Ақындық даралық / Ж. Әбдірашев, Т. Медетбек / лирикалары негізінде

Мазмұны

Кіріспе .................................................................................……3

Негізгі бөлім

I тарау
Ақындарымыздың поэзиясын зерттеу тану мәселесі .....……4

II тарау
Лирикалық қаһарман әлемі ...............................................…….8

III тарау
Көркемдік шеберлік өрнектері .........................................……22

Қорытынды…………………………………………………….29
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі: Бүгінгі кезде сонау 70-жылдардың қарсаңында поэзия әлеміне құшағын айқара ашып Ж.Әбдірашев пен Т. Медетбек сияқты ірі ақындардың келгенін бүгінгі өлең сүйер қауымға таныстырып жатудың өзі артықтау. Дей тұрғанымен олардың шығармалары баспасөз беттерінде жарияланып, кітаптары шыққанымен зерттеу жұмыстары қолға алына қойған жоқ. Ақындарымыздың өлең өріміне қандай жаңалықтар әкелді?, дүниетанымы қандай? деген сұрақтар әдебиет сүйер қауымды толғандырары анық.
Ж.Әбдірашевтың "Соғыстан соң туғандар", "Дала сенің ұлыңмын", "Жар басындағы ой" атты лирикалары кімді де болса толғандырмай қоймайды. Ал Т.Медетбектің "36 градус", "Антенна", "Тынышыңды аламын дүние" атты өлеңдері философиялық тұрғыдан да, лирикалық сазды иірімдерімен де оқушысын сезім құшағында қалықтататынына ешкім шүбә келтіре алмайды. Зерттеліп отырған ақындарымыз поэзия әлемінде осы сияқты өлеңдермен және де т.б. жалынды жырларымен келер ұрпақты сусындатары айқын.
Зерттеу нысаны: Біз зерттеу нысаны кезінде ақындарымыздың шығармаларының ішіндегі тек лирикаларына ғана үңілдік.
Зерттеу мақсаты: "Қаптың ішіне инені салып қойсаң да, бәрібір тесіп шығады" демекші зерттеліп отырған ақындарымыз тегін емес екендігі белгілі. Әрине, біздің зерттеу объектіміз құр сөзбен желдіртіп мақтау емес, мейлінше ақын творчествосына шамамыздың жеткенінше терең үңілу. Біз зерттеу мәселемізде алдымызға мынадай мақсаттар қойдық:
- Көркемдік әлеміндегі өмір шындығы.
- Өлең өнеріне көзқарасы, өзіндік өлшем бағам байлауы.
- Зерттеліп отырған ақындарымыздың шығармасында көрінетін заман тынысы.
- Махаббат, көңіл-күй лирикасы, туған жер тақырыбы.
- Азаматтық әуен, әлеумет мәселесін жырлау.
- Ақындарымыздың стильдік ажыратылымы.
- Лирикалық қаһарман әлемі.
- Ақындарымыздың шығармашылығындағы Абай, Мағжан дәстүрі.
- Көркемдік шеберлік өрнектері.
- Лирикаға байланысты азын-аулақ анықтамалар.
- Ақындарымыздың шығармашылығына әдебиеттанушы ғалымдардың берген бағасы.
Міне осы сияқты ой тұжырымдарымызды еске ала отырып, зерттеу бағытымыздың мән-мағынасын аша кеткенді жөн көрдік.
Зерттеу тәсілдері: Біз зерттеу бағытымызда ақындарымыздың шығармаларын талдау арқылы жүргіздік. Сонымен қатар алдыңғы аға буын ақындардың шығармаларымен салыстыру арқылы көп нәтижеге жеткендігімізді айта кеткен жөн.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінгі кезде сонау ... ... ... құшағын айқара ашып Ж.Әбдірашев пен Т. Медетбек сияқты ... ... ... өлең ... ... таныстырып жатудың өзі
артықтау. Дей тұрғанымен олардың шығармалары ... ... ... ... зерттеу жұмыстары қолға алына қойған жоқ.
Ақындарымыздың өлең ... ... ... ... ... қандай?
деген сұрақтар әдебиет сүйер қауымды толғандырары анық.
Ж.Әбдірашевтың "Соғыстан соң туғандар", "Дала сенің ұлыңмын", ... ой" атты ... ... де ... ... ... Ал
Т.Медетбектің "36 градус", "Антенна", "Тынышыңды ... ... ... ... ... да, ... сазды иірімдерімен де оқушысын
сезім құшағында қалықтататынына ешкім шүбә келтіре алмайды. Зерттеліп
отырған ... ... ... осы ... өлеңдермен және де т.б.
жалынды жырларымен келер ұрпақты сусындатары айқын.
Зерттеу нысаны: Біз ... ... ... ... ... тек лирикаларына ғана үңілдік.
Зерттеу мақсаты: "Қаптың ішіне инені салып қойсаң да, бәрібір ... ... ... ... ... ... емес ... белгілі.
Әрине, біздің зерттеу объектіміз құр сөзбен желдіртіп мақтау емес, мейлінше
ақын творчествосына ... ... ... үңілу. Біз зерттеу
мәселемізде алдымызға мынадай мақсаттар қойдық:
- Көркемдік әлеміндегі өмір шындығы.
- Өлең өнеріне көзқарасы, өзіндік ... ... ... Зерттеліп отырған ақындарымыздың шығармасында көрінетін заман тынысы.
- Махаббат, көңіл-күй лирикасы, ... жер ... ... ... әлеумет мәселесін жырлау.
- Ақындарымыздың стильдік ажыратылымы.
- Лирикалық қаһарман әлемі.
- Ақындарымыздың шығармашылығындағы Абай, ... ... ... ... ... Лирикаға байланысты азын-аулақ анықтамалар.
- Ақындарымыздың шығармашылығына әдебиеттанушы ғалымдардың берген бағасы.
Міне осы сияқты ой тұжырымдарымызды еске ала ... ... ... аша ... жөн ... тәсілдері: Біз зерттеу бағытымызда ақындарымыздың шығармаларын
талдау ... ... ... қатар алдыңғы аға буын ақындардың
шығармаларымен салыстыру арқылы көп нәтижеге жеткендігімізді айта ... ... ... пен ... ... ... ... жүйеде әдебиет теориясы арқылы қарастырылып отыр. Бұл ... үшін ... ... ... ... өнердегі өзін емес, өзіндегі
өнерді қадірлейді.
З.Қабдолов.
Ақындарымыздың поэзиясын зерттеу, тану мәселесі.
Ақын тағдыры тым ауыр, тым ... тым ... Бұл ... айту үшін ... ... керек, ақындық жүрекпен сезіну керек. Ақындық ұлы ұғым. Ақын өз
заманының дүрбісі. ... көп ... ... ... ... ар сүймейтін қылықтарды да ақын тағдыры көңіл ... ... ... ... де ... ... ... Ауыр құбылыс,әрине!
Әйтпесе даланың ерке ұлы Махамбетке де кері заман істерін істемеді ме.
60-жылдардың орта ... ... ... ... ... ашып ... қанатындай " /тақырып бойынша/ Жарасқан Әбдірашев пен ... ... ... Біз ... ... ақындарымыздың
өмірбаянына, шығармаларына сәл болса да тоқталып ... жөн ... ... 1948 жылы ... ... Арал ... ... дүниеге келген. Сол кездегі "Лениншіл жас" газетінде, "Жалын"
журналында поэзия бойынша, сын бөлімінде қызметтер ... жылы ... ... "Бұл не", 1972 жылы ... 1971 жылы
"Найзағайлы жаз", 1974 жылы "Соғыстан соң туғандар", 1975 жылы ... ... 1980 жылы ... ... 1983 жылы ... ... ... 1988
жылы"Сана соқпағы", 1989 жылы "Әзілің жарасса" кітаптарының авторы. Сонымен
қатар аударма жұмыстарымен айналысқан.
Ал Темірхан Медетбеков өмірбаянына ... ... ол 1945 жылы ... ... ... ... атындағы колхозда туып өскен.
Қазақ студиясы теледидарында редактор болып, облыс газеті "Коммунистік
жол"-да корреспондент болып жұмыстар атқарған.
Шығармаларына келетін болсақ ,1975 жылы ... ... атты ... 1977 жылы "Мәртебе", 1980 жылы "Әуедегі толқындар", 1998 ... ... ... / ... ... / ... ... түркілік
сарындағы 2002 жылы шыққан тың дүниесі "Көк түріктер сарыны" атты ... ... / 1, 155б ... ... ... ... ... зертте дегеніміз оның
шығармасымен шұқшия оқу арқылы танысу ғана ... ... ... ... өз ... ... білу " ... / 2,74б /
Рас сөз. Бұған келісуге әбден болады. Өйткені бір адам тағдырымен
екінші адам ... ... ... ... да ... емес. Өмірдегі күлу, сезіну,
қайғыру, сағыну сияқты адам табиғатына тән қасиеттерді сарабдал сыншы тап
басып айтқан. ... ... ... ... ... ... ... үн шашып, менің мынау кеудеме
Асыл сөзі әлемнің
Қоңырауын қағып тұр.
Немесе:
Табиғаттың қарамай күзіне де, қысына,
Дәл үстінен өтсін деп бүкіл елдің тұсынан,
Қара ... қақ ... ... ... ғып сол ... жолымен ұшырам,-
дейді Темірхан ақын. / 3,3б / Дәл осы өлең ақын атаулының бәріне
қатысты емес пе? Әр ... ... ... сөз ... көңіліне медеу
тапқысы келетіні тағы бар. Бұл өмір шындығы, ... ... ... пен ... ... ... ... ғалымдардың бірен-саран ой-пікірлері болмаса, олар ... ... әлі ... алына қойған жоқ. Дегенмен әдебиет айдынында
өздеріне тән ... бар, ... ... да ... жылы ... ... бар ... айта кеткеніміз жөн.
Жақсы өлеңнің жерде қалмайтыны ақиқат "Жүрекке жылы тиетін", көңілге
сағыныш ... адам ... ... лирика кімді де болса
толғандырмай қоймайды. Әсіресе өлең сүйер қауым үшін ... ... ... жалынды жырлары Фариза апамыздың / ақын ... ... ... / да ... ... ... қалмаған сияқты.
Темірхан туралы ақын Фариза Оңғарсынова сонау 80 жылдары былай деп баға
берген ... ... ... ... ... "Мәртебе" атты өлеңдер
жинағы жарық көрді.Алдыңғы ақындарға Темірханды тіпті де ұқсату мүмкін
емес. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі
күнмен қауышып, қабаттасып, араласып жатады. Темірханның өлеңдері
техникалық ... ... төл ... ... ... ... ... саяқтанып ештеңенің дүниеге келмейтіндігінің айғағы,
бірден-бір жанды дәлелі десем артық айтқандық емес шығар. ... ... ... ... де осы емес пе. ... күн ... өзі осы. ... тікелей тіл табысып жатқан Темірханның
ақындық, азаматтық әуенін біз осы ризашылықпен қабылдаймыз"/ 4,181б /.
Немістің ұлы ... Гёте ... ... адамдар болады, өйткені
олар ештеңе істегісі ... ... ... ... ... ... ... ақын апамыз осы мақаласында сөз қозғаған. Бір
қызығы мақала барысында біздің зерттеу обьектіміздің ... ... ... ... да өз ... білдірген екен. Ақын апамыз былай дейді:
"Жастық дегеніміз не? ... ... ... ... Олай ... осы кезде жарқылдап тумаған өлеңдердің кейін ... ... ... екі жыл ... Ж. ... ... сенің ұлыңмын"
атты өлеңдер жинағы шықты. Поэзияны түсінетін қауым қуана қарсы ... ... ... ... ... білеміз. Осы жинағы арқылы ол
жақсы ... де, ... ... де естіді. Отына жанды, суына ... ... ол ... кім екенін білді. Ақын екенін білді. Және ... ... ... ... сенің ұлыңмында” ақын көп нәрсені
айтқысы келген, айтқан да. ... де ... ... ... ... өзін-өзі қайталаушылық секілді нәрселердің бар екені рас.
“Туған дала,
демейді ешкім нәмәртсің,
болсаң нәмәрт –
саған ... неге ... ... ... ... ” –
деген шумақтағы шүленсің сен, атымтайсың, жомартсың ... ... ... ... ашып тұр. ... ... ... шумақтыр
арасынан:
“Туған дала,
әрі жас,
әрі қартсың.
Әрі батыр,
әрі ер,
әрі мәртсің.
Ән болсаң сен –
саз емес, ариясың!
Дән болсаң сен – жүз ... ... ... ... пен ... атымтай мен мәрттің бұл жерде айырмашылығы жоқ ... ... – ақын үшін ең ... дос. Ол ... ... досыңнан
асқан қарам дұшпан болмайды” дейді. /4,180 б/
Осы мақалада зерттеліп отырған ақындарымызға өзіне тән баға ... ... ... ... ... сөзіңнің дәлелін ісіңмен көрсету бар.
Өлең бір ғана сәттілік дүние емес. Өлеңнің ыстығына ... ... ... ... ... ақын болып қалыптасуың да неғайбіл. Бұның ар ... ... ... ақындарымыздың екеуі де өз-өздеріне сенген, бір
сөзбен айтқанда өздерінің кім екенін білген ... мен ... ... бір ... төңірегінде қалып қоюға
болмайды. Мәселен, Темірхан шығармаларын мемлекеттік сыйлыққа ұсынған кезде
ақын Әбу ... мен ... ... ... ... ... ... шырылы” /5,3 б/ атты мақаласы жарық көрді.
Сондай-ақ Дәуітәлі ... ... ... ... /6,2 б/, Тұрсынжан
Шапайдың Темірханның “Депрессия” /7,5 б/ деген өлеңіне талдау ... ... ... 60-жылдық мерейтойы қарсаңында “Бекзада ақын”
/8.5 б/ сияқты мақалалардың бар екені көңілге қуаныш ұялатады.
Ал Жарасқан жайында да біраз дүниелердің қамтылғанын ... ... ... ... “Ой ... ... ... деген азын-аулақ
Жарасқан хақында жылы пікірін білдіреді. Сонымен ... ... ... ... ... жылы ... ... жасырмаған. Тағы бір айта
кететін жағдай: профессор Бақытжан Майтанов “Ақын кетіп ... ... ... ... ... талдау жасаған. Әрине, біздің
мақсатымыз мақала ішінде не айтылды, не ... ... ... зерттеу
еңбегімізге көшіріп жазу емес, ... ... өз орны бар ... айтқанда ақындарымыз өлең өріміне қандай жаңалықтар әкелді?, ... ... ... ... ... ... ... туады. Бұл
сұрақтардың жауабын алдағы зерттеу бағытымыздан қарастырған жөн болар.
II-тарау
Лирикалық қаһарман әлемі
Лирика әдебиеттің үш тегінің бірі ... ... ... ... ... жан тебіренісі, қуануы, қайғыруы сияқты күрделі құбылыстар
мейлінше кездесіп жатады. Ол бір ... ... ... ... ақын ... ... ... жүректе мәңгі сақталып қалуы да ғажап емес.
“Лирика сәл-сәл ... ... ... – дейді немістің ұлы ақыны И.В.Гёте.
Осы пікірді әдебиеттанушы ғалым А.Байтұрсынұлы да қуаттайды. Ол ... ... ... ... ... ... көбі-ақ бір қалыпты ... ... ... шығатын толғау көңіл табиғатына қарай ұзақ болмасқа
тиіс, ұзақ болмайды да. Нағыз толғаулардың көбі-ақ 4-5 ауыз ... /9,384 ... ... ... ... ... ... та жатыр. Бірақ біз
бұның бәріне тоқтала бермейміз. Осының ішінен ... ... ... ... ... ... ... кең, және ауқымды оқушысын
бірден ыстық сезімге баурап әкететіні айқын.
Академик З.Ахметов: “Лирикалық қаһарман” ақын ... ... ... ... ... ... көрінуі. Лирикалық
қаһарманның басты ерекшелігін айқындайтын ақынның қоғамдық эстетикалық
мұраттары, идеалдары, өмір ... ... ... тағдырын өзінше
түсініп – сезінуі. Сөйтіп, лирикалық қаһарман деген ұғым ақынның ... ... ... ... ... Кейбір шығармалар оның ... бір ... ... ... ... бір кезеңін көрсететіні айқындала
түседі. Жекелеген шығармаларда лирикалық қаһарман ... бір ... ... лирикасының кейбір үлгілері мысал бола алады. ... ... ... ... ... ... сезінетінін айқын
байқаймыз. Бұл айтылған пікірді табиғатты немесе ... ... ... ... үнемі бір жақты, тар көлемде көрінеді ... ... ... ... ... ... қоғамдық күрделі ой-
пікірлер, ақынның жеке адамға деген жылы сезімі, не болмаса назары түскен
табиғаттың бір көрінісін ... – бәрі ... ... жатады” /10.134 б/
дейді/.
Осындай өлең өріміндегі парасатты тұлға ... ... ... пен ... ... та да жиі ұшырасады.
Мәселен, Темірханның: “Тынышыңды алам, дүние”, “Соғысқа барып қайтқан
домбыра”, ... ... ... ... ... жарылыс”, “Мың
тоғыз жүз отыз екі”, “36 градус” “Өлі тілдер”, ... ... ... ... ... өлеңдері көңілге медеу
тұтатын, қазақ поэзиясының бірден-бір тіреуіші бола алатыны ... ... ... ... ... ... ... барады”, “Тыңда мені ”, “Жар
басындағы ой”, “Портфель”, “Ақын ... ... ... ұлыңмын”, “Балгер
қызбен әңгіме”, “Соғыстан соң туғандар”, “Менің арифметикам” т.б. өлеңдері
сәтті шыққан деуге болады /12/.
Өлең-өмір қозғалысы. ... ... ақын ... ... ... ... ... ашатын да сол болады.
Тынышыңды алам мен сенің,
Сенің де,
Сенің,
Сенің де –
Шығармай ... ел – ... ... шерім де!
Кетуім үшін ұққызып
Ақтарып, төгіп барымды –
тынышыңды алам мен сенің
байлаулы жатқан бүк түсіп
үргізіп телефоныңды. /11/
Темірхан ақынның осы өлеңі- ... ... ... ... ... деген адалдық. Ақынға тән басты жігерлік қасиеттердің бірі осы
өлеңде ... ... ... ... ... қазақ поэзиясында мүлде
кездеспейтін тың жаңалықтарды табамыз. Мысалы: “Байлаулы ... бүк ... ... деген тіркестер Темірханға дейін кездеспеген шығар.
Біз білетін ... ит” ... ... ат”, тағы не бар? Бұл ... ... техникалық прогресс заманының өзінше түсініп, ... ... ... ... ... ... ... ақынның
басына қона бермейтінін түсіну ләзім.
Миллион рет күніне
Қайғыға, мұңға түсірген
Тынышыңды алам, дүние,
Бір ғана өлең үшін мен. ... ... ... ... қан ... бетке шабатын өлеңдер алдыңғы
аға ... да ... ... ... Мұқағали да:
Поэзия!
Менімен егіз бе едің
Сен мені сезесің бе, неге іздедім?
Алауыртқан таңдардан сені ... ... сені ... /13,343 ... де:
Ей, адамдар, айналайын туғандар,
Жалғыз минут тыңдаңдар!
Мен сендерге көп ... сыр ... ... көкірегім өрт менің! /14,106 б/.
Көркемдік дегеніміз бір-бірін жалғастырып, толықтырып отыратын ұғым.
Біз оны ... ... деп ... ... ... ... алдыңғы аталып отырған ақындардың әсері болды. Әйтпесе поэзияның
өркендеп, қалыптасуы да мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... етер ... әрбір дауысқа,
түскен талай тартыспенен қағысқа,
бір үйде мен домбырамен ... ... ... те оны арқаландық, құрсандық,
Қолымызға ап күйлер тартып, ән салдық.
…Сол домбыра денесінен тұрғандай
оқ – ... исі ... ... кімнің болса да басына ... ... ... Кейінгі
ұрпақтың да жүрегінде соғыстың тауқыметі біте қойған жоқ. Қазақтың қара
домбырасы арқылы ақын ... ... ... ... ... ... зар қаққан,
басар сені қасіретті салмақтар.
Мен білемін – ... ... ... ... ... құшақтаған солдаттар,
Қаратауын құшақтаған солдаттар,
Сарыарқасын құшақтаған солдаттар /11/.
Домбыраның күйі арқылы ... ... ... ... деген сағынышын
паш етеді.
Көрген талай қанға бөккен күн-айды,
Адамдардан тыныштықты сұрайды.
Әлі күнге сол домбыра ұстасаң
Аруанадай мойнын созып ... ... ойы ... ... Бейбіт күннің қасиетін түсіну үшін өткенді
ұмытпау керек екенін ұрпақ санасына ұялатады.
Шын ақындар бір-біріне стильдік жағынан ұқсамауы ... ... ... ... болғаннан соң мақсат-мұраттары, идеялары қабысып жататынын
ешкім жоққа шығара алмайды. Өйткені тарихи шындықтар ақын болмысынан алшақ
кете ... ... ... ... отырғанымыз соғыс зардабын, соғыстың
ауыртпашылығын әр ақын өзінше түсініп, пайымдағандығында.
Мәселен, ұқсастыққа келетін болсақ Ж.Әбдірәшев пен Т.Медетбековтың ... ... ... ... ... ... Әрине, әр ақын өзінше
жырлап ... ... ... ... Жарасқанда:
Жау танкісі бәрімізді қоса атты
Тумай жатып көзімізден жас ақты!
Біз білеміз бейбіт күннің бағасын,
Таңнан тұрып термесек те масақты.
Сәби көңіл түсінгенін ... ... ол да ... ... ... ... жатпағанмен қорғасын. /12/
Міне! – Көріп отырғанымыздай Гитлер ... ауыр ... ... ... совет халқының жүрегіне жеңіл тимегенін көреміз. Екі ақын
да осы жағынан дәуір тынысын өзінше түсініп, бірін-бірі ... ... сол ... ... ... соғыстың қалып қойған сарқыншағы
еді. Оны ұмытып, жазбай аттап өту әсте мүмкін емес ... ... ... ой” атты ... ... ... жарға тік,
Қарайлап тұрмын қай маңда.
Алдымда деуші ем бар бақыт,
Артымда ... ... ба?! ... бақыттар еліндесіз. Философиялық ой, сезім эмоциясы, ақыл, парасат
осы өлеңде кеңінен тыныс ... Өмір ... ... күн, ... ... сүю, әке ... қаламдас достар тағысын тағы өмірдің мәнді ... ... ... ... Арғы жағыңды шымырлатып, жүрегіңді жылата отырып,
қуантады.
Бағынан безген саялы
Еңсесін енді көтерді ой…
Балалық шағым баяғы
Бақытты шағым екен ғой! /12/
Өмірдің әрбір кезеңін ... ақын ... деп ... ... ... ... ... сағаттары ақынды толғандырады. Балалық шақтың
қимас күндерін ақын ... шарқ ұрып ... ... ... ... қайта
айналып келгені белгілі. Ақынмен бірге сен де ойланасың. ... ... ... бірі едім,
Қанағат қылмас барға онша
Алқынып асау жүрегім,
Асықтым жігіт болғанша
Созыппын ерте бекер қол,
Жандай-ақ мүлде жетпейтін.
Алғашқы мұңын әкелді ол
“Алғашқы ... ... ... ... ... тез ... өткеніне бір сәт болса да көңіл
аударады.
Әйткенмен:
Жо-жо-жоқ!
Керек жасымау
Қорқытша қобыз ... ... да ... ... ма екен ... зор ... /12/
Бізде кейбір ақындар көбінесе сентиментальизмге бой алдырып жатады. Ал
Жарасқан ақында ... ... жоқ. ... ... ... ... өмірдің
кезеңдерін жік-жікке бөліп береді. Күрсіну бар, түңілу жоқ. Өмірді ақын
шексіз сүйеді. ... ... зор үміт ... ... ... жазасыз”? деп сұрағанда, Блок ақын “Әлдебір тылсым
күш ... ... бір ... ... айтып тұрады, осы әуеннің
мазмұнына сай ... ... ... ... ... ... деп жауап
бермейтін бе еді.
Жарасқан ақынның “Жар басындағы ой” атты ... де ... ... туса ... өлеңдерінің ішіндегі өлеңі ол: “36 градус” болатын. Осы
өлеңі арқылы Темірхан поэзия әлемінен өзінің ... ... Жас ... келгенде өзінің 60 өлеңін әкелген. Блок соның ішінен сұрыптап тек
алтауын ғана таңдап алған ... Осы алты өлең ... ... ... септігін тигізді. Темірханның да поэзияға ... ... ... ... тең ... “36 градус” өлеңі болатын.
Балада да,
Алпысқа келген қартта да,
Кедейде де жүретін ылғи от қармап,
Хандарда да отырған тажал тақтарда,
Қорқақта да жататын жалғыз бас ... да ... ... ... ... да ... ... жас тіліп, -
Мейлі олар сапарласын,
тауларды,
шөлді,
Теңізді.
Мейлі олардың тұрағы болсын
Құландар жортпас құла түз,
бірдей екен бәрінің де қызуы
36 градус. /11/
Байыптап оқи ... ... ... ... бар. ... бәрі бір ... мен адам ... жаралған екенін ақын ұғымы ... ... ... байланысты 36 градус арқылы психологиялық параллелизм жасайды. 36
градус бұл жерде басты ... ... ол ... адам ... ... ... боран Сібірде сыңсып соқпасын,
елу градус
шыжыған ыстық түстікте қаңсып қақтасын
дегенмен бірақ туасы
жатпайды екен өзгеріп
адамның температурасы. /11/
Ақын түйсігі адамның ... елу ... ... бейнелейді. Бір
оқыған адамға осы өлең бірден түсінікті болмасы анық. ... ... ... ... ... ұғым осы ... ... градустың қызуы
қайната алмас суыңды,
бу ете алмас көліңді,
балқыта алмас темірді,
тұтата алмас ... бір ... ... сан жылап,
мың сан рет тойлаған,
мың сан рет ашкөзденіп,
мың сан рет ... ... ... аунақшып
36 градуста қайнаған. /11/
36 градус бұл жерде-адам.Дүниенің негізі де,мәні де ... бәрі де бір ... ... қылатынын ақын ойы ... ... ... философияға құрылған
өлеңдер,ақын Ж.Нажімеденов те де бар болатын.
Жұмыр жерде,
Мынау ұлы ... ғана ... ақ /15,116 ... ... ... түсінікті "Тамшы" сөзін адам табиғатымен
жырланса,Темірханда ол күрделеніп мейлінше тереңдей түседі.Тереңдігі- көп
көрменгенді,елден бұрын көру. 36 градустың өзін ақын ... ... ... сап ете ... таң –тамаша боласыз. Әрине,бұл үлкен
еңбектің,ізденістің жемісі болса керек.
Т.Медетбековтың "36 градусы"философияға құрылса,Ж.Әбдірашевтің
"Дала, сенің ұлыңмын"атты лирикасы ... ... ... ... ... ... ... арың-
маған да ар.
Кешір мені,
Кеш келіппін өмірге!
Кеш туыппын!
Кеш қалыппын!
Не амал бар? /12/
Бүгінгі қоғамда өмір сүріп жүрген, тарихын білмейтін арам ... ... ала ... ... осы шумақ. Лирикада қазақ
даласының ... ... ... анық ... Ақын ... ... болады. Егер ақын зар-заманда туса да, ерлікпен өлетінін
жасырмайды. Осы ... оқи ... ... елін ... ... ... озбыр
кейіпкерлер елестейді.
Өлеңнің идеясы патриоттық рухқа құрылған. Ақынның ішкі жан-дүниесі
лирикада айқын аңғарылады. Лирикалық қаһарман ... анық ... де ... бе ... ... ме едім ... Берлинге –
болған жоқпын қан майданда кешегі
болған жоқпын Қошқарбаевпен бірге. /12/
Шын ақын үшін өлең ... кету тым ауыр ... ол ... ... бар, бірақ ақын болмай кеткен жандар қаншалық. ... ... ... ... ... да, өлең ... деп танығанын байқаймыз.
Ақыны жоқ елдің бақытты болғанын да көрген жоқпыз.
Қаным сенен,
Жаным сенен от алды,
сен деп ... ... ... ... алдымен сен бермесең батаңды. /12/
Туған жер алдында тағзым ету әр азаматтың парызы. ... ... ... ... алысқа қанат қағып ұшуың да бекер. Соны сезген ақын:
Туған дала,
тынысымды кең ... көп ... ... емес –
менің тексіз болуым,
ұлы Абайды туған болсаң сен анық! /12/
Ақын Абайға арқа сүйейді. Абай әр ... ... ... Абайды сүйе
отырып, ақын өзінің де тегін емес ... ... ... ... де ... жоқ ... түк!...
Қалай ғана шыдаймын –
көз алдымда
жатса біреу шындықты шырылдатып? /12/
Ақын жаны ... жаны қас. ... ... ... ар ... ... Махамбет көзімен қарайды. Бүкіл жауыздық біткеннің елге
жасаған ... "бір ... бір ... ... ... ... Алты алаштың атынан аузы дуалы Едігеше сөз қозғайды. Ақын ... ... ... ... ... бір ... жоталанып,
Аярлықпен айқасқа жете барып,
безінді ме шындыққа болысудан ... де ... ... ... ... өмір ... ортада, сәл болсада саясаттың құрығы жеңіл
болды дейміз. Жоқ, ешқандай да жеңілдігі жоқ. Тарихты бағамдасақ, ... ... ... ... сияқты тұлғаларымыздың қылышынан қан
тамып тұрған кеңес үкіметінің ... ... мерт ... ... көз ... Жарасқан мен Темірхан сияқты ақындарымыздың намысын
оятпай қойған жоқ. Қайта бұл кез ... ... ... ... күн бетіне шыққан кезі. Оның дәлелі 1986 жылғы
желтоқсан оқиғасы.
Ж.Әбдірашевтың ішкі күрсінісі, толғанысы, ... осы ... ... көрінеді. Бұл ешкімге ұқсамайтын ақынның өз бейнесі.
"Махаббатсыз болашақ жоқ, махаббат ... ұлы ... ұлы ... ... ... /16, 233 б/. Махаббат тақырыбына қалам тербемеген
ақын - жазушы кемде-кем. Дегенмен, кім қалай жазды?, кім махаббатты ... ... ... ... + ... = Махаббат" атты өлеңі нәзік ... Ақын екі ... ... ... ... арқылы
бейнелейді.
Түкпірінде жүректің үн жата ма, -
жарар ма екен мен ... жыр ... ... ... қабылдап ал –
Келді саған екі жас, бір махаббат. /11/
Ақын көңілі жастарға тілеулес. Бұл өзі ... ... ... сәтінде туса керек. Заманның қатал, жауыз сынақтары екі ... ... ... екен деп ... ... ... әжім бетке,
Қолын жайып, көл ғылып жасын төккен.
Мақсатына ... ... ... енді Айбаршын, Асылбектер. /11/
Қазақ халқындағы ғашықтық жайлы лиро-эпостық жырларда трагедиямен
аяқталған сәттер көптеп кездеседі. ... Қозы мен ... Қыз ... ... ... пен ... сияқты қосыла алмаған ғашықтар қаншалық. ... екі ... ... ... ... ... ... арифметикам" атты өлеңі бүгінгі ... ... ... ... ... десе де болғандай.
О, махаббат,
сегіз әріп,
бір арман!...
О, бір арман,
Қырық қыздан құралған!
Тебіренсем,
толғасам,
бір қыз болып жолығасың сен қашан? /12/
Құмарлық жырын біз теріс ұғынбауымыз ... ... ... Абай,
Мағжан т.б. ақындар да толғаған. Ақын қиялы бұл жерде тым биікте, ... ... ... тербеледі. Шәкәрімше:
Бақытсыз жүрегім жалындап жанып тұр,
Үмітті тілегім орынсыз қалып тұр.
Ақыл, қайрат, сабырдың бәрі кетіп,
Адасқан асығың мұңлы әнге салып тұр. /17, 29 ... ... ... ... Үміт бар. ... бұл жерде
екінші орынға шегеріледі.
Қылығың жүр,
шат үнің жүр бір қызда,
бұрымың жүр,
ақылың жүр бір қызда,
Келімің жүр
анарың жүр бір ... ... жүр бір ... ... ... сіз де бір тылсым күйге, саф алтындай таза сезімге ... Ақын ... ... де ... әлде ... ... ... берген сезім күшін ... ... ... ... дүниенің бас июі тиіс. Ақындарымыздың асқақ толғамдарын
ой елегінен ... ... үшін ... ... ... біз ... ... ақындарымыздың біршама ой деңгейін, өмірді
қалай түсініп, шығармасына арқау еткенін азда болса ... қой деп ... ... ... ақын ... биік парасатқа жетуі.
Махаббат лирикасымен ... өзін ... және ... ... де ... алып жүретін өлеңдер қазақ поэзиясында көптеп кездеседі. Осындай
жалынды жырларды ... ... жиі ... ... ... ... сияқты өлеңдері кез-келген оқушысын аурап
алатынын, жасырмау деген өлең жүрекке жылы тиіп, ... ... ... мені ... ... садағасы сөз деген...
Мен өмірге бір-ақ келген ақынмын,
Неге мені теңейсің сен өзгемен.
Бұл мақтаны емес. Ақынның шыншыл сезімі. Өз-өзін ... ... ... ... Өлеңнің әсем музыкасы, иірімдері, шабытты кездердің
сәтінде туса керек. Қасым Аманжоовтың «Өлеңім өзіме тарт» дегені ... ... ... ... ... бөле ... алмаймыз. Ақын:
Бұл сырымды қашан сенен бүгіппін,
Біле-білсең біруге ұқсап жүру сын.
Мен ... ... ... ... ... ... келген сұлусың!
Ақын өзін ерекшелейді, ... ... ... ... да қалыс
қалдырмайды. Өзін өзгелерге мойындату, ол бір қиынның-қиыны.
Қайталанбас үнін қосқан құсқа сан,
Табиғаттың ... ... ... мен ... ... ма ебік бірімізді біріміз?!
Жақсыны жақсы ғана түсінеді, бірімен-бірі тіл ... ғана ... ... ... Қас ... ... дос ... да көрген жоқпыз. Әр
адам өзінше ерекшеленеді. Сол ерекшелік ... ... ... ... ... ... ... ұқсамау. Әйтпесе біз мына
өмірді қызықтауда, өмірдің мағынасын түсіне де ... ... үнің ... елік ... ... сол базары-ай,
Ерте тарадың!...
Есейе келе
әзііліңменен өртесең,
салмақьты көзбен қарадым!...
Өлеңнің қызықты да, сүйсіндіретін кезі болашақты еске ала ... ... ... білу ... үшін ... ... ... тұрар ма?!
Шашындай сенің шатасып жаты ол-дағы!...
Ендік те кеттік екеуміз-екі мұнарға
Тағдырға беріп тізгінімізді қолдағы!...
Жүрсеңде жағып басқа ... ... ... ... ... ... ... жас төкті, арманым болсам деуменен.
Тағдырдың қатал ... ... жете ... ақын үшін ол да
өкінішті. Алыста ... ... еске алып ақын ... ақын ... ... ... ... қимау тағы бар. Махабаттың жалыны оған осы өлеңді де
жаздыртты. Егер осы ... ... ... жай ақын ... қалуы да
мүмкін бе еді, кім біледі.
Бақытқа бастар басымды тігіп жолға өзге
Бекіндім десең-саған серт!
Өлеңіммен өзегіңді өртеп сол ... ... ... тағы бір ... танитын болсақ ол өлеңнің бастауын
драмалық ... ... ... де, ... ... ... үшін аяғын қоюластырып жібереді. Бұл өлеңінде ақын бейнесі мейлінше
тәкәппар. Ләйліге ғашық болған Мәжнүндей ... дала ... ... ... қарамай қойған сұлуды өлеңнің құдіретімен мойындатады.
Балалық махабатқа саяхат жасау әр ... ... ... ... ... ... ... сыр шерттеу мүмкін емес. Т. ... ... атты ... өз ... ... өрті ... ... Өмір шындығы көркемдік Фениксінде қалықтайды.
Әлі есімде сол көктемнің сол түні ... ... ... ... сол ... ... ... сонда:
Өз демім.
...Жап-жалаңаш бұтағына ағаштың сөйлем болшы жапырақпен жазылған.
Көктеп шығып жатты сенің сөздерің.
Образы ақын әдемі жасаған. Сүйген сәулесін ол өзінше ... Енді ... ... ... ... тасып қан
Сол сөйлемді ақын жүр
Бұтағынан ағаштың
Көктем махабаттың ... ... ... кез. Ақын ... ... ішкі сезімін табиғаттың әсем ... ... ... ... ... ... ғана алып өмір кеткен.
Темірхан Медетбекұлының “Сырым бар саған ... ... орын ... ... ... айтуымыздың да өзіндік ... бар. ... ... ... ... ... біздің
қолымыздағы “Аңқа кептірілген аңызақ” атты жыр ... ... ... ... еді.
Біріншіден бұл таңдамалы-ақынның ... ... ... де, сол ... ... ... мен ... да,
қысқасы, ақындық өсу, толысу, қалыптасу, дербес стиль табу ... да ... ... ... ... есептің, татымды есептің нақты
көрінісі.
Екіншіден бұл ... ... ... ... ... ... да сол ... кеңестік кезеңінің ... яғни ... әрі ... бір ... ... лайық
шежіресі мен шыңы да болғандығын дәл ... ... ... ... ... ... ... бұл таңдамалы-Темірбек Медетбекұлы тәрізді ұлы ақынның,
кемеліне келген кесек ... ... да тың ... ... өзек ... ... мол көшелі де келісті жырлар беретініне
риясыз кепілдікі, күмән тудырмайтын өршіл ... ... ... ... ұялататын. Сезім-тоғыз өлеңдер жинағынан сұрыпталған осынау
таңдамалының өн бойынан біз бұл арада таланттың нағыз бір ... ... мен ... ... ... ... ... шындығы
айқасады жүрегімнің үстінде!
немесе:
Жүрегімде жатыр жүк болып салмағы-
адамдардың ой-тілегі,
арманы…
болмаса:
Өмірге сен не ... ... ... ... ... ... ... енді келер күн?
Жүгі қандай сен әкелген өлеңнің?-
деген үзінділердің өнбойындағы ақындық дүниетаным мен биік ... пен ... ... ақындық дара метафоралар мен
машықтар, поэтикалық ересен қуат пен ... ... ... бар ... атты ... ... бір ... тамаша бір заңдылыққа,
тамаша бір ... ... жаңа бір ... көтеріліп, Темірхан
Медетбекұлының қазіргі қазақ поэзиясының керуенінде ... ... ... ... ... көші бар ... ... дәлелдеп берген.
Солай бола тұра ақын осы таңдамалыға енген бір өлеңінде:
Көрген емес көкірекке дем пісіп!
Кетеді ғой жеңіл ойлар желге ұшып,-
Жауап бер деп әр ... ... ... ... ... ... жауап іздеймін деп сарсылып,
көкіректі қоздатады қанша үміт...
Елді ... ... ... ... ... ем леп ... ... арман-мұратына ақын Темірхан абыройлы жетіп отыр.
Таңдамалы кітабы арқылы жеткен тұғыры ... әрі нық ... енді ... ... ... атты жыр ... одан сайын биіктеп,
одан сайын ... ... ... ... жыр ... ... сол ... ірілігін мейлінше айқындай түскен, мейлінше асқақтата ... ... ... да ... ... ... емес. Өйткені, бұл ақын
Темірхан Медетбекұлының ... жыр ... ... ... ... мұны-
кеңестік дәуірдің көбісі сөгіле бастағаннан бері ақын көкірегінде әріден,
ертеден жинақталған қордаланған ... ... ... мен ... ... әрі ... ... нақты
көрсеткен біртұтас жыр кітабы дегеніміз әлдеқайда әділ, әлдеқайда ... ... Ал ... жыр ... ... болмысы көбінесе ақындық
дүниетанымның ақындық дара концепциясының, ақындық дара стильдің кемеліне
келуіне тікелей байланысты. Өйткені біртұтас жыр ... ... ... ... тундылардың тек тақырып аясының шартты түрде құнтталуына,
сұрапталуына, ойластырылуына ғана емес, ... ... сол ... ... ... әрі ... өзара жалдандыра,
толықтыра, ширықтандыра, түсетін ішкі иірімдеріне терең ... ... ... ... ... ... сәйкес мұның
мысалдарын келтірсек:
үш балапан машинаның төсінде,
ана торғай машинаның соңында.
Үзіліп-ақ кетер ме екенг төзім де!
Көріп соны жас ... ... ... ... ... ... ана ... безілдеп.
Көрмейінде тас тығылып, тұншығып,
Кетесің ғой мың бүгіліп,
Мын сынып-
шыр-шыр ... етіп ... ... ... ... ... ... түсті соққы алып.
Қақтығысып қалтай күлкі арсызбен,
Жатты сол күн несин күлкі сотталып!
деген;
болмаса:
... Тірі киік таба ... тас ... ... ... сол күйіктің
дәл осы мына далам күйіп тұр!
Әлдеқандай мылтық даусы естілсе,
Дір етеді тас мүсіні киіктің!-деген;
тағы да:
Ақын ... ... адам бола ... ... қалт-құлт етіп амалдап,
Кертартпалық жатып алса табаңдап,
Тұрса біреу қауіп күтіп алаңдап,
Ақын қалай бақытты адам бола алмақ?!
біреу жүрсе-
көрмей жасын-жарықты
біреу ... асыл ... ... ... бола ... ... ... сөздер аралап,
Таратқан үнін жаршы ғып,
аспанға тұр ол
ғаламат
шприц құсап шаншылып.
Әлемні шаттық,
шерін ... ... де, ... әнін ... ап тұр ол ... ... ... де!
Құлағын тосып өмірге
әр үнді аулап өмірге,
сорып ап соның бәрін де
егеді ол тура ... ба ... ... боп ... ... қазір әлемнің
Шаттығымен жазылып,
Қайғысымен ауырам! – деген жолдарды оқып көріңіздерші. Біз саналы
түрде молынан әрі ... ... ... жыр кітаь\бінің бітіміне тән
өзгеше сипаттарды әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... толық дәлелдейді. Бұл орайда жыр
кітабіндағы өлеңдердің не біреуін толық келтіріп шектелуге де, не ... ... де еш ... ... ... ... ... аңызақ” жыр
кітабындағы өлеңдердің не біреуін толық келтіріп шектелуге де, не барлығын
қатарынан келтірсек де еш ... ... ... ... ... ... “1937 ... поэмасымен бірнеше балладалардың барша өлеңдерден
түгелдей дерлік әртүрлі ситуацияны, әрқилы ... ... ... ... өлең өмірінің әр алуан сипаттарынан да мол ... ... ... Ақын ... ... ақын шамырқанса шамырқанып, ақын
шырқыраса шырқырап, ақын ширықса ширығып шыға келеміз. Бір ... ... қала ... Бір ... ... қарсы бола алмаймыз. Тек
ұдайы ақынмен бірге күінеміз, бірге күрсінеміз, бірге аһ ... ... ... ... ... ... ... ақын
поэзиясының драматизмы мен трагизымы бізді осылайша еріксіз ... ... ... еріксіз билеп алады.
Ж.Әбдірашев пен Т.Медетбековтың шығармаларына стильдік ... ... ... мән ... ... поэтикалық тілі үлкен
проблемалардың бірі десек қателеспейміз. Бұл зерттеу ... ... ... жөн ... ... шеберлік өрнектері.
Ойы нәрсіздің тілі де әрсіз.
Л.Н.Толстой.
Лирика өзінің табиғатында сезім мен ойдың поэтикалық нәтижесі. ... бұл ... ... формула тұрғысынан қарағаны ... Әр ... ... ... қарау заңды құбылыс. Ақынның
өлеңдерін теңеу, эпитет сияқты троптың түрлерін іздеп қарастыру дұрыс ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... әр
шығарманың бойында біздің дәстүрімізге күнделікті сіңіп кеткен сөздер тағы
бар. Мысалы: "Жалынды жүрек", "ақша бұлт", ... күз" ... ... ... ... қазір сүйсіндіре алмайды. Бұлар біз үшін сөздің
архаизмге ұшырағаны ... ... Біз бұл ... ... пен
Т.Медетбековтың жаңашылдық тұстарын, даралық сипаттарын қарастырмақпыз.
Кейбір ғалымдар өлеңді экспрессивті айшықтармен бояуланғанда ғана ... ... ... деп тұжырымдайды. Бұлай қарасақ, ол біржақтылыққа
апаруы мүмкін. Осындай біржақтылықты А.Чичерин қуаттамайды. ... ... " атты ... оқып көрейікші.
Қаршадай кезден аңсарым болған ақ құсым,
Түсімде ғана тіл қатқан болашақпысың?...
Тозағымбысың,
азабымбысың,
әлде сен
бейуақта келіп, басыма қонған бақпысың?
Естілген едің сырын ... ... ... ... ... болып сыңғырлап.
Тойға да бардым,
ойға да қалдым,
мен сені
келемін іздеп, ... ... ... ... ... ... экспрессивті сөз жоқ. Бірақ одан поэзия жұтап та тұрған
жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дегенде де
өлеңнің көркемдік компоненті жекелеген элементтен тұрмасы хақ. "Әдемі
сурет" эпитеті мен ... ... ... өлең ... көркемдік мән
беріп тұрғаны анық. Біз ... ... ... бөлек қарастырғалы
отырғанымыз жоқ. Сөз жоқ, бұл ... ... ... ... бір
деңгейде қатысы бар, алайда ақындық тұлға бой ... ... ... ... керек. Сонымен қатар "тойға да бардым", "ойға да ... ... ... ... ... ... ... өзінше көркемдік мән
беріп тұр. Жарасқанның сезімді дәл жеткізудегі тәсілі ап-айқын ... осы ... ... ... Ал Темірхан ақын әрі қарай
творчествалық ізденіс жолдарына ... ... ... ... әрі ... ситуацияларға, тартыс, оқушылармен диалог, ... ... ... ... ... ... жолдарға түсіп кетті.
Баста – каска, қолдарында нән қолғап.
Мұнаралар – ... ... ... көр ... мың метр ... тұрбамен
жатады олар жер үстіне ән жолдап. /11, 23 б/
Осы "Мұнайшы барлаушылар" атты Темірханның ... ... жоқ. ... ... ... ... өлеңнің ерекшелігін интонация
құрап тұр. Ақынның тыныс алуы, тоқталуы- бәрі ... ... ... ... ... ... екпінге мән берсе, ал мына өлеңде ... ... жоқ. Тек ... ... ... ... ... желдей ғана
баяу табиғат құбылыстары сияқты болып көрінеді. Зерттеліп ... ... ... ... екі түрге бөлінеді. Алдыңғысы екпін
мәселесіне ден қойса, кейінгісі интонациялық кідірістерге көңіл ... ... ... ... да ... да көптеп
кездеседі. Екеуі де ... ... ... ... ... ұрмайды.
Мәселен, Жарасқанда:
Ей, Уақыт,
домалатқан Жер шарын,
Қабағыңа қарай-қарай ... ... ... қанша мың. /12/
Экспрессивті сөз бұл жерде өлеңнің құрылысына кедергі жасамайды,
қайта ... ... бола ... ... кейде өлеңнің көркемделуіне
септігін тигізіп ... Осы ... ... ... ... не осы? Ол осы қайталаулар ... ... ... ... ... Мәселен, "мұздап-сыздап", "қарай-қарай" тіркестері қайта
өлең құрылысына, өлеңнің ... ... ... ... ... жаңалық
емес пе. Оқушыға түсінікті болу үшін тағы осы сияқты бір ... ... ... ... жыр ... ... ... мынау бәріне,
бәрі,
бәріне
кірісу керек,
кірісу керек шын ақын! /12/
Осы өлеңде қандай ... бар. ... тың ... ақын ... ... шебер пайдаланған. Бұл-ақынның даралығы.
Егер бізге жаңалық дейтін ұғым керек болса, осыдан-ақ іздей ... ... ... өлеңді "өмірде бәріне кірісу керек шын ақын" деп алатын болсақ,
онда көркемдік ерекшелігінің тым ... ... ... ... қадағалап қарайтын болсақ, ол Темірхан ақында да көптеп кездеседі.
Екі ақынның ... ... екі ... ... тән тілі бар. Ол басқа
ақындарға да ұқсамайды.
Қызғаныш-ай,
бірісің қасіреттің!
Қаншама рет ... осып ... сан ... ... айласы бар,
қызғаныш-ай
бірісің қасіреттің. /11/
Осы жерде "ай" сөзі өлеңнің мән-мағынасына құрылысы жағынан үлкен
септігін тигізіп тұр. Теңеудің де ... ... ... ... айта
кеткен жөн. "Қызғаныш-ай" сөзі шумақта екі рет қайталанады. Одан лирика
жамандық көріп тұрған жоқ. Қайта ... ішкі ... ... ... ... артық айтқандық емес.Еліктеу жағынан Жарасқанның балаң ... ... көп. ... ... ... ... кейбір өлеңдерінен мен
мұндалап тұратыны өкінішті. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сусар болдым
Қатқанда қақтар шыңға. /14, 68 б/
Жарасқанда:
Мен саған көрінсем деймін –
Қайта оралмас уақыттың ажары болып!
Мен саған ... ... ... ... базары болып. /12/
Іздей берсек мұндай ... ... ... да ... ... ... ... ақын осы жүйемен кетті деуге болмайды. Ол
кейін өзінің ... ... Оның ... біз ... ... әлгіндегі
айтқан жақсы, шабытты өлеңдері. Теңеу, эпитет, метафора ... ... ... ... ... ... ақындарымыздың екеуі де қалыс
қалмаған. Және ол жүрегіңді тебірентпейтін, басқалардан күнде көріп жүретін
сөздер ... ... ... ... Мысалы, Т. Медетбековтың "Күзгі
көңіл" атты өлеңі тым тереңдікте жатыр. Тереңдігі ... ... ... ... ... салыстырады. Біз мұны әдебиетте кейіптеу
тәсілімен ... ... ... ... ... "Қыс" деген
өлеңінде, Мағжанның "Желі" ... ... ... ... бола ... ... да салыстырып көрейік.
Абайда:
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр-мылқау танымас тірі жанды.
Үсті-басы - ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап ... ... ...... аяз бен ... құдаң – қыс келіп әлек салды. /18, 99 б/
Мағжанда:
"Келдім – ұшып ғашықпын,
Бір сүюге асықпын.
Мойның бұр мендей әуреге!" –
Дейді де ... ... алма ... ... кеудеге. /19, 145 б/
Темірханда:
Күз жылайды, күз жылайды түнімен,
тұнжырайды күнімен, тұнжырайды түнімен. /11, 47 б/
Тағы бірінде:
Жел жатыр көктемде
алып денесі,
малынып көк ... /11, 80 ... ... ... жердің "көк терге ... ... ... ... меңгеру байқалады. Бұл Абай, Мағжан дәстүрін бойына
сіңіргеннің жемісі. ... ... ... ... да көптеп
кездеседі. Ал оны Темірхан сонау ... ... ... болатын.
Ал енді мына өлеңге қараңызшы:
Тегістеліп аңғарлар да, жолдар да
аппақ ... ... ... ... ... аппақ шәлі жамылған
дайындалам бару үшін орманға. /11, 96 б/
Сіз аппақ шәлі жамылған дегенде ... ... дала ... Ақын ... ... пайдаланған. Оның сезімдік көңіл-күйі,
сағынуы мен ... ... ... қалай айшық табады десеңізші. Ұйыған
сүттей дірілдеген сезім оның ... ... ... ... ... тілдік, образдық, жанрлық ізденістері негізінен қара
өлеңнен ... ... ... ... ... ... да, ... отырған Т. Медетбеков те, қара өлеңнен бастаған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... қара ... құдіретім, онда бір
сұмдық сыр бар естімеген" дейді. Қара өлең арқылы ... ... ... ... ... көтерілді, өзінің қолтаңбасын тапты. Әр творчество
тағдыры тарам-тарам. – Таланттың жетелеген ... үй ... ... ... ... ... ... бастап, эпиграммаларға дейін ізденісі
мол еңбек деп айта аламыз.
Қара ... ... әр ақын ... ... ... ой ... өнерлік дәстүр, тілдік жанрлық ішкі ерекшелігіндегі ізденістері ... ... көре ... ... ... ... ... бір дауыл еседі ерен...
Жанарыңда найзағай семсер сілтеп,
кеудесінде қара бұлт ... өлең /12, 32 ... ... қара ... буын ... ғана роль ... тұрған
жоқ. Негізгі тетік сол ... ... ... ерекшеліктеріне
байланысты кейбір факторлардың да нәзік үндесуінде жатыр. Бұл ... ... ақын ... кең әсер еткендігі деп білеміз.
Сөз жоқ, қара өлеңнің жалпы ырғақтық ... осы буын ... ... ... ... береді. Жоғарыда аталған ақындарымыз
Төлеген, Мұқағалида да он бір буынға лайықталған ... де ... ... ... үн жетіп жатады. Бұлардың арасын ... ...... ... ... келгенде әр ақын стильдік
даралық таныта алады. "Ақын ... ... т.б. ... арқылы біз
Жарасқанның стильін бірден-ақ тауып аламыз.
Айтылмай кеткен ... ... ... ... өлеңдері тым
тереңге кетеді. Жарасқан лирикасына ... ... ұғым жат. ... тынысты ақын. Айтар ойын екпіндетіп, селдетіп ақтарып салады. Мына бір
өлеңге үңілсек:
Демалыстың дәмін біраз татқым кеп,
Жағажайда – ... ... ... ... Сіз ... ... тек ... сезіммен көрсеңіз, Жарасқан
шығармашылығында қорқынышты көрініспен ... ... ... ... ... ... теңейді. Жарасқан құшағын айқара
ашып, күндегі көрініспен ... ... Тың ... ... ... де Жарасқан шебер пайдаланғанын көреміз.
Естің де майда самал боп,
сезімнің гүлі дір етті ...
Ұсындым саған,
амал ... ... ... ... білетін "жылы жүрек", "жалынды жүрек", "жапырақ жүрек" т.б.
эпитеттерді жақсы білеміз. Ал "дал-дұл жүректі" ... ... ... ... жоқ шығар. Бұл жерде құрғақ баяндау ... сол ... ... хабар беретін лирикалық лепті баян бар. Мәселе, сонымен бірге сол
эпитетті автордың қалай пайдаланғанын сіздің ... ... Егер ... ... таяқ ... "мен ... ... тұрса, құны
болмас та еді. Жаңалық та сезілмес еді.
"Вопросы литература" журналына берген жауап ... ... ... ... ... поэтика мәселесіне арнап айтпаса да, оның
түбегейлі ... ... ... ... ... ... что писать надо так,
как ... теми ... ... ... что ... надо
естественно. Я привожу людей в удивление, когда ... что ... ... ... словари синонимов. Но, видите ли, для меня самая
большая трудность ... в ... ... а вот от ... ... ли текст к литературе или нет , в ... ... ... /20 ... ... үзінді теоретиктердің пікірі емес,бүгінгі әдеби
процеске көркем творчествосымен ықпал жасап отырған ... ... ... Кім ... да, ... ... ... бар екенін ешкім
жоққа шығара алмайды.
Шын мәнінде "дал-дұл жүрек" бұл бір ауыр ... ... ... ... ... ақын ... ... бұл халқымызға етене тән ... ... ғана ... сіңіп кеткен сөздерге ұқсас, ... ... Яғни ана ... астарлы құдіреті ғана ұлттық сипатқа
тереңдеп бойлай алады. ... ... ... де, ... де, ... ... ... сіңіретін де – тіл екен.
Біздің айтайын деп отырғанымыз – бір тыныстың ішіндегі автордың дөп
сөз сипаттауындағы эпитет сыры ... Яғни ... ... тал ... ... ... ... ой ұштайтын ақын әлемдік ... ... ... сезгіш ақын биікті де, шындықты да өз ... ... ... ... ... солардың атынан қозғайды. Сөйтіп ақын
өлең өнер қақпасын ашқанда бүкіл халқымыздың қасиетті ... қоса ... ... ... ... ... дүниесін тебіреніп жырлағанда,
желбуаз сөзге ұрынбай, ... ... ... ... ... ... кете бермей, халықтық деген ... ... ... ... ... жарылыс" атты Ж.Нәжімеденовке
арналған өлеңін алып қарайықшы:
Жарылды ақын жүрегі.
Жарылды ... ... ... ... ... ... ... солқылы.
Бір аунап түсті сол кезде
қошалақ құмның қырқасы,
домалап кетті сол кезде
Алатау шыңның бір тасы. /11/
Өлеңнің құрылысы-шалыс ұйқас. Өлеңнің тілі ... ... жоқ, шуы жоқ ... ... ... ... Бірақ сөз құрауы, образ
жасауы ерекше. Ерекшелігі интонация арқылы үлкен дүние береді. Және ... ақын ... ... ... ... сай ... де
алшақ кетпейді. Оны айтып отырған себебіміз, ... ... ... ... ... метафора жасаған. "Қошалақ құм" қазақ ұғымынан алшақ кетпеген.
Қайта оқушысын өзіне тарта білген. Сол ... ... көк ... ... беттескен,
тұр мынау өмірге
бір өлең...
бір өлең жетпестен. /11/
Осындағы ... ... көк ... ... ... ... ... сипатқа иелендіру Темірхан шығармашылығына тән қасиет дей
аламыз.
Темірхан өлеңдері көбінесе сюжетке құрылады. Қай шығармасын ... ... ... да, сол тақырыптың мәнін ашуға тырысады. Оған ... ... ... өлең", "Бейтанысқа" өлеңдері.
Тақырып таңдап ... ... ... кететін ақындарымыз қаншама? Ал
Темірхан болса ондай дүниелерге бой ... ... ... ... бір шумағын оқып көрсек:
Қаланып бір қалған бетон - өлеңдей,
тұрмыз қазір көп қатарлы әлемде...
Оң жағым да, сол ... да ... ... - ... де ... де. ... ... өлең жазғанда тақырыптық ... ... ... етіп алатын сияқты. Олай жұмыс жасау ақын үшін ... ... ... ... ... ойдағыдай болып шықпауы да мүмкін.
Ж. Әбдірашевтың синоним сөздерді шебер пайдаланғанын айта ... Және сол ... ... ... ... ше? Онда ... ... Орыстың
Пушкин, Лермонтов сияқты ақындары етістіктен қатты сақ болғанын білеміз.
Алайда сол етістіктер ... ... жат ... ... ... атты ... дәурен,
балғын дәурен,
бала дәурен,
алыстап бірте-бірте барам-ау мен.
Жанымды,
сенің апппақ жүрегіңді
бұзумен,
бүлдірумен
Жаралаумен.
алыстап бірте-бірте барам-ау мен. /12, 157 ... ... ... сөздер өріп жүр. Бірақ поэзия бар. "Бал
дәурен, балғын дәурен" ... ... бола ... ... ... эпитет
құрап тұр. "Бұзумен", "бүлдірумен", "жаралаумен" деген синоним ... ... ... бола ... Егер осы ... басқаша құратын болсақ,
біз, сөз жоқ, Жарасқан стилін көре алмайтынымыз айқындалады. Бұл ... тың жол. ... ... ... ... айтқандық емес.
Көріп отырғанымыздай, зерттеліп отырған екі ... да ... ... ... ... тани алатын дарабоздар.
Қорытынды
Біз Т.Медетбеков пен Ж.Әбдірашев шығармашылығын ... ... ... қарастырдық. Олардың қазақ поэзиясына не
берді?, несімен қымбат? деген сұрақтарға жауап ... ... ғана ... ... қатар алдыңғы аға буын салған ... да ... ... ... ... ... ... Т. Медетбеков
пен Ж. Әбдірашевтің ықпалы қалай әсер еткендігі туралы да қалыс қалған жоқ.
Әрине, Ж. ... ... ... ... ... ... өз ... жеке бір зерттеуді қажет етеді. Сондай-ақ ақындарымыздың
поэмаларын ... ... та, ... шаш ... ... ... ... түрлері, ақынның тілі туралы да біршама сөз
қозғалды. ... қара ... ... ... қалай
қолданылды, өзге ақындардан несімен ерекшеленгені ... да ... ... ... ... жағынан ұқсас тұстары да
еңбекте аз ... жоқ. ... ... мен жарық көрген
шығармалары туралы да сәл тоқталып өттік. Ж. Әбдірашев пен Т. ... ... ... мәңгі қалып, қалықтай беретініне кәміл сенеміз.
Реферат.
Жұмыстың тақырыбы: Ақындық даралық / Ж. ... Т. ... / ... ... ... ... Кейіптеу, метафора, синекдоха, теңеу, лирика, экспрессивті
сөздер, эпитет, автор, ұйқас, ырғақ, буын.
Зерттеу нысаны: Лирикаларына үңілу.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Ж. Әбдірашев пен Т. ... ... ... ... ... ... әсер еткенін анықтау.
Жұмыстың жаңашылдығы: Ж. Әбдірашев пен Т. Медетбектің лирикалары алғаш рет
ғылыми жүйеде, әдебиет теориясы ... ... ... Бұл ... үшін ... ... ... материалдардың жалпы көлемі: Лирикаға қатысты атаулар-25,
метафораға қатысты-3, эпитетке қатысты-4, экспресивті сөздер-7.
Жұмыста қолданған дерек көздері: Әдебиет теориясы, интернет жүйесі, көркем
әдеби ... ... ... ... еңбектері.
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.....……3
Негізгі бөлім
I тарау
Ақындарымыздың поэзиясын зерттеу тану мәселесі .....……4
II тарау
Лирикалық қаһарман әлемі
...............................................…….8
III тарау
Көркемдік ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлеген Айбергенов2 бет
Ақындар айтысы13 бет
Батыр-жырау Қожаберген туралы230 бет
Сәкен Сейфуллин13 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Жеке адам психологиясы10 бет
Жеке даралық психологиясы10 бет
Интеллект және тұлға7 бет
Этнопедагогикалық зерттеу әдістері және өзге ғылым салаларымен байланысы2 бет
Әр адам — қайталанбас тұлға4 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь