісі болып табылады.
Дипломдық зертеу жұмысын пәнін затына еңбек етудің конституциялық бостандығын іске асыруды және қорғауды Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканың дамуы жағдайында қамтамасыз етуге тиісті нормативтік-құқықтық актілер жатады.
Зерттеудің салыстырмалы және нақты социологиялық әдістері де тиімділік береді.
Бұл зерттеудің теориялық негізгі көптеген ғылыми-монографиялық және практикалық материалдары, нормативтік-құқықтық актілерді, осы тақырыпқа қатысты жарияланымдарды және заң әдебиетін (азаматтық,конституциялық және еңбек құқығын) зерттеудің және пайдаланудың нәтижесінде қалыптасты.
Зерттеудің нормативтік негізін Қазақстан Республикасы Конституциясының негізгі ережелері, Қазақстан Республикасының заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары, Қазақстан Республикасының азаматтық және еңбек заңдары, халықаралық-құқықтық актілер құрайды. Анықталған ұсыныстар:
1. әркімнің құқықтық субъектілігінің шартсыз танылатындығын ескеріп – жұмыспен қамтылуға ниет білдіретін тұлғаның өтінішін жұмыс берушімен қарау тәртібін ЕК-не енгізу;
2. ЕК-нің 172 бабына,сотқа талап арызын беру мүмкіндігімен негізсіз қызметке қабылдамау жағдайын (фактін) енгізудің қажеттілігі;
3. Жоғарыда айқындалған ұсыныстарға байланысты Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 21 сәуірдегі «Халықты жұмыспен қамту туралы» Заңына «экономикалық жігерлі халық» түсінігін қайта қараудың, яғни, жасына, әлеуметтік жағдайына қарамастан азаматтардың еңбек түрін еркін таңдау құқығын шартсыз тану қажеттілігі.
Әрбір тұлға әлеуметтік жағдайының өзгешелігіне қарамастан жалпыға тән құқықтармен тең жағдайда пайдалану, иелену мүмкіндіктерімен қамтамасыз етілуге тиіс.
Жасалған тұжырымдар Қазақстан Республикасы Конституциясының 1, 12, 13, 24 бабының 1 тармағына, 28 баптың 2 тармағына сәйкес анықталады. Аталған баптарға сәйкес жарияланған адамның және азаматтың құқығы 1971 жылғы № 111 Халықаралық Еңбек Ұйымының «Кемсітушілік туралы» Конвенциясымен анықталған. Аталған Конвенцияға Қазақстан Республикасы 1996 жылы қосылды. Бүгінгі таңда келесі бағдарламалық бағыттар анықталды:
 елдің бірқатар аймақтарында (Астана, Алматы, Ақтау, Шымкент қалаларында) тұратын 850 адамнан алынған жауаптардың нәтижелері;
 Алматы қаласының Әуезов және Алматы аудандық соттарының сот практикасының (2006-2007 жылдарғы) архивтік материалдары;
 350 кәсіпкерлер мен жергілікті билік органдары (Астана, Алматы қалаларының) қызметкерлерінен алған жауаптардың нәтижелері;
 Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігі
Қолданылған әдебиеттер мен нормативтік құқықтық актілер тізімі:
1. Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 6 наурыздағы Қазақстан халқына жолдауының негізгі бағыттары // Егемен Қазақстан - 2009 жыл 12 мамыр
2. Абдыкалыкова Г. Халықты жұмыспен қамту Стратегиясын жүзеге асырудың іс- шаралары // Заң газеті 19 наурыз 2009 ж.
3. Қаржылық дағдарыстан шығудың жолдары // Егемен Қазақстан -2009 жыл 21 наурыз
4. К вопросу о защите прав потребителей // Юридическая газета от 29 марта 2009 г.
5. Казахстан на пути ускоренной экономической, социальной и политической модернизации: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана. – Алматы: Жеті Жарғы. 2008 – 64с.
6. Д.Сон. Участие институтов гражданского общества в борьбе с преступностью и коррупцией. // К обществу без коррупции. Информационно-аналитический журнал. №4 (21) декабрь 2004.
7. Рыскалиев Д.У. Представительство интересов сторон трудовых отношений: понятие и особенности правового регулирования // Вестник КазНУ. Серия юридическая, №1 (41). Алматы: Қазақ университеті, 2007.-252
8. Саинов А.С. Правововые проблемы реализации прав человека и гражданина на обращения в сфере трудовых отношений // Вестник КазНУ. Серия юридическая №2 (42). Алматы: Қазақ университеті, 2000.-112с.
9. Зиманов С.З., Рейтор И.К. Теоритические вопросы советсткого национально-государственного строительства. – Алма-Ата: «Наука», 1987 г.
10. Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Халықты жұмыспен қамту туралы» Заңы – //Қазақстан Республикасы Парламентінің Жарғысы 2001ж, № 3, 18 құжат.
11. Нургалиева Е.Н., Ермагамбетова Ж.Б. Судебная защита трудовых прав: соотношение трудовых и гражданско-правовых договоров //Российская юстиция-1996, №8,с.-97
12.Чечот Д.М. Проблемы защиты субъективных прав и интересов в порядке неисковых производств советского гражданского процесса. // Автореферат на соискание степени доктора юридических наук. – Л., 1969,с.18
13.Димитрова С.А. Проблемы труда и занятости населения – Алматы, 1997., С. 144.
14. Передерин С.В. Об особенностях отдельных процедур в трудовом праве // Правовая реформа в области социального обеспечения Республики Казахстан: перспективы развития: Материалы международного круглого стола. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.– 316 с.
15.Дмитриева И.К. Основные принципы трудового права. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук. М.; Издательство ООО «Цифровичок», 2004. (3, 03 п.л)
16.Қазақстан Республикасы Парламентінің Жарғысы – 2001, №19
17.Ескендиров А. Вопросы реформирования судебной системы //Казахстанская правда от 11 декабря 2008 года.
18.Сапаргалиев Г.С. Становление конституционного строя Республики Казахстан (1990-1996). Правовые проблемы становления суверенитета Республики Казахстан. – Алматы: «Жеті жарғы», 1997. – 136 с.
19. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы Еңбек кодексі//Егеменді Қазақстан – 2007 жыл 22 мамыр
20.Нурмагамбетов А.М. Рынок труда: правовые проблемы и перспективы. Алматы, Жеті жарғы, 1998, С.96.
21. Ашитов Б.З. Проблемы предупреждения преступных нарушений правил охраны труда: Монография. – Алматы: Жеті-жарғы, 2007. – 224 с.
22. Алексеев С.С. Теория права. М., 1994. С. 180.
23.Турсумбаев Б. Концепция национальной безопасности как критерий оценки устойчивости и эффективности государственной политики //Казахстан и мировое сообщество. – 1996, № 1. – С. 119.
24.Абайдельдинов Т.М. О генезисе трудового отношения: проблемы, поиски, решения//Халықаралық дөңгелек үстел материалдары «Қазақстан Республикасында әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық реформа: даму бағыттары» – Алматы, Қазақ университеті, 2004, 317-6.
25.Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы: Алматы, жеті жарғы, 2008 жыл.
26. Рыскалиев Д.У. Еңбек қатынастарын реттеуде жұмыс берушілердің актілерінің маңызы //ҚазҰУ Жаршысы, №4, 2007 жыл, 1146.
27. Савельев Д.А. Права человека в области информации: Международно-правовые аспекты //Автореферат диссертации на соискание степени кандидата юридических наук – СГТБ., Санкт-Петербургский государственный университет, 2002. — С. 30.
28.Назарбаев Н.Ә. 2003 жылғы Ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан – 2002 жыл 30 сәуір.
29.Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан (том 1. Общяя часть) – Алматы: КазГЮА, 2001,113 с.
30.Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңы //3аң газеті – 1999 жыл 3 тамыз.
31.Қазақстан Республикасы Жоғары Соты Пленумының 2000 жылғы 22 желтоқсандағы № 16 «Соттардың қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысы // Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
32.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 31 мамырдағы №3 «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңы //Еңбек туралы заңнама жинағы. Алматы, жеті жарғы, 2007 жыл
33.Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 9 сәуірдегі «Кәсіптік одақтар туралы» Заңы //Еңбек туралы заңнама жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2007 жыл
34.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы №9 «Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде еңбектік заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» Нормативтік қаулысы //Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
35.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі №5 «Сот шешімі туралы» Нормативтік Қаулысы //Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
36. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 27 шілдедегі АІЖКУ /Қазақстан Республикасы Парламентінің Жарғысы – 2000, №5, құжат 21
37. Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы «ХЕҰ-ның 1981 жылғы №155-ші «Қауіпсіздік, еңбек гигиенасы және өндірістік орта туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егеменді Қазақстан – 1996 жыл 23 маусым.
38. Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977 жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ластануынан, шуылдың және тербелістің салдарынан төнетін кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егеменді Қазақстан – 1996 жыл 23 маусым.
39.Қазақстан Республикасы Жамбыл облысы сотының №2-1945-08 мұрағат құжаттары.
40.Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылгы 6 наурыздағы Қазақстан халқына жолдауының негізгі бағыттары //Егемен Қазақстан – 2009 жыл 12 мамыр
41.Назарбаевтың Н.Ә. 2005 жылға арналған «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: «Атамұра», 2005. - 48 б.
42.Сапарғалиев Ғ.С. Этномәдени білім беру тұжырымдамасы. – Алматы, 1991.-1156.
43.Нургалиева Е.Н., Ажинурина Д. Еңбек ету бостандығы және оны қорғаудың мәселелері. – Алматы, 2007. – 256 б.
44.Тыныбеков С. Қазақстан Республикасындағы адвокатура және адвокаттық қызмет: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2003. – 3176.
45.Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 64 б.
46.Нургалиева Е.Н., Ермагамбетова Ж.Б. Индивидуальные трудовые споры. Алматы, 2004. – 151 с.
47.Абайдельдинов Т.М. Социальное партнерство в сфере социально- трудовых отношений //Труд в Казахстане. 1999. – 226 б.
48.Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. - 64 б.
49.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы «ХЕҰ-ның 1981 жылғы №155-ші «Қауіпсіздік, еңбек гигиенасы және өндірістік орта туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егемен Қазақстан – 1996 жыл 23 маусым.
50.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977 жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ластануынан, шуылдың және тербелістің салдарынан төнетін кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егемен Қазақстан – 1996 жыл 6 шілде.
51.Мухтарова К.С., Кенжебаева А.Р., Тумбетова А.С. Экономическая безопасность в условиях глобализации: Учебное пособие /Под. ред. Профессора Ш.С. Ахметовой. - Алматы: Юрист, 2003. - 150 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1Тарау Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері
1.1Еңбек құқық саласындағы еңбек шартының пәні
1.2Еңбек шарттың тараптары: ұғымы және мазмұны
2 Тарау ... ... ... ... ... ... ... байланысты қолданылатын заңнамалық актілер
2.1 Еңбек шартты жасаудың тәртібі
2.2 ... және ... ... еңбек шартын жасау
ерекшеліктері
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Дипломдық жұмыс еңбек шартын бекіту негіздемелері ... ... ... ... ... ... міндеттер, олар:
еңбек құқығы субъектілерінің құқықтық ... ... ... ... бекіту негіздемелерінің анықтау; қызметкерді және жұмыс берушінің
бастамасымен еңбектік ... ... ... ... мән-
жағдайлардың сипатын анықтау болып табылады.
Дипломдық ... ... ... жұмыстың бірінші тарауында
еңбек шартының ұғымы,мазмұны және өзге ... ... ... ... ... ... шартын
жасау негіздемелерін айқындауға байланысты қолданылатын еңбектік ... ... ... ... ... ... ... жалпылық сипатта, жұмыс ... және ... ... ... еңбек шартын жасауға бағытталған құқықтық
қатынастардың сипаты айқындалды.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Адамның еңбек ету ... ... ... ... беру және ... ... іске ... ерекшеліктері мен проблемаларын
айқындау және зерделеу бағытындағы теориялық және ... ... ... Осы ... ... келесі міндеттерді ... ... ... ету ... ұғымын конституциялық-құқықтық институт ретінде
қарау;
... ету ... және ... ... ... ... ... оларды негіздеу;
➢ еңбек ету бостандығы саласындағы қоғамдық қатынастардың субъектілері
мен ... ... ... ... ... және ... ... әркімнің
еңбек бостандығын айқындау және қорғау тұрғысынан зерттеу;
➢ Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін талдау және оның артықшылығы
мен кемшілігін айқындау;
➢ еңбек ... ... ... ... және оны ... ... мен ... Құқық институты іспетті еңбек шарты
және еңбек ету ... ... ... бағытындағы зерттеулер осы
дипломдық зерттеудің объектісі болып табылады.
Дипломдық ... ... ... затына еңбек етудің конституциялық
бостандығын іске асыруды және ... ... ... ... ... жағдайында қамтамасыз етуге тиісті нормативтік-құқықтық
актілер жатады.
Зерттеудің салыстырмалы және ... ... ... ... ... ... теориялық негізгі көптеген ғылыми-монографиялық және
практикалық материалдары, нормативтік-құқықтық актілерді, осы тақырыпқа
қатысты ... және заң ... ... және
еңбек құқығын) зерттеудің және пайдаланудың нәтижесінде қалыптасты.
Зерттеудің нормативтік ... ... ... ... ережелері, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... және еңбек заңдары, ... ... ... ұсыныстар:
1. әркімнің құқықтық субъектілігінің шартсыз танылатындығын ескеріп –
жұмыспен қамтылуға ниет ... ... ... ... ... тәртібін ЕК-не енгізу;
2. ЕК-нің 172 бабына,сотқа талап арызын беру ... ... ... ... ... енгізудің қажеттілігі;
3. Жоғарыда айқындалған ұсыныстарға байланысты Қазақстан Республикасының
2001 жылғы 21 сәуірдегі ... ... ... ... ... ... халық» түсінігін қайта қараудың, яғни, ... ... ... ... ... ... еркін таңдау
құқығын шартсыз тану қажеттілігі.
Әрбір тұлға әлеуметтік жағдайының өзгешелігіне қарамастан жалпыға
тән құқықтармен тең ... ... ... ... ... тиіс.
Жасалған тұжырымдар Қазақстан Республикасы Конституциясының 1, 12, 13,
24 бабының 1 тармағына, 28 баптың 2 тармағына сәйкес ... ... ... ... адамның және азаматтың құқығы 1971 жылғы № 111
Халықаралық Еңбек Ұйымының «Кемсітушілік туралы» ... ... ... ... ... 1996 жылы ... Бүгінгі таңда
келесі бағдарламалық бағыттар анықталды:
➢ елдің бірқатар аймақтарында (Астана, ... ... ... ... 850 адамнан алынған жауаптардың нәтижелері;
➢ Алматы қаласының Әуезов және ... ... ... ... ... ... архивтік материалдары;
➢ 350 кәсіпкерлер мен жергілікті билік органдары ... ... ... алған жауаптардың нәтижелері;
➢ Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі ... мен ... ... ... ... ... мәліметтері.
Және, басқа авторлар жүргізген осыған ұқсас зерттеулердің нәтижелері
де зерделенді, олар жасаған тұжырымдар осы ... ... және баға беру үшін ғана ... ... ... ... ... Республикасының
қазіргі экономикалық даму кезеңінде бірінші болып еңбек ету бостандығының
конституциялық-құқықтық мазмұнын ... ... және ... ... ... даярлады.
Осы зерттеудің алдыға қойған мақсаттары мен олардан туындайтын
міндеттерге сүйеніп мына тезистер ... ... ... ... ... туралы айтқанда төлемі ... ... ... ... ... көрсетілгендей) немесе еңбек ету
бостандығы жайында айту – адамның ... ... ... ... ... ... ол ... ету бостандығын,қолайлы
жағдайлардағы еңбекке құқықты, жұмыссыздықтан қорғануға құқықты ... ... ... ... тар және кең ... ... ... басқа да құқықтық категориялар талдауға да қарастыруға болады.
Еңбек еркіндігін тар мағынада ... ол – ... ... ... ... ... ету, ... пен кәсіп түрін таңдау құқығы, мәжбүрлі
еңбекке тыйым салу. Ал, «еңбек етуге құқық» ұғымын кең ... ... ол ... түгелдей аталған, еңбек саласына қатысы бар барлық құқықтар
мен бостандықтар.
2. Еңбек етуге құқықтық адамның конституциялық ... ... ... ... ... яғни ... бекімін тауып, заңмен қорғалуы, бәрінен
бұрын, ХХ ғасырда тоталитарлық социализм елдерінің пайда ... ... ... Дәп ... ... (алғашында КСРО-ның,
одан кейін ... ... ... ... Азия ... азаматтардың әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен
бостандықтары, атап айтқанда еңбек етуге құқығы алғаш рет бекімін ... ... ету ... ... ... конституциялық,еңбек, азамат,
қылмыстық және әкімшілік құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық
қатынастардың ... ... ... ... ... бір ... ... еңбек ету еңбек құқығының нормаларымен ... ... ... сол ... тек бір бөлігі ғана
екендігінің көрсететін белгі болып табылады.
4. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... беретіндігі тұжырым.
1 Тарау. Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері
1.1 Еңбек ... ... ... ... ... (contractus) рим құқығы үш түрлі ... ... ... ретінде, құқықтық қатынастың өзі ретінде, ең
соңында тиісті құқықтық ... ... ... қарастырады.Шарт
туралы мұндай көзқарастар нақты іс жүзінде Қазақстан Республикасының
Азаматтық ... және ... да ... азаматтық кодекстеріне
тәртіптелген.
Шарт көне құқықтық ... ... ... ... ... ... икемді түрі екендігін көрсетеді, ол арқылы
әртүрлі қоғамдық ... ... ... ... ... міндеті заң шеңберінде адамдардың ... ... Ал ... заң талаптарын бұзушылықты білдіреді. "Шарт" термині азаматтық
заңнамада ... ... ... өзінен міндеттеме туындайтын зандық
факты ретінде; сол ... ... өзі ... ... ... құжат ретінде.Азаматтық кодекстің 378- бабына сәйкес, екі немесе
одан көп адамның азаматтық құқықтар міндеттемелерді ... ... ... ... – шарт деп ... Мұндай ... ... ... Сондықтан да, осы баптың 2-тармағы мәміле нормаларына
мынадай сілтеме жасайды: ... екі ... және көп ... ... ... қолданылады”. Сонымен бірге, “мәміле” ұғымы ... кең, ... ... бір ... болуы мүмкін.
Шарт — құқықтық қатынастың туындауына, өзгеруіне немесе тоқ-тауына
негіз болатын зандық факт. Сондықтан да, шарт ... ... ... ... негіздердің бірі болып саналады ( АК 7-
бап).Шарттардың бірнеше ... бойы ... ... басқасымен қоса
айтқанда, түрлі сипаттағы қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... сөз ... түсіндіруге болады. Шарттың басты
міндеті заң шеңберінде мүмкіншілік шектері мен лайықты мінез-құлқы, сондай-
ақ, тиісті ... ... ... ... ... ... ... реттеуге тұйылады.Кезінде заң мен шарттың ... ... үш ... ... «Ерікті» теорияны жақтаушылар шартты өзара
уағдаласушылардың ерікті актісі ретінде – түпкінегізі деп ... ал ... ... ... не ... ... деп ... Заң
басымдығының теориясын жақтаушылар шарт ... ... ... негізге алған. Ал үшінші «эмпирикалық» теорияның жақтаушылары
тараптардың еріктері сезімді түрде ... бір ... ғана ... ... ... ... оны ... асыруға тараптардың ондай
құралдар туралы түсінігі жоқ деп ой ... кей ... шын ... ... ... жоқ ... ... реттеуші ролі оны заң және нормативтік актілермен жақындастыра
түседі. Шарттың құқықтық нормадан алдымен екі ... ... ... ... ... байланысты: шарт – тараптардың
ерігін, ал құқықтық акті оны шығарған органның ... ... ... ... ... іс-әрекет шегін айырып отырады: шарт
тарап ... ... оның ... ... ... және ол ... құра ... тек құқықтарды құрайды,
сонымен қатар, құқықтық және басқа нормативтік актінің негізінде баршаға
және әрқайсысына ... ... ... ... ... ... жүретін кез-келген тұлғалар ортасы онымен белгіленбейді). Аталған
екі ерекшелік те тек ... ... ... ... жоқ ... (бұл жерде – бұқаралық-құқықтық
шарттардың сан қилы ... оны ... ... ... ... жоқ болып кетеді. Алайда нәтижесінде ... ... ... ... ... басты маңызы болып саналады.
Азаматтық құқықтағы шарт ұғымы бір-бірінен үзілмес ... ... ... ... ... Оның ... ... заңдық құрылғысын,
екіншісі – оның мәндік сапасын сипаттайды. Бұл ... тек ... ғана ... шарт ... бір ... ... қоғамдығы өзінің мәртебесіне ие болады. Мұндай ұғымның ғылымдық
маңызы өте зор. Сонымен қатар, ол ... ... ... ... аясы мен ... қызметтерін белгілей келе, тәжірибелік міндеттерді
де шешіп отыр.
Шарттың заңдық құралғысы – шартқа қатысушылар ... ... ... ... құқықтық сипаттағы заңмен қарастырылған өзара
байланысты компоненттер жүйесі. Бұл ... ... ... ... қол ... тәртібі, шарт мазмұнының құрылымы ... ... ... ... мен ... ... ... тәсілі, шарттық
міндеттемелерді орындамағаны және ... ... үшін ... ... мен ... ... Шарт ... азаматтық
айналымындағы белсендіктің мінсіз нысаны болып қызмет жасайды. ... оның ... ... ... ... заң ... ... ретінде өз негізінде өте тұрақты болып
қалып отырғанын атап өтудің маңызы зор. ... келе ... ... қатынастар жүйесінің дамуымен бірге жеке ... ... ... жеке субъектілері деп танылған – заңды тұлғалар әлеуетті
қатысушылардың құрамы кеңейе түсті. Әсіресе шарттық ... ... ... комбинацияларын күрделендіретін ... шарт ... көп қилы ... кетті.Рим құқықындағы шартқа
деген көзқарас оларды үш түрлі пікірден ... ... ... ретінде қарауға мүмкіндік берді.Белгілі бір өзгерістер бар ... көп ... ұғым ... ... ҚР ... және ... елдердің
азаматтық кодекстернде іске ... ... және ... заңи ... орын тапқан шарт туралы көп мағыналы ұғым
бірқатар авторлардың жұмыстарында ... ... Ол ... ... нақты берілген. Екі немесе бірнеше тұлғалардың
азаматтық құқық қатынасының ... ... ... тоқтатылуы туралы
келісімін шарт деп мойындай отырып, Иоффе: «Кей ... осы ... ... өзін шарт деп түсінеміз, ал кейбір жағдайларда бұл
терминмен барлық қатысушылардың еркі бойынша ... ... ... ... - деген.Көзқарастар әдебиетінде айтылған мынадай мысалды
келтіруге болады: «шарт ... ... ... ... ... немесе
шарттық құқықтық қатынастар ретінде шарттың ... ... ... ... заңды факті және құқықтық қатынастар ретінде – ол өзінше жекеше тұрғы,
оның даму жолының сан қилы жақтары».
Дәл осы ... ... та: ... деп ... негізіндегі
заңды фактіні, шарттық міндеттеменің өзі және ... ... ... ... ... құжатты атайды».[4,22]
Сонымен қатар кейде әдебиетте шарт туралы түрлі ұғым теңдестіріледі.
Заңи әдебиетте термин бірнеше мағынада беріледі, оның ... ... атап ... ... ... факт ... шарт.
2. Мәміленің бір түрі ретіндегі шарт.
3. шарттан туындайтын азаматтық ... ... да ... ... ... нысанда шарттың мағынасы берілген құжат ретіндегі шарт.
Мұндай «шарт» терминінің көп ... ... ... ... заң ... қолданылады. Мысалы, 1993 жылы басылған оқулықта шарт екі
немесе көп ... ... ... талқыланаты аталған. Алайда шарт ұғымын
тек мәмілеге қиыстыру мүлде дұрыс емес. Мәміле дегеніміз ... ... ... ... алмастыруға бағытталған іс-әрекет. Шарт
болса құқық пен міндеттемені белгілеп қана ... ... ... ... ... ... Шарт ... не жасау
керектігін және тараптарға іс-әрекет жасағанда қандай заңды талаптар
қойлатынын ... ... ... тағы бір пікір Р.О.Халфинамен айтылған. Ол шарт
өзара жасалған мәміле ... ойға ... және шарт ... ... ... ... тоқтатылуына бағытталған тараптардың келісімі
деген ойға да қарсы шықты. Р.О.Халфина шарт ұғымына екі ... ... ... келісіп шешуден басқа олардың өзара азаматтық құқықтары
мен міндеттемелері енгізілуі қажет деп ... Бұл ... «әр ... ... ... пен ... сан қилы ... өзара келісілген
және біріккенде біркелкі құқықтық нәтиже беруі қажет» екендігіне ... ... ... пен ... қосылуы дау туғызбас деген ой туындайды.
Алайда мұны шарт – мәмілеге емес, шарт – құқықтық қатынасқа жатқызу ... ... кез ... ... және ... емес ... қатынастарда,
туындауына қай заңды ... ... ... қарамастан құқық пен
міндеттеме бір-бірімен ... ... ... ... ... өйткені құқықтық қатынас басқаша түрінде мүлде жоққа шығады.
О.А. Красавчиков ... көп ... ... ... ... ... ... болып саналады. Оның ойы бойынша азаматтық заңнамада,
сондай-ақ құқық ғылымында ... ... ... ... екі ... ... ... және «құқықтық қатынастың әрекет ету нысандары» ... ... ... ... келе О.А. ... «Бір ... ... салу көптеген түсініспеушілік пен теориялық және ... ... ... күмән жоқ» деп қорытынды жасаған.
Рим құқығында құқықтық қатынастың пайда болу, өзгеру немесе ... ... шарт ... ұғымға оның себепті емес екі белгісі жатады:
біріншісі – келісім, екіншісі белгілі мақсаты бар ... ... ... ... ... ... ... меншіктік құқықтық қатынастардың
саналы түрде өзгертілуі әрқашан белгілі бір ... ... ... ... ... саналатын бұл мақсат оның материалдық негізі болып
табылады. ... ... ... ... еңбек заңнамасында
жедел қарауды керек ететін жағдай қалыптасты. Еңбек ... ... ... ... ретінде «еңбек бостандығына құқық» дефинициясы
заң жүзінде ... ... ... ... Республикасының
Конституциясында еңбек етуге құқықты ... ... ... жоқ, ал ... аса маңызды әлеуметтік-экономикалық құқығы. Бұл кездейсоқ
емес. Заң шығарушы бұл тұсты әдейі ... ... ... ... жағдайында
еңбекке қабілеті баралардың барлығын жұмыспен қамтамасыз ету және оларға
тиісті кепілдік беру мүмкін ... Мұны ... деп ... керек. Кейбір
авторлар заң шығарушының ... ... ... ... ... ... «Еңбек деген не? Оның бұрынғы дәстүрлі түсінігі
жоқ. Нарық жағдайында еңбек ... ... ... бере ... Ол ... ... мен ұсынымға байланысты. ... ... ... ... ... ету ... қызмет пен кәсіп түрін таңдау
бостандығына құқық түрінде берілген» [5, 29-б.]
Нарық ... ... ... ... еңбек ету бостандығын жариялап
және сонымен қоса мәжбүрлі еңбекке тыйым ... ... ... еңбекке
қабілетті адамға жұмыс тауып беруге міндетті емес және ешкім ... ... ... ... ... ... ету бостандығы еңбектенудің құқықтық міндеттілігін
жойды, ол еңбектің жалпыға бірдейлігінің ... ... ... ... Азаматтық кодексінің 13-бабы 1-тармағына
сәйкес «...құқық қабілеттілік дегеніміз азаматтық ... ... ... ... ... [4, 23-б.] ... ... құқықтық қабілеттілік
ұғымы келтірілген ұғымның тастамасы болып табылады. Бұл белгілі ... бар ... ... ... заң шығарушы азаматтың еңбек
құқығының субъектісі бола алу мүмкіндігі байланыстыратын құқықтық санат.
Құқық қабілеттілік құқық иеленілудің өзі ... ... ... ... Ол ... ... ... болуы мүмкін
екендігін анықтайды. Сонымен, құқық қабілеттілік құқық иемденудің қажетті
шарты (алғышарты) болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... иемденуінің де алдында келеді.
Құқық қабілеттілігі жоқ адам құқық ... бола ... ал ... жоқ адам құқық қатынастарының субъектісі бола алмайды. ... ... ... келетін болсақ, құқықтар мен міндеттер
жайында емес, азаматтардың құқықтар мен міндеттер иемдену ... ... ... ... ... сөз ету ... ... құқық
қабілеттілікке сипаттама бергенде азаматтардың «құқықтары» мен «міндеттері»
ұғымын қолдану ... ... ... ... ... емес ... Бұл
жағдайда олардың міндеті құқық қабілеттіліктің көлемдік белгісін анықтаумен
ғана шектеледі.
Субъективтік құқық – заң ... ... ... заң ... ... Ол ... еркін іс-қимыл жасау мүмкіндігіне заңда
кепілдік береді. Адам өзінің субъективтік ... іске ... ... ... ... әлеуметтік анықталған – олар
заңшығарушының ырқына байланысты емес, оның рөлі ... ... ... ... ... көрсетумен ғана шектеледі.
Субъективтік құқықтағы ең басты нәрсе – ... ... ... ... мемлекеттің кепілдік беруі. Құқықтың нақты
субъектісінің өз қалауы ... және өз ... ... экономикалық және саяси үстемдікті жүзеге ... ... ... ... ... заң жүзінде мүмкіндік беру
субъективтік құқықтың заңдық келбетін көрсетеді.
Мұндай ... ... ... ... және ... ... ... бір мүмкіндігін бекіте отырып заң шығарушы оның мөлшерін
белгілемейді, тек бұл мүмкіндікке заңда кепілдік береді.
Және де, еңбек етуге ... ... және заң ... мазмұнын
айыру керек:
1. Әңгіме бұл құқықтың материалдық (әлеуметтік-экономикалық) негізгі
жайында;
2. Оның заңдық санат ретіндегі сипаттамасы.
Конституция, ... ... ... кез ... өркениетті
мемлекеттің негізгі заңы болып табылады, ол, ... ... ... ... да бір ... ... актілерге сәйкес келуге
тиіс. Соған байланысты, бұл мәселенің ... ... тура ... ... құқық нормаларының Қазақстан заңнамасынан ... олар ... ету ... ... ... етуге құқықты ресми жариялайды.
Адамның аса маңызды құқықтарының бірі ... ... ... ... құқық БҰҰ-
ның Адам құқығының жалпыға ортақ Декларациясы, ... ... және ... ... ... ... пактісі және Еуропаның
әлеуметтік партиясы сияқты құжаттарда көрініс тапқан [4, 77-б.].
Адам ... ... ... Декларациясының 23-бабының 1-
тармағында әрбір адамның еңбекке, ... ... ... қолайлы және
әділетті еңбек жағдайына, жұмыссыздықтан қорғануына құқығы бар деп ... ... ... «еңбек етуге құқық» ұғымының анықтамасы Декларацияда
келтірілмеген.
Өз кезегінде ... ... ... ... жаңа ... ... өзгерістер енгізуде – ол еңбек етуге құқықтың ... ... ... етуді мемлекетке жүктейді. Сол ... ... ... тартуды мүмкін болатын деңгейге жеткізуді және тұрақтандыруды
негізгі міндет ретінде қабылдау;
➢ Қызметкердің еркін таңдаған кәсіп бойынша ... ... өз ... ... ... ... ... Барлық жұмыскерлер үшін тегін еңбек биржаларын құру;
➢ Қажетті кәсіби бағдар беруді ... ... ... ... ... құқықты жүзеге асырудың құралы
ретінде мемлекеттің толықтай жұмысқа тарту ... ... ... ... қойылған [5, 19-б.].
Ұғымның баяндалуы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы
Халықаралық пактінің 6-бабында келтірілген: ... ... ... ... – өз ... үшін ... ... табу мүмкіндігін алу, адам оны
еркін таңдайды немесе оған ... ... [4, ... ... ... құқықтары мен бостандығының басымдығын халықаралық ... ... ... ... әрбір адамның өзінің
еңбекке қабілеттілігіне өз қалауынша билік ету, ... пен ... ... ... ... және ... ... болып табылады.
Сонымен, бұл анықтамаға жүгінсек, еңбекке қабілеті бар адам, өз күшін
қалай да қолдану мүмкіндігін ... Бұл ... ... ... ... ... осы ... иемдену мүмкіндігі ретінде қарастырып отырмыз.
Бірақ, еңбек етуге құқықтық халықаралық ... ... ... ... көрініс таппады, ал ол бұрынғы
Конституциялардың барлығына ... ... ... белгілеу, бұл
принцип пен еңбек етуге құқық принципінің ара қатынасына байланысты
ғалымдар ... тіке ... ... пікірлер тудырды.
Бұрынғы конституциялар сияқты емес, қазіргі ... ... ... ... ... ... айтылмаған, дейді С.А.Димитрова. Бірақ бұл
құқық әркімнің еркін еңбекке конституциялық құқығының өзінен туындайды.
Еңбек ету ... ... ... ... ... ... бұл еңбек ету
бостандығына құқықтық ... ... Бұл ... еңбек етуге құқықты
азаматтық белгілі бір жұмыс берушіден немесе мемлекеттен, оның органдарынан
белгілі бір ... ... ... ету құқығы емес, азаматтың құқық
субъектілігінің элементі ретінде түсіну ... [5, 57-б.]. ... ... ... азаматтың еңбек етуге
конституциялық құқығының мазмұны едәуір өзгерген, ол енді ... ... және ... пен ... ... таңдауға құқықты қамтиды» - дейді
К.А.Шайбеков [5, 78-б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен мазмұн сияқты ұғымдық аппараттарға аса мән бермеген.
Өзінің сыртқы формасымен еңбек ету бостандығына және ... пен ... ... ... ... ... ... қамтып тұрған еңбек етуге ... ... ... ... [6,92-б.].
Югославияның социолог ғалымы Д.Маркович еңбек ету бостандығына
құқықты да ... ... ... ... ... оның ... ету бостандығына құқық еңбек етуге құқықты жүзеге асырудың елеулі
шарты» болып табылады [7, 382-б.].
Еңбек ету ... ... ... ... үшін әлеуметтік
прогрестің ұлы жетістігі болып табылады, бұл ... ... ... ... және т.б. ... ... халықаралық
құжаттарда бекімін тапқан. Сондықтан да біз З.С.Төлегенова [8, 5-б.] мен
Д.К.Шайбековтың [8,7-б.]... ... өмір ... ... ... ... ... ... да өзгерді. Конституцияда ол енді еңбек ету
бостандығы еңбек шартының формасын таңдау ... ... ... ... ... ... бұл ... адамның заңдық және табиғи
құқықтарының ең ... ... ... ... бұл жерде еңбек ету
бостандығы принципінде екі жақтылық бар: бір жағынан ол өзінше ... ... ... ... ... Конституциясының
24-бабы), екінші жағынан, жоғарыда аталған зерттеушілердің пікірінше,
еңбңек ету ... ... ... ал ол ... ... ... ... Конституция қабылданғаннан кейін ... ... ... ... ету ... ... пен еңбекке құқық принциптеріне берілген
мұндай түсініктемелермен келіспейміз, еңбек ету ... ... ... ... оны нормаларда бекіту міндетті емес, себебі ол абсолюттік
және ажыратылмайтын құқық, заңдар мен өзге ... ... ... мен ... ... ... ... Конституциясының
12-бабы). Керісінше, адамның бұл табиғи құқығын қорғауды күшейтк отырып,
Қазақстан Республикасының Конституциясы, оның ... ... ... ... ... ... оның жұмысшы күшін
мәжбүрлеу тәртібінде қолдануға тыйым салады.
Сонымен, адамның табиғи құқықтары мен ... ... мен ... ... ... мен ... ... Еңбек ету
бостандығына құқыққа қатысты алғанда еңбек етуге құқық, заңдық құбылыс
ретінде, ... ... ... ... яғни адамдар жасаған құқық
нормативтік-құқықтық актілердегі жазылған нормаларда келтірілген ... ... ... саласындағы көрнекті теорик Е.Н.Нұрғалиеваның
пікірінше, еңбек етуге конституциялық құқық – ол нақты құқық ... ... сол ... ... мемлекет мойындайтын қабілеті ғана. Еңбек
етуге құқықтық заңдық мазмұнында ... ... ... ... ... сипат бар. Бұл мүмкіндік құқық субъектілік адамның ... ... ... құқық, құқық қабілеттіліктің элементі ретінде
құқық ... ... ... оның ... мен ... ... ... пікірінше, еңбек ету бостандығына құқық (оның
ішінде еңбек етуге құқық) бұрынғыдай саны мен сапасына ... ... ... ... ... ... құқық деп түсінілмейді, және де оны іске асырудың
заңдық ... ... да жоқ еді, ... де ... нақты жұмыс берушіні
нақты қызметкермен нақты еңбек етуге құқық қатынасын орнатуға ... ... ... ... ... жұмыссыздықтан арылу, мүмкін
емес. [10,154-б.].
Соған байланысты мемлекет, нарықтық қатынастарға көшу және ... ... ... жағдайында еңбек етуге құқықты қамтамасыз ... ... ... ... ал жаңа ... (1995 ... ... бостандығына қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқықты жариялады.
Ал, еңбек рыногындағы қазіргі бар ... ... ... құқықтың жоқтығын
емес, экономиканың дағдарысты жағдайынан туындап ... ... ... етуге құқық сияқты маңызды ұғымның
болмауы,-дейді З.О.Ашитов,-еңбек қатынастарын реттейтін заңдарды қабылдауда
қиындық тудырып отыр. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... қана қоймай, біздің демократиялық қоғамның
мұндай түзетуге ... ... де ... ... [11, ... пікіріне қосыла отырып, біз Конституциядан ... ... ... ... принципін алдын ала алып тастап конституциялық
принцип ретінде еңбек етуге ... ... ... ол ... ... ... ... оның элементі болуға тиіс. Сонда ғана еңбек етуге
құқық ... Адам ... ... ... ... және
экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық ... ... ... ... ... ... етуге құқықтық біз ұсынып
отырған дефинициясы мінсіз емес, оны былайшы түсіну керек. ... ... ... ... ... ... ең ... еңбек кепілдіктері, оның ішінде жұмыссыздықтан қорғану құқығы,
міндетті ... ... ... ... және ... ... ... немесе еркімен келіскен еңбегіне сыйақы алу ... ... ... ... ұғымы Қазақстан Республикасының Конституциясының 12-бабының
2-тармағына сәйкес заңдар мен өзге нормативтік құқықтық актілердің мазмұны
мен қолдануын ... ... ... ... ... ... пен бостандық, бұларды жүзеге асырудың шарты мен тәртібін белгілейтін
заңдарды, өзге нормативтік-құқықтық актілерді даярлағанда және қабылдағанда
негізге ... ... ... Конституцияларда бұл ... ... ... ... сұранымын қанағаттандырып, ... ... ... ... ... ... талап етуіне жол бермейтіндей
баптар бар.
Мысалы, Италия Конституциясының 3-бабында мынадай норма-принцип бар:
«Италия – ... ... ... ... ... ... және ... сипаттағы кедергілерді жою...».
«Республика барлық азаматтардың еңбек етуге ... ... және ... ... ... ... ... көмектеседі» (Италия
Конституциясының 4-бабының 1-тармағы) [12,3-б.]. ... ... ... ... ... ... және экономикалық кепілдіктері бөлектенген.
Азаматтардың еңбек ... ... ... ... ... ... ... тиіс, ол әрі қарай нақты құқық қатынастарына кіргенде
субъективтік құқыққа, яғни еңбек ... ... ... ... ... ... ... иемденуге қабілеттілік (құқық
қабілеттілік) түрінде де, субъективтік құқық түрінде де болу ... ... ... ... нақты құқық қатынасына кіргенге дейінгі
заңдық мүмкіндіктері, статистикадағы құқық жайында, екінші жағдайда – оның
дамуының заңдық формасы, ... ... ... ... отыр.
Көптеген субъективтік құқықтарға қарағанда еңбек етуге құқықта алдын
ала ескертуші, анықтаушы сипат бар екендігін айқындап ... ... ... ... ... К.П.Уржинский, О.В.Смирнов және т.б.
ғалымдар атп өткен. Оны жүзеге асыру кезінде одан ... және ... ... ... еңбек ету бостандығына құқық, еңбек үшін сыйақы
алуға құқық, еңбекті ... ... ... ... және т.б. ... еңбек етуге субъективтік құқықтың мазмұнына ... ... ... басқа да құрамдас элементтер-өкілеттіктер кіреді,
сондықтан да ... ... ... өзін ... тек қана ... бекіту
(Конституцияның 24-бабындағыдай) еңбекті құқықтың реттеудегі кемшілік болып
табылады.
Адамның аса маңызды құқықтарының бірі – еңбек етуге құқық ... ... ... ... ... кодексінің (1918 жылғы) 10-бабында бекімін
тапты: «... барлық еңбекке ... ... ... өз мамандығы
бойынша және жұмыстың сол түріне белгіленген сыйақы үшін ... ... ... 1936 ... ... ... құқықты «...саны мен
сапасына қарай еңбек ақысы бар кепілді ... ... ... деп ... [13, 23-б.]. ... ... ... құқығының Конституцияда
бекімін табуы, бір жағынан, ... ... – оның ... ... ... еді. 30-жылдардың басында жұмыссыздықты біржола жою КСРО-ның 1936
жылғы Конституциясында ... ... ... ... жұмыс алудың мүмкін
екендігі туралы айтуға негіз болды. КСРО-ның 1977 жылғы ... ... ... кеңейтілген мазмұнмен қайталады, онда: «Еңбекке құқық
– өзінің саны мен сапасына сәйкес келетін және мемлекет белгіленген ең ... ... емес ... ... бар ... жұмыс алуға, оның ішінде
бейімділігіне, қабілетіне, кәсіби даярлығына, біліміне сәйкес және ... ... ... ... түрін және жұмыс таңдауға құқық» делінген
(40-бап) [14, 18-б.].
Кеңес кезеңінде азаматтардың құқытары мен міндеттерінің ... ... ... ... етуге құқықты еңбектенуге міндеттіліктен бөліп алуға
болмайды деп саналды.
Мысалы, КСРО ... ... ... ... жүзеге асырылуын азаматтың өз міндеттерін орындауынан бөліп
алуға болмайды» делінген.
Бұл идея әр азаматтың ... ... ... ... сай ... ... ... етуге тиісті екендігін білдіреді. Мұндай ... ... мен ... ... ... аса ... бірі ... саналды. Бұл міндетпен қатар азаматта өзінің
еңбекке қабілетін ... ... ... ... ... ... ... міндеті және моральдық борышы деп есептелінеді.
«Еңбек етпеген жемейді» деген ... ... ... еңбек ету
формасында көрініс тапты. Еңбекке көзқарасты анықтауда еркіндік болмайды,
өзінің еңбектену міндетін орындамағандық үшін ... ... Бұл ... жатып ішерлік өмір салты деп саналды.
Еңбек етуге құқықты бұлай қарастыру дұрыс емес. ... ... ... ... ... тиіс еді, оған мәжбүрлеу сипаты берілді. Егер
құқық мәжбүрлеу сипатын алса, онда ол заң ... да, ... ... да ... ... ... жоғалтады. Сонымен қатар, еңбек етуге құқық
ұйымының дәл сол ... ... ... ... адамды жұмысқа алуға тиіс
екендігін ... ... ... кез келген азаматты ... ... ... ... қабылдануға міндетті екендігі
еңбек еңбек етуге құқықтың ... ... Бұл ... ... ... керексіз қосымша жұмыс орындарын құру арқылы қамтамасыз етілді,
ол материалдық ... ... ... өндіріс қарқыны
баяулады, өнім сапасы нашарлады.
Қазіргі кезде мемлекеттік және жеке жұмыс берушілердің ара ... – жеке ... ... ... ... еңбек рыногы пайда болды.
Еңбек рыногында жұмысшы күшіне ... пен ... ... ... ... ... ... – жоспарлы экономика нарықтық экономикамен
алмасты, ал, ... ... ... қатынастар
болғандықтан,құқықтық қатынастар қондырма қатынастар болғандықтан, олардың
«кеңістік» ... ... бас ... тура ... ... ... еңбек ету бостандығы жұмысбастылықтың іс жүзінде және ... ... ... ... ... айтылғандай, мемлекет
азаматтың өзі еркін таңдаған немесе оған еркін келісімін берген еңбекпен өз
тіршілігі үшін ... ... ... ... алуға кепілдік емес)
беруге тиіс. Еңбек ... ... ... ... ету деген осы.
Конституцияларда әлеуметтік-экономикалық құқықтарды, оның ішінде
еңбек ... ... ... ... мемлекеттің концепциясымен де
байланысты. Мысалы, Қазақстан ... ... ... 1-
бөлігінде «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық
және әлеуметтік ммлекет ретінде орнықтырады, оның ең ... ...... ... ... құқықтары мен бостандықтары» делінген [15, 4-б.]. Өз
кезегінде Қазақстан Республикасының Конституциясы ... ... ... (24-бап) және денсаулықты қорғауға (29-бап) кепілдік береді,
еңбекақы мен зейнетақының кепілді ең төменгі мөлшерін ... ... әке мен ... және балаларға, мүгедектер мен қарт адамдарға
мемелекеттік қолдауды қарастырды (27 және 28-баптар). Қазіргі реформаға ... ... ... дамуда, мемлекеттік зейнетақы, жәрдемақы және өзге
де әлеуметтік қорғау ... ... ... Конституциясында бекімін тапқан ережелер
еңбек саласындағы құқықтар мен бостандықтарға қатысты баптарда нақтыланды.
Құқықтар мен бостандықтардың бұл тобы мыналар ... ... ... ... ... еңбек етуге құқықты;
3) жеке және ұжымдық ... ... ... оның ... ... демалуға құқықты [24, 23-б.].
Конституцияның 24-бабының 1-бөлігіндегі «Әркімнің еңбек ... ... пен ... ... ... ... ... бар» делінген.
Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... туралы емес, еңбек ету бостандығы
туралы айтылған.
Мысалы, Қазақ КСР-ының 1978 жылғы Конституциясында «... Қазақ КСР-ның
азаматтары ... ... ... – яғни ... ... ... ... сәйкес және қоғамдық мұқтаждылық ескеріліп кәсіп,
қызмет пен жұмыс түрін таңдау ... қоса ... ... ... саны мен ... ... және ... белгілеген ең аз мөлшерден
төмен емес ... ақы ... ... ... [15, 13-б.].
Сонымен, еңбек саласындағы қатынастарды ... ... ... тұр. ... Конституция келісті жалақысы бар жұмыс
тауып беруге ешкімге кепілдік ... ол ... ... ... қолдануға, кәсіп пен қызмет түрін таңдауға және т.б. құқық
берген. Сонымен қатар, ... ... ... ... бірі
болып табылатын еңбек етуге жаппай құқық ... ... ... ... ... ... ұсынымды сұраным анықтай, ал еңбек те ... оған ... ... ... да ... [16, 30-б.].
«Еңбек ету бостандығы» ұғымы «еңбек ... ... ... ... ... деген сөзден біз халықтың немесе жеке адамның еркін
әрекет ете ... ... бар ... ұғынамыз. Конституцияның барлық
құқықтық-нормативтік нормаларының іске асырылуы осы ... ... ... ... ... адамның табиғи күйі деп санаған, ол
жайында ілім қалыптасқан, ал ... ... ... ... дами бастады. Бостандық жайындағы қазіргі
конституциялық-құқықтық ... ... ... ... қысқаша
сипаттауға болады:
➢ барлық адамдар ... ... ... бұл табиғи
құқықтан ешкім айыра алмайды. Бұл ққықты қамтамасыз ету ...... ... міндеті. Барлық адамдар үшін бірдей
мүмкіндік – бостандықтың негізі;
➢ басқаға және ортақ игілікке зиян келтірмейтіннің ... ... болу – ... сол. Адам бостандығы сондықтан да
абсолютті болмайды, ол басқа ... ... ... мораль мен өнегелік принциптерімен, жалпыға
бірдей молшылық мүдделерімен ... ... ... пен ... ... бостандық пен мемлекеттік
мүдде арасындағы ақылға қонымды тепе-теңдікке негізделген.
... ... тек заң ... ол ... Егер заң ... ... құқықтық тәртіп пен
бостандық өзара қайшылықта болмайды. Яғни, тыйым етілмегеннің
барлығына рұқсат;
➢ Рұқста етілгеннің ... адам ... ... ... [18, ... ... ... өз мүмкіндігін білуіне көмектесу үшін
қажет, бірақ қанша құқық ... ... ... ... ... ... ... қоғамның игілігін көздейтін ... ғана ... ... ету ... – адамның табиғи
бостандықтарының бірі [17, 101-б.].
Қазіргі конституциялық доктринада және ... ... ... ... оған туа біткен және ... ... ... ... деп ... ... [16,11-б.].
Конституциялық құқық доктринасында адам туа салғаннан құқықтың пайда
болуын түсіндіруге әртүрлі ... ... діни ... ... ... оларда табиғи құқықтар
заттар жаратылысынан бастау алады делінген; ... ... ... ... ... ... бұлардың барлығының даусыз кемісетіні – табиғи ... ... ... ... ... ... адамдарға оны мемлекет бермейді.
Керісінше, мемлекет бұл құқықтарды мойындауға, сақтауға және оларға ... ... ... ету бостандығын конституциялық деңгейде бекіте отырып
мемлекет әркімге туғанынан тиесіліні – ... ету ... өзі ... ... пен ... ... еркін аңдауын мойындайды. Екінші
жағынан, мемлекет өз ... бұл ... іске ... ... оған кепілдік беруге міндетті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ету бостандығы, бәрінен бұрын,азаматтың ... ... ... ... ... білдіреді. Азаматтарды заң жүзінде еңбектенуге
міндеттеу Қазақстан ... ... ... ... үшін ... ... ... сыйға беруді
рәсімдеу болмаса қолданыстағы міндеттемені қамсыздандыру, жалпы қандай да
бір заңдық мақсатқа жету ниеті ... ... ... ... Ол ... себепсіз міндетемеге кіруге ерікті ұсыну мүмкін емес. Екінші жағынан
негізінде заңмен тыйым ... ... ... шарт ... күшке ие бола
алмайды» деп жазған.
Шарттар құқық пен міндеттеменің пайда болу негізі ретінде әр ... ... ... ... ... ... ... нормалар бір жағынан, оның пайда болу негізі – шарт мәміле екінші
жағынан шартқа тікелей арналған тарауларға ... ... ... қағидаға арналған тарауда шарт мәміленің үлесіне тараптардың қажетті
келісімін қалыптастыру тәртібін белгілейтін ... ғана ... ... ... ... ... жалпы нормаларының күші шартқа
жүреді.
Азаматтық-құқықтық шарт мәміленің аса көп тараған түрі ... ... пен ... ... өзгеруіне немесе
тоқтатылуына бағытталған екі және одан да көп тараптардың ... ... ... ... ... шарт бойынша заңмен қарастырылған құқық
пен міндеттемелерге тәуелді болады. Бұл ... ... ... ... ... шартқа арналған міндетті құқықтың жалпы бөліміне
енгізілген нормаларды қарастыратын құқық пен ... ... ... мәміле және міндеттеме ... ... ... ара ... ... ... ... зор. Шарт ұғымы кең ауқымды
азаматтық-құқықтық мәмілесі ұғымынан ерекше: шарт – кез ... ... ... білдірген екі немесе бірнеше тараптардың еркі сәйкес келген жағдайда
жасалатын мәміле. Әдетте шартты екі немесе көп ... ... деп ... шартты мәмілеге келтірген жөн емес. Мәміле дегеніміз құқық ... ... ... ... ... бағытталған іс-
әрекет. Шарт мәміле ретінде ... ... бір ... ... ... атап өту ... ... тараптардың заңды
байланыстарының шындық мәні осымен тоқтамайды. Өктемдік азаматтық-құқықтық
нормалардың ауқымы сөзсіз шартты ... ... ... қоса атап ... ... шартта басқа нұсқаулар жоқ болған жағдайда тараптар ... ... ... және өз ... ... ... іс ретінде қалыптасқан ... ... ... ... заң ... ... өзінің шарт анықтамасында, заң «шарттың атасы»деген.Бірақ
бұл ... ... ... «шарттың анасы» екендігін анықтаймыз,
одан нормативтік ... ... қоса ... ... түрлі
салдары туындайды. [10,15].Көптеген шарттар ... ... ... ... ХХІ ... ... ... субъективтік
табиғатына ерекше мән беруіне негіз болды. Олардың пайымдауы бойынша, шарт
тараптар еріктерінің сәйкес ... ... ал ... ерікті және сәйкес
келетін пікірлердің нәтижесі. Бұл доктринаның екі негізі бар. ... ... ... ... ... бостандығының тұжырымдамасына үлкен мән
берген. Әр адам ерікті, өз мүддесін еркімен ... ... деп ... ... ... ... ... білдіру құқықтың
мақсаты деп білген және ... ... ... аз ... ... ... пікірді 1776 жылы басылған «Халық байлығы» атты белгілі жұмысында
Адам Смит айтқан, онда капиталистік ... ... ... ... ... Шарт еркі – тұлғаға ең тиімді болып көрінетін кез келген
шартта шартқа ... ХХІ ... ... ең ... ... ... пен сауда табиғи қорды өктемдеу және пайдалану белсенді саясатын
қолдайтын қоғамдық және ... ... ... ... ... ... жылдары біздің құқықтық мемлекетімізде нарықты
қатынастардың дамуына ... ... ... ... ... ... ... өсе түсті, бірінші кезекте бұл түгелімен шартты
реттеу мәселелеріне арналған Қазақстан ... ... ... ... ... ... Дегенмен, ол тәжірибедегі шарттық
қатынастар дамуынан қарқынның озықтығына, шарттың жаңа ... ... ... ... ... ... заңнамадағы аң таңлықтарды
барлығын дерлік жаба алмайды.
АК-ның 148-бабының 1-тармағына ... ... бір ... ... ... көп ... ... болуы мүмкін. Сол себепті, шарт мәміле
болып ... және ... екі және көп ... мәмілелер туралы (АК-
ның 373-баптың 2-тармағы), атап ... ... ... және ... ... ... заңсыз деп тану туралы және т.б. ... "Бір ... және көп ... мәмілелер" үғымын "бір жақты және
өзара шарттар" ұғымынан ... ... Бір ... ... шартқа жатпайды,
себебі мәмілені жасау үшін тараптардың келісімі керек емес, бір жақтың
ерік ... ... ... ... ... және ... ... айырмашылығы сол, шарт дегеніміз тараптардың келісімі.
Сондықтан, АК-ның 148-баптың 3-тармағына сәйкес, шарт жасасу ... ... (екі ... ... не үш немесе одан да көп тараптың (көп
жақты ... ... ерік ... ... басым көпшілігі екі жақты мәміле болып табылады,
себебі шарттан, ... ... ... қатынастары туыңдайды, ал
міндеттеме үшін мүдделері қарама қарсы екі тарап ... ... ... ету ... ... ... ... — сол құқыққа икемделген
міндет (борышкер) болады..
1.2Еңбек шарттың тараптары: ұғымы және мазмұны
Қызметкерлердің ... ... және ... қызметтік
өкілеттіктерін ескеріп, әлеуметтік-экономикалық құқықтары ... ... ... ету ... өз еркімен еңбек шартын
бұзудың құқықтық негіздемелері зерттеуге алынды. Осы аспектіге ... ... бар, ... ... ... мәселе ретінде қызметкердің
ұғымын анықтауымыз қажет. Қолданыстағы еңбектік заңнама әр түрлі ... ... ... ... және ... ... тұрғыда қорғалуын
айқындау бағытында қолданылатын біртекті ұғым заң ... ... ... ... кімнің лауазымды тұлға екендігі
нақты ЕК-мен анықталмай қалып отыр. Еңбек кодексінде 1 ... ... мен ... ... ... қызметці» - Қазақстан
Республикасының ... ... ... қазыналық кәсіпорында,
мемлекеттік мекемелерде ақылы ... ... ... және ... мен ... іске асыру және мемлекеттік органдарға
техникалық қызмет көрсетуді жүзеге ... мен ... ... істеуін
қамтамасыз ету мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын адам.
1999 жылғы 23 шілдедегі ... ... ... ... ... 1 ... ... және саяси қызметшілердің ұғымы
айқындалған. Саяси қызметшілер ретінде – саяси негізділік бағытында, ... ... ... байланысты, заңнамамен айқындалған тәртіпте
қызметке тағайындалатын, сайланатын азамат танылады. Әкімшілік ...... ... ... ... өз міндетін тұрақты,
мемлекеттік органдарда кәсіптік ... ... ... ... ...... қызметшілер болып танылады. Олар өз
қызметін қызметке ... ... не ... ... ... ... ... мәртебесі арнайы заңдармен анықталады.
Әскери қызметшілердің құқықтық жағдайын анықтауға байланысты ... ... ... қызметке қабылдануы және босатылуы ... ... ... ... ... жылы 5 ... ... Республикасының «Республикалық
гвардия туралы» Заңының 6 бабының 1 тармағына сәйкес ... ... ... ... мен ... ... ... 4 тармағына сәйкес Республикалық гвардия қызметкерлерінің
еңбектік қызметі Қазақстан ... ... ... ... ... туралы заңнамамен реттеледі. 2001 жылы 20 наурызындағы
Қазақстан Республикасының «Контракт бойынша әскери қызмет ... ... ... ... әскери қызметке қабылданатын азаматтар әскери
қызметшілер болып танылады (1 ... 1 ... Осы ... ... ... – ол ... ... мен міндеттерін анықтайтын келісім шарт
ретінде танылады. Яғни осы ... ... ... ... контракт негізінде
жолданатын тұлға мен әскери құрам ... ... ... ... осы ... байланысты пайда болады. Осыдан туындайтын сұрақ
– контракт еңбек шарты ретінде танылама? Еңбек кодексінде бұл ... ... ... ... ... ... ... әскери қызметке
қабылданатын тұлға қызметкер ретінде танылмайды – ол бір жағынан, екінші
жағынан сол контракт негізінде ... ... ... ... ... ... ... қызметшілер, Еңбек кодексіне сәйкес, қызметкерлер
болып саналады. 1995 жылы 21 ... ... ... ... органдары туралы» Заңына сәйкес (16 ... ... үш ... ... ... ... ... болып. Бірақ осы мамандардыңірақ осы ... ... ... ... Соған байланысты қызметкерлердің
еңбектік ... ... ... ... ... пайда болуына негіз болады. 1995 жылы 21 желтоқсандағы
Қазақстан Республикасының «Прокуратура ... ... ... (48 ... тармақтарына) прокурор лауазымды тұлға ретінде анықталған.
Осы жоғарыда аталған қайшылықтарды ескеріп келесіндей ұсынысымды
ескеруді қажет деп ... ... ... және ... ... жұмыспен қамтылған тұлға қызметкер ретінде ... ... ... ... ... ... ... және өзге де
тараптардың еркіне байланысты емес ... ... ... шартының
бұзылу негіздемелері зерттеуге алынып келесідей қорытынды жасалады. Барлық
қызметкерлерге ... ... ... ... болу және ... ... Еңбек кодексінде айқындалуы тиіс. Жалпы, осы ЕК-нің ... ... ... берушінің бастамасымен еңбек шартынбұзудың 18
негіздемесі анықталған. ... ... ... арнайы заңдармен
айқындалды. Мәселен, Қазақстан Республикасының «Жемқорлықпен күрес ... ... ... 12,13 ... ... ... ... құқық
бұзушылыққа жол берген мемлекеттік ... ... ... еңбектік заңнамаға сәйкес қызметтен босатылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Конституциясының «Адам және ... ... ІІ ... ... ... құқықтары,бостандықтары, игіліктері
анықталған. Адам құқығы жөніндегі ... ... ... кейін
бірінші орында тұр. Бұл адамның, оның өмірінің, құқықтары мен ... және ... аса ... ие ... ... бұл ... ... ұсталады [17, 83-б.].
Еңбекке тарту саласындағы құқықтық қатынастардың пайда болуына және
дамуына ... ... ... ... халықаралық-құқықтық
тәжірибенің негізінде отандық еңбек заңдарын әрі қарай дамытуға байланысты
ұсыныстар даярланды.
Еңбек ету бостандығы – ... ... ... ... ... ... ... ал ХІХ ғасырда патшалық Ресейде
пайда ... ... ету ... ... құқық бостандығы ретінде
Қазақстанда жақын арада ғана заңдық бекімін тапты.
1995 жылғы 30 тамызда, ... ... ... қабылданды, ол отан тарихында алғаш рет демократиялық қоғам
мен ... ... ... ... ...... ... бекітті. КСРО-ның (1936 және 1977 жылдарға) және ҚазКСР-ның
(1937 және 1978 жылдарға) ... ... ... ... құқықты
бекіткен, яғни оның сапасы пен санына қарай еңбек ақы қатаң нормаланған
және ол ... ... ең аз ... төмен емес еңбек ақы алуға
құқық берген. Қазақстан Республикасының қазіргі ... әр ... ... бар ... кепілдік бермейді, бірақ өзінің еңбек қабілетін өз
қалауынша пайдалануға және қызмет пен кәсіп ... ... ... ... ... ... ету ... принціпінің іс жүзінде де, заң жүзінде де жақында ғана
күшіне енуі бұл тақырыптың онша ... ... ету ... ... «еңбек етуге құқық» ұғымынан едәуір
өзгеше. Бостандық сөзінің мәнінде халықтың, жеке адамның ... ... ... ол адамның (халықтың) өз қалауы бойынша әрекет ... ... ... ... бұл ... конституциялық-құқықтық
нормалар арқылы іске асырылатын негізгі философиялық ... ... ету ...... ... ... бірі. Қазіргі
конституциялық доктрина мен практикада табиғи құқық деп адамға туа ... және ... ... ... ... ... қатысты алғашқы
болып саналатын оның субъективтік құқығы мен бостандығын түсінеміз ... ... ... ... адам туа салғаннан құқықтың пайда
болуын түсіндіруге ... ... ... діни ... ... ... ... табиғи құқықтар
заттар жаратылысынан ... ... ... ... адамның «әлеуметтік
тұлға» ретіндегі қасиетінен [3,4-б.].
Бірақ бұлардың барлығының дамусыз кемитіні – табиғи ... ... ... ... тәуелді емес, адамдарға оны мемлекет бермейді.
Керісінше, мемлекет бұл ... ... ... және ... ... ... еңбек ету бостандығын конституциялық деңгейде бекіте отырып
мемлекет әркімге ... ...... ету ... өзі ... қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауын мойындайды. Екінші
жағынан, мемлекет өз ... бұл ... іске ... ... оған кепілдік беруге міндетті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабында ... ... ету ... ... ... азаматтың жұмыс істеуді немесе
істемеудің еркін таңдауын білдіреді.[4,9-б.].
Азаматтарды заң ... ... ... ... қолданыстағы Конституциясындағы көзделмеген. Азаматтық
жұмыс формасын таңдауы ... ... ... байланысты,
себебі еңбекке қабілетті азаматтардың көпшілігі үшін ... өмір ... ... көзі ... ... ... ұзақ ... еңбек ақтық мақсатқа – коммунизм құруға қол
жеткізетін негізгі құрал болып саналды. Механикаландыру және автоматтандыру
деңгейі төмен болғандықтан ол, көп ... ... ... ... үшін еңбектің қаншалықты зор жарампаздық мәні болғанымен,
көп еңбек әрқашанда жақсы ... бола ... ... ... ... ... ... шарт – адамның өзі қалайтын жұмысты еркін
таңдау құқығы, яғни еркін еңбек ету құқығы.
Сонымен, еңбек ету ... ... ... ... түрі ... таңдау бостандығын да білдіреді. Оның жұмыс берушімен еңбек шартын
жасасуы сол ... ... ... ... ... ... ... шартта қызметкерлердің еңбек финкциялары белгіленеді
[18,137-б.].
Еңбек шарты заң тұрғысынан алғанда еңбек етудің бостандығын ... бұл ... ... мен ... ... өзара келісім негізінде еңбек
шартының (контрактының) мазмұнын еркін анықтау құқығы ... ... ... ... ... Республикасы Азаматтық кодексімен
құқықтық реттеудің жалпы ... ... ... шарт ... ... ... қайсыбір құқықты немесе бостандықты Конституцияда ... ... ... оның іске ... ... да ... етуін
білдіреді. Конституцияда бекімін тапқан, бірақ толық ... ... ... ету ... – ол ... ... ... Қазақстан мен Ресейдің еңбек заңдарын қолдану
саласында аса қайшылықты ахуал ... ... ... ... ... ... көптеген нормалары Қазақстан
Республикасының Конституциясының бланкеттік нормаларына сүйенген, сондықтан
да ... ... ... ... оларды өзгертуге болмайды. Сонымен қатар,
Қазақстан Республикасының Конституциясының кейбір ... ... мен ... пайдаланудағы императивтік міндеттерді
жайында емес, олардың атап көрсетілгендеріне ғана құқығы сөз болады [18, ... ... ... ... халықаралық талаптардың барлығын орындау
жұмыс ... үшін өте ... ... ол, көбіне, азаматтық-құқықтық
шарт (мердігерлік шарт, қызмет көрсету ... және т.б.) ... ... ... ... ғана ... Ал, көптеген жұмыскерлер Еңбек
кодексінің қанатының астында айына отыз доллар тауып аш ... ... ... ... 300-500 ... ... жөн ... азаматтардың еңбек ету бостандығын іске асыруы саласындағы
қоғамдық қатынастардың басым ... ... ... ... жарамайтын заңдармен реттеледі екен. Ал, жұмыс берушілерде амал
жоқ – не, шығынға түсіп Еңбек кодексі бойынша ... ... ... не, заңды
айналып өтіп, өзі белгіленген ереже бойынша жұмыс істеу керек.
Түсінікті, көп жағдайларда олар ... ... ... себебі бүгінгі
күні қолданыстағы заңнамада Еңбек кодексіне балама жоқ.
Сонымен, айта кету ... ... ... еркіндігін іске
асыру проблемасы бүгінгі нарықтық экономика жағдайында ... ... ... ... Бұл ... ... ... көп уақыт өткен
жоқ, сондықтан ол жайындағы пікірлер мен көзқарастар әртүрлі, пікірталастар
көр, бұл дессиртациялық зерттеу ... ... ... ... еңбек шартын белгіленбеген мерзімге жасасу
мүмкіндігі сақталған, ал ол еңбектің ... ... ... ... ... ... ... еңбекті құқықтық реттеудің негізі мерзімді
еңбек шарты болуға ... ... ... шығаруға кәсіподақтың
келісімі сақталған және басқа.
Кәсіподақтарды құру тәртібіне және ... ... ... ... Республикасының 09.04.1993 жылғы «Кәсіпкерлік одақтар, олардың
құқықтары және ... ... ... ... заңын Қазақстан
Республикасының 31.05.1996 жылғы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» заңымен
сәйкестендіру туралы ... ... ... ... ... ету ... ... ауыстыру.
Әртүрлі саяси режимдегі мемлекеттердің қазіргі Конституцияларында
бекімін тапқан әлеуметтік-экономикалық құқықтар мен ... ... ету ... басты орын алады [19, 11-б.].
Кейбір елдердің Конституцияларында қоғам өмірінің әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... жаппай
бекіту, оның ішінде, алғашында еңбек етуге құқықты, сонан соң ... ... ... Екінші жүниежүзілік соғыстан (1939-1945 жылдар) кейін
боды, бұл ол ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... жеңуден және демократиялық құндылықтардың бекімін
тапқандығынан ... ... ... кең ... ... да қоғамдық
–гуманитарлық пастулаттармен байланысты болды [19, 34-б.]. ... ... ... ... Еуропа елдерінің Конституциясындағы, сонан соң көптеген
дамушы елдердің негізгі заңдарындағы мұндай идеялардың дамуына тоталитарлық
социализм мемлекеттерінің Конституциялары, ... ... ... ... ... мен ... Шығыс Азия елдерінің Конституциялары едәуір ықпал
көрсетті [19, 34-б.]. ... ... ол ... теориялық
құндылықтары мен практикалық ... ... ... ... және
қанаушылықты жою, еңбектің және еңбекшілердің қоғам дамуындағы ... ... ... ... ... қамтитын мемлекеттік жоспарлау,
ұлттардың өзін өзі анықтау принципі, Коммунистік партияның басқарушы рөлі,
мемлекеттік меншіктің артықшылық жағдайы, ... ... ... биліктің
тұтастығы және т.б. туралы идеялар) қалай бағалайтындығымызға қарамай, бұл
Конституциялар қоғамдық мәселелерді алғаш кең ауқымды және ... ... ... ... ... ... шығарды [20, 12-
б.].
Мысалы, КСРО-ның 1936 жылғы Конституциясында азаматтар құқығының
ауқымды ... ... онда Таяу ... ... ... Америкасы елдерінің
емес, Батыс Еуропа елдерінің Конституцияларына белгісіз ... ... ... [10, ... ... ... ... сырттай
тартымды тезистердің ... ... ... ... ГУЛАГ
жағдайындағы мәжбүрлі жұмыс, кулактарды жою ... ... ... ... ... халықтарды қоныс аудару (депортация), күшпен
көндіру, «қастандық үшін - насихат» үшін атып тастау ... ... ... мемлекет пен Коммунистік партияның шексіз билігі қоғамның ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу, ұжымдастырушылық, ұлттар құқықтары сияқты
саладағы «лозунгалық» идеяларды Батыс елдердің, ... соң ... ... ... ... ... ... болмаса да,
қабылдады [22, 66-б.].
Бүгіндері еңбек етуге құқық ... ... ... норма шығармашылық
процестің жаңа кезеңі, алдымен, әлеуметтік-еңбек қатынастарын реформалаумен
байланысты. ... ... ... ... экономикалық
реформалар, меншіктің екі формасын – мемлекеттік және жеке формаларын тану,
шаруашылық жүргізетін көптеген субъектілердің пайда болуы және ... ... ... ... ... ... ... алуы еңбек заңнамасының
қорғаушы функциясын нығайту туралы ... ... ... Бірақ, біздің
ойымызша, еңбек етуге құқықты дамытудың перспективасын ... ... ... ... ... құқығының заңдық тегін көбіне ескермейді.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында жедел
қарауды керек ... ... ... ... ... негізге алынатын
субъективтік құқық ретінде «еңбек бостандығына құқық» дефинициясы заң
жүзінде бекімін тапты. ... ... ... ... ... ... бекітетін норма (24-бап) жоқ, ал бұл азаматтардың аса
маңызды әлеуметтік-экономикалық құқығы. Бұл кездейсоқ емес. Заң ... ... ... ... ... ... ... жағдайында еңбекке қабілеті
барлардың барлығын жұмыспен қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... Мұны ... деп ... керек. Кейбір авторлар заң
шығарушының позициясын ... ... ... ... былай деді:
«Еңбек деген не? Оның бұрынғы дәстүрлі түсінігі жоқ. Нарық жағдайында ... ... ... бере алмайды. Ол еңбек рыногындағы сұраным мен ұсынымға
байланысты. Еңбек етуге құқық қазір Конституцияда еңбек ету ... пен ... ... ... ... құқық түрінде берілген» [23, 29-
б.].
2Тарау Еңбек шартын жасау негізінде туындайтын құқықтық қатынастарды
айқындауға ... ... ... актілер.
2.1 Еңбек шартты жасаудың тәртібі
Еңбектік қатынастардың жеке түрі ретінде еңбектік қатынастардың
жасау негізінде туындайтын қатынастар ... ... ... ... ... етуге бостандық азаматтың қызмет пен ... ... ... ... да ... Азаматтың жұмыс берушімен еңбек шартын жасасуы
оның ... ... ... ... саналады. Ал, тараптардың
келісімдері ... ... ... ... ... ... [28,23-б.].
Еңбек етудің бостандық сипаты, заң тұрғысынан алғанда, оның шарттық
сипатына жатады. Ал, мұндай модель жұмыс ... мен ... ... ... ... еңбек шартының (контрактының) мазмұнын анықтауға
мүмкіндік береді. Бұл ... шарт ... ... ... ... құқықтық реттеудің жалпы принциптеріне сәйкес
бекітілген керек ... ... [28, 12-б.]. ... ... ... 8-бабында мәжбүрлі еңбекке тыйым салу
еңбек ету бостандығының ... ... әрі ... ... ... ... ... заң шығарушылар мәжбүрлі еңбек
ұғымының мәнін айқын және толық ашты, ол Халықаралық ... ... ... ... ... ... және ... еңбек туралы» деп аталатын бұл
конвнцияда мәжбүрлі еңбекке «... адам өз еркімен істеуге ниет ... ... да бір ... ... ... ... кез келген жұмыс немесе
қызмет» деп түсініктеме береді [29, ... ... ... онда «...
мәжбүрлі (еріксіз) еңбек етуге әскери қызметтегі міндетті, сот үкіміне
немесе төтенше ... ... ... ... ... жол
беріледі» делінген.
Елде лайықты демократиялық қоғам орнату көзделген жағдайда ... жою ... №105 ... ... керек, ол, С.А.Ивановтың
пікірінше, құқықтық ... ... ... және ... ... ... ... мәжбүрлі еңбек ұғымы нақты және көлемді берілген. Оған
сәйкес мемлекет ... ... ... ... ... ... да ... жүгінбеуге міндеттенеді:
1) Орныққан саяси, әлеуметтік немесе экономикалық ... ... ... ... ... болғаны немесе оларды
білдіргені үшін саяси ықпал етудің немесе тәрбиелеудің ... ... ... ... мұқтаждығы үшін жұмысшы күшті жұмылдырудың және
пайдаланудың әдісі ретінде;
3) Еңбек тәртібін сақтап тұрудың құралы ... ... ... үшін ... ... ... Нәсілдік, әлеуметтік белгілері, қай ұлтқа ... ... ... ... кемсіту шарасы ретінде (1) [28, 5-б.].
Нарыққа көшу кезеңінің талабы тұрғысынан ... ... ... ... еңбек ұйымының №29 конвенциясында ... ... деп ... Ол еңбек ету бостандығы мен шарт ... ... өз ... ... ... билік жасау, қызмет
пен кәсіп түрлерін таңдау құқықтарын таза заң ... ... ... ойымызша, мәжбүрлі еңбек ... заң ... ... ... дәл ... мәжбүрлі еңбек етуге Қазақстан Республикасында мына
жағдайларда ғана ... ... ... ... ... ... Міндетті әскери қызмет туралы Қазақстан Республикасының заңдары
бойынша;
2) Азаматтардың Қазақстан Республикасының заңдарымен ... ... ... бір ... ... ... ... күшіне кірген сот үкімі бойынша;
4) Төтенше немесе соғыс жағдайларында;
5) Ұжымның тікелей пайдасы үшін сол ұжым ... ... ол ... ... азаматтық міндеттері болып саналуға тиіс.
Әлемдік практикада мәжбүрлі ... ... күш ... ... деп ... психикаға қысым жасалған, және де жәбірленушінің
тәуелділік жағдайын пайдаланып қайсыбір жұмысты орындатып алу үшін ... ... ... ... ... деп ... Бұл әрекеттер,
қалай да, азаматтық құқығын, ... және ... ... ... оған ... және моральдық зиян келтіруі тиіс.
Біздің жағдайда, адамды сот үкімі бойынша еңбекке ... ... ... ... жұмыстары) қылмыстық жазаны орындағанда ... ... ... ... ... түзету құралдарының бірі ретінде
қарастырылады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... салу») диспозициясының мазмұнын өзгертіп, еңбек ... ... ... ... ... ... ... сәйкестендіру керек деген А.А.Ескендіровтің ұсынысын біз
қолдаймыз. ... өз ... ... ... ... ұсынады: «міндетті еңбек мәжбүрлі санатына жатпайды.
Міндетті ... тек сот ... ... не ... ... ... ғана
рұқсат етіледі. Еңбекпен айналасуды мәжбүрлеу сипатында ұйымдастыруға ... оған ... ... ... [30, 60-б.]. Біз де,
А.А.Ескендіровтың ойын ... ... ... ... ... мына
жағдайларда жол» беріледі:
➢ Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Егер ... ... Республикасының заңдарында белгіленген
әдеттегі азаматтық міндеттерінің бөлігі болып табылса;
➢ Жұмыс мемлекеттік органдардың ... және ... және оны ... адам жеке және (немесе) ... ... ... ... ... болған жағдайларда
заңды күшіне енген сот үкімінің салдарынан;
➢ Төтенше немесе соғыс жағдайларында;
➢ Ұжым мүшелерінің ... осы ... ... үшін, егер ол ұжым
мүшелерінің әдеттегі азаматық борышы болып саналса және олар ... ... бұл ... ... ... жайында өз пікірін
айтуға құқылы болса.
Орындауға өз еркімен келісімін бермеген адамды қандай да бір ... одан ... ... кез ... ... ... ... мәжбүрлі
еңбекті білдіреді.
Еңбекпен айналасуды мәжбүрлеу сипатында ұйымдастыруға тыйым салынған,
оған кінәлілер жауапкершілік ... ... ... №105 ... ... ... сияқты.
Ол, №29 конвенцияға қарағанда, құқықтық қатынастардың неғұрлым ... ... ... ете ... ... да ... оны көптеген
мемлекеттер, олардың ішінде Англия, Италия, АҚШ, Франция, ГФР, Швеция ... ... ... ... ... құқыққа кіргізуде заңдық қана
емес, ... та ... бар – ол, біз өте ... ... ... ... ... дамуына оң ықпалын тигізген болар еді.
Мәжбүрлі еңбекке ... ... ... қатар, қызметкерлердің еңбек
функциясын оның келісімінсіз өзгеру мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... оның ... жұмысқа тұрақты ауыстыруға тыйым салады.
Сонымен, қазіргі еңбек заңнамасында мәжбүрлі еңбекке тыйым салу өз
ретімен жүзеге ... пен ... ... ... беретін жағдайларда еңбек
ету құқығы Қазақстан Республикасының Конституциясының 24-бабының ... ... ... ... қорғау талаптарына сай келетін жағдайларда еңбек
ету құқығы мыналарды қамтиды:
➢ Өндірістегі ... ... және ... аурулардан міндетті
түрде әлеуметтік сақтандыруға құқық;
➢ Жұмыс орнындағы қаражаты еңбек ету ... мен оның ... ... ... ... бар – жоғы ... ... және
зиянды өндірістік факторлардан қорғау шаралары туралы ... ... ... ... қорғау талаптарының бұзылуы салдарынан ... ... ... төнген жағдайда қауіп төнген жағдайда жұмысты
орындаудан бас тартуға құқық;
➢ Жұмыс берушінің ... ... ... қауіпсіз әдістері мен
амалдарын үйренуге құқық; еңбекті қорғау мәселені бойынша арыздануға
құқық;
... ... ... ... ... байланысты
мәселелерін қарауға қатысу құқығы және ... ... ... ... ... еңбекті қорғау талаптарына сәйкес келетін жағдайларда еңбек
ету құқығына кепілдік береді. ... ... ... ... олардың
еңбекті қорғау талаптарына сәйкес келуге тиіс [31, ... ... ... ... пен ... ... ... жағдайларда еңбек етуге құқығы жұмыс берушіге сондай жағдайлар
тудыру міндетін жүктейді. Егер ол ... ... ... ... ... онда жұмыс беруші денсаулықтың зақымдануынан келген
моральдық және материалдық зиянды өтеуге тиіс. Егер ... ... өзі ... да, қызметкер кездейсоқ денсаулығын зақымдап алған жағдайда ... ... ... ... ... ... өз ... денсаулыққа зақым
келгенде өтейді, ал ол жұмыс істеуге қауіпсіз жағдай тудырмаса кінәлі ... ... ... ... ... ... және моральдық зиян
өтелуге жатады [32, 13-б.].
Еңбекке ақы төлеуді ... ... ... ... ... ... екі ... ережеге сүйенеді.
Біріншіден, еңбек ақы төлеуде кемсітушілікке тыйым салынады. Жынысына,
жасына, нәсіліне, ұлтына, ... ... және ... жағдайына, тұрғылықты
жеріне, дінге көзқарасына, сеніміне, азаматтыққа, қоғамдық бірлестіктерде
болуына, ... ... ... ... мен оның ... ... ... басқа да мән-жайларға қарай құқықты
шектеу не артықшылық ... ... деп ... Бірақ еңбекке
жұмыстың нәтижесіне қарай ақы төлеукемсітушілікке ... [33, ... заң ... ... база ... жалақының барлық жұмыс
берушілер үшін міндетті ең аз мөлшерін белгілейді. Қызметкердің ең ... ... ... тікелей кәсіпорында анықталады. ... ... ... ... ... ... ... Конституциясының 24-бабының 2-бөлігі,
сонымен қатар, жымыссыздықтан әлеуметтік сақтануға ... ... өту ... ... ... сәйкес жұмысбастылық проблемасы
көп аспектілі проблема ретінде бірден туындады. Түбірлі ... ... ... ... ... ... бұл проблеманың
боларын біліп, оны қуана ... ... ... ... солардың бірі кейін былай деп айтты «...жұмыссыздық қалай да
болатын бақытсыздық ғана ... ... ... ... ... ... ... Бірақ олар әрбір азаматқа, жалпы қоғамға жұмыссыздық алып
келетін аса ауыр ... ... ... ... ... айтпаған.
1980 жылдарғы қайта құру процестері және оған жалғасқан 1990 жылдарғы
экономикалық астан-кестен біздің азаматтар үшін ... ... ... Мыңдаған еңбекке қабілеті бар адамдар жұмыссыз қалды,
күн көрістің қамы үшін қоларба сүйреп базарларға кетті (мысалы, ... ... ... ... ... мен ... ... азаюы жұмыссыздықты көбейтіп жіберді. Ол жайында БАҚ-та жиі
дабыл көтерді.
Мысалы, егер Қазақстандағы жұмыссыздық 1993 жылы 40514 ... 1994 ... 70078 ... 1995 жылы – 139557 ... 1996 жылы – 115445 ... құраса, ол
көрсеткіш 2000 жылдық 1 тамызына 271500 ... бұл ... ... 4%-ы [34, ... ... ... ... құрылымды, түсті
металлургия, химия, көмір өнеркәсібі, қорғаныс ... ... ... мен ... елді ... ... Кентау, Жамбыл облысының
Жаңатөс, Алматы облысының Текелі, Ақмола ... ... ... т.б.) аса ... ... тұр. ... ... проблемасы әрқалай
дамуда. Оның орташа деңгейі 65-77%-ды құрайды. Жұмыссыздардың 38%-ы 16 ... жас ... ... Ал, ... ... ... әйелдер үлесі
62% [34,15-б.].
Ресей Федерациясы мен Қазақстан ... ... ... ... өзін өзі ... ... әзірге нашар
екендігінің салдары. Бұл мән-жай осы ... ... ... ... ... ... [35,79-б.].
Жұмыссыздықтан қорғау – кезметкерлердің қазіргі ... ... ... элементі. Жұмыссыздықтан қорғаудың құқықтық тетігіне
мыналар кіреді:
➢ Жұмысқа ... ... ...... ... ашу; жаңа ... ... орналастыру және т.б.;
➢ Қызметкерлерді негізсіз жұмыстан босатудан қорғау – жұмыс берушінің
жұмыстан ... ... ... ... ... ... босқа
жүрген уақытына жалақы төлетіп, сот арқылы жұмысына қайта ... ... ... жоқ ... ... ... жұмыстан босанғанда
өтемелік төлем және т.б.[36, 3 – 4 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Еңбек
кодексінің 15-тарауы («Жеке еңбек дауларын қарғау») ... Жеке ... ... ... және ... ... қаралады.
Белгіленген еңбек жағдайын қолдану туралы қызметкерлер мен жұмыс берушілер
арасында туындаған жеке даулардың ... осы ... ... ... даулары келісім процедуралары барысында және ... ... ... ... қол ... ... жағдайда заңды
сақтап ереуіл қолданылуы мүмкін (32-тарау – «Ұжымдық еңбек дауларын қарау»,
298-бап).
Ұжымдық еңбек дауларын қараудың кез келген ... ... ... ... Делдалдық процедурасы келісім комиссиясындағы, еңбек
арбитражындағы келісі ... ... ... процедура болып
табылады және олар қатар жүруі мүмкін.
Келісім процедурасы дегеніміз келісу кезінде ортақ шешімге еркімен ... ... ... ... ... шешу – ... ... комиссиясында,
ал онымен келісімге қол жетпесе – еңбек арбитражында.
Ұжымдық еңбек ... ... ... ... ... негізгі
принциптеріне мыналар жатады:
➢ Тараптардың келісу органдарындағы тең құқылы өкілдігі;
➢ Тараптардың келіссөздердегі және шешім қабылдаудағы тең құқылығы;
➢ Дауларды қарау ... ... ... Қабылданған шешімге шағым келтіретін кассациялық инстанцияның
жоқтығы [36, ... ... ... ... ... ... берушілер
бірлестігі (олардың өкілдері) өздері ұсынған тараптарды қызметкерлерге
(олардың өкілдеріне) ... не ... ... ... ... ... өкілдерінің) өз шешімдерін қызметкерлердің (олардың
өкілдерінің) назарына жеткізбеген, не ұжымдық ... ... ... ... ... ... ... үш күнтізбелік
күн ішінде құрады.
Келісім комиссиясы ұжымдық еңбек дауы тараптарының ... ... ... ... ... құру туралы шешім жұмыс
берушінің актісімен (бұйрығымен, ... және ... ... ... ... хаттамасымен) рәсімделеді.
Келісім комиссиясының жұмыс тәртібі заңда реттелмеген. Ұжымдық еңбек
дауының тараптары ... ... ... ... ... белгілейді, ол, не келісім комиссиясы ... ... не оның ... ... ... ... ... қызметкерлердің (олардың өкілдерінің) талаптарын
оны құрғаннан кейін жеті ... күн ... ... ... ... бұл ... ... алады.
Егер тараптар келісімге келсе, ұжымдық ... дауы ... ... ал келісімге келмесе келісім комиссиясының жұмысы тоқтайды және
дауды қарау келесі кезеңге еңбек арбитражын ... ... ...... ... істейтін орган, оны Қазақстан
Республикасының Еңбек кодексінің 293 ... ... ... ... дауының
тараптары келісім комиссиясының жұмысы ... ... ... бес
күнтізбелік күн ішінде ... оның ... ...... ... ... ... салалық немесе аймақтық
комиссиялардың мүшелері қатысады.
Ереуіл жүргізуге заңда тыйым салынған немесе шектек қойылған ұйымдарда
еңбек ... құру ... ... ... ... ол ... соңғы кезеңіне жатады.
Еңбек арбитражының шешімін ұжымдық еңбек дауының ... ... ... ... ... ... болады, жазбаша баяндалады және ... ... ... қол ... еңбек дауларының жүйесі қызметкерлер мен ... ... ... ... барлық келіспеушіліктерді шешуді қамтиды, бірақ
дауларды шешудің негізгі органы – сот. ... ... ... ... ... ... ... да қамтиды (Қазақстан Республикасының
Конституциясының 24-бабының ... Бұл ... ... ... ол – ... өз бос ... өз ... пайдаланып, өзіне
жүктелген еңбек функциясымен байланысты әрекеттерді жасамауында. Демалуға
құқық туралы негізгі ережелер ... ... ... кодексінің
«Демалыс уақыты» атты 8-тарауында берілген. Заң жұмыс уақытының ең ... ... 40 ... деп ... (ЕК-нің 77-бабының 1-бөлігі).
Қалыпты жұмыс ... тыс ... тыс) ... ... ... жол ... және ол ... мөлшерде төленеді.
Қызметкерлердің кейбір санаттары үшін қызқартылған ... ... ... ... үшін бес күндік жұмыс аптасы (сенбі,
жексенбі демалыс күндері), ал ... алты ... ... ... күні – ... белгіленген (ЕК-нің 96-бабы). ... ... ... ... және ... ... көрсетілген
жағдайларда ғана жол беріледі. Мереке ... ... ... ғана жұмыс
жүргізіледі.
Жыл сайынғы төленетін демалыстың ең аз мөлшері де анықталған, ол
жиырма төрт ... ... тең. ... Республикасының Еңбек кодексі
және басқа нормативтік-құқықтық актілер қосымша ... ... және де ... өз ... ... ... ... Еңбек кодексінің кейбір нормаларының
талдауы ... ... ... ... ... қызметкердің жұмысты
жалғастыру мақсатында күшін қалпына келтіріп алуы үшін заңда қарастырылған
жұмыс уақытындағы үзіліс деп ... Бұл ... ... ... ... ... да, демалыс – адамның едәуір көп қырлы,
әлеуметтік іс-қимылы, ол күшті қалпына келтірумен ғана ... ... ... ... ... ғана күш ... ... келе қоймайды. Өз
азаматтарының демалысы мен бос ... ... ... ... маңызды міндеттерді заңда бекіту керек, ол Қазақстан Республикасының
халықаралық құқықтық міндеттемелері болып табылады[37, 45-б.].
Демалысқа құқықтың Қазақстан Республикасының ... ... ... жайында сөз етсек мынадай мән жайды атамай кетуге
болмайды.
Халықаралық еңбек ұйымының ... ... ... қырық сағатқа
дейін қысқарту туралы” 47 конвенциясын КСРО ... ... ... ... 4 ... ... [38, ... бірақ ол ұлттық заңнамаға тек
1991 жылы қосылды.
2.2 ... және ... ... ... ... жасау
ерекшеліктері
Қазақстан Респуликасы азаматының мемлекеттік әкімшілік – ... ... ... ... ... ... және ... жеке мүдделерін қамтамасыз ететін заңмен және өзге де ... ... ... ... ... және ... ... 255 бабына сәйкес, осы кодекстің нормалары мемлекетттік
қызметшілерге тең жағдайда қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... т.б. ... бір түрі, оны жүзеге асыру ... ... және ... ... ... ... ... байланысты.
Азаматтардың жалпы құқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... Бұлар, мысалы
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы»
1991жылғы ... ... оған ... ... ... /5/; Қазақстан Республикасының «Тұтынушылардың құқықтарын
қорғау туралы» ... ... ... оған ... ... ... ... заңдар /6/; Қазақстан Республикасының «Әскери
міндеттілік және іскери қызмет туралы» 2005 ... ... Заңы ... ... азаматтық іс жүргізу (2, 26, 174 баптар және 26,
27, 28 тараулар) /8/, т.б. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің
жарлықтарымен және Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 2003
жылғы 19-наурызындағы Жарлығымен бекітілген ... ... ... Адам ... ... ... туралы Ереже» /9/,
Қазақстан Республикасы Үкіметтің 2000 жылғы ... ... ... ... ... ... және ... »/10/.
Азаматтың әкімшілік-құқықтық мәртебесінің бірнеше ерекшеліктері бар.
Біріншіден, оның ... ... ... бар және онда адам мен ... ... пен мемлекеттің, жеке адам мен ұжымның қарым қатынастарын
білдіретін ... , ... ... және ... ... ... көрініс табады. Екіншіден, нұсқамалардың міндеттілігі бойынша
онда тек құқықтар ғана ( ... ... ... да ... ... ұсыныс, арыз және шағым беру туралы өтініш жасау құқығы), не
міндеттер ғана (мысалы, жол жүру ережелерін сақтау), не тек ... ... ... ... құқық бұзушылық туралы істі қараған кезде
азаматтың іс бойынша ... ... ... ... ... бар және ... ... белгіленген мерзімде төлеу міндетін атқарады). Үшіншіден,
азаматтың әкімшілік-құқықтық мәртебесінің мазмұны бір жағдайларда қандай ... бір ... ... ... ... ... ... аң аулау
мылтығын алу үшін ішкі істер органдарына рұқсат алуға өтініш жасайды), ал
өзге жағдайлларда ол оның ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік ұстауға тартылып, ... ... ... ... ... үшін
жалпы болып табылатын құқықтар мен міндеттерді (мысалы, өрт ... ... ... ... тек ... да ... ... ғана тиісті болатын құқытар мен міндеттерді ... ... ... ... аңшыларға), сондай- ақ нақты жеке
адамдардың құқықтары мен ... ... ... босқындар немесе
амалсыздан қоныс аударғандар болып табылатын адамдар).
Азаматтың әкімшілік-құқықтық мәртебесі күрделі заңдық ... ... Ол әр ... төрт маңызды құрамдық элементтерден тұрады.
Бірінші, құқықтар мен міндеттердің аса маңызды бөлігі ... ... ... ... ретіндегі құқықтық мәртебесі болып
саналады. Қазақстан мемлекетінде ... ... ... ... ... басым орын алуға тиіс, ... ... пен ... ... ... ... қоғамға, әрбір тұлғаға, әрбір адамға қызмет
етеді деген идеяны білдіреді. Дәл осы пікір ... ... ... ... ең қымбат қазынасы –адам, адамның өмірі, құқықтары
мен бостандықтары» дегеннен көрініс тапқан.
Конституцияның 1-ші және ... ... ... ... ... ... – қатынастарының сипаты дүние жүзінің көптеген
мемлекеттері үшін ... ... ... ... ол ... ... ... Еуропалық ұйымдардың қабылдаған аса маңызды актілерінде бекітілген [39,
63-б.].
Қазақстан Республикасының Конституциясы және соған ... ... ... адам оның қызмет, ... ... ... ... діни ... т.б. қарамастан, қазақстанда құқықтың
барлық салаларының субъектісі болып табылады, сол үшін ... ... ... ... ... ... бірге адамның бұл
мәртебесінде әкімшілік құқық нормалары да ... орын ... ... ... ... және ... да болмасын бір
шамада әкімшілік – құқықтық реттеудің аясында болатын негізгі ... ... ... ... ... ... болады: әркімнің өмір
сүруге құқығы (15-б), әркім ... жеке ... ... құқығы (16-б),
әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауы, өзінің жеке ... ... ар ... мен ... атының қорғалу құқығы (18-б), ... ... ... ... реттерде, Қазақстан Республикасының аумағында еркін
жүріп-тұруға және ... ... өз ... ... ... тыс жерлерге кетуге, Республика азаматтарының Қазақстанға
кедергісіз қайтып оралуына құқығы (21-б), ... үйге қол ... [39, ... ... құқықтарын ресми түрде жариялай отырып, адам үшін
белгілі бір ... мен ... ... ... ... ... салықтарды, адамдарды және өзге де міндетті төлемдерді ... ... ... және табиғат байлықтарына ұқыпты ... ... ... ... ... ... не төтенше жағдайда немесе соғыс
жағдайында ғана жол ... (24-б), ... ... ... ... шектеледі. Жоқсыздық бәсекеге тыйым салынады (26-б).
Сонымен бірге Конституция (39-б. 1-т.) адамның және ... мен ... ... ... және тек заңмен ғана
шектелуі ... ... әрі ... ... ... ... әдетте әкімшілік-құқықтық сипатта болады. Мысалы, тұрғын үйге ... ... ... ... ішкі ... ... ... 21-желтоқсандағы заңның (11-б. 1-т)/11/ қылмыскерлерді
іздегенде, егер пәтерде не тұрған үйде адамдардың ... не ... ... ... немесе қоғамдық тәртіпті бұзушылық жасалынса, өрт
болған және өзге жағдайларда полиция ... ... ... ...... мәртебесінің екінші құрамдық бөлігі Қазақстан
Республикасының азаматының мәртебесі болып саналады. Әрбір ... ... ... ... ... құқықтық мәртебесі
бар.
Азаматтың әкімшілік – құқықтық мәртебесін айқындайтын ... ... оның ... және ... қызметтегі құқықтары мен
міндеттірін белгілейді. Бұл бейбіт әрі қарусыз ... ... мен ... шерулер өткізуге және тосқауылдарға тұру
құқығы (Конституцияның 32-бабы), мемлекет ісін ... ... ... (33-б), ... ... ... міндеті (36-б), т.б. Одан кейін – бұл
азаматтың шаруашылық – еңбек қызметіндегі әкімшілік – ... ... ... ... ... жеке ... оның ... жерге
де танылады және ол мемлекеттік меншікпен бірдей қорғалады (6-бап, 1,3-т.);
заңды түрде алған қандай да болмасын мүлкін жеке ... ... ... бірге соттың шешімінсіз ешкімді де өз мүлкімен айыруға болмайды (26-
б. 1,3-т), әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз ... кез ... ... ... үшін ... ... ... (26-б, 4-т), еңбек ету
бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдау құқығы (24-б, 1-т). ... ... ... мүдделерін қозғамайтын жеке немесе отбасы
аясындағы әкімшілік-құқықтық мәртебесін ... ... оның ... ... ... техникалық шығармашылықтарға құқығы, фамилиясын
өзгертуге ... адам ... ... азамат мәртебесін алған кезден бастап оларға
әкімшілік-құқықтық мәртебесінің үшінші элементі – әлеуметтік ... ... ... ... ... қызметімен айналысу, оқу, Қарулы ... ... ... т.б. үшін ... Бұл ... де ... ... мәртебесінің әлеуметтік элементі ретінде жұмысшының, қызметшінің,
оқушының, әскери қызметшінің, зейнеткердің, т.б. құқықтық мәртебесін ... ...... ... ... элементін ерекше
мәртебе деп атайды, ол азаматтардың өздерінің тек жеке ... үшін ... ... жеке ... ... ... ... қамтиды. Бұл, мысалы, әуесқой – аң ... ... ... кәсіби емес – спортшылар, туристер, коллекция жинаушылары,
т.б. Олардың барлығы таңдаған ісімен айналысу үшін ... ... ... бірге әрбір ерекше субъект үшін белгілі бір топ құқықтар ... ... ... түгелдей дерлігінде еңбек туралы баптар бар.
Бірақ, еңбек ету бостандығы саласындағы қатынастарды реттеу тәсілі өзгерді
[40,53-б.].
Қазақстан Республикасының 1995 ... ... ... ... мен ... ... баптар бар.
Құқықтар мен бостандықтардың бұл тобына жататындар:
1) Еңбек ету бостандығы;
2) Тиісті ... ... ... ... ... ... ... Жеке және ұжымдық еңбек дауларына құқық, ереуілге шығуға құқық;
5) Демалысқа құқық.
Қазақстан Республикасының 24-бабында «Әркімнің еңбек ету ... пен ... ... ... ... ... бар» ... бұл жерде
әңгіме еңбек ету бостандығы жайында болып отыр, ал КСРО ... ... ... ... ... еді, ол туралы жоғарыда айтқанбыз.
Сонымен, еңбек саласындағы қатынастарды реттеудегі концепцияның өзі
өзгерді. Қазақстан Республикасының қазіргі ... ... ... ақы ... ... кепілдік бермейді, ол әркімнің өз еңбек қабілетін
өз қалауымен пайдалануға,қызмет түрін таңдауға және басқадай ерік береді.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ету
бостандығы, ең алдымен, азамат үшін еркін таңдауды – ... ... ... білдіреді. Азаматтарды еңбектенуге заң жүзінде міндетті екендігі
Конституцияда көзделмеген. Азаматтың жұмыс істеуді ... ... ... себебі еңбекке қабілеті бар адамдардың көпшілігі
үшін еңбектену өмір сүрудің негізгі көзі болып ... [41, 24-б.]. ... ... ... ... мәжбүрлі еңбекке тыйым салуды білдіреді.
Мәжбүрлі еңбекке тыйым салатын халықаралық нормативтік-құқықтық актілер ... ... ... ... «Мәжбүрлі және міндетті еңбек туралы» №29
және «Мәжбүрлі еңбекті жою ... №105 ... ... ... мен ... ... ... және гигиена талаптарына сай келетін жағдайларда
еңбек етуге құқықты;
➢ Еңбек үшін ... да бір ... және ... ... ең аз мөлшермен төмен емес сыйақы алуға құқықты;
➢ Жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғануғатқұқықты;
➢ Жеке және ұжымдық ... ... ... ... ... Демалысқа құқықты қамтиды.
Әлбетте, құқық құрғақ сөз болмауға тиіс, онда құқық субъектінің
қандай да бір мұқтаждығын ... мән ... ... ... ... ... құқықты заң жүзінде және іс ... ... ... ... ... ... олардың ара қатынасындағы
проблеманы шешудің өте сәтті вариантты болып табылады.
Қоғамның құқықтық және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... етуге құқықтың іс жүзіндегі және заң жүзіндегі қамтамасыз етілу
жақтары, сөзсіз, сәйкестенеді. Бұл ... ... рөлі де, ... ... Сонымен, еңбек етуге құқықты тек белгілі ... бар ... ... ... ... немесе еңбек ету бостандығы деп
санау – адамның құқықтары мен ... ... ... ... ... мен ... ... болады. Еңбек
саласындағы құқықтар мен бостандықтар еңбек ету ... ... ... ... ... ... ... құқықты және т.б.
қамтиды [42, 17-б.].
Еңбек етуге құқық ұғымын қолданудың басқа вариантын – бұл ... ... тар ... да ... ... мағынада еңбек ету бостандығын, еңбекке қабілеттілікті өз еркімен
пайдалану құқығын, ... пен ... ... ... ... ... ... салуды түсінеміз.
Ал кең мағынада еңбек саласының Конституцияда аталған барлық ... ... ... жағынан онда еңбекшілердің мүдделерін қанағаттандыратын, олардың
құқықтарын еңбек жағдайлары мен еңбек ... ... ... қорғай
алатын нормалар болды. Бұл жағынан алғанда ол 8 ... ... күні ... ... ж.) ... бір ... алға ... еді. Кодексте
кәсіподақтардың орталық ұйымдарының және РСФСР Әділет халық ... ... Ол ... ... құқыты жариялады, кемінде бір ... үшін бір ... ... ... мерзімінен тыс жұмысқа тыйым салды
(оған ерекше жағдайларда және тек кәсіподақтың келісімімен ғана ... ... ... ... ... ... жұмысы
қарастырылды және т.б. [36-б.]. Екінші жағынан онда азаматтардың еңбек
құқығын едәуір ... ... да ... Олар ... ... ... ... болды, азаматтардың ... ... ... тиіс еді. Ол ... 16 ... ... мен ... асқандарға және ауру немесе жарақат салдарынан еңбекке қабілетін
уақытша жоғалтқандар, жүкті әйелдер ... ... және одан ... ... міндеттілігін мектепте өткеріп жүрген мектеп оқушылары еңбек
етуге міндеттілігімен уақытша босатылды.
Қазақста Республикасы Конституциясының ... ... ... ... ... бәрінен бұрын азаматтық жұмыс істеуді немесе істемеуді
таңдау бостандығын ... ... ... ... ... көзделмеген. Азаматтың жұмыс істеуді таңдауы материалдық
ынталандыруға ... ... ... қабілетті адамдардың көпшілігінің
тіршілік үшін қаражат табу көзі – еңбектену болып табылады. ... ... бір ... ... еңбекке тыйым салғандықты білдіреді.
Еңбек ету бостандығына құқық адамның өзіне берілген еңбек етуге құқығын
әртүрлі формаларда: жалданып немесе ... ... ... ... ... ... айналысып және басқадай іске асыруына
мүмкіндік береді. Еңбек саласындағы құқықтар мен ... ... ... және ... талаптарына сай келетін жағдайларда
еңбек ... ... ... үшін ... да бір ... және ... заңда
белгіленген ең аз мөлшермен төмен емес сыйақы алуға ... ... ... ... Жеке және ... ... дауына құқықты;
➢ Ереуілге құқықты;
➢ Демалысқа құқығын қамтиды.
Нарықтық қатынастарға өту ... ... ... 1995 ... ... ... ... идеяларды іске
асырумен байланысты процестер жүруде. Бұл көп ... және ұзақ ... ... аса қиын ... ... тетіктерін құру, құқықтар мен
бостандықтарды жариялау ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметкерлердің, судьялардың ... ... сана ... ... Конституцияның қаншалықты іске
асырылып, оның тиімді қолданылуы оны жалпы ...... ... ... қызметкерлерге дейін, онң жұмыс ... ... ... қабылдап, қаншалықты қолдайтындығына байланысты [43,
53-б.].
Ал, республика өмірінің барлық ... орын алып ... ... және ... ... ... рыногында қалыптасып
отырған қоғамдық қатынастарға тікелей ... ... ... ... бұл іске Конституция нормаларына айрықша орын беріледі, ол ... ... ... ... ... ... ... және
мүмкіндік береді. Қазіргі кезде еңбек рыногы қоғамның экономикалық және
әлеуметтік-саяси өмірінің маңызды, көп ... ... ... ... құны ... оны ... шарты, білім алу, кәсіби өсу
мүмкіндіктері, жұмыс ... ... ... Еңбек рыногы жұмыс
бастылық динамикасындағы, оның ... ... ... ... ... негізгі тенденцияларды, жұмысшы күшінің жұмысын,
жұмыссыздықтың масштабы мен өзгерісін анықтайды ... ету – ... ... ... құндылықтар жасауды мақсат
тұтқан адамдардың жеке дербес ... ... ... Еңбек етуге
мақсаттардың бірі – қосымша құн құру ... ... ... ... ... құқық қарастырмайды, ол еңбек қатынастарын ұйымдастырудың формасын
ғпнп реттейді.
Нарықтық қатынастарға ... ... ... ... оң үрдістер байқалады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... кеңейтілген отырысында Қазақстан Президенті
Н.Ә.Назарбаев ... деп атап ... «... үш ... ... ел өзінің
экономикалық қуатын үштен ... ... Бұл ... ... (ВВП) ... 40%-ға ... ... өндірістің өсуі - 46%-дан аса, ... ... ... ... аса ... Бұл ... ... жалақаны, ең аз зейнетақыны үштен ... ... ... Бұл ... 500 мыңнан аса адам жұмыс алды. Біз тек соңғы
бір жарым жылдың өзінде кедейшілік қақпанынан 1,5 млн ... ... 2-б.]. Жеке ... демократиялық құқықтары мен бостандықтарын, сондай-
ақ олардың міндеттерінің кешенін тек бір ғана ... ... ... ... мәртебесінің проблемасын әлі толығымен шешпейді. Бұл
мәртебе күнделікті өмірде іс ... ... ... әрі оның шынайы
кепілдіктерін қажет етеді.
Осыған байланысты ... ... ... мен ... ... ... қамтамасыз ету жөнінде
атқарушы биліктің рөлі туралы мәселе қою сөзсіз туады. Бұған барлық қажетті
негіздер бар.
Ең ... ... ... атқаратын қызметін ескере отырып ... ... ... мемлекеттік басқару аясы қолданылып жүрген заңнамалармен
бекітілген адамның құқықтары мен ... ... ... үшін өте ... болып табылады. Өйткені атқарушы биліктің негізгі функциясы –
атқару, яғни заңдардың талаптарын жүзеге асыру.
Сосын, ... ... ...... аппараттың күнделікті
және қоғамдық өмірдің нағыз әр түрлі салаларында қызмет ... ең ... және ... ... Осы себепті нақ осы тиісті атқарушы ... ... ... ... ... көптеген
нақты әкімшілік-құқықтық қатынастар қалыптасады, олар азаматтардың
субъективтік құқықтарын ... ... ... жиі ... бір маңызды жағдай. Атқарушы биліктің субъектілері мемлекеттік
және мемлекеттік емес ... мен ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Тап осы кәсіпорындар мен
мекемелерде еңбек, білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік ... ... үй – ... ... пен тұрмыстық-қажет қызмет көрсету,
мәдениет, т.б. салаларында азаматтарға берілген субъективтік ... ... соң, ... ... механизмінде арнаулы құқық қорғау органдары
кіреді, олардың ... ... бірі ... ... мен ... қамтамасыз ету үшін әрі бақылау жасау, әрі
оларды ... ... ... ... ... ... ... Осының бәрі
азаматтардың қандай да болмасын құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз
ету, егер ... ... да, ... шамада мемлекеттік басқару аясында
жүзеге асырылатындығын дәлелдейді. Бұл шындығында да солай. Мысалы, жұмысқа
тұру үшін, яғни ... ... ету ... ... ... үмітін, азамат
кәсіпорынның, мекеменің әкімшілігіне өтініш жасауға тиіс, ал жұмысқа ... алу ... ... яғни ... ... ... ... алуда да оның зейнетақы тағайындауға өкілетті тиісті
атқарушы органдарға өтініш беру керектігін болжайды, т.с.с
Азаматтардың конституциялық ... ... ... механизмі,
сонымен, әдетте, екі міндетті сатыдан тұрады:
а) азаматтың ерік білдіруінен;
ә)өкілетті атқарушы органның ... ... бұл ... ... көңіл бөлуінен.
Соңғы саты шешуші рөл атқарады, өйткені бұл орган азаматтың ... ... ... ... ... ... биліктің тәртіппен шепгуге
құқылы.
Әрине азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге
асыруды атқарушы билік ... ... рөл ... деп ... ... ... өзге ... (мысалы, сот билігінің
субъектілері),сондай-ақ ... ... де бұл ... ... ... де нақ солатқарушы органдардың қолында
бұл үшін қажетті ұйымдық-құқықтық сипаты бар тетіктер тікелей жинақталған.
Егер конституциялық нормаларда ... ... ... өзінің саяси-
заңдық көрінісін табатын болса, онда әкімшілік-құқықтық нормалар, құқықтың
өзге ... ... жеке ... ... ... ... өзге қатынастардағы, мәртебесін рәсімдеу сияқты, олардың ... ... ... ... ... жалпы құқықтық мәртебені нақтылай іске
асырылады, ол өзінің көрінісін мысалы, ... ...... ... ... конституциялық құқықтар мен бостандықтардың,
сондай-ақ азаматтарға мемлекеттік басқару аясында ... және ... ... ... және ... кепілдендірілген өзге де
құқықтардың жиынтығынан құралады.
Сонымен, біріншіден, ... ... ... аяда
азаматтардың конституциялық құқықтар мен ... ... және ... бұл ... ... ең ... және ... жүйесін құрайды.
Құқық субъектілігі деп мемлекеттің танитын азаматтың нақты әкімшілік-
құқықтық қатынастардың субъектісі бола алатын, әкімшілік – ... ... ... ... мен құқықтарды иеленетін және іс жүзінде асыра
алатын шынайы мүмкіндігі түсініледі. Ол ... ... ... ... болады да, өлгеннен соң тоқтатылады. Азаматтардың әкімшілік құқық
және әрекет қабілеттіліктің ... мен ... ... құқықтың
нормалардың көмегімен белгіленеді және өзгертіледі. Сонымен бірге құқық
қабілеттілікті ... ауға ... ... біреуге беруге болмайды. Бірақта
қолданылып жүрген заңнамаларда ... ... және ... ол ... ... ... ... шектелуі мүмкін (мысалы, қылмыс
не әкімшілік құқық бұзушылық жасаған ... ... ... қабілеттілігі өздерінің жеке ... ... ... аясында оларға жүктелетін әкімшілік-
құқықтық міндеттерді жүзеге асыруды және ... ... ... ... ... ... ... болатын кезі біркелкі
белгіленбеген (16-18 жас шегінде), адамды ішінара ... ... ... деп тану ... ... ... ақыл-есі кем).
Әкімшілік – құқықтық қатынастарда азаматтар әр түрлі ... ... Бұл ... ... ... ... заң ... өздеріне тиісті субъективтік
құқықтарын ... ... ... ... ... ... ... мен заңды мүдделерін ... ... ... ... мемлекеттік басқару аясындағы өздерінің құқықтық
міндеттерін бұзуымен байланысты пайда болуы мүмкін.
Азаматтық қызметшілердің құқықтық ... ... ... Еңбек кодексімен (25 тарау) және осы кодекске сәйкес
қабылданатын басқа да ... ... ... ... ... ... 2 тармағына сәйкес, осы кодекспен реттелуге тиісті қатынастардың,
яғни сол қатынастар туралы ... ... ... ... тыйым
салынады. Азаматтық қызметшілердің азаматтық қызметке қабылдануы не
тағайындау, не ... ... ... ... ... ... ... жүргізу тәртібі, осы кодекстің 229 бабына сәйкес айқындалған.
Кодекспен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында оның азаматтары ғана емес, шет ел
азаматтары және азаматтығы жоқ ... да ... Шет ел ... ... ... мен ... ие, ... сондай-ақ
Қазақстан Республикасының Конституциясында, заңдарында және халықаралық
шарттарда ... ... ... ... бұл ... ... да болуы шарт.
Еңбек қатынастарының туындылардың мынадай санаттары бар:
1) Еңбек ... ... және ... ... ... ... ... Тікелей өндірісте кәсіби даярлау және біліктілікті көтеру бойынша
қатынастар;
4) Еңбектің құқықтық қатынастары ... ... ... ... және ... ... сақталуын қадағалау және
бақылау бойынша қатынастар;
6) Жеке және ұжымдық еңбек дауларын қарау ... ... ... ... ... да ... және олар ... үшін негізгі құрайды (мысалы, әлеуметтік-экономикалық немесе
ұйымдық-басқару), басқаларының ... да ... ... зиянның орнын
толтыру бойынша немесе еңбек дауларын ... ... ... заңдарының қолдану аясымен байланысты бірнеше даулы тұстарды да
қарастыру керек. Жеке меншіктің қайта жандануы және жұмыс беруші ... ... ... ... ... ... ... меншік иесіне дейін) ерекшеленетін ұйымдар түрінің көбеюі,
еңбек қатынастарының мүліктік қатынастарға аса ... бұл ... ... сала ... ... ... ... пікір тудыруда
[47, 32-б.].
Қызметкерлердің өз жалақысына қанағаттану ... ... ... ... құнын іс ... ... бұл ... ... күшейту сияқты проблемаларды шешу ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
еңбек қатынастрының бір бөлігін ғана құрайды, ал ... ... ... ... ... ғана ... [46, 44-б.].
Құқықтың кәсіпкерлік, коммерциялық, корпоративтік сияқты салалары ... бұл ... ... ... ... айналды.
Еңбек құқығы ғылымның көптеген өкілдері еңбек заңдарының ... ... ... ... түрі мен ... ... ... еңбек
қатынастарын реттеуге тиіс деп санайды.
Бірақ бұл позицияны ... ... да ... ... жоқ ... ол үшін ... құқығында еңбек және мүліктік қатынастардың бірігу
ерекшеліктерін көрсететін нормалар болуға тиіс ... ... ... ... ... ... еңбек құқығының нормаларын бөлектеудің керектісін
мойындамайды, олар «... екі бірдей ... ... екі ... ... мүліктік) қатынастардың бірігуі еңбектің мазмұны мен сипатындағы, оның
жағдайларындағы ерекшеліктерді тудырмайды. Сондықтан да құқықтық реттеуді
бөлектеудің негізі жоқ» ... ... ... ... бұл ... ... бар: «1. ...еңбек қатынастарын және олармен тікелей байланысты
еңбек ... ... ... мен ... ... өзге ... ... реттеу, еңбек саласында ең ... мен ... ... 2. ... қатынастары тараптарының
мүдделерінің теңдігін ұстауға, экономикалық өмуге, өндіріс тиімділігі мен
халық ... ... ... ... ... ... ... Еңбек
етуге бостандық саласындағы қоғамдық қатынастардың ...... Заң ... ... ... ... мәртебе берген,
онда тікелей заңнан ... және бұл ... ... ... ... ... емес құқықтар мен бостандықтар көзделген.
Құқықтық мәртебесінің мазмұнына еңбекке құқық қабілеттілік те кіреді.
Еңбекке құқық қабілеттілік адамның ... ету ... ие ... ... іске асыруын ғана емес, өзіне қабылдаған міндетті өзінің жүзеге
асыруын да білдіреді. Жұмыс ... ... ... ... ... ... ... (құқық қабілеттілік)еңбек қатынастарына қатысушы ... де ... ... ету ... ... қоғамдық
қатынастардың мынадай субъектілері бөлініп алынған:
1) жеке тұлғалар;
2) кәсіпорындар, ұйымдар, мекемелер;
3) әкімшілік;
4) еңбек ұжымы;
5) кәсіподақтар;
6) еңбек қатынастарынан туындайтын ... ... ... ету бостандығы ... ... ... жеке ... да ... ... ... субъект кез келген меншік
формасындағы кез келген ұйымның кез келген қызметкері емес еңбек ... адам ғана бола ... Жеке ... ... құқық қабілеттілік 16
жастан туындайды. Жастарды өндірістік еңбекке даярлау үшін жұмысқа жалпы
білім беретін ... ... және орта ... ... ... ... қабылданады. Жастар денсаулыққа зақым келмейтін және
оқу процесін бұзбайтын жеңіл жұмыстарды ... ... оның ... ... ... ... және ата-ананың немесе қамқоршысының он алты жасқа
дейін болатындығын ескерген, заңда жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... еңбекке құқық қабілтеттіліктің бар екендігі оның
белгіленген жасқа жетуінен ғана емес, оның өз ... есеп бере ... де ... ... ... да заңда көзделген міндеттерді
бұзғандық үшін жеке жауап бере алу қабілеті оның ... ... ол ... ... қабілеттіліктің құрамдас бөлігі болып саналады.
Құқықтық мәртебені, негізгі құқықтар мен бостандықтарды қоса алғандағы
жауапкершілік емес, ... өз ... үшін ... ... ... ... кіру қабілеттілігі көрсетеді [47, 34-6.].
Еңбекке құқық қабілеттілік берілген жастың заңда бекімін табуы 18
жасқа толмаған ... да ... ... қатарына жататындығының
белгісі. Бірақ бұл кәмелетке толмағандарға берілетін жеңілдіктерден бас
тарту ... ... ... құқық қабілеттілік бере отырып мемлекет оны заңда
тікелей қарастырылған жағдайларда ғана шектейді. Мысалы, сот, адам ... ... оны бес ... ... ... да бір ... ... қызметке тұру құқығынан айыра ... Сот, ... ... бес ... ... белгілі бір қызметпен немесе кәсіппен айналысуына
тыйым салады. Азаматты еңбекке құқық қабілеттілігінен мерзімсіз айыруға жол
берілмейді. Бұл ... ... ... барлық азаматтарына бірдей
таралады. Азаматтардың ... ... ... ... ... ... ұғымы конституциялық және азаматтық ... ... ... мен ... ... ... Бұл – ... азаматтық
құқықтық мәртебе. Ал, бірақ, біреу студент, біреу қызметкер, біреу жұмысшы
және басқадай, ... ... ... тән тағы да ... ... мен
міндеттер болады.
Кейбір субъектілерге – арнайы әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік қызметкерлерге еңбек ... ... ... Мысалы, Қазақстан Республикасының 21.12.1995 жылғы
«Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» №2707 Заңы ... ... ... ... ... ... шешімдер мен
әрекеттерге шағым келтіріп сотта қорғану (24-бап), ... ... ... ... ... бұл актіде елеулі кемшілік бар – заң шығарғандар
полицайларға түнгі уақытта, демалыс және мереке күндері, сондай-ақ ... ... ... ... ... істеген жұмысы үшін қосымша
ақы төлеу мәселесін шешпеген.
Азаматтардың мәртебелік құқықтары мен бостандықтары ... ... ... ретінде сипаттайтын негізгі құқықтық санат болып
табылады.
Еңбек кодексінде ... ... ... ... өз еркімен таңдаған немесе ықтиярымен келіскен еңбекке
құқық;
– еңбекке қабілетін өзі ... ... пен ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғану құқығы. Мәжбүрлі еңбекке тыйым
салынған. Әрбір қызметкер:
... пен ... ... сай ... ... жағдайына;
– жұмысқа байланысты денсаулыққа келген зақымнан болған зиянның орнын
толтыруға;
– теңдей еңбек үшін ешқандай кемсітусіз және заңда белгіленген ең ... ... емес ... сыйақы алуға;
– жұмыс уақытысының шектелген ... ... ... мен ... үшін ... ... қысқартумен, апта
сайынғы демалыс күндерін, мереке күндерін берумен, сондай-ақ жыл ... ... ... ... ... кәсіби одақтарға бірігуге;
– жасы бойынша, еңбекке қаблеттілігін жоғалтқан жағдайда, заңда
белгіленген өзге де ... ... ... өзінің еңбек құқықтарын сотта қорғауға құқылы. Сонымен қатар,
қызметкер:
– өзінің ... ету ... адал ... еңбек тәртібін сақтауға;
– кәсіпорын мен мекемнің, ұйымның мүлкіне ұқыпты қарауға;
– еңбек етудің белгіленген нормаларын орындауға міндетті.
Заңды тұлғаның ... ... ... және мамандық бойынша негізгі
құқықтары мен міндеттерін қамтитын арнайы ... ... ... актілер анықтайды. Еңбек ету бостандығы ... ... ... ... ... және ұйымдар
жатады. Кәсіпорындар, мекемелер және ұйымдар жұмыс берушілер ... олар ... ету, ... ... ... ... кәсіпкерлік
қызметін жүзеге асыру, азаматтарға жұмыс беріп, оны ұйымдастыру және оған
ақы төлеу функцияларын ... Бұл ... ... ... үшін ... құқық субъектісі болуға тиіс, ... ... ... ... ... заңнамасы тек азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттерін
белгілейді. Олар ұйымдар ... ... ... ... ... әдетте, ұйымдарға қатысты пайдаланылмайды, ал субъектінің
еңбек қатынастарына қатыса алу ... ... ... ... ... ... көрсеілген субъектілердің барлығында кешенді құқық субъектілік
бар. Олар азаматтық та, ... те, ... да ... ... ... ... құқығының субъектісі ретінде оларға еңбекке құқық субъектілігі
берілген, себебі ... ... ... ... ... оны
басқарумен, ақы төлеумен, қызметкерлердің еңбегін қорғау қажеттігімен және
т.б. байланысты. ... ... ... ... оның ауқымы едәуір
кеңейеді. Қызметкерлер үшін еңбекке ақы төлеу жүйесін, қосымша және үстеме
ақы төлеу мүмкіндіктерін, әртүрлі жеңілдіктердің түрлері мен ... ... ... берушінің жүзеге асыратын өкілеттіктері осылар [48, 43-6.].
Сонымен қатар, еңбек етуге қолайлы жағдай ... ... ... ... жалақыдан төмен бермеу және әлеуметтік қорғаудың басқа да ... ету ... ... ал ... ... ұзаруы мүмкін,
бірақ заңда белгіленген ең аз мөлшер қалай да сақталынады. Кәсіпорындар,
мекемелер, ұйымдар ... ... ... құрылуы мүмкін, ал
мекемелер, көбіне мемлекеттік немесе жеке меншікпен байланысты.
Нарықтық қатынасқа көшу жағдайында, ... ... да ... рөл ... ... – шаруашылық жүргізуші дербес субъект, ол
қоғамдық мұқтаждықты қанағаттандыру және ... табу ... ... ... ... және ... көрсетеді [49, 201-б.]. Кәсіпорындарды
құру тәртібі заңда ... ... ... ... меншік формаларының бірі негізінде не жеке, не ... ... ... ... ... ... меншіктің аралас
формалары түріндегі кәсіпорын болып та құрылады (жеке және ... ... ... шет ... ... ... мен
азаматтардың меншігіндегі мүліктер біріктірілген кәсіпорындар).
Кәспорын дербес ... ... ... және өзге де ... ... ... ... табысына өз қалауы бойынша билік етеді.
Қазақстан Республикасының күшіндегі ... ... ... ... ... ... ... алады:
1) мемлекеттік зайырлы кәсіпорын;
2) шаруашылық серіктестік (толық немесе коммандиттік);
3)шаруашылық қоғамдар (жауапкершілігі шектеулі қоғамдар, ... ... ашық және ... ... ... ... ... жабық акционерлік қоғамның бір түрі – ... ... ... ... тұлға құрмаған кәсіпкерлер (жалдамалы еңбекті пайдаланып).
Кәсіпорындар одақтарға және қауымдастықтарға бірігуі мүмкін. Сонымен
қатар олар өзінше есепшот ашуға құқығы бар ... және ... ... құра ... олар кәсіпорын бекіткен жарғылар мен ережелер
бойынша жұмыс істейді, және оларда еңбекке құқық ... ... ... ... оны ... ... кәсіпорындардың барлығында да азаматтық құқықтық,
еңбектік өкілеттіктер кіретін өздерінің ... ... ... ... ... ... параметрлері жағынан
бір-бірінен өзгеше [49, 203-6.].
Мүліктік айырмашылық кәсіпорынның меншіктің қандай формасында және
қандай заттың ... ... ... істейтіндігін көрсетеді. Егер ол
мемлекеттік мүлік болса, онда ... ... ... мемлекеттік
кәсіпорын болып табылады.
Шаруашылық жүргізуші серіктестіктер мен қоғамдардың, кооперативтердің
ұйымдық-құқықтық формалары меншіктің жеке формасымен ... ... ... ... ... (құрылтайшылардың) және ұйымның
өзінің мүлікке құқықтарының ара қатынасынан да көрініс табады.
Ұйымдық айырмашылық ... ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындарға контракт бойынша қабылданған басшы
жетекшілік етеді. Серіктестіктерде бұл мәселені бір ... ... ... Шаруашылық жүргізуші қоғамдарда жалпы жинастық және заңға ... ... ... ... ... ... ... жүреді.
Меншік иелерінің қатысушылардың әртүрлі ұйымдық-құқықтық формалардағы
өзара әрекеттесуінің ... ... ... ... ... айырмашылықтарынан көрініс табады. Мысалы, мемлекетік
кәсіпорынның иесі, кәсіпорынның ... мен ... ... ... ... араласпайды. Серіктестікте қызметті басқаруды толық
серіктер жүзеге асырады, ... ... ... ... ... ... ... әрекет етуге құқы жоқ.
Кәсіпорындардың ұйымдық-құқықтық формалары жауапкершіліктің
конструкциясы бойынша да ... ... ... меншік иесінің (иелерінің) шешімімен
немесе заң нормаларына ... ... ... ... ... ... ... күннен бастап әрекет етеді. Сол кезден бастап
олар еңбекке құқық субъектілік алады, ол осы ... ... ... ... ... көрініс табады және екі критериймен –
оперативтік (ұйымдық) және ... ... ... ... қызметкерлердің құрылымы мен штатын белгілеу,
оларды таңдау және орналастыру, ... ... оған ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету құқығын мойындау жатады.
Мүліктік критерий ақша ... ... ... ... өзінде
белгіленген жүйе бойынша қызметкерлерге еңбекақы төлеу, қызметкерлердің
қосымша демалыстарының, өзге де ... мен ... ... ... көрініс табады [50, 86-6.].
Еңбекке құқық субъектілік тұрғысынан алғанда жалақының жеке қоры
болуға тиіс, одан ... ... үшін ... есептеседі.
Еңбекке құқық субъектіліктің бұл ... ... ... ... ... және де өз қызметін заңды тұлға
құрмай жүзеге ... және ... ... еңбегін қолдаушы
кәсіпкерлерге де қатысы бар.
Еңбекке ... ... ... бұл белгілер, көріп
отырғанымыздай, заңды тұлғаларды, яғни азаматтық құқық ... ... өте ... ... ... ... ... еңбекке
құқық субъектілікті азаматтықпен теңдестіруге болмайды. Бұлардың ... ... ... ... құқық субъектіліктің белгісі ұйымды
өз ішінде қалыптасқан қоғамдық қатынастарға қатысушы құқық ... ал ... ... ... бұл ... ... ... айналымда әрекет ететін субъект ретінде көрсетеді.
Екіншіден, кейбір жағдайларда еңбек құқығының субъектісі тек заңды
тұлға ... ... ... ... ... ... ... бөліктері де бола алады, бірақ оларда жалақының жеке
қоры және ... ...... ... ... ... (өндірістік
бірлестіктер құрамындағы кәсіпорындар, кәсіпорын ... және ... деп ... және заңда белгіленген басқадай негіздер болған
жағдайда кәсіпорын таратылады. Сол кезден бастап ол ... ... ... ... деп тану ... үшін де, оның ... де, оның ... үшін де теріс зардаптарға алып келеді.
Сондықтан да, банкроттықты жүргізудің мәні ... ... ... жабу ... оны ... ... ... себебі, кәсіпорынды
банкрот деп тану – бұл жеткілікті, аймақтық деңгейде жұмысқа ... ... ... да ... ... ... ... саты. Кәсіпорын өзінің төлеу қабілетін жоғалтқан кезден бастап заңда
белгіленген ... ... деп ... ... дейінгі аралыққа қарыздар
кәсіпорын деп аталады. Осы ... ... ... ... қорғау әлеуметтік міндеттердің бірі болып табылады.
Қарыздар кәсіпорынның еңбекке құқық субъектілігі оның басшысына
қатысты да ... ... ол өз ... орындаудан алдымен арбитраждық,
сонан соң конкурстық басқарушымен шеттетілуі мүмкін.
Кәсіпорынға ... ... ... ... ... құрылады.
Сондықтан олар мемлекеттің бюджетіне қаржыландырылады, олардың мүліктері
мекеменің оперативтік басқаруында ... ... те ... ету бостандығы
саласындағы қоғамдық қатынастар субъектісі болып саналады. Кәсіпорын ... де өз ... ... басқару органдары арқылы жүзеге
асырады. Ондай ... ... ... ... ... ... әкімшілік мекеменің немесе кәсіпорынның органы емес, өзінше
субъект ретінде танылады. Бұл ... ... ... ... ету өкілеттіктерін жүзеге асыру жөніндегі өкілеттіктерге қатысты
жағдайға болады. Ал, мүліктік өкілеттікте ... өзі ... – оның ... болады.
Әкімшіліктің құрамына, ең алдымен, кәсіпорын немесе мекеме басшысы,
оның орынбасарлары және басқару функциясын ... ... ... да
лауазымды адамдар кіреді. Мүліктік өкілеттікті ... ... ... ... ... ... немесе ережеде бекітіледі немесе оған
сенімхат беріледі. Басшыны жалдау (тағайындау, сайлау) ... ... ... құқында, басшылықты ол тікелей немесе уәкілетті орган арқылы
іске асырады, оған ... ... ... ... ... және де ... мүліктегі үлесі ... ... бұл ... ... ... ... ... бірлесіп
іске асырады.
Мемлекеттік мекемелерде басшыны жоғары ... ... ... ... ... ... ... онда басшының құқықтары мен
міндетті, оған ... ... ... оның ... иесі мен ... ... жауапкершілігі, контрактының мерзімі және оны қызметтен ... ... ... ... да ... ету ... саласындағы
қоғамдық қатынастардың субъектісі болып табылады. Өндірістің қазіргі даму
деңгейі ұжымдық ... ... ... ... ... құқығының
қызметкермен қоса тағы бір субъектісінің – еңбек ұжымының пайда болуына
алып келді.
Еңбек ұжымы дегеніміз – ... ... ... ... ... өндірістік процеске басшылық ететін әкімшілік өкілдері де, ... де ... ... ... ... және ... мақсат болады. Оны
басқарудың негізінде ортақ ынта жатады, меншік иесі ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Еңбек ұжымының кәсіпорындарда
немесе мекемелерде құрылуы мүмкін өзге ... өз ... ... ... осында [50, 90-6.].
Қазіргі кездері, кәсіпорындардың құқықтары едәуір ұлғайған жағдайда,
кәсіпорынның, оны ... ... ... анықтау, кәсіпорын
шығындарын өздері белгілеу ... ... ... ... алуда.
Жеке меншіктің қайта оралған кезінде меншік иесі кәсіпорынды басқару
жөніндегі өз ... өзі ... ... Ол ... ... ... ... немесе өзі уәкілеттік берген органдар арқылы жүзеге асыра алады.
Кәсіподақтар – ... ету ... ... ... ... Жаңа құнды, табыстарды, кірістерді жасау процесіне еңбек пен
капиталдық ... ... ... бөлу ... олардың ара
қатынасын анықтау қиын. Кәсіпорынды басқарушыға көп нәрсе байланысты.
Адамның адамды қанауы туралы ... ... ... ... ... ... ол табыс әкелгендердің еңбегін бағаламаған,
олардың мүддесіне көңіл ... ... ... ... ... ісіне нақты қатысу үшін күрескен, ол кез келген қоғамда – бізде де,
шет елдерде де өзекті ... ... ... ондай ойына меншік иелері қарсы, бұдан олар меншік
иесінің құқықтарның бұзылатындығын көріп отыр. ... ... ... ... арасында бітіспен күрес жүруде, оны өркениетті ... ... ... ... ... ... ... қатыстырудағы мақсат – әлеуметтік
тұрмысты нығайту, өз ... ... ... ... ... және ... өкілетті органдары
деңгейінде басқаруға қатысу ... ... ... Бұл жағынан Батыс
Еуропаның дамыған елдерінің тәжірибесі көңіл ... ... ... бөліп алуға болады:
– заңнамада белгіленген, бәрінен бұрын ГФР-ге тән қатысу ... ... ... және ... консультациялар негізінде
қатысу жүйесі, ұлы Англияға тән.
Басқа елдер бұлардың не біріншісін, не екіншісін қолданады.
Еңбеккшілердің басқаруға ... ... ... ... ... ... Бұл ... қызметкерлердің «таза» өкілеттігі болуы мүмкін, бұл
жағдайда тиісті органдар тек еңбекшілер ... ... ... ... ... еңбекшілері тікелей және жасырын сайлауда
сайлайды. Қатысудың бұл түрі ГФР-ге, Испанияға, ... ... ... басқа типі, паритеттік бастамамен, жалданбалы жұмысшылар мен
жұмыс берушілердің аралас өкілдігіне ... Мұны ... мен ... ... бірақ Францияда бірінші және екінші ... ... ... ... кішігірім кәсіпорындарында (жалданбалы жұмысшылар саны ... ... тек ... ... еңбек ұжымымен
сайланады;
... ... саны ... кем емес ... ... ... де, жұмыс берушінің де өкілдерін сайлайды,
Үшінші тип – кәсіподақтық өкілдік. Бұл жағдайда ... тек ... ғана ... ... жұмыс істейтін барлық қызметкерлердің де
мүддесін қорғайды. Бұл Англияға, Ирландияға және Италияға тән.
Қазақстан мен ... ... ... яғни ... тип ... ...... өз қызметтерінің түріне қарай ортақ
өндірістік, кәсіби мүдделермен бірікке, ... ... ... ... ... және ... мақсатында құрылған ерікті ... [51, 331-6.]. ... ...... ... және ... ... бар өзге нормативтік – еңбек актілерін жұмыс берушінің
және оның өкілдерінің сақтауын бақылаудың ерекше түрі. Бұл ... ... ... ... ... оны мемлекеттік бақылаушы орган емес, қоғамдық ұйым жүзеге
асырады, сондықтан ол ... ... ... ... ... түрі
болып табылады.Қызметкерлердің жұмысқа қабылдану және жұмыстан босатылу
негіздемелері Еңбек ... 51-55 ... ... ... ... бұзылуына байланысты туындайтын еңбек даулары, заңнамамен
айқындалған ... ... ... ... өтініш беру құқығы
Қазақстан Республикасының ... және ... да ... ... ... 18 ... 3 ... сәйкес мемлекеттік
органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды адамдар және бұқаралық ақпарат
құралдары әрбір ... ... ... мен ... ... ... және ақпарат көздерімен ... ... ... ... 20 бабының 2 тармағына сәйкес «әркім заң ... ... кез ... ... ... ... ... құқығы бар».
Қазақстан Республикасының Конституциясы барлық құқық салаларының, олардың
құрамында, еңбек құқығының ... ... ... ... көзі ... ... қатынастардың дамуы және азаматтық қоғам институттарының
қалыптасуы кезеңінде – жеке және ... ... ... ... ... ... уәкілетті органдармен шешім қабылдаудың құқықтық
негіздерін, механизмдерін анықтауымыз қажет.
Алғаш рет, ... ... (ЕК) ... ... құқықтық
категория ретінде, еңбектік қатынастармен тығыз байланысты басқа да
қатынастардың ... ... Осы ... ... ... ... ... шынайы сол мән-жағдайлардың орын беретіндігі ескеріліп
еңгізілді.
Өтініштерді жолдау негізінде еңбек шартының тараптарымен уәкілетті
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты қатынастардың шеңберін құрайды.
ЕК-де, жұмыспен қамтылуға ниет ... ... ... ... ... жұмыс берушімен қабылдау, қарау және сол ... ... ... ... ... ... Осы ... Республикасының Конституциясымен кепілдік берілген «әркімнің
еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына деген ... (24 ... 1 ... іс ... сол жарияланған құқықты жүзеге
асырудың құқықтық механизмдері анықталмады.
Қоғамдық өмірде туындап жатқан және ... ... ... осы ... ескеріп Қазақстан Республикасының еңбек және ... ... ... ... ... бағытталған жемқорлықпен күрес
бағдарламасы қабылданған болатын.
Бағдарламаның негізгі ... жеке ... ... ... ... тосқауылдың қойылуына жол бермеуді құқықтық ... осы ...... ... қажетті өзгерістер мен
толықтыруларды енгізу туралы заң жобасын әзірлеу; Қазақстан Республикасы
аумағына, ... ... ... ... ... (аударатын) тұлғалардың
(оралмандардың) өмір сүру жағдайын және олардың әлеуметтік қорғалуын
жақсартатын заңнамалық ... ... ... Осы ... ... ... ... оралмандардың ресми тәртіпте азаматтық
алмай-ақ жұмыспен қамтылу мүмкіндіктеріне ие болғандықтары [52, 94-6.].
Жұмыс берушіге не құзіретті мемлекеттік органға қызметкерлермен өтініш
жолдауға ... ... ...... ... ... кез
келген мәселеге байланысты орын беруі мүмкін.
Әркім, еңбектік құқықтық аспектіде, өзінің өтініштер жолдау құқығын
Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... 2007 ... 12 қаңтардағы «Жеке және заңды
тұлғалардың өтініштерін қарау тәртібі туралы»; 2000 ... 27 ... ... ... 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет
туралы»; Әкімшілік ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкіндігімен ... ... ... ... Кодекстің 84 бабына негіз ... жаза ... ... жоқ, ... ... ... ... құқықтары
мен бостандықтарын тікелей қозғайтын құжаттарды, материалдарды беруден
заңға қайшы бас тарту, не ... ... емес ... ... ... ақпарат
беру, сол сияқты жалпы жұрт қол жеткізетін ... ... ... ақпаратқа заңсыз түрде жатқызу лауазымды тұлғалардың әкімшілік
жауаптылыққа тартылуына негіз болады.
Осы Кодекстінің 34 ... 2 ... ... ... функциясын
жүзеге асыратын жеке тұлғалар – жұмыс берушілер ... ... ... 1999 жылы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет
туралы» Заңның 9 бабы 1 ... 3 ... ... ... ... мен заңды тұлғалардың құқықтарын, бостандықтары мен
заңды ... ... және ... қамтамасыз етуге, заңдармен
белгіленген мерзімде азаматтардың өтініштерін қарауға және олар ... ... ... ... ... ... байланысты қатынастар құрамын – сыбайлас
жемқорлыққа жағдай туғызатын құқық бұзушылықтардың алдын алу ... ... ... да ... ... жемқорлыққа қарсы күрес
туралы заңнамаға сәйкес реттелуге тиісті қоғамдық қатынастардың ... ... ... осы ... қатынастардың еңбектік
қатынастармен тығыз байланыстылығын анықтаймыз. Біріншіден, субъектілік
құрамына байланысты – ... ... ... ... ... не ... соларға теңістірілген тұлғалар. Екіншіден, пәндік
ерекшелігіне байланысты, осы ... ... ... ... не ... ... ... тұлғаның өзіндік
қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланып жемқорлықпен ... ... ... ... жол ... ... ... қатынастар тікелей еңбектік қатынастармен шектеседі. Өз ... ... ... қайшы келетін әрекетінен жапа шеккен тұлға,
заңнамамен белгіленген тәртіпте, ... ... ... және ... ... ... ... әрекеттерін уәкілетті органға
өтініштер жолдау тәртібінде жүзеге асыру ... ... ... қабылдануына байланысты қызметкерлердің өкілдік
органдарының құқықтары күшейтілді. Осы ... ... ... ... 2007 ... 15 ... «Еңбектік қатынастарды
реттеу жөнінде Қазақстан ... ... ... ... мен ... ... туралы» Заңына сәйкес Қазақстан
Республикасының ҚК-сі жаңа 150-1 бабымен толықтырылды. Осы бапқа ... ... ... ... ... ... ... шектеуге жол берген лауазымды тұлғалар қылмыстық жауаптылыққа
тартылады. Жоғарыда аталған, 2007 жылғы 15 ... ... ... ... ... және олардың құрамында құқық қорғау
органдарының ... ... ... ... құқықтық
мәртебесі, кейбір ерекшеліктерімен, еңбектік заңнамалармен ... ... ... ... ... Ішкі ... ... туралы,
Прокуратура туралы, Ұлттық қауіпсіздік органдар туралы тағы да ... ... ... ... ... ... заңнамалық
актілеріне өзгерістер мен толықтырулар еңгізілді.
Аталған ұсыныстар мен пікірлер, ... ... ... ... және ... қаралу туралы заңнамалық актілермен реттелуге тиіс.
Қорытынды
Мемлекетіміздің мүддесін қорғаудың бірден-бір тәсілі – жеке және заңды
тұлғалардың өтініштерін кедергісіз қаралуын қамтамасыз ету ... ... ... Президенттің 2010 жылға бағытталған Қазақстан
халқына жолдауына сәйкес халықты ... ... ... ... ... нәтижелі реттеуге бағытталған іс-шаралар жоспары 1997 жылғы 10
қарашадағы Қазақстан ... ... ... 2030 ... даму Стретегиясына, 2009 жылғы 5 мамырдағы Қазақстан Республикасы
Президентімен мақұлданған 2009-2012 ... ... ... адам ... ... адамдардың Ұлттық Жоспарына, 2009
жылғы 24 тамыздағы ... ... ... ... ... жылдарға арналған Қазақстан Республикасының құқықтық
саясаты туралы Тұжырымдамаға ... ... 18 ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер, лауазымды
адамдар және бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... ... құжаттармен, шешімдермен және ақпарат көздерімен
танысу мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті.Конституцияның 20 бабының 2
тармағына ... ... заң ... ... ... кез ... ... ақпарат алуға... құқығы бар». Қазақстан Республикасының Конституциясы
барлық құқық салаларының, олардың құрамында, еңбек құқығының ... ... ... көзі ... ... ... ... және азаматтық қоғам институттарының қалыптасуы кезеңінде – жеке және
заңды ... ... ... және ... байланысты уәкілетті
органдармен шешім қабылдаудың құқықтық негіздерін, ... ... рет, ... ... (ЕК) ... байланысты,
құқықтық категория ретінде, еңбектік қатынастармен тығыз ... ... ... түсінігі анықталды. Осы мәселеде, аталған өзгерістер
қоғамда, объективті ... ... сол ... орын ... ... жолдау негізінде ... ... ... ... ... арасында пайда болатын құқықтық
қатынастар да ... ... ... қатынастардың шеңберін
құрайды.ЕК-де, жұмыспен қамтылуға ниет білдірген тұлғаның ... ... ... ... ... қабылдау, қарау және сол арызға байланысты
шешім қабылдаудың құқықтық негіздемесі ... Осы ... ... ... ... берілген «әркімнің
еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін ... ... ... ... (24 ... 1 тармағы) іс жүзінде, сол жарияланған құқықты жүзеге
асырудың құқықтық механизмдері анықталмады.Қоғамдық ... ... ... ... ... ... осы маңызды мәселені ескеріп ... ... және ... ... қорғау Министрлігімен 2006-
2010 жылдарға бағытталған жемқорлықпен күрес бағдарламасы ... ... ... жеке ... ... ... ... тосқауылдың қойылуына жол бермеуді құқықтық негізде
бекіту, осы мақсатта – қолданыстағы ... ... ... ... ... туралы заң жобасын әзірлеу; Қазақстан Республикасы
аумағына, тарихи отанына шетелдерден қоныс аударған (аударатын) ... өмір сүру ... және ... әлеуметтік қорғалуын
жақсартатын заңнамалық актілердің жобасын дайындау. Осы Бағдарламаның
алғашқы ... ... ... ... ... ... азаматтық
алмай-ақ жұмыспен қамтылу мүмкіндіктеріне ие ... ... 2008 ... 30 ... №524 ... ... ... куәлік-әлеуметтік жекелік код (ӘЖК) ... ... ... Әлеуметтік жекелік код (ӘЖК) кедергісіз оралманның жұмысқа
қабылдануына мүмкіндік береді.Бұрынғы жағдайда, оралманның ... код алуы үшін ол ... ... ... азаматтығын алуы
қажет болған, не олар шетел ... ... ... ... ... еді. ... жұмыспен қамтылуы үшін, оралмандар ұзақ
уақыт бойы сол ресми ... ... ... ... ... ... байланысты, ЕК-нің ережелеріне негіз, қызметкер
ретінде, еңбек құқығының субъектілері үш түрге (топқа) бөлінген, олар: ... ... 2) ... ... 3) ... түрлер, еңбек құқығын субъектілік құрамының негізгі
санаттарын құрайды. Олардың жеке-дара құқықтық мәртебесі осы ... ... ... ... жағдайларын анықтайтын арнайы заңнамамен
реттеледі. Өз кезегінде, ... ... ... ... ... байланысты – қызметкерлердің келесі түрлері ажыратылды,
олар: он сегіз жасқа толмаған қызметкерлер; ... және ... бар өзге де ... қосымша қызмет атқаратын; ауыр, зиянды
және қауіпті еңбек жағдайында ... ... ... әдіс ... ... үй ... шұғылданатын; мүгедек ретінде танылған
қызметкерлер.
Жұмыс берушіге не құзіретті ... ... ... ... ... ... ... – еңбектік қатынастардан туындайтын кез
келген мәселеге байланысты орын ... ... ... ... ... ... өтініштер жолдау құқығын
Қазақстан Республикасы Конституциясына, ЕК-іне және келесі ... ... 2007 ... 12 ... «Жеке және заңды
тұлғалардың өтініштерін қарау тәртібі туралы»; 2000 ... 27 ... ... туралы»; 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет
туралы»; ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Кодексіне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... Кодекстің 84 бабына негіз қылмыстық жаза ... ... жоқ, ... ... жиналған, азаматтың құқықтары
мен бостандықтарын тікелей қозғайтын құжаттарды, ... ... ... бас ... не ... ... емес ... көрінеу*** жалған
ақпарат беру, сол сияқты жалпы жұрт қол жеткізетін ақпаратты ... ... ... ... түрде жатқызу лауазымды тұлғалардың әкімшілік
жауаптылыққа тартылуына негіз болады. Осы ... 34 ... ... сәйкес, басқарушылық функциясын жүзеге асыратын жеке тұлғалар –
жұмыс ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының 1999 жылы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның 9
бабы 1 ... 3 ... ... ... қызметшілер азаматтар
мен заңды тұлғалардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды ... және ... ... ... ... белгіленген мерзімде
азаматтардың өтініштерін қарауға және олар ... ... ... ... қатынастармен тығыз байланысты қатынастар
құрамын – сыбайлас жемқорлыққа жағдай туғызатын құқық бұзушылықтардың алдын
алу ... ... ... ... да ... ... қарсы күрес туралы заңнамаға сәйкес реттелуге тиісті ... ... ... ... ... осы ... еңбектік қатынастармен тығыз ... ... ... ... ... – мемлекеттік міндеттерді
атқаруға уәкілеттігі бар тұлғалар не (немесе) ... ... ... ... ерекшелігіне байланысты, осы бағыттағы ... ... ... не ... ... ... ... қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланып
жемқорлықпен байланысты құқық бүзушылық әрекеттерге (әрекетсіздіктерге) жол
берілуі негізінде пайда болатын қатынастар ... ... ... Өз кезегінде, мемлекеттік қызметшінің заңға ... ... жапа ... тұлға, заңнамамен белгіленген тәртіпте, өзінің
жекелік құқықтарын және (не) мемлекеттің мүддесін ... ... ... ... ... ... тәртібінде жүзеге асыру
мүмкіндігімен иемденеді.Еңбек кодексінің ... ... ... ... ... ... Осы ... байланысты Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы
«Еңбектік қатынастарды реттеу жөнінде ... ... ... ... ... мен ... еңгізу туралы» Заңына
сәйкес Қазақстан Республикасының ҚК-сі жаңа 150-1 бабымен толықтырылды. Осы
бапқа сәйкес, ... ... ... ... ... заңдық әрекетін шектеуге жол берген лауазымды тұлғалар қылмыстық
жауаптылыққа тартылады. Жоғарыда аталған, 2007 жылғы 15 ... ... ... ... ... және ... құрамында
құқық қорғау органдарының лауазымды тұлғаларының қызметтік (еңбектік)
құқықтық мәртебесі, кейбір ... ... ... ... ... ... ... туралы, Ішкі істер
органдары туралы, Прокуратура туралы, Ұлттық қауіпсіздік органдар туралы
тағы да басқа Қазақстан ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар еңгізілді. Аталған
ұсыныстар мен пікірлер, құқықтық ... ... ... ... ... ... заңнамалық актілермен реттелуге тиіс
Қолданылған әдебиеттер мен нормативтік құқықтық актілер ... ... ... ... 2009 ... 6 ... ... жолдауының негізгі бағыттары // Егемен Қазақстан - 2009
жыл 12 мамыр
2. Абдыкалыкова Г. Халықты жұмыспен қамту ... ... ... ... // Заң ... 19 ... 2009 ... Қаржылық дағдарыстан шығудың жолдары // Егемен Қазақстан -2009 ... ... К ... о защите прав потребителей // Юридическая газета от 29
марта 2009 г.
5. Казахстан на пути ... ... ... и
политической модернизации: Послание Президента Республики Казахстан народу
Казахстана. – Алматы: Жеті Жарғы. 2008 – ... ... ... институтов гражданского общества в борьбе ... и ... // К ... без ... ... ... №4 (21) ... 2004.
7. Рыскалиев Д.У. Представительство интересов сторон ... ... и ... ... ... // ... ... юридическая, №1 (41). Алматы: Қазақ университеті, 2007.-252
8. Саинов А.С. ... ... ... прав ... ... на обращения в сфере трудовых отношений // Вестник ... ... №2 (42). ... ... ... 2000.-112с.
9. Зиманов С.З., Рейтор И.К. Теоритические ... ... ...... ... 1987 ... ... Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Халықты
жұмыспен қамту туралы» Заңы – ... ... ... 2001ж, № 3, 18 ... Нургалиева Е.Н., Ермагамбетова Ж.Б. Судебная защита трудовых прав:
соотношение трудовых и гражданско-правовых договоров //Российская юстиция-
1996, ... Д.М. ... ... ... прав и интересов в порядке
неисковых производств советского гражданского ... // ... ... степени доктора юридических наук. – Л., 1969,с.18
13.Димитрова С.А. Проблемы труда и занятости населения – ... С. ... ... С.В. Об ... ... ... в трудовом праве
// Правовая реформа в области социального обеспечения Республики ... ... ... ... ... стола. – Алматы:
Қазақ университеті, 2004.– 316 с.
15.Дмитриева И.К. ... ... ... ... Автореферат
диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук. ... ООО ... 2004. (3, 03 ... ... ... ... – 2001, ... А. Вопросы реформирования судебной ... ... от 11 ... 2008 ... Г.С. ... ... строя Республики
Казахстан (1990-1996). Правовые ... ... ... Казахстан. – Алматы: «Жеті жарғы», 1997. – 136 с.
19. Қазақстан Республикасының 2007 ... 15 ... ... ... – 2007 жыл 22 ... А.М. ... ... правовые проблемы и перспективы.
Алматы, Жеті жарғы, 1998, С.96.
21. Ашитов Б.З. ... ... ... ... ... ... Монография. – Алматы: Жеті-жарғы, 2007. – 224 с.
22. Алексеев С.С. ... ... М., 1994. С. ... Б. ... ... безопасности как критерий
оценки устойчивости и эффективности ... ... ... ... ... – 1996, № 1. – С. ... Т.М. О ... трудового отношения: проблемы,
поиски, решения//Халықаралық дөңгелек ... ... ... ... ... саласындағы құқықтық реформа: даму
бағыттары» – Алматы, Қазақ университеті, 2004, 317-6.
25.Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы ... жеті ... 2008 ... ... Д.У. Еңбек қатынастарын реттеуде жұмыс ... ... ... Жаршысы, №4, 2007 жыл, 1146.
27. Савельев Д.А. ... ... в ... ... ... аспекты //Автореферат диссертации на соискание ... ... наук – ... ... ... ... — С. ... Н.Ә. 2003 жылғы Ішкі және сыртқы саясаттың негізгі
бағыттары ... ... ... ... // ... ... – 2002 ... сәуір.
29.Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное ... ... (том 1. ... ...... ... 2001,113 ... Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік
қызмет туралы» Заңы //3аң ... – 1999 жыл 3 ... ... Жоғары Соты Пленумының 2000 ... ... № 16 ... ... ... қорғау туралы заңдарды
қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысы // Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының ... ... ... ... нормативтік
қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
32.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 31 мамырдағы №3 ... ... Заңы ... ... ... жинағы. Алматы, жеті
жарғы, 2007 жыл
33.Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 9 сәуірдегі «Кәсіптік ... Заңы ... ... ... ... ... Жеті жарғы, 2007 жыл
34.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 ... 19 ... ... ... ... шешу кезінде еңбектік заңнаманы ... ... ... ... қаулысы //Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының ... ... ... ... ... ... ... Жеті жарғы, 2008 жыл.
35.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 ... 11 ... ... ... ... ... Қаулысы //Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Сотының 2003-2008 ... ... ... ... қаулыларының
жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
36. Қазақстан Республикасының 1999 ... 27 ... ... ... ... ... – 2000, №5, құжат 21
37. Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы «ХЕҰ-ның 1981
жылғы ... ... ... ... және ... орта ... бекіту туралы» Заңы //Егеменді Қазақстан – 1996 жыл ... ... ... 1996 ... 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977
жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ... ... ... салдарынан төнетін кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау
туралы» Конвенциясын бекіту ... Заңы ... ... – 1996 жыл ... ... Жамбыл облысы сотының №2-1945-08
мұрағат құжаттары.
40.Қазақстан ... ... 2009 ... 6 ... ... жолдауының негізгі бағыттары //Егемен Қазақстан – 2009
жыл 12 ... Н.Ә. 2005 ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» Қазақстан Республикасының
Президентінің ... ... ...... ... 2005. -
48 б.
42.Сапарғалиев Ғ.С. Этномәдени білім беру тұжырымдамасы. – ... Е.Н., ... Д. ... ету бостандығы және оны
қорғаудың мәселелері. – Алматы, 2007. – 256 б.
44.Тыныбеков С. Қазақстан ... ... ... ... ... – Алматы: Дәнекер, 2003. – 3176.
45.Қазақстан экономикалық, ... және ... ... ... ... ... Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. – Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 64 ... Е.Н., ... Ж.Б. ... ... ... 2004. – 151 с.
47.Абайдельдинов Т.М. Социальное партнерство в сфере ... ... ... в ... 1999. – 226 б.
48.Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси ... ... ... ... Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. –
Алматы: Жеті жарғы, 2005. - 64 б.
49.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 ... ... ... ... ... ... гигиенасы және өндірістік орта ... ... ... Заңы ... ... – 1996 жыл 23 ... ... 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977
жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ... ... ... ... ... төнетін кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау
туралы» Конвенциясын ... ... Заңы ... Қазақстан – 1996 жыл 6
шілде.
51.Мухтарова К.С., ... А.Р., ... А.С. ... в ... глобализации: Учебное пособие /Под. ред. Профессора
Ш.С. ... - ... ... 2003. - 150 ... ... кодексі кітабында 213 бап “шарт бір немесе
бірнеше жақ өзіне бір немесе бірнеше жаққа ... ... ... ... ... ... деп анықтама берілген.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге


Пәндер

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0517