Философия тарихындағы адам мәселесі [ 23 бет ]

М а з м ұ н ы

Кіріспе.

1.Философия тарихындағы адам мәселесі........................... 3-8беттер.

Негізгі бөлім.
а).Қазақ топырағындағы қалыптасқан философиялық ойлардағы адам мәселесі...................................................................................... 9-13беттер.
ә).Әл-Фараби философиясындағы адам мәселесі............... 14-18беттер.
б).Ахмет Иассауи дүниетанымындағы адам мәселесі........ 19-22беттер.
в).Абай философиясындағы адам мәселесі...........................23-35беттер.

Қорытынды.............................................................................. 36-бет.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.................................................. 37-бет
Кіріспе.

Философия тарихындағы адам проблемасы.
Адам мәселесі философия ғылымымен құрдас десе де болады. Бұдан философияның өзі сонау көне замандағы ойшылдардың адам жөніндегі, оның дүниедегі атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан туғаны дәлел бола алады. Атақты философтар Платон мен Аристотель философиялық ойлардың психологиялық негізі адамның өзі түсінбейтін, түсіндіре алмайтын құбылыстарға ең алғаш таңдану, таңырқау сезімдерінде жатыр деп болжам жасады. /1./
Философияның мәселесі – бұл сананың, рухтың табиғатқа, материяға субъективтің (адамның) ішкі дүниесінің объективтікке (сыртқы дүниеге) қатынасы. Адамның сана-сезімі мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетанымының және оны өзгерту қабілетінің өзін қоршаған ортаға қатынасы қандай, табиғат пен қоғамның адамға, оның ішкі дүниесіне тигізетін әсері қандай-осының бәрі философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.
Философиядағы адам мәселесі (оның шығу тегі, мәні, табиғаты және қоғамдық өмірдегі ролі) фундаментальдық философиялық тақырыптардың бірі болып табылады.
Адамды философиялық тұрғыда түсінудің іргетасы осы қалыптасқан түсініктер, идеялар, образдар мен ұғымдар негізінде және қалыптаса бастаған философия мен мифология арасындағы сұхбат нәтижесінде қаланды. Дәл осылайша адам туралы алғашқы ілімдер ежелгі Шығыс елдерінде пайда болды. Адам туралы алғашқы идеялар философия пайда болғаннан көп уақыт бұрын айтыла бастады. Бұл туралы біздің заманымызға дейін жеткен мифтер (аңыз, әпсаналар) мен алғашқы қауымдық діни түсініктер мәлімет
береді. Аңыздарда, әпсаналарда, мифтерде табиғаттың, оның болмысының мақсаты мен мәні қарастырыла бастайды /2./
Ертедегі Шығыс ойшылдарының көбі, өздерінің философия жүйелерінің негізгі өзегі етіп тікелей адам проблемаларын алған. Көне замандағы Мысырлықтар философиясының объектісі құдайлар мен әділеттік мәселесі деп біледі. Бұдан 25ғасыр бұрын өмір сүрген әйгілі Қытай философы Конфуций өз ілімінде адам, «адам-сүйгіштік» /жэнь/ проблемасын алды. Оның түркі тұжырымы ретінде «аспан» концепциясын алуға болады, өйткені ол әлем мен адам дамуын анықтайтын тек табиғат бөлігі ғана емес, жоғары рухани күшті де білдіреді. Оның философия


/1./ Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 68бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 234бет.
негізін адам, оның өмірі мен тіршілігі құрайды, яғни антропоцентристік сипат алады. Ол аспан мархабатымен белгілі бір этикалық қасиеттерге ие болған адам мораль заңына –даоға сәйкес қылық жасауы тиіс және бұл қасиеттерді оқу үрдісінде жетілдіруі тиіс деп жазды. Оқытудың мақсаты Конфуций концепсиясына сай «идеялды адам», «қайырымды ер» (цзюнь-цзы) деңгейіне, жету болып табылады. «цзюнь-цзыға» жету үшін әрбір адам бірқатар этикалық принциптерді сақтауы керек. Олардың ішіндегі «өзіңе қаламағанды өзгеге жасама» деген ережесі сай отбасы мен мемлекеттегі адамдар арасындағы идеалды, қатынастар заңын білдіретін өмір концепциясы (адамшылдық, имандылық, сүйіспеншілік) болып табылады. Конфуций және оның ізбасарлары ілімі мен қатар ерте қытай философиясындағы келесі бір бағыт-даосизмді де атап өтуге болады. Оның негізін қалаушы Лао-цзы саналады. Даосизмнің түпкі идеясы дао туралы ілім. Доа-бұл жекелеген адамның қылығы және ойлауымен қатар, қоғамның, табиғаттың көзге көрінбейтін, барлығын қамтитын заңы.
Ежелгі үнді әлемдік жанның бөлігі ретінде пайымдалды. Жанның көшуі туралы ілімде тірі жандар (өсімдіктер, жануарлар, адамдар) мен құдайлар арасындағы шекара және өткелі. Алайда өзінің эмперикалық болмысындағы құмарлықтың азат болып, еркіндікке ұмтылуы тек адамға ғана тән. Уланишад бүкіл Үндістанда адам философиясы дамуына орасан зор ықпал етті. Ол джайнизм, буддизм, индуизм, санкхья, иога ілімдеріне мол әсерін тигізді.
Этникалық білім ретінде дүниеге келген Үндістанның буддизм философиясы өзінің алдына адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етіп қойды. Бұған дейінгі брахманизм деп аталатын діни-философиялық ілім адамның азап шегуін бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың жалғыз жолы- құдайға құлшылық етіп, табына беру деп білсе, буддизм керісінше, өмірдің өзі тек азап шегуден тұрады, бұл дүниеде (сансарда) одан адамды азат ету құдайлардың қолынан келмейді, азаптан құтылудың бір ғана жолы бар, ол адамның өзіне байланысты; сансардан кету, безіну деп санады. Мұның мәні: бұл дүниенің өткіншілігін сезіну, сол арқылы өмірге құмарлықтан арылу. Бұл жайды буддизм «Нирвана» деп атайды. (өшу, сөну мағнасында)
Оған жеткен адам (архат)-азап-қасіреттен түгелдей құтылып, аспаннан да жоғары, адамдықтан тысқары ерекше рахатқа мәңгілік бөленген, о дүниемен бұ дүниенің айырмашылығын сезініп аңғару шегінен алысқа кеткен адам.
Ежелгі грек философиясында адам бастапқыда өз-өзінен өмір сүрмейді, тек абсолюттік тәртіп және ғарыш ретінде қабылданатын белгілі бір қатынастар жүйесінде өмір сүреді.
Тікелей антропологияға өту софистердің сыншыл, ағартушылық әрекетімен және философиялық этиканың негізін қалаған Сократтың еңбегімен байланысты болды. Сократ үшін негізгі мәселе адамның ішкі
әлемі, оның жаны мен қасиеттері болып табылады. /1./ Ол «игілік-білім» деп тұжырымдай отырып, алғаш рет этикалық рационализм принципін негіздейді.
Сондықтан да қайырымдылық пен әділеттілікті таныған адам жаман және әділетсіз қылық жасамайды. Адамның міндеті ақиқатты тану негізінде үнемі адамгершілік парасаттылыққа ұмтылуда. Бұл ең алдымен өзіңді-өзің тануға, өз адамгершілігіңнің мәнін ұғуға бағытталады.
Демокрит – адам туралы ілімдегі материалистік монизмнің өкілі. Демокрит бойынша адам- табиғаттың бөлігі, табиғат сияқты ол да атомдардан тұрады. Адамның жаны да атомдардан құралады. Демокритпен салыстырғанда Платон жан мен тән антропалогиялық дуализм позициясын ұстанды. Бірақ жан ғана адамды адам ететін субстанция болып табылады, ол тән оған қарсы материя ретінде қарастырылады. Сондықтан да адамның жалпы сипаттамасы, оның мақсаты және әлеуметтік статусы жанның санасына тәуелді. Адам жаны үнемі идеялардың транссцендентті әлемінде тартылады, ол мәңгі, ал денеге өлім тән. Платон бойынша, адам өмірінің мәңгі трагизмі жанның тұтастығында және жан мен тәннің қарама-қарсылығында. Аристотель концепциясында адам қоғамдық, мемлекеттік, саяси деп қарастырылады. Адамның бұл әлеуметтік табиғаты оны жануарлардан да, «адамгершілік тұрғыда жетілмегендерден» де, «жоғары адамнан» да ерекшелендіреді. Оның айтуынша адамның тағы бір ерекше белгісі-оның ақылдылығы, «адам – ол ең алдымен ақыл – ой». Аристотельдің пікірінше, адам ақылға ие қоғамдық жануар. Әлеуметтілік пен ақылдылық - оны жануардан айрықшаландыратын екі негізгі сипаттама.
Ежелгі Грециядағы адам мәселесі өз мемлекеттеріне, бағыттар мен позицияларына қарай әр түрлі болып келеді.
Ортағасырлық адам ең алдымен құдай бекіткен әлемдік тәрбиенің бөлігі ретінде қарастырылады. Аврелий Августиннің пікірінше, адам- бір-біріне тәуелсіз жан мен тәннің қарама қайшылығы. Бұл оның жеке иммунитеттік субстанциясы /2./
Августиннің бұл мәселеге қосқан жаңалығы адами тұлғаның дамуы.
Фома Аквинский адам туралы христиандық ілімді негіздеуде Аристотель философиясын пайдаланды. Адам-бұл жануарлар мен періштелер арасындағы жан. Ол жан мен тәннің тұтастығын білдіреді, бірақ жан «тәннің қозғаушысы» және адамның мәнін анықтайды.
Жаңа заманның философиялық антропологиясы пайда болып келе жатқан капиталистік қатынастардың, гуманизм деп аталатын жаңа мәдениет пен ғылыми білімнің ықпалымен қалыптасты. Жаңғыру дәуірінің


/1./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 236бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 237бет.
философиясы адамды жерге түсіріп, оның мәселесін осы түбірде шешуге тырысады. Адамның әуел бастағы күнәқарлығы туралы ілімге қарсы, ол адамның қайырымдылыққа, бақытқа және үйлесімділікке табиғи ұмтылысты бекітеді. Бұл философияға гуманизм мен антропоцентризм тұтастай тән.
Жаңа еуропалық рационализмнің негізін қалаушы Рене Декарт, адамзат өмір сүруінің жалғыз күмәнсіз айғағы ойлау болып табылады. Декарттың айтуынша, дене өзіндік машина болып табылады. Бұл адамды машина ретінде қарастырған механистік көзқарас жаңа заман философиясына кеңінен таралды.
Ж.Ламетрдің «Адам-машина» деп аталатын жұмысында механистік материализм көзқарасы негізделеді. /1./
И.Канттан бастап немістің классикалық философиясы адамды философиялық зерттеулердің негізгі объектісіне айналдырады. Декарт сияқты Кант та антропологиялық дуализм позициясын ұстанады, оның дуализмі жан мен тән дуализмі емес, адамгершілік- табиғи дуализм. Канттың пікірінше, адам бір жағынан табиғи қажеттілікке жатса, екінші жағынан адамгершілік, еркіндік пен абсолюттік құндылықтарға жатады. Гегельдің антропологиялық концепциясы, оның бүкіл философиясы сияқты рационолизмге тұнып тұр. /2./ Ол адамның рухани әрекет субъектісі және жалпы маңызды рух пен ақыл-ой тасымалдаушысы ретіндегі жағдайын дәлелдеді. Фейербах болса тірі, эмперикалық адамның маңыздылығын тиянақтайды. Ол адамды ең алдымен табиғаттың бөлігі, сезімдік-тәндік жан ретінде таниды.
Маркс адамды түсінуде ең алдымен еңбек әрекетін алға тартады. Қоғамдық болмыс-қоғамдық сананы анықтайды.
Өмір философиясы (Ницше, Дильтей) адам ерекшелігін бірде органикалыққа, биологиялыққа жақындайтын, бірде мәдени тарихи мәнде түсіндірілетін өмір феноменінен көрінеді. Экзистенциализм, ең біріншіден, индивидуалды адам өмір сүруінің шынайылығына мазасызданады.
Ғылымның қазіргі жетістіктері адамды биологиялық факторлармен қатар әлеуметтік факторлар да маңызды роль атқаратын эволюциялық даму өкілі деп тұжырымдауға мүмкіндік береді. Адамның мәні адам туралы философиялық ілімнің өзегін құрайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1.А.Қасабеке, Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. Алматы: Ер-Дәулет, 1996ж.
2. Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 408бет.
3. Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Раритет-2004ж. 392бет.
4. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Ғылым, 1998,ж. 307бет.
5. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Ғылым, 1996ж. 208бет.
6. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Қазақ Университеті, 2004ж. 330бет.
7. Қазақ даласының ойшылдары. –Алматы: Ғылым, 1995. 160бет.
8. Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Жазушы, 1973ж. 160бет.
9. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Қазақстан, 1989ж. 272бет.
10. Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: Ғылым,-1975ж. 418бет.
11. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. –Алматы, 1994ж. 333бет.
12. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-философиялық зерттеу)-А., 1995. 12бет.
13. Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс философия- сындағы кемелденген адам мәселесі. А., 2000ж. 49бет.
14. Ғ.Есім. Абай ағартушы болған ба? //Сана болмысы. А., 1996ж. 95бет.
15. Абай. Қара сөз. Поэмалар. А., 1993ж. 76-бет.
16. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
17. Ғ.Есім. Фалсафа тарихы. –А: «Ратирет», 2004.-47бет.
        
        М а з м ұ н ы
Кіріспе.
1.Философия тарихындағы адам мәселесі........................... ... ... ... қалыптасқан философиялық ойлардағы адам
мәселесі....................................................................
.................. ... ... адам ... ... ... ... адам мәселесі........ 19-22беттер.
в).Абай философиясындағы адам мәселесі...........................23-
35беттер.
Қорытынды...................................................................
........... 36-бет.
Пайдаланылған ... ... ... адам проблемасы.
Адам мәселесі философия ғылымымен құрдас десе де болады. Бұдан ... ... көне ... ... адам ... оның дүниедегі
атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан туғаны дәлел
бола алады. Атақты философтар ... мен ... ... ойлардың
психологиялық негізі адамның өзі түсінбейтін, түсіндіре ... ең ... ... ... ... ... деп болжам
жасады. /1./
Философияның мәселесі – бұл сананың, рухтың ... ... ... ішкі ... объективтікке (сыртқы дүниеге)
қатынасы. Адамның сана-сезімі мен ... тілі мен ... ... ... ... өзін ... ортаға қатынасы қандай, табиғат пен
қоғамның адамға, оның ішкі ... ... ... қандай-осының бәрі
философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.
Философиядағы адам мәселесі (оның шығу ... ... ... ... ... ролі) фундаментальдық философиялық тақырыптардың бірі
болып табылады.
Адамды философиялық тұрғыда түсінудің іргетасы осы ... ... ... мен ұғымдар негізінде және қалыптаса бастаған
философия мен мифология арасындағы сұхбат нәтижесінде қаланды. Дәл ... ... ... ілімдер ежелгі Шығыс елдерінде пайда болды. Адам туралы
алғашқы идеялар философия пайда болғаннан көп уақыт бұрын айтыла ... ... ... ... дейін жеткен мифтер (аңыз, әпсаналар) мен
алғашқы қауымдық діни түсініктер мәлімет
береді. ... ... ... ... оның ... мен мәні ... ... /2./
Ертедегі Шығыс ойшылдарының көбі, өздерінің философия жүйелерінің
негізгі өзегі етіп ... адам ... ... Көне ... ... ... құдайлар мен әділеттік мәселесі деп
біледі. Бұдан 25ғасыр бұрын өмір ... ... ... философы Конфуций өз
ілімінде адам, «адам-сүйгіштік» /жэнь/ проблемасын алды. Оның ... ... ... ... ... ... ... ол әлем мен
адам дамуын анықтайтын тек ... ... ғана ... ... ... ... ... Оның философия
/1./ Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 68бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 234бет.
негізін адам, оның өмірі мен ... ... яғни ... ... Ол ... ... белгілі бір этикалық қасиеттерге ие
болған адам мораль заңына ... ... ... ... тиіс және ... оқу ... жетілдіруі тиіс деп жазды. Оқытудың мақсаты
Конфуций концепсиясына сай «идеялды адам», ... ер» ... жету ... табылады. «цзюнь-цзыға» жету үшін ... ... ... ... ... керек. Олардың ішіндегі ... ... ... ... ... сай ... мен мемлекеттегі
адамдар арасындағы идеалды, қатынастар заңын білдіретін өмір концепциясы
(адамшылдық, имандылық, сүйіспеншілік) болып ... ... және ... ... мен ... ерте қытай философиясындағы келесі бір бағыт-
даосизмді де атап өтуге болады. Оның ... ... ... ... ... ... дао ... ілім. Доа-бұл жекелеген адамның қылығы
және ойлауымен қатар, қоғамның, ... ... ... ... ... үнді ... ... бөлігі ретінде пайымдалды. Жанның көшуі
туралы ілімде тірі жандар (өсімдіктер, жануарлар, адамдар) мен ... ... және ... ... ... ... болмысындағы
құмарлықтың азат болып, еркіндікке ұмтылуы тек адамға ғана тән. Уланишад
бүкіл Үндістанда адам ... ... ... зор ... етті. Ол
джайнизм, буддизм, индуизм, санкхья, иога ілімдеріне мол ... ... ... ... дүниеге келген Үндістанның буддизм
философиясы өзінің ... ... ... ... ... ... етіп
қойды. Бұған дейінгі брахманизм деп аталатын ... ілім ... ... ... ... үшін ... ... одан құтылудың жалғыз жолы-
құдайға құлшылық етіп, табына беру деп білсе, буддизм керісінше, өмірдің
өзі тек азап ... ... бұл ... ... одан ... азат ... ... келмейді, азаптан құтылудың бір ғана жолы бар, ол
адамның өзіне ... ... ... ... деп ... ... ... дүниенің өткіншілігін сезіну, сол арқылы өмірге құмарлықтан арылу. Бұл
жайды буддизм «Нирвана» деп атайды. (өшу, сөну мағнасында)
Оған жеткен адам ... ... ... ... ... ... ... ерекше рахатқа мәңгілік бөленген, о дүниемен ... ... ... ... ... ... кеткен адам.
Ежелгі грек философиясында адам бастапқыда өз-өзінен өмір сүрмейді,
тек абсолюттік ... және ... ... ... ... бір
қатынастар жүйесінде өмір сүреді.
Тікелей антропологияға өту ... ... ... және ... ... ... қалаған Сократтың еңбегімен
байланысты болды. Сократ үшін негізгі мәселе ... ... оның жаны мен ... ... табылады. /1./ Ол «игілік-білім»
деп ... ... ... рет этикалық рационализм принципін
негіздейді.
Сондықтан да қайырымдылық пен әділеттілікті таныған адам ... ... ... жасамайды. Адамның міндеті ақиқатты тану негізінде үнемі
адамгершілік парасаттылыққа ұмтылуда. Бұл ең алдымен өзіңді-өзің тануға, ... ... ... ... – адам ... ... ... монизмнің өкілі.
Демокрит бойынша адам- табиғаттың ... ... ... ол да ... Адамның жаны да атомдардан құралады. Демокритпен ... жан мен тән ... ... ... ... Бірақ жан
ғана адамды адам ететін субстанция болып табылады, ол тән оған ... ... ... ... да ... ... ... оның
мақсаты және әлеуметтік статусы жанның санасына тәуелді. Адам жаны үнемі
идеялардың транссцендентті әлемінде тартылады, ол ... ал ... ... ... ... адам ... мәңгі трагизмі жанның тұтастығында және
жан мен тәннің қарама-қарсылығында. Аристотель ... ... ... саяси деп қарастырылады. Адамның бұл ... оны ... да, ... ... ... ... ... да ерекшелендіреді. Оның айтуынша адамның тағы бір ерекше
белгісі-оның ақылдылығы, «адам – ол ең ... ақыл – ой». ... адам ... ие ... ... ... пен ақылдылық - оны
жануардан айрықшаландыратын екі негізгі сипаттама.
Ежелгі Грециядағы адам мәселесі өз мемлекеттеріне, ... ... ... әр түрлі болып келеді.
Ортағасырлық адам ең алдымен құдай бекіткен әлемдік ... ... ... ... ... пікірінше, адам- бір-
біріне тәуелсіз жан мен тәннің қарама қайшылығы. Бұл оның жеке ... ... бұл ... ... жаңалығы адами тұлғаның дамуы.
Фома Аквинский адам туралы христиандық ілімді негіздеуде ... ... ... ... мен ... ... жан.
Ол жан мен тәннің тұтастығын білдіреді, бірақ жан ... ... ... ... ... заманның философиялық антропологиясы пайда болып келе ... ... ... деп ... жаңа ... пен ... ... қалыптасты. Жаңғыру дәуірінің
/1./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 236бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. ... ... ... ... ... ... оның мәселесін осы түбірде шешуге
тырысады. Адамның әуел бастағы күнәқарлығы туралы ... ... ол ... ... және ... ... ұмтылысты бекітеді. Бұл
философияға гуманизм мен антропоцентризм тұтастай тән.
Жаңа ... ... ... қалаушы Рене Декарт, адамзат
өмір сүруінің ... ... ... ойлау болып табылады. Декарттың
айтуынша, дене өзіндік машина болып ... Бұл ... ... ретінде
қарастырған механистік көзқарас жаңа заман философиясына кеңінен таралды.
Ж.Ламетрдің «Адам-машина» деп ... ... ... ... ... /1./
И.Канттан бастап немістің классикалық философиясы адамды ... ... ... ... ... ... Кант та
антропологиялық дуализм позициясын ұстанады, оның дуализмі жан мен ... ... ... ... дуализм. Канттың пікірінше, адам ... ... ... ... екінші жағынан адамгершілік, еркіндік
пен абсолюттік құндылықтарға ... ... ... ... бүкіл философиясы сияқты рационолизмге тұнып тұр. /2./ Ол адамның
рухани әрекет субъектісі және жалпы маңызды рух пен ... ... ... ... ... болса тірі, эмперикалық адамның
маңыздылығын тиянақтайды. Ол адамды ең алдымен табиғаттың бөлігі, сезімдік-
тәндік жан ретінде таниды.
Маркс ... ... ең ... ... ... алға ... болмыс-қоғамдық сананы анықтайды.
Өмір философиясы (Ницше, Дильтей) адам ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... өмір феноменінен көрінеді. Экзистенциализм, ең біріншіден,
индивидуалды адам өмір сүруінің шынайылығына мазасызданады.
Ғылымның қазіргі ... ... ... ... ... ... да маңызды роль атқаратын эволюциялық даму өкілі деп
тұжырымдауға мүмкіндік береді. Адамның мәні адам ... ... ... ... ... ... ... Алматы: Рарирет-2004ж. 238бет.
/2./ Бұл да сонда. 239бет.
1.Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ойлардығы адам мәселесі.
Қазақ философиясының бастау бұлағы ежелден ... ... ... ... ... ... жарасымды дамуына, философиялық ой-
санасының өсуіне гуманистік рух, ... мол азық ... Осы ... ... ... ежелгі философиялық теориясын түгелдей ұзақ та жемісті
философия тарихы ... ... де, ... ... де, дүниетанымдық әрекеттілігімен де
халқымыздың рухани болмысында айрықша орын ... ... ... өзіндік бір дербес ерекшелігі-бар ешқандай
бұлжымай қатып қалған философия ... ... ... бағыттардың
әртүрлі қалыптарына өміршеңдігіне, даналығына көз жеткізіміз. Шығыс
философиясының бұтағы болған қазақ ... ... ... ... ... философиясының тарихи дамуы қай кезеңнен басталады?» деген
сұрақ даулы, әрі қиын. Қасиетті қазақ даласының тарихы ... ... ... ... кем ... ... ... дейінгі VIIғ.гректің жеті
ғұламасының бірі деп танылған, Платонның айтуы бойынша аты ... ... ... (Анарыс), одан кейінгі IX-XIIIғғ. аралығында өмір сүрген әл-
Фараби, ... ... ... ... ... Қашқари, Ахмет Иүгінеки,
Сүлеймен Бақырғани ... ... ... ... асыл ... ... одан ... XV-XVIIIғғ. өмір сүрген қазақ
ақын-жырауларының философиялық ... XIXғ. ... ... ... дамуы, ағартушылар философиясы /2./
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ой-пікірлерін зерттеу
XXғасырдың басынан ... ... ... ... ... ... де оның тарихи дамуынан тыс қалған жоқ ... ... Ұлы ... «Адам бол!» идеясы бұрынғы фальклордан бастап осы заманғы қазақ
философиясына тән ортақ және ұдайы дамып келе ... ... ... анық ... қазақ философиясы
әрқашан «нақты адам қоғамына», бақытқа, теңдікке жету жолдарын қарастыруға
бет бұрған /3./
Осындай жалпы ... ... тән ... ... ... ... ішкі ... орын тепті. 60-80 ... ... ... ... ... ... ұлттық тарихымызды,
мәдениетімізді жан-жақты және терең түсінуімізге қажетті жағдай жасады.
/1./ ... ... ... ... ... 1996ж. ... Бұл да сонда. 5бет.
/3./ Бұл да сонда. 20бет.
Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ... ... ... осыдан екі жарым мың жыл шамасында өмір сүріп, грек
философиясында ... ... ... із қалдырған Анарсисті
(Анарыс) айтуға ... ... жыл ... ... ... өмір
сүріп, ел басқарған атақты Майқы би бабамыз Анарыстың өсиеттері деп ел
билеудің ... ... ... ... «Ең ... адам-ел билеуден аулақ адам»
- депті бабамыз деп, аузынан тастамайды ... ... ... ... ... осы бабамыз
айтқан Анарыс бабамыз.
Қазақ философиясының мол үлгісі фольклорда ... ... ... ... рухани қазынасы байырғы ... ... ... ... ... мифология, батырлар жыры,
лиро-эпостық жырлар, тарихи жырлар болып табылады. Біздің ... өмір ... ... ... ... болмыстың мәні
мен мақсатын, образдық ой арқылы жеткізе ... ... ... ... фольклорына адамдық сапа, ұлттық қасиет ерекшелігі
бар, біз оны ... ... ... ... Көшпенділер үшін философия-
адам, өмір болмысы. Қазақ фольклорындағы ... ... ... ... әлі ... ... ... ерекшелігі адам, бақыт, сұлулық, тән,
көркемдік, өмір мен өлім, дүние, әлем, болмыс, батырлық, адам мен ... ... ... ... өзінің молдығымен, көркемдік,
сұлулығымен, тарихи деректілігімен, сыршылдығымен ерекше орын алады. Қазақ
халқының фольклорында адам, табиғат, қоғам, өмір ... ... ... бүкіл халықтық ой-санаға айналған. Халық күнделікті тұрмысқа қажетті
қарапайым нәрседен бастап, күрделі құбылысқа дейін сөз етеді.
Фольклорлық шығарманың тақырыбында ... ... төрт ... ... ... ... ... араласып келіп отырады. Философияның
басты категорияларының бірі адам мәселесі – ... ... ... деуге
болады. Ақылды Аяз би жаман атанса да бәрінен озып ... ... адам ... адам мәселесі даналық түрінде анық көрінеді. Алдар көсе, тазша бала
бейнелері арқылы-халық тапқырлығының жарқын көрінісін көреміз.
Фольклор ... ... ... ... ... ... ... зерттеу қажет. Мысала, неолит
адамдарының көзқарасының шешуші мәнге ие болған нәтижелерінің ... ... ... ... ... ... ол бүкіл табиғатпен бетпе-бет, екі
жақ болып тұрғандығынан сезіне ... ... ... арқасында осы екі
жақтың бірі-адамдар дүниесі, ...... ... ... ... ... тіршілігі осы екі дүние қарым-қатынастары ауқымында өтіп
жатқандай болып ұғылатын ... ... ... ... бағындырушы ролін,
ал адам дүниесі – бағынушы, икемдеуші ролін атқарған мұндай түсініктер адам
санасында сақталып келді./1./ ... ... ... ... ... ... өздерін бүкіл табиғаттың ажырамас бір
бөлшегі деп ұғынған.
Халық арасында дала аңызына айналған Қорқыт, Асан ... ... ... жатыр. Қорқыт халық ұғымында болашақты көре білген ... ...... түркі тайпаларының IX-Xғасырда Сыр бойында ғұмыр кешкен ұлы
ойшыл, философы, жырауы, қобызшысы және Кітаби Қорқыт жырларын ... эпос ... ... туралы ақиқат пен аңыз ... ... ... ... аңызы қайсы, ол, біз біліп болар шаруа емес. Қорқыт ажалдан
қашқаны үшін ... ... еді. ... Қорқыттың аса ақылдылығы мен
даналығында, оның кереметтігінде. Яғни, оның ажалмен «күресі» бергі ... ... ... аясалға қатысты аңызға айналуы-акциденциялық іс.
Мәселе ажалда емес, мәселе адам ... ... ... ... ... өмір ... адам, оның болмысы. Өмір
философиясын айтып ... ... адам ... мұндай проблеманы,
жоғарыда айтып кеткендей Ф.Ницше (1814-1900), Б.Шпенглер, Ортега-и-Гассет,
Хайдеггер т.б. көтерген.
Қорқыт болса, VIII ғасырда «Ғұмыр ... және ... ... ... ... Алғашқысы көлеңкеде қалып, екіншісі
акциденция ретінде көрініп, Қорқыт есімі ажалмен байланыста ... ... ... нысаны – адам, оның болмысы, яғни адам табиғатының
дәрменсіздігі, әрі оның бұл ... ... ... ... ... яғни ... еркінен тыс, оған көр қазып ... ... жеке адам еркі және ... ... мәселе тұр.
Қорқыт дүниетанымының басты ұғымы – адам ... ... туа ... ... ... ... ғұмыр кешеді.
Қорқыт дүниетанымы адамның шамасы туралы./4./
Қорқыт адамның шамасы туралы толғанысқа түскен. Адам табиғатынан
(әуел бастан) ... ... Олай ... ... мына сұрағы көп
ғұмырдағы орны қандай ? Адамның білетінінен білмейтіні көп, онда ... өмір ... Міне ... ... басты арналары./5./
Көшпенділердің философы атанған Асан қайғының айтқан сөздерін халық қанша
уақыт өтсе де өз ... ... Асан ... туралы қазақ фольклорындағы
сақталып қалған аңыздар – ... ... ... ... ... ... ... Алматы, 1996ж. 47бет.
/2./ Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет ... ... ... ... Бұл да ... 189бет.
/4./ Бұл да сонда. 190бет.
/5./ Бұл да сонда. 191бет.
шынайы ... ... Асан ... туралы көп зерттеген Ш.Уалиханов
оны «көшпелі ноғай, қазақ ұлысының философиясы» деп атайды.
Еуразия Ұлы ... өмір ... ... ... ... өз ... ... Қазақ фольклорын миф-ертегі, аңыздары
мен эпос ... төл ... ... ... аясы ... деп
түсінеміз.
2. Әл-Фараби философиясындағы адам мәселесі.
Шығыс философиясының бұтағы болған қазақ философиясының тарихы ... ... ... ... ... ... қай кезеңнен
басталады?» деген сұрақ даулы, әрі қиын. ... ... ... ... болса, ондағы даналық содан кем емес.
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ой-пікірлерін ... ... ... ... ... ... философиясындағы адам
мәселесі де оның тарихи дамуынан тыс қалған жоқ деуге болады. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... осы заманғы қазақ
философиясына тән ортақ және ұдайы дамып келе жатқан идея.
Әл-Фараби философиясында анық ... ... ... ... адам ... бақытқа, теңдікке жету жолдарын қарастыруға
бет бұрған.
Қасиетті қазақ даласы ... ұлы ... ... алып келді.
Қазақ топырағының көкірегі ояу, көзі ашық ойшыл талай азаматтары ортақ
тілде жаза ... ... ... мұра етіп қалдыра білді. Олардың
ішінде әлемге жайылғандары аз ... ... бірі ... ... ұлы
жерлесіміз - Әбу Насыр әл-Фараби.
Араб, парсы ... ... ... ... 870- ... ... Сырға құяр тұсындағы көне Отырар қаласында ... ... ... отбасында дүниеге келген./1./ Әл-Фарабидің грек
философиясын, әсіресе Аристотельді жетік білгені үшін оны ... ... ... ... ... ұлы ... ... ерте
дүниедегі Грецияның басқа да философтарының шығармаларымен түп нұсқасынан
танысқаны жөнінде бізде дерек бар. ... ... ... ... мен ол жас шағында, дүниедегі құбылыс біткеннің бәрі кісіге әрі
ғажап, әрі таңсық көрінетін ... ... ... сол замандағы мәдени
әлемнің көптеген орталықтары: Хорасанда, ... ... ... ... ... ... өз өмірінің көп жылдарын ол араб
халифатының саяси және мәдени ... ... ... ... Мұнда ол өз
білімін әбден ... ... ... ... Сирияның Дамаск
қаласында қайтыс болады./2./ Әл-Фараби Аристотельдің, әл-Кинидің ізін ... мен ... ... салалары бойынша үлкен жетістіктерге жетеді.
Фараби шығармаларының саны 160-тан асады. Фараби ... ... ... ... ... «Метафизика», «Герменевтика»,
«Софистикасына» түсініктемелер жазды. Ол еңбектері
/1/.Дербісалиев Ә. Қазақ даласының ... ... – А., 1995. – ... ... ... ... тарихы – А: «Ратирет», 2004. –47бет.
күні бүгінге дейін де мән-маңызын жоғалтқан жоқ. Өз тарапынан «Ғылымдардың
шығуы», «Ғылымдар энциклопедиясы ... ... ... қала ... ... ... кітабы», «Философияны аңсап үйрену үшін алдын
ала не білу қажеттігі жайлы», «Ақылдың мәні ... ... ... ... трактаттар» т.б. сияқты көптеген философиялық
еңбектер жазған. Фарабидің пікірінше, ғылым мен ... ... болу ... ең ... ... ол ... жан тазалығы, ар тазалығы, бүкіл
адамға, өз халқына деген таза махаббаты, ғылым мен білімге ... ... мен ... Бұл шарт орындалмаған күнде адам философияны
үйрене алмайды, үйрете де алмайды деп ... ... ... адам ... де тыс ... ... Ол ... сілтеу» трактатында: Бақытқа, оған жетуге бастайтын жолға айрықша
назар аударады. ... ... ... ... ... туралы емес, тірі
адамның бақыты туралы айтады. Оған жету үшін адам ... ... қиын ... өтуі керек.
Адамның табиғи қабілеті өздігінше жақсы қылықты да, жаман қылықты да
істеуге бірдей мүмкіндік ... ... ... ... ... ... осыдан келіп
бақытқа жету мен мінез-құлықтың жетілуі арасында ... ... ... ... «жақсылық» пен «жамандық» «тәңірден болмай, оларды адам
адамның өзі таңдайтын болатын жағдайда белсенді әрекет ... ... ... ... ... /1./
Фараби адамдардың өзі көздеген ... ... оның ... ... ... ... Адам рухани жағынан үнемі өзін-өзі жетілдіріп
отыруға тиіс екен, адам тек ақиқатты, айналадағы дүниені танып білу ... деп ... ... ... ... ... қоғам жөніндегі ойлары өзінің
«Фусул ал-мадани» (мемлекеттік ... ... ... ... Бұл ... тақырыптары әртүрлі болса да негізінен ... адам мен ... ... оның жетілуіне арналған. Еңбектің
өзіне тән бір ерекшелік сипаты-денелік және ... ... ... ... ... саясатта» адам қоғамдарын ... ... ... ... ол мұны ең ... ұядан от басынан немесе
үйден ... адам ... ... адал ... болу керек деп есептейді.
Өйткені, жақсы істер істеп, мұның төлеуін ... адам бұл ... ... ... Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. Алматы, 1996ж. 88бет.
/2./А.Қасабек, Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. – А: «Ер-Дәулет», ... ... ... жеке қырларын қарастыра келіп, адам
өмірінің ... ... ... ... ендеше ол бақыттың не екенін біліп
алып, оны өзінің мақсатына айналдырып, соған ... ... ... ... ... ... пайымдасақ, жалпы құрылым мен болмыстың мәнін, қоғамның
әлеуметтік бейнесін, жеке адамның рухани өмірін жете білмей ... ... «Біз ... ... ... ... тек философия өнері арқылы
ғана жетеміз ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, ол сол кездегі жаратылыс
тану ғылымындағы үлкен жаңалықтарға білімге сүйенеді. ... ... ... адамның іс-әрекеті. Адам әл-Фарабидің ... ... ... ретінде қарастырылады. Оның пайымдауынша
табиғат адамға дейін пайда болған. Ол адам ... тыс және ... ... ... ... күштерді әл-Фараби төмендегідей
сұрыптайды:
1. Нәр беруші күш. Бұдан ... ... және ішкі ... күштер пайда
болады.
2. Сыртқы әсердің негізінде түйсіктер ... ... ... ... ә).дәм, б).иіс сезу, в).есту, г).көру.
3. Ішкі ... ... 3-ке ... ... ... армандау,
ә).ашулану, қуану, б).ақыл күші, сөйлеу қабілеті-ойлау күші.
Әл-Фараби философиясының ең құнды ... ... ... ... ... парасаттылық, парасатты адам дегенде, мұны интелект,
интелекция актісі деп ... Оның ... ... ақылды,
тапқыр адам өзінің бұл қасиеттерін мадақтауға тұрарлық істер жасау үшін,
немесе бұзақы істерден аулақ болу үшін ... адам ғана ... ... ... ... адам ... ... түсінетіндігіне қарай адамдар екі топқа бөлінеді: ... ... жоқ ... ол ... бола ... ал, жаман адам, егер ... ... ... ... ... қабілетіне жеткен болса, онда
ол парасатты деп аталуға лайықты бола алмайды деген пікір ... ... ... тегі не істесе де тапқырлық көрсетсе болғаны, оны
парасатты адам деп атайды.
Ал, Аристотельдің түсінігінше, ұғыну дегеніміз ... ... ... ... ... іс істеуге тапқырлық жасау деген сөз. Демек,
парасатты адам сонымен бірге қайырымды болып ... ... ... бақытқа, молшылыққа жетелеуді көздеген
/1./Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс философия- сындағы
кемелденген адам мәселесі. – А., 2000. ... ... ... ... ... ... 1995. ... әділеттілікті халықтар достығын насихаттауды, мәдениетті ғылымды
жасауда барлық адам бірдей екенін уағыздаған гуманистік идеялары көкейкесті
адам ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы – олардың интелектуалдығында.
Сондықтан ғылымның кейбір саласы жөнінде ... ой ... ... ... ... сол ... бойынша үлкен беделге ие болады.
Беделді [адам] дегеніміз, егер ол бір мәселе хақында пікір айтса да, ... ... ... және ... ... ... Адам бұл қасиетке
ұлғая келе ие болады, өйткені жанның бөлшегі ұзақ ... ... ... ... түсуге, бақытқа, молшылыққа жетелеуді көздеген ... ... ... ... мәдениетті ғылымды жасауда
барлық адам бірдей екенін уағыздаған гуманистік идеялары көкейкесті адам
мәселесімен үндесіп жатады.
Әл-Фараби ... ... ... ... «адам, өз өмірінің
басынан-ақ қабілетті болады,»-дейді. Сол қабілеттің арқасында адам ... ... ... ... өз ожданы алдында адал, шыншыл болуы адам өзіне-өзі ізгі
қасиетті болуынан, жүріс-тұрысы ізгі болуынан ғана туады»,- ... ... ... ... ... деген пікір туады.
Әл-Фараби «Азаматтық саясат» еңбегінде адамның нәтижелі ісі болу
үшін, бірлік керек екенін ... ... ... ... істерінде тек
көптеген адамдардың бір қонысқа біріккенде ғана қажетті нәрсеге ... және ең ... ... ... ... түріне жатады».
/3./
Оның ойынша, бақытқа-кәмілетке жету адам мақсаты болса, оның соған
қалай ... ... ... Сөнбес жұлдыздар. –А: Қазақстан, 1989. – 77бет.
/2./Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. ... ... Бұл да ... 117 бет.
Абай философиясындағы адам мәселесі.
Қазақ философиясы дегенде үлкен ... ... ... ... ... философиясының арқауы-адам. Бұл жаңалық емес.
Барлық даналар ... ... ... ... ақын адам ... сөзді
айта келіп, оны Алланың сөзіне тірейді. Сонда ... сөзі бар, ... бар. ... ... ... және философиялық ой-толғаныстарында өте көптеген
мәселелерге көңіл ... ... ... ... Абай ... ... ... қарамастан, кезінде М.Әуезов белгілеп берген Абай
зерттеулерінің негізгі бағыттары: қоғамдық, ақындық, көркемдік эстетикалық,
тәрбиелік, ... ... ... ... ... адам мен
адамгершілік мәселелері-оның рухани мұрасының кең ауқымдылығын, тереңдігін
көрсетеді. /2./
Абай бұл тұста Алланың сөзі ... сен оны ұқ, ... ... ... ... ол Алланың сөзі рас, бірақ оның ... ... ... ... сөзі ... ... деген өте терең философиялық
концепция ... ... ... ... ... ... ... ғасырдағы Иолығтегін, XI ғасырдағы Ж.Баласағұн, XII ғасырдағы Иассауи
дүниетанымдарын жаңғыртушы ... Бұл ... да Абай ... ... ... әсіресе қарасөздерінде адам мәселесі әркез бой
көтеріп отырған.
Ол үшінші ... ... адам ... бұрын болған», -дейді. Халық
мүддесін көздеп қызмет еткен адам ... ... ... ... ... ... немесе Абылай хан. Міне жақсы адамдар. Абай заманында, елден
биік кеткен заманда жақсы адамның болуы мүмкін бе ? ... адам ... ... жақсы адам жақсы атануы үшін харекет етуі керек.
Төртінші қарасөзінде Абай «Адам ... ... ... ... ... Адам ... неге жылап туатынын білген бар ма ? /4./ ... ... ... ... жатады жұрт жұбатып, адам жылап өледі, өзгені
де ... ... еді. ... адам ... неге ... ... Адамның
табиғаты деген не ғаламат, жылап келіп, кейін өледі де, сөйтіп
/1./Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, ... ... ... адам ... А., 2000ж. 49бет.
/2/. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) ... 1996ж. ... Бұл да ... 85бет.
/4./ Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) ... ... 2004ж. ... не ... Абай.
Абай жетінші сөзінде жан құмарлығы, тән құмарлығы деген мәселелерді
көлденең тартады. Адамның жаны ірі ... ... оны ... ... Адам жаны өте ... ... ... өзегі-дүниеге
құмарлығы.
Абай он үшінші сөзінде: «Алланың өзі де рас, сөзі де рас. Рас ... ... ... - ... Осындағы жалған болмайтын нәрсе-иман.
Алланың өзі рас. ... ... рас деп ... және оны ... Ал қате нәрсені істейтін –адамдар, яғни иманы жоқ адам ... ... оның ... ... дүниенің болмысының растығын
білмеген, түсінбеген адамдар, біле тұра қабылдағысы келмеген адамдар.
Он төртінші ... ... ... адамның жүректен аяулы жері бола
ма ?»-дейді. ... ... ... ... ең ... ... қазақтың жүректі кісі дегені –батыр кісі ... Одан ... ... ... біле ... Рахымдылық, мейірбандық, әртүрлі
істе адам баласын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай ойды ... да ... еді ... ...... ісі. Асықтық та жүректің ісі». Ол жүректі
адамдық мәселелермен байланыстырады.
Абай он ... ... ... кісі мен ... ... менің
білуімше, бір белгілі парқын көрдім”, -дейді. Ақылды кісі, ақылсыз кісі
дегендер- шартты ... ... өне бойы ... не ... ... жүреді
деу қиын нәрсе. Ол жағдайына, ісі мен харекетіне байланысты. Осы ... ... ... ... және оның ... көрінбек. Ол дұрыс іс
болды ма ? Бұл күрделі проблема және оның ... көп ... ... бойынша пенденің өз басында еркі жоқ, барлығына
тәуелді-байғұс. «Пенде» деген бар адамға ортақ ... ... ... ... ... Пенде періште емес. Періште біз сияқты емес, ... Оған киім ... ... ... ... ... ... оны жақсылыққа да, ... да алып ... Оны ... ... Пендешілік дегеніміз ол осы қызығушылықтан ... ... тыс ... ... ... ... ... Жай адамдарды былай қоя ... ... ... ... олар да ... ... ... жеке басының қамы үшін, жан
сақтау үшін арын сатуға дейін барады.38-сөзінде Абай ... ... ... болуына Алла ерік берген. Адам Алланың берген ... ... ... ... ... шайтанның торына түсіп отырған.
Профессор Ғ.Есімнің пікірі бойынша, ... ... ... бейнесі
емес, оның мұңға батуы, ал оған ... ... ... мұң ... ... әлемде мұң болмапты. Шайтан дейтін ұғым адамға дейін болмаған.
Демек, дүниеге ізгілікті де,
/1./Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... ... 1996ж. ... да ... /1./
Абай: «әуелі пенде адам болып жаратылған соң, дүниеде ешбір нәрсені
қызық көрмей жүре алмайды». «Пенде» ... бар ... ... ұғым.
Философияда индевид деген түсінікке жақын. Пенде періште емес. ... ... ... ... ... Оған киім ... жақсы тамақ керек, ... ... оны ... да, ... да алып ... ... қызығушылық дейміз. Пендешілік дегеніміз ол осы қызығушылықтан шығады.
Дүниеде пендешіліктен тыс ... ... ... Ешкімді таба
алмайсың. Жай адамдарды былай қоя тұралық, тіптен ... ... олар да ... ... арғы ... құмарлық, одан қызығушылық жатыр. Адам
дүниенің қызығы дегенді түсіне ... ... ... кете ... Абай ... ... адам болмақ. Дүниенің ... ... ... ... ... ... өзі пенде дедік. Неге? Алла тағала
адамға мүмкіндік берді, оған дүние қазынасын ... ... ... әрқашан пендешілігімізді көрсетіп аламыз. Мәдениетті адам дегеніміз
пендешілігін жасыра алатын адамдар. ... ... ... түрсек: «Сонда
есті адам, орынды іске қызығып, құмарланып іздейді екендағы, күнінде айтса
құлақ, ... ... ... ... екен». Сүйсінсе, орынды
сүйсінетін, қызығушылығы бар адамды Абай есті адам ... Және ол ... ... ... ... ... осындай адамдардың өткен
өмірден өкініші жоқ ... екен ... ... жиі ... ... ... ... өмірін теріп, өткеніне өксіп, өкініп отырады. Абайдың ұғымында
бұл ақылсыз адам. «Егер кісі орнын ... не ... сол ... бағасыз
нәрсеге қызығып, құмар болып, өмірінің қызықты, қымбатты шағын итқорлықпен
өткізіп алады екен-дағы, күнінде өкінгені пайда болмайды ... ... ... ... ... ... енді өкінгенмен не пайда ? Ол
сабақ алар дейін ... ... ... ... есті ... түрі ... алу ... адамның үлесі. Ақылды-ақылсыз адамды Абай ... Абай ... ... ... ... ... көп ... ақылдың
көзін байлап, төңіректегі қараушылардың көзін ашып, ... ... ... ... екен». Осыған не алып, не қосуға болады. Сөз ... ... адам ... ... ... ... ... адамның мас болуы. Ал
ақылды адам қайтеді ?
«Сол уақытта есті кісілер үлкен есі шықпай, ақылды ... ... ... ... ... ... «Егер де есті кісілердің қатарында болғың
келсе, күнінде бір мәртебе, болмасына ... бір, ең ... ... ... өзің есеп ал». Есті кісі мен ... ... ... туралы біраз
пікір білдірдік. Есті адам өзінен өзі есеп алып, қате кетсе содан сабақ
алып, ... ... ... ... ... ... ол жоқ. Есеп алу
деген-тазалану ... ... Абай ... ... ба? //Сана болмысы. А.,1996ж. 95бет.
Абай он сегізінші сөзінде адам баласы несімен сүйкімді, қалай жүрсе дұрыс
болады деген тақырыпта ой ... ... ... ... ... ... ... кірсіз, сыпайы киініп, һәм ол киімін былғап, былжыратып
кимей, таза кимек-дұрыс іс», -дейді. Бұған ешкімнің дауы жоқ. ... ... ... ... ... туралы түсінігі, адамның
санасы тәрізді басқа мәселелер шыға бастайды.
Он тоғызыншы сөзінде Абай ... және ... ... сөз ... ... ... есті адам болмайды». Демек, есті болу үшін ... ... оның ... есті адам болу керек, соны тыңдау керек, көңілге
тоқуы, ілгерінің үлгі өнегесін көру керек. «Көре-көре ... ... ... ... боласың», -деген, көрумен қатар сөйлеу де ... ащы ... ... ... ... мен ... ұстап, ажырата білу мәселесі
ғұламалардың да, ел ... ... да, ... ... да ... ... ... Біз көбінесе жақсы мен жаманның орнын ауыстырып
аламыз. Жақсыны дөп басып, ... ... Абай ... ... ... ... сөзінде Абай «Аз ба, көп пе, адам баласы бір түрлі
мақтаннан аман болмағы - қиын іс». ... ... ... ... орын
алады. Мақтан –адамның ісі, харекетіне, санасына, зердесіне, атқарып жүрген
қызметіне байланысты өзге адамдардың айтатын пікірі. ... ... ... ... ... тән, ... болатын құбылыс, ұғым.
Абай жиырма тоғызыншы сөзінде адам және періште мәселесін қозғайды.
Періште – ... ... Адам өсіп ... ... заттық болмыс бар дейді.
Періште өнбейді. Алтын адамға керек. Періште таза идеал. Адам өзінің күйкі
тірлігінде ... ... ... нәрсесін періштені көлденең тартып,
ақталмақ болады.
Абай өз қарасөздерінде ауқымды дүниетанымдық мәселелерге бойлайды.
«Жұрттың бәрі ... ... және өлім ... ... ... ... ... осыған да, амал жоқ, нанады, анық өз ойына, ақылына ... Бұл сөз адам ... мен ... ... Адам баласы қашанда
өмір мен өлім құпиясын білуге құштар. ... ... ... адам ... мен ... мәселесі Абай да бой көрсетіп ... : ... ... ... нанбайды» ,- деп отыр. Адамдардың
ақиқатқа ұйып сенуі және ... ... ... ... деп ... барын
айтып отыр./1./
Абайдың осы сөздегі байламды мәселенің ... ... ... ... адам ... бәрі-дос». Одан әрі бұлай болудың себептерін ... «Не үшін ... ... ... ... ... тоюың, қайғың,
қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің- бәрі бірдей
Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет ... ... ... Ғылым,
1996ж. 206бет.
ахиретке қарай өлуің, көрге кіруің, шіруің, көрден махиларда сұралуың-бәрі
бірдей, екі дүниенің қайғысына, пәлесіне хаупің, екі ... ... бәрі ... ... Бес ... ... бар ма, жоқ па ? біріңе-бірің
қонақ екенсің, ... ... ... ... біреудің
бағына, малына күндестік қылып, я көрсеқызарлық қылып, көз алартыспақ ... Адам ... ... ... ... ... деп, Абай ұлы ... Және Абайдың бұл сөздері – мәңгілік мәнді сөздер. Абай көтерген ... ... ... бар. Абайдың негіз етіп отырғаны- адамның болмысы
ортақ, екі дүние ортасындығы көретін қызығы мен ... ... ... тең ... ... Абай сөзін мынандай жолмен аяқтаған: «Тілеуді
құдайдан тілемей, пендеден ... өз ... ... ... ... әпер ... ол ... айтарлық сөз бе? Құдай ... ... ... ... не ... ... екі ауыз ... басын қосарлық не
ақылы жоқ, не ғылымы жоқ бола тұра, ... жөн ... деп, құр ... – деп ... ... несі сөз? Оның несі ... Осы ... адамның қылықтарына да сын айтып отыр. Бұл жерде сөз болып отырған
екі мәселе. Бірі адамдардың ... ... оған ... дегендегі сенім
түрі, яғни оны қабылдау жолы да, ... осы ... ... ... ... ... ... сенбей, не құдайына сенбей
пендеге иек арту, тіптен маған ананікін алып бер деп, құдайшылыққа ... ... – бәрі де ... айтып жүрген адамшылыққа жат қылықтары.
Абайды толғандырып отырған ... ... ... ... ... ... ... жағары мұраттарға сай болуы, өлім мен өмірдің не ... ... ... тәрізді әлемдік мәндегі күрделі, мәңгілік
тақырыптарға келіп, ... ... ... оны ... ... ... көтеріп отыр.
Адамдағы ұят және иман мәселесін Абай отыз ... ... ... өзі ... мен хайуандардың аражігін ажырататын нәрсе.
Адамда ұят бар, хайуан оны сезіне алмайды. Мұны ... ... Ұяты бар ... иман бар, ... адам иманды адам деп санайды Абай.
Біз ... ... ... ғана. Ұят деген ұғым Аллаға қатынасты болуы
мүмкін емес. Мінді-адам, ол ... ... ... ... ... парықтай алмай қаламыз, кейде қайғыны да мөлшерлей ... ... ... іс жасауымыз ықтимал. Я болмаса нәпсіге жеңдіреміз. Нәпсі деген
адамның жауы.
«Ұяты күшті ... ... ... ... да бар, хатта өзін-
өзі өлтіретұғын кісілер де болады. Ұят ... ... өз ... ... ... өз ... салып, сөгіс қылған қысымның аты.»
/1./ Абай адамдық танымдағы ұяттың күшін айтып тұр.
«Ұяты күшті адамдар ... ... ... да бар, ... ... ... ... де болады. Ұят деген адамның өз бойындағы
/1./ Абай. Қара сөз. Поэмалар. А., 1993ж. 76-бет.
адамшылығы, иттігіңді ішіңнен өз мойныңа салып, сөгіс ... ... ... ... ... ... күшін айтып тұр.
Отыз жетінші сөзінің құрылымы ... ... 23 ... Бәрі ... ... біріншісінде: «Адамның адамшылығы істі
бастағандығынан білінеді, қалайша ... ... ... Бұл ... ... ... ... жоқ, рас, жақсы істі бастап, ... ... көп. ... ... ... – адамның жай бір ... ... ... ... ... істі бастау. Адамның адамшылығы осылай
көрінсе керек.
«Әкесінің баласы-адамның дұшпаны, адамның баласы-бауырың» - ... ... ... егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің ... ... ... - ... Бұл ... сөз ... тәрбиелеу туралы. Мінез дегенде екі нәрсе бар. Бірі - ... ... ... екіншісі- қоғам ықпалымен қалыптасуы.
Мінез түзеледі дегенде Абай оның екінші жағына қатысты айтқан.
«Дүниеде жалғыз қалған адам – ... ... ... ... ... ... бар жаман да көпте, бірақ қызық та, ермек те
көпте. Бастапқыға кім ... ... кім ... ... терең
сөздер./1./ Дүниеде жалғыз қалған адамның өлгені дегенде екі мәселеге
тоқталуға болады. Дана ... ... Абай ... дана ... де ... ... олар өзінің өсуі жолында халқынан озып, ... ... ... ... ... Бұл бір. ... әр адамның
басына келетін жалғыздық. Абайдың айтып отырғаны алғашқысы.
Отыз сегізінші сөзінде Абай «Адам ... ... ... ... Мұның өзі философиялық трактат десе болады. «Ей жүрегімнің қуаты
перзенттерім!» – деп ... ол. ... ... дейді. Яғни,
жүрегімнің қуаты-адамдар. Ол алғашқы сөздерінде адам мінездері жөнінде көп
нәрсе ... еді. ... ... ... жақсылықты, жамандықты,
талаптылықты, талапсыздықты т.б. нәрселерді айтты.» Өздеріңіз ықыласпен
оқып, ұғып алыңыздар, оның үшін махаббаттың төлеуі-махаббат. ... ... ... ... ... ... ... махаббат деген Абай
дүниетанымында үлкен орын алады. Осы «дүниетаным» ... сөз ... ... көзқарасында осы дүниетанымдық қызмет атқаратын ұғым – махаббат. ... ... ұсақ ... ... отырған жоқ. Жүрегімнің қуаты, сендердің
бүкіл тіршіліктерің, болмыстарың – міне, Абайдың айтқалы ... Сана ... ... пен ... туралы ойлар.) –Алматы:
Ғылым, 1996ж. 227бет.
/2./ Бұл да сонда. 233бет.
Абай өзінің «Алланың сөзі де рас, өзі де рас» ... ... ... сен де сүй ол ... ... ... Сонда Абай адам
мәселесін тағы көтеріп отыр.
«Олардың адамдығының кәмәлет таппағы – қиынның қиыны. ... ... өзі – ... растықтың жолы», - дейді. Бұл жердегі айтар нәрсе ... ... түбі – ... Бұл ... ... ... ... көруге болады.
Абайдың осы сөзінде иман, имандылықты айтады. Бұл мәселе де адаммен
тығыз байланысты. Иман ...... ... ... тану ... - өзіңді
тану деген сөз.
Абай осыдан соң былай ... «Сіз ... ... ... би ... ... Ол есім ... һәмма ол алла тағаланың фиғыл
ғазимләрінің аттары, олардың ... біл һәм ... ... ... ... сөз, ... үйрен «затиялар» деген сөз субстанциялар деген мағынада.
Сегіз ... ... Абай адам ... ... ... ... қана
қоймай, оны ұғуы қажет дейді. Адам мен ... ... ... де ... ... ... ... Алла тағаланы өзінің білінгені қадар ғана білеміз, болмаса
түгел білмекке мүмкін емес». Алланың сыры-тылсым. ... мәні оның ... ... Біз ... сырын ешқашан білмек емеспіз. Абайдың
«түгел ... ... ... деп ... сол. Алла ... адам да тылсым.
Бірақ екеуінің айырмасы сонда – адамның сыры Аллаға мәлім. Алланың сыры да,
өзінің сыры да адамға тылсым. ... сыры ... ... ... ... ол білімге, ғылымға, күшке айналады. Ол бір жағы. Екінші жағы,
адамға қатысты тылсымдық мәні-Алла адамды ... етіп ... ... ... ... ... ... емес. Адамның жұмбақтығының
өзі Алланың тылсымдығының бір ... ... ... ... ... өлшеулі. Алла өлшеусіз.
Жаратушыны өлшеулі ақыл танып білмейді. ... ақыл ... Бұл ... ... ... да ... етіп жарату алланың қолынан келіп ... онда Алла мен ... ... ... қалар еді.
«Жансыз жаратқандарынан пайда алатұғын жан иесі хайуандарды жаратып,
жанды хайуандардан пайдаланатұғын ақылды инсанды жаратты...» ... ... ... ... жартысы ұғынықты. Екіншісіне назар салсақ, хайуандарда
сана жоқ, бірақ оларға ие керек. Ол ие ақыл иесі ... ... ... Алланың
құдіретімен берілген, бірақ оларға осы қасиет арқасында адамның барша
табиғатқа ... ... ... Адамның осы қуаты кемісе, экология
деген проблема
/1./Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет ... ... ... 1996ж. ... ... ... деген-Алла тағаланың еркіне қарсылық, адамның
өзіне жасап отырған қастандығы. Абай «Жан иесі ... ... ... ... Ол «ақыл иесі» - дейді. ... адам ... ... ... ... бәріне жауапты.
Одан әріде Абай өз ойын былай сабақтайды: «Адам баласынан махшарда
сұрау алатұғын қылып жаратқандығында һәм ... һәм ... ... Бұл
терең сөз. Ол дүниеде жаратушы алдында жауап беруші адам баласы.
«Жұртқа жақсылық істе және өзің де ... бол. ... ... ... ... көреді. Сондай адамдар құдайға иман келтіреді,
жақсы істер ... ... орны ... ... «. ... орнын
анықтауда Абай тереңге бойлай түседі.
«Енді біздің бастағы тағриф бойынша құдай тағала ғылымды, ... ... еді. Сен де бұл ... ... ... үш ... ижтиһатің шарт еттің, мұсылман болдың һәм толық инсанияттың
бар болады. Белгілі ... үш ... ... ... ... сиддиқ,
кәрәм, ғақыл-бұл үшеуінен сиддың ғадаләт болар»,- дейді. Бұл жердегі
мәселе жәуанмәрттікте. Жәуенмәрттікті ... ... адам деп ... ... категория ретінде қолданып отыр. Абайдың түсінігіндегі толық ... ... ... ізгілік, даналық тәрізді мәңгілік ... ... ... ... да осыдан. Бірақ, үш сипат болуы оның жауанмәрттігіне
әлі де кепіл емес екен. Ол ... ... ... Тәхмин дегеніміз-шама./2./ Яғни үш сипат өзара
жарасымын табуы, бірін-бірі басып кетпеуі үшін шама ... ... ... ... аз. Енді «.. ... бар ... ... Бірақ оған рәуаж беріп
гүлдендірмек, бәлки адам өз халінше кәмәләтқа жеткізбек, жәһәтінде болмақ».
Мұндағы «рауаж» ... ... ... сөз. ... ... ... ... керек. Сөйтіп барып жауанмәрттік көрінеді, толық адам, толық
мұсылман шығады. Абай ... ... ... ... ... мәселеге
осылай жауап береді.
Осыдан соң «кәмілетке жетеді» дейді. Кәмілет деген – толу. Яғни ... ... ... ... ... ... ... (толық
адам) шығады./3./ Сонымен, «жауанмәрттік» - Абайдың адам ... бір ... ... Бұл оның ... адам
проблемасының арқауы.
Абай осы сөзінде: «Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар.
Соннан ... ... ... ... Еріншектік, залымдық осының
жалғасы.
/1./Ғ.Есім. Сана болмысы. ... пен ... ... ... –Алматы:
Ғылым, 1996ж. 256бет.
/2./ Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) ... ... 2004ж. ... Бұл да ... 263бет.
Абай жан-жақты жетілген адам идеясын «махаббат философиясымен»
байланыстырады. /1./
Қырық ... ... ... ... ұғлы екі ... ... бірі-
жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили, ... оны ... ... ... ... ... ... – адам.
Дүниедегі ең жеңіл түсінік те, ең ауыр ... те адам ... ... ... нені ... айта ... Ауыр ... болмысын
жетіп түсіну. Тән мен жан дегендер адам болмысының ... ... ... тән мен жан ... көп ... «Өлсе
өлер табиғат, адам өлмес»,-деген өлеңінде «мен» және «менікі» деген
ұғымдар туралы құнды ойлар айтқаны белгілі. Абай Құнанбайұлы бұл жерде ... өмір ... ... сөз етіп ... Абай ... ... нәрселерді
«жибили» деген ұғыммен берген. Яғни тәнге қатысты, тәннің ... ... бәрі – ... Тәннің қажеттілігі не? Ішсем, жесем,
көрсем, ләззат алсам ... ... Бұл ... ... да, Шығыста да
айтулы концепциялар ... ... ... Абай ... дейді. Абай осы жерде жанға
және тәнге қатысты проблемалар ... ... ... ... ... оның өміріне келіп тіреледі.
Қырық төртінші сөзде: «Адам баласының ең ...... ... ... өз ... ... ма, әлде ... жағдай ма? Жалпы адам
баласы талапсыз болуы мүмкін бе? Талапсыз адам адам ба? Сонда Абай ... ... ең ...... деп. Жан ... тән ... дегенде сол
қуаттың өлшемі талап болып тұр. ... ең ... ... ... адам жоқ. Оның қуаты қандай, мәселе сонда.
«Адамшылықтың алды- махаббат, ғаділет сезім»- дейді. Абай ... ... ... ... ... ... ... Абай сөз
қозғап отыр. Махаббат дегеніміз алдымыздан жиі шыға береді. ... ... ... тану өте ... ... махаббат-Алла мен адам арасын
байланыстырып тұратын сезім. Адам мен Алланың қатынастылығы осы ... ... ... адамшылықтың алды махаббат, ғаділет сезім дегенге
келеді.
Абай өлеңдерінде де адам мәселесіне қатысты философиялық тұжырымдар
мен ... ... ... қайғы оймадық, ұлғайды арман...» деп келетін өлең жолдарындағы
«қайғы» - философиялық, дүниетанымдық ұғым. Оның орны адам болмысында биік.
Адамның ... ... ... оның ... ... ... ... табиғатына тереңдеуі. Абай қайғы ойлаған (қайғылы ... ... ... деген пікірге келген.
Сонда «ұлғайған арман» деген не? Оны Абай қай мәнінде қолданған?
Арманның ұлғайғаны, оның өз арнасына ... ... ...... Үміт-
/1./Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
адамның тіршілігінің нақ куәсі. Үмітсіз- адам болмайды.
«Адамның тауып айласын, ... ... Абай осы ... «адамның
айласы» және «кісілік» ұғымдарын сиғызған. Бұл ... ... ... екі түрлі түсінік.
Адамның айласын табу-оны қалайда қолға түсіру, оны өзіне қызмет
еткізу. Бұл жол-тиянақсыз, ... жол., ... мол. ... ұғымды қазақтың «кісілік» дегені толық ашады./1./
Біз Абай дүниетанымындағы адам мәселесіндегі бір ғана ... ... Сана ... (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы:
Ғылым, 1998ж. 2бет.
Қорытынды.
Қазақ топырағында пайда болып, ... ... даму ... ... қилы ... толы қазақ философиясының негізгі кезеңдеріндегі
адам мәселесі ... сөз ... ... ... ... адам тақырыбын қозғай отыра, ... ... адам ... жүйелеп көрсету күрделі мәселе. Әр дәуірдің
ұлы тұлғаларының шығармашылығында адам жайлы ... ... ... Асан ... ... ... Абай ... адам мәселесі бүгінгі күні де өз күшін жоймаған, ауқымы
кең ... ... өз ... ... ... және оған белгілі бір
көзқараста болмайынша ешқандай мәдениеттің дамуы ... ... ... ... адам проблемасына терең бойлауға мүмкіндік
береді. Көшпелілер ... ... ... ... ... ... Абай ... дамып, өзіндік сипат алады. Қазақ халқының
рухани болмысы ата-баба мұрасынан ... ... ... мұра ... ... ойлау элементтерінен бастап қазіргі замандағы
толысқан философиялық теориясын түгелдей ... ұзақ та ... ... ... орын алды. Оның негізгі бағыттарының бірі өзіміз сөз қылған –
адам туралы ілімдер еді.
/1./ Гумилев Л.Н. Көне ... ... 1994ж. ... ... ... ... ... философиясы. Алматы: Ер-Дәулет, 1996ж.
2. Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. ... ... ... ... ... ... 392бет.
4. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... ... 1998,ж. ... Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... ... 1996ж. ... Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: ... 2004ж. ... ... ... ... ... ... 1995. 160бет.
8. Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Жазушы, 1973ж. 160бет.
9. Сөнбес жұлдыздар. ... ... 1989ж. ... Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: ... ... Л.Н. Көне ... –Алматы, 1994ж. 333бет.
12. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-философиялық зерттеу)-
А., 1995. 12бет.
13. Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс ... ... адам ... А., 2000ж. 49бет.
14. Ғ.Есім. Абай ағартушы болған ба? //Сана болмысы. А., 1996ж. ... ... Қара сөз. ... А., 1993ж. ... Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
17. Ғ.Есім. ... ... –А: ... ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам болмысының қайталанбас ерекшелігі9 бет
Антик философия. Софистер4 бет
Педагогика тарихының әдіснамалық негіздері және басқа ғылымдармен байланысы6 бет
17 ғасырдың жаңа дәуір философиясы және ғылым15 бет
XX ғ. БАТЫС ФИЛОСОФИЯСЫ, ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ8 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет
Абай философиясы7 бет
Адамзат қоғамын рухани дамытудағы философияның рөлі19 бет
Адамның дүниетанымдық өзін-өзі анықтауы және философияның ондағы ролі3 бет
Адамның шығу тегі туралы концепциялар10 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь