Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы [ 88 бет ]

Мазмұны

Кіріспе......................................................................................................................3

1-тарау. Лексика және оның қатысымда қолданылуының ғылыми-теориялық негіздері.
1.1. Тіл және сөйлеу, сөз қолдану мәдениеті........................................................5
1.2. Лексикалық норма және оның қолданылу аясы..........................................25

2-тарау. Сөз қолдану мәдениеті.
2.1. Сөздің қолданылу ерекшеліктері.................................................................33
2.2. Тілдің лексика-фразеологиялық тіркестердің сөйлеудегі (жазудағы қолданысы)............................................................................................................41
2.3. Сөйлеуде көркемдегіш және бейнелегіш құралдарды пайдалану............46
2.4. Сөздердің сөз тіркесі мен сөйлемдерде қолданылу ерекшеліктері, грамматикалық норма..........................................................................................49
2.5. Жазба жұмыстарда болатын қателер және олардың жіктелуі..................77

Қорытынды...........................................................................................................86

Пайдаланылған әдебиеттердің тізімі..................................................................90
Кіріспе

Зерттеудің өзектілігі. Қазір тілді оқыту саласында әдіскерлердің айрықша назар аударатын мәселесі – тілді қатысымдық-танымдық тұрғыдан оқыту мәселесі. Бұл міндет әсіресе, мектеп жасындағы балаларға қазақ тілін қатысымдық тұрғыдан оқытудың мәселесі күн тәртібінде тұр. Бұл ретте оқушылардың тек сөйлемді дұрыс құрастыру жайы ғана емес, алған білімдерін, меңгерген сөздік қорларын қарым-қатынас негізінде әртүрлі жағдайларда пайдалана білу мүмкіндігі ескерілуі тиіс. Қазіргі кезде мектеп оқушылары да, қарым-қатынаста өз ойын түсінікті айтып жеткізумен бірге сауатты, дұрыс жаза білуге ерекше мән беріле бастады.
«Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға бірдей стандартында» «сөйлеуге сай сөз қолдану іскерліктерін игерту» деген міндеттер қояды [1,8]. Ал оның дайындық деңгейіне лексика бойынша мынадай талаптар қойылады. «Лексикалық терминдерді дұрыс ажыратып, орынды қолдана білу; сөздердің тура және ауыспалы мағынасының айырмашылығын білу; омонимдер, синонимдер, көп мағыналы сөздердің ерекшелігін білу» [1,14].
Орта мектепте меңгерілуге тиісті лексиканың көлемі лексикалық білім берумен анықталады. 5-10-сыныптарда бағдарлама мынадай талаптар қойған [2,6]: «Белгілі бір мәтін мазмұнын айтқызу немесе оған пікір айттыру. Баяндау, сипаттау, пікір айту жолдарымен және түрлі стильде ауызша, жазбаша ойын жеткізе білуге дағдыландыру». Мектеп бағдарламасы бұл талаптарға байланысты лексиканы оқыту барысындағы икемділік пен дағдылары анықтайды. Мектеп оқушыларының лексикадан мынадай икемділік пен дағдысын қалыптастыруды талап етеді: «Тіл дамыту жұмысын жүргізгенде оқушылар сөздік қорын молайту, сөздерді, сөз тіркестері мен сөйлемдерді дұрыс құрай білуге үйрету» деумен бірге, сөйлем құрағанда айтылмақшы ойына байланысты синоним сөздерді таңдау, сөздік жұмыстарды жүргізуді ескертеді .
Лексикалық білім беру мен оның қатысымдық мақсатта қолданылуын дамытудың екінші бір мәселесі – сөзді орынды қолдана білуге баулу, тіл мәдениетін арттыру. Ол оқытуда сөздерді дұрыс тіркестіре білу дағдысымен анықталады. Сөздерді дұрыс тіркестіре білу сөз мағынасымен байланысты және ол тек мағына ғана емес, тілдің грамматикалық заңдылығына да негізделеді. Демек, баланың тілін дамытудағы лексикалық тақырыптарды таңдау қатысымдық әрекет мақсатымен байланысты болып, лексикалық норманы игеруге негізделеді.
сөздің қолданылуы туралы білім, білік дағдыларын қалыптастыру мына жүйеде жүргізу тиімді болып есептеледі.
Оқушылардың бұл секілді тілдік қателерін болдырмау үшін, қазақ тілі пәніндегі тіл мәдениетін оқытуға арналған материалдармен бірге лексикалық білімдерін еске түсіріп жаттығулар жүргізіледі. Атап айтқанда, сөздің мағынасы бойынша жұмыс; сөздердің көркемдегіш құралдары бойынша жұмыс; сөздердің нормалануы туралы түсінігін жетілдіру екендігі ескеріле отырып, жұмыстың тақырыбы қазіргі кездегі өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Зерттеу жұмысының нысанасы - оқушылардың тілі және лексикалық құралдарды пайдалану тәжірибесі.

Зерттеу жұмысының мақсаты – лексикалық құралдардың сөйлеу әрекетіндегі қолданылу ерекшеліктерін анықтау.

Зерттеу жұмысының міндеттері:
1. Оқушылардың сөздік қорының лингвистикалық, психологиялық ғылыми әдебиеттер арқылы анықтау;
2. Сөздік қордың өсуіне негіз болатын лексикалық нормаларды және оған қойылатын талаптарды белгілеу.

Зерттеудің әдіснамалық негізі – ғалымдардың әдеби тіл нормалары мен сөз мәдениетіне қатысты тұжырымдары, тіл туралы заң, ереже, қағидалар болып табылады.

Зерттеудің әдістері. Зерттеудің ғылыми теориялық негіздерін сараптау, ой қорыту, жалпылау әдістері мен бақылау, салыстыру, жинақтау және талдау әдістері болды.

Зерттеудің ғылыми теориялық және практикалық мәні. Жұмыс нәтижелері лингвистикалық теория мен әдеби тіл нормаларын зерттеуге, зерттеу нәтижелерін жалпы білім беретін мектептердегі оқулық, оқу құралдарын жазуға пайдалануға боады.

құрылымы мен мазмұны. кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады, көлемі - 92 бет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Алматы, 2002, 30 б.
2.Бағдарлама . Қазақ тілі. ( 5 – 9 сыныптар) А. Рауан, 1999
3. Купина Н.А. Работа над словом.// Методика развития речи. М., 1991. 240с.
4. Шанский Н.М. Язык и речь.// Что значит знать язык и владеть им. Л., 1989, 192с.
5. Жапбаров. А. Қазақ тілін оқыту арқылы тіл дамытудың әдіснамалық және
әдістемелік негіздері. п.ғ.д.дисс., 2004. –Б. 139.
6. Балақаев М. Қазақ тіл мәдениетінің мәселелері. – Алматы,:Мектеп, 1987, 88с.
7. Сыздық Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылымы. Алматы, 1970.
8. Хасенов Ә. , Бектұров Ш. 8- кластың қазақ тілі оқулығына арналған методикалық нұсқау. А., Мектеп, 1973.87б
9. Тұрмаханова С.Ә. қушылардың сөздік қорын байытудың әдістемелік және теориялық негіздері. А., 2006. п.ғ.к. дисс.автрефераты
10. Қирабаев С. Асыл парыз.// Өнер алды - қызыл тіл. Алматы: Ғалым, 1986, 203б.
11. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Рауан, 1991.
12. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. –Алматы: Мектеп, 1974. -192 бет.
13. Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. 1989, 98б.
14. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті, - Алматы: Мектеп, 1984, 120б.
15. Айғабылұлы А. Қазақ тілінің морфологиясы мен лексикологиясы. –Алматы: Қазақ университеті, 2006. -272 бет
16. Бағдарламалар, қазақ тілі, жалпы білім беретін мектептердің 8-9 сыныптарына арналған. Алматы, 2007.
17. Құлмағанбетов Б. VІ – класта қазақ тілі сабақтарына байланысты тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыру. А., Мектеп, 1966
18.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. А. Ғылым. 1999, - 345 б.
19. Степанов Ю. С. Қарым – қатынас, сөйлеу және адамның сөйлеу қасиеттері. Кітап., Жалпы психология. А., 1980, 350б.
20. Молдабеков Қ. Лингвистические иследования казахских текстов для младших школьников. Автореф. К.ф.н. Алматы, 1985.
21. Рахымбек Д. Оқушылардың логика – методикалық білімдерін жетілдіру. А., “РБК”, 1998.
22.Балақаев М., Серғалиев М. Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы.
23. Жапбаров А., Мусина М. Қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту. – А. Кітап, 1989, 86 б.
24. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.А.,Мектеп,1978.
25.Хасанұлы Б. Ана тілі-ата мұра. А., Жазушы, 1992, 269б.
26. Құлмағанбетова Б., Елемесов Ж., Қалауова З. Қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту. А. Мектеп, 1992, 36 б.
27. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. –Алматы: Ана тілі, 1992.
28. Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. М.: Просвещ. 1957.
29. Берков В.П. Опыт изучения письма. М., 1982.
30. Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. М., 1963, ІІ т.
31. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. А., 1976. 116 б.
32. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ.Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы А., Санат. 1977.
33. Хасенов Ә. Тілі білімі. –Алматы: Санат, 1996. -416 бет
34. Оразбаева Ф. Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. А., Білім, 2000, 208 б.
35. Жарықбаев Қ. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамыту жайынды. “Қазақстан мектебі ”., 1961, № 2, - 83-84 б.
36. Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. А., 1995.
37. Оразов М. Сөз теориясы.А., 1996.
38. Головии Б.Н. Основы культуры речи. М., 1980.
39. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. А., 1996.
40.Барлыбаев Р. Қазіргі қазақ тіліндегі қоғамдық- саяси лексика. А., Мектеп, 1978.
41.Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.
42. Әлімбаев М. Маржан сөз. А., Жазушы, 1978.
43. Сыздықова Р. Сөз сазы. ( Сөзді дұрыс айту нормалары) А., Санат,
1995.
44. Ысқақов Б. Тіл дамытудың психолингвистикалық негіздері. А., Рауан,
1996, 200б.
45. Құрманова Н. Ж. Қазақ мектебінің 6 – класында сын есімді оқытумен байланысты тіл дамыту методикасы. П. ғ. к. дисс. А., 1992, 191 б.
46. Ұйықбаев И. Оқушының ауызекі сөйлеу мәдениетін жетілдірейік. 1975,№2, 40 – 41б.
47. Саламатова З. Жай сөйлем оқыту барысында оқушылардың тілін
дамыту. П. Ғ.К. дисс.1994.
48.Ысқақов А. Грамматиканың кейбір мәселелері. А., Қазақстан мектебі, №10,1949.
49. Әміров Р.С. Грамматика, емле, тіл дамыту. А., “Рауан”, 1993
50. Арғынов Х.Қ.Қазақ тілі синтаксисі методикасының негіздері. А.Мектеп, 1969.319 б.
51. Богоявленский Д.Н. Психология усвоения орфрграфии. 2-е изд. М., Просвещение,1966,305 с.
52. Шалабай Б. Қазақ тілінің стилистикасы.Алматы., 2006.
53. Н.Д.Арутюнованың Прагматика проблема риторики и стилистики. М., 1968.
54. Солганик Г.Я. Стилитика текста. М., 2000.
55. Алдамұратов Ә. Оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы. А., 1983, 151 б.
56. Әміров Р.С.Жай сөйлем синтаксисі.А., Мектеп,1983
57. Жахина Б.Б. 5-класта лексиканы оқумен байланысты тіл дамыту. Алматы, 1994.
58.Құрманова Н. Ж. Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың логикалық ойлау мәдениетін қалыптастыру әдістері мен тәсілдері. А., 1998.
59. Арғынов Х.Қ. 7 – класс қазақ тілі оқулығына методикалық нұсқау. . А.Мектеп, 1970.41 б.
60. Құлмағанбетов Б. V – класта қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыру. А., Мектеп, 1965, 79 б.
61. Рахметова С. Кіші жастағылардың жазу тілін дамыту. А., 1975
62. Степанов Ю.С.Имена.Предикаты.Предложения.(Сеиологическая грамматика)М., 1981.359с.
63. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. А., “ Қазақ университеті”, 1993, 160 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл
нормасында ... ... ... ... - ... тілі және ... құралдарды
пайдалану тәжірибесі.
Зерттеу жұмысының мақсаты – лексикалық құралдардың сөйлеу әрекетіндегі
қолданылу ... ... ... мен тәсілдері. Зерттеудің ғылыми теориялық негіздерін
сараптау, ой қорыту, жалпылау әдістері мен бақылау, салыстыру, ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы.
- оқушылардың сөздік ... ... ... ... арқылы анықталды;
- сөздік қордың өсуіне негіз болатын лексикалық нормаларды және ... ... ... ғылыми теориялық және практикалық мәні. Жұмыс нәтижелері
лингвистикалық ... мен ... тіл ... ... ... ... ... беретін мектептердегі оқулық, оқу құралдарын жазуға
пайдалануға болады.
құрылымы мен мазмұны. ... екі ... ... ... ... ... тұрады, көлемі - 91 ... ... және оның ... ... ... Тіл және ... сөз ... Лексикалық ... және оның ... Сөз ... ... ... ... ... ... тіркестердің сөйлеудегі ... ... ... және ... ... ... сөз ... мен ... қолданылу ерекшеліктері,
грамматикалық
норма.......................................................................
...................49
2.5. Жазба жұмыстарда ... ... және ... ... ... ... тілді оқыту саласында әдіскерлердің
айрықша назар аударатын мәселесі – тілді қатысымдық-танымдық тұрғыдан оқыту
мәселесі. Бұл ... ... ... жасындағы балаларға қазақ тілін
қатысымдық тұрғыдан оқытудың мәселесі күн ... тұр. Бұл ... тек ... ... ... жайы ғана ... алған білімдерін,
меңгерген сөздік қорларын қарым-қатынас негізінде әртүрлі жағдайларда
пайдалана білу ... ... ... ... ... мектеп оқушылары
да, қарым-қатынаста өз ойын түсінікті айтып жеткізумен ... ... ... білуге ерекше мән беріле бастады.
«Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің ... ... ... ... сай сөз ... ... деген міндеттер қояды [1,8]. Ал оның дайындық ... ... ... ... қойылады. «Лексикалық терминдерді дұрыс ажыратып,
орынды қолдана білу; сөздердің тура және ... ... ... ... ... көп ... сөздердің ерекшелігін білу»
[1,14].
Орта мектепте меңгерілуге тиісті лексиканың ... ... ... ... ... бағдарлама мынадай талаптар
қойған [2,6]: «Белгілі бір ... ... ... ... оған ... ... сипаттау, пікір айту жолдарымен және ... ... ... ойын ... ... ... ... бағдарламасы бұл
талаптарға байланысты лексиканы оқыту барысындағы икемділік пен дағдылары
анықтайды. Мектеп ... ... ... ... пен ... ... ... «Тіл дамыту жұмысын жүргізгенде оқушылар сөздік
қорын молайту, сөздерді, сөз тіркестері мен ... ... ... ... ... ... сөйлем құрағанда айтылмақшы ойына байланысты синоним
сөздерді таңдау, сөздік жұмыстарды жүргізуді ескертеді ... ... беру мен оның ... ... қолданылуын
дамытудың екінші бір мәселесі – сөзді орынды қолдана ... ... ... ... Ол ... сөздерді дұрыс тіркестіре білу дағдысымен
анықталады. Сөздерді дұрыс тіркестіре білу сөз мағынасымен байланысты және
ол тек ... ғана ... ... ... заңдылығына да негізделеді.
Демек, баланың тілін дамытудағы лексикалық тақырыптарды таңдау қатысымдық
әрекет мақсатымен ... ... ... норманы игеруге негізделеді.
сөздің қолданылуы туралы білім, білік дағдыларын ... мына ... ... ... ... бұл ... тілдік қателерін болдырмау үшін, қазақ тілі
пәніндегі тіл мәдениетін оқытуға арналған материалдармен бірге ... еске ... ... ... Атап ... ... бойынша жұмыс; сөздердің көркемдегіш құралдары бойынша жұмыс;
сөздердің нормалануы туралы түсінігін жетілдіру екендігі ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысанасы - оқушылардың тілі және лексикалық құралдарды
пайдалану тәжірибесі.
Зерттеу жұмысының ...... ... ... ... ... ... жұмысының міндеттері:
1. Оқушылардың сөздік қорының лингвистикалық, психологиялық ғылыми
әдебиеттер арқылы анықтау;
2. ... ... ... ... ... лексикалық нормаларды және оған
қойылатын ... ... ... ...... әдеби тіл нормалары мен сөз
мәдениетіне қатысты тұжырымдары, тіл туралы заң, ... ... ... ... ... ... ... негіздерін сараптау, ой
қорыту, жалпылау әдістері мен бақылау, салыстыру, ... және ... ... ... теориялық және практикалық мәні. Жұмыс нәтижелері
лингвистикалық теория мен ... тіл ... ... ... жалпы білім беретін мектептердегі оқулық, оқу құралдарын жазуға
пайдалануға боады.
құрылымы мен мазмұны. кіріспеден, екі ... ... ... ... тізімінен тұрады, көлемі - 92 ... ... және оның ... ... ... ... және ... сөз қолдану мәдениеті
Тіл туралы ғылымның ... ... сай ... ... бар. ... бірі ана ... әр алуан жақтарын қамтитын «Тіл
мәдениеті» атты білім саласы. Орфоэпия дыбыс сазы мен әдеби ... ... ... ... емле ... ... тыныс белгілерін,
стилистика сөз тіркесі заңдарын, жатық сөйлеу, сөз ... ... Ал тіл ... ... не ... ... жалпы тіл ғылымында
анық белгіленбей келеді.
Н.А.Купина сөйлеуге үйрету үдерісінде ең ... орын ... ... ... деп ... [3,118]. ... бір тілді меңгеру үшін ... ... ... бар. Адам қай ... ... ... де, сөздік
қордан өзіне қажетті лексикалық тұлғаларды білмесе, біріншіден, айтайын
деген ойын ... ... ... ... біреудің айтқан сөзін, ойын
түсінбейді. Демек, адам сөйлесу, пікірлесу үшін тілдік қолданысқа ... ... ... ... қатынас та жүзеге аспайды.
Сөз мағынасын, мәнін игеру арқылы баланың ұғымы да кеңейеді. ... ... ... ... ... ... арқылы
ойы дамиды. Соның нәтижесінде, өз ойына байланысты сөздерді лайықты қолдана
білу дағдысының қалыптасуы арқылы сөздерді мағынасына орай ... ... де ... ... біршама лексикалық қоры болғанымен, олардың
бәрінің бірдей қолданылуын игере ... ... ... әрекет
түрлеріне байланысты қолданылуын игермеу сөйлеудің түрлеріне байланысты
лексиканы ... ... мен ... ... кері ... Мәселен, синоним, неологизм, көнерген сөздер мен диалект, термин
сөздердің қолданылу ... ... тіл ... игере алмайды.
Ауызекі сөйлеу мен кітаби стильдердегі лексиканың қолданылу ерекшеліктерін
меңгермей, олар бойынша мәтін ... білу ... ... ... ... ... ... үшін лексикалық құралдардың құрылымдық-теориялық
мәліметімен бірге, қарым-қатынаста қолданылу ерекшелігі туралы білімі мен
дағдысын қалыптастырып, ... ... ... ... ... оның ... сөздер екендігі үйретілумен бірге кітаби, әдеби тіл
стильдері түрлеріне байланысты да ... ... ... Ол ... стиль түрлеріндегі мәтіннің ... ... ... ... ... ... мәні, тіркесуі, қолданылуы қарым-
қатынас жасау мақсатымен немесе сөйлеу ... ... ... Мәселен, Н.М.Шанский: «теоретическое сведения по ... с ... ... ... ... быть ... в ... и обьеме, которые необходимы учащимся для ... ... ... ... ... ... [4,121]. ... сөйлеу
икемділіктері мен дағдыларын дамыту үшін сөздің мағынасын ... мен ... қоры ... ... ... Сондықтан сөздерді өз тәжірибесінде
қолдана білуге жаттықтыру қажет.
Сөздердің тілдік нормаға орай ... ... ... ... жұмысы мына бағытта қарастырылады [5,124]: 1) сөз мағынасы, мәніне
байланысты қолдану дағдыларын қалыптастыру; 2) ... ... ... ... ... – тіл ... Бірақ тілдегі сөз байлығының
барлығының жұмсалу аясы бірдей емес. Халық тілінде бар ... ... жиі ... ... ... ... ... да,
бірқатары қолданудан қалып қояды, немесе өте ... ... ... бар біраз сөздер қарым-қатынас әрекетінде кездескенімен, әдеби
нормаға жатпайды. Мысалы, жергілікті ... ... Ол ... ... ... ... ... айыру оңайда емес, біреуге асыл көрінген
сөз екінші ... ... ... ... ... ... қай сөз ... қай
сөз жатпайды дегенді субьективті көз қарас тұрғысынан болжамай, әдебитте
жалпы ... ... ... жиі ... ма, жиі ... ма ... болжау керек», - деп көрсетеді [6,49].
Қазақ әдеби тілінің сөз ... ... ... ... бар
байырғы және өзге тілден ауысқан сөздерден, ... өнер ... ... ... тағы да ... алуан терминдерінен
құралады.
Жазба әдебиет арқылы тіл байлықтары, оның ... бір ... ... ... болмаған халықтың тілі әдеби тіл ... ... ... халқының жазуы болмай тұрған ... бай ... ... Ауыз әдебиеті әдеби тіл болып есептеледі, оның жазба әдеби
тілінің қалыптасуына әсері ... ... ... «Сөйтіп, «әдеби
тіл» деген ұғым халықтың жазу мәдениетімен тығыз байланысты екен. Әдеби тіл
жазу ... ... ... ... ... ... ... арқылы, ауызекі
тілдің байлықтарын екшеп саралау арқылы қалыптасты», -деп көрсетеді [6,58].
Бұл жеке сөздерге, оны қолдануға да байланысты. ... ... сан ... ... әдеби тілге тәндері – яғни әдеби нормаға
жататындары бар, ... ... тән ... одан тыс, ... ... ... бар. Сондықтан оқушылардың жазбаша ... ... ең ... ... ... тілге жататын, жатпайтынын
ажырата біліп, ... ойын ... ... ... ... лексикалық
таңдап, талғап, сұрыптап үйретуге жаттықтырылады.
Өйткені лексикалық ... ... ... ... ... ... сөз ... қалыптасқан тұлғада жалпыға ортақ мағынада
жұмсалуы», - [6,64] деп көрсетеді. Демек, ... ... ... ... бірі ... ... ... болып табылады.
Сөз таңдап қолдану жазба әдеби стильдеріне ... да ... ... ... ... ... сөз ... қолданудың ерекшелігін
қарастырайық.
Көркем мәтіннің тілін зерттеу үстінде «функциональдық стиль»
басты-басты екі ... ... ... ... ұлттық әдеби тілдің
даму барысындағы ... ... ... ... екіншісі – жеке
жазушылардың сөз мәнері мен сөз өрнегі (даралық стилі). Бірінші мәселенің
зерттеп білу ... ... ... ... жалпы алып қарағанда,
«поэтикалық сөз» болса, екінші мәселе ... ... ... ... ... ... мен өрісін, дәлірек айтқанда, лексикалық ... ... мен ... тіл ... ... ... ... олардың көркем шығармалардың мәтіндерінде көріну ... ... ... ... ... ... стильдік (шеберлік), яғни
лингвистикалық стилистика бойынша, екіншісі, тіл ... ... ... яғни сөз мәдениеті бойына зерттеу қажеттігін ескертеді.
Стилистика саласындағы мамандардың сөздеріне қарағанда, көркем
әдебиет стилистикасы – тіл ... ... ... қолданысы бойынша
көрінеді. «Стилистиканың лингвистикалық міндеті», -деп жазады. Р.Сыздық –
стильдік әсердің өзін емес, сол әсерді ... ... ... ... ... ... білімінде тілдік нормаларды айқындай, белгілеп беру үшін
мынадай талаптар қойылады:
1) тілдің ... ... ... ішкі даму ... ішінде грамматикалық заңдылықтарына сәйкес келуі;
2) дәстүрлік белгісі, яғни әдеби қалыптасқан нормаға сәйкес
келуі;
3) ... ... ... узус ... ... ... тілдің қалыптасқан нормасы, яғни әдеби ... ... ... ... үзбей зерттеп жүрген мамандардың сөзіне қарағанда,
«Көркемдік, әсерлілік нүктесін көздеуде сөздерді ... және ... ... ... Соңғы әрекет мәтін лексикасын түзу немесе ... - ... ... ... [7,28]. ... ... сөз ... байланысты әр алуан ауытқулар пайда болады. Олар әдеби ... ... сай келе ... ... олар уәжді (жөнімен,
мотивті) ауытқулар және уәжсіз (жөнсіз, мотивсіз) болып екі топқа бөлінеді
деп жазады Р.Сыздық. Осы ... ... ... сөз ... ... ... ... тіл нормасының ауытқу болса, енді ... ... ... ... болып бөлінетін көрінеді. Олар әрі «жалпы жазушы мәнері»
дегенге қатысты болса, әрі мәтін түзімінің мүдделеріне ... ... ... ... ... тіл нормаларының ауытқып қолданылатын, яғни осы
нормалардың аясына жатпайтын сөздерді Р.Сыздық мынадай топтарға бөледі:
1) ... ... ... жай, ... ... т.б. Бұл ... ... кейіпкерлер тілінде жұмсалуына уәжді
ауытқу болып табылады (егер лоар автор сөзінде ... ... ... ... ... ... ... яғни олар әдейі жөнімен
ауытқыған ыңғайда жұмсалады;
3) сөздердің өзара ... ... бұзу ... ... ... бұлар кейде уәжді, кейде уәжсіз болып та келіп отырады. Авторлық
баяндаулар бөлімінде ... бір ... ... ... да осы топқа қосуға болады.
Ә.Кекілбаевтың «Үркер» романында қолданылатын сөздердің бірі ... ... ... ... ... ... тағы ... Енді
көзі шалды – анадайдағы қырат күнбатыс бегін тастаққа тіреп, көктұмсықтанып
бітеді екен. Шамасы, жаңбыр жауғанда су ... не күп, не ... ... Ендеше, бұққан кісінің бөксесін көлегейлей алар бір ... ... ... ... ... ... (ХІғ) күп деген сөз орысша (большой
глиняный сосуд кувшин) деген мағына береді. Ескі ... ... ... ... күб ... ... ... ұғым тудырады.
Әдеби тіліміздегі күпшектей, күпшектену деген сөздеріміздің
түбірі осы күб (күп: б/п) болуы мүмкін. ... ... ... ... ... т.б.) күп ... ісіп кетті» деп осы күні де айта береміз.
Бұл түбірге жалғанып тұрған – шек ... ... ... ... қойсақ та
болады (ол тиісті оқу құралдарынан белгілі морфема).
Жазушы өз еңбегінде белгілі бір сөздің қазіргі қалыбын ... ... ... ... ... пайдаланған.
Немесе күзем кезінде қойды суға тоғытып, аспан (ор, терең, арық,
тоғай, сай) толтырылған судан өткізіп, оның ... ... ... ... ... ... қой жүзіп өтетін жерді де елде күп дейді. Қой
түсетін күптің суына қарамай ... ... ... ... (ол ... өтетін) жер (ол, әрине, қой бататындай етіп
құйған, сумен ... ... ... ... тілі ... ... тілдерінің тобына жататын
Қарайым тілінде күп –«большой кувшин для ... ... в ... купчик
(кюпчик)-«сосуд», купчэк- «колесо» (қазақшасы арба дөңгелегінің күпшегі).
Сонымен қатар: Кипцек ... ... ... ... ... кипчпак
куршову «шина, обод; колесница»; кипчек «округ, ... ... ... вокруг, около», купчак (купчак)- «колесо», купчик-«вазв». ... күп ... ... ... ... ... 1) дөңгелек бос
қуыс –ор (шұңқыр), яғни ... аты; 2) ... атты ... ... т.б.
оларға ұқсас нәрселердің аты); 3) шылау сөздер. Біз әңгіме етіп ... бұл ... ... ... ... сөз болады.
Тұжырымдай келгенде, жазбаша сөйлеу әрекетінде сөзді таңдау
лексикалық ... ... ... ... ... ... жазба жұмыстарындағы лексикалық қателерді осы лексикалық норма
тұрғысынан қарастырдық.
Тіл мәдениетін ... бір ... ... сөз ... мәтінді мазмұн мен ойға сай нақты қолдануға ... ... ... дәлдігі туралы сапаға қойылатын талаптар әр түрлі. Солардың
бірі- сөздерді тілдегі мағынасына лайық қолдана ... Бұл ... ... стильді-лексикалық қателер кездеседі:
а) «бұл кеншарда қой басын өркендетіпті» деген сөйлемдегі ойды
түсінуге болады, бірақ «өркендету» мағынасында қолданбаған. Атап ... ... ... деп ... ... қой ... ... көбейту деген сөзді қолдану тиімді.
ә) сөздің ұғымы мен ... және ... ... нақты
білмеуден қате жібереді. Сөздерді өз мағынасына сай колдану, дәлдіктен ... ... ... гөрі ... ... ... мағынасы әр басқа
немесе бір түбірден тарап, дербес мағынаға ие ... ... ... ... ... ... суйектерін сырқыратып
орнынан тұрды. 2. Жігіт жусан иесіне еліктеп мас болғанын ... ... ... сандықтың құрсау қаңылтырлары ғана жатыр. Бұл ... ... ... ... емес ... ... ... дәлдікке қатысты мәселенің бірі, зат, құбылыс пен оның атауы
сөз арасындағы байланысты жете тани алмаудан қате жібереді. Мысалы: ... ... желі есті ... ... « ... ... ... тіркес күзде
емес, халық көктемде қарды ерітетін жылы желді айтады.
в) сөз-белгілі зат пен ... ... ... ... оның
қандай затты, құбылысты белгілейтінін білгенмен немесе шала-шарпы ғана
игерген оқушы дәлдіктен көз ... ... ... осы ... керісінше
зат пен құбылыстың дәл атауын, қалай аталуын білмеу, не оған мән бермеу сөз
дәлдігінен жаңылуға себеп болады. Мысалы, бота ... ... ... ... ... т. ... ... қатысты да оқушылар стильдік-лексикалық қателер
жібереді:
1)тілімізде бөгде сөзді қалай ... ... ... ... ... тұр, ... етті т. б.
2)басқа тілден екінші тілге сөз алу, жаңа ұғымның пайда болу
барысындағы ... ... ... ... ... ... ... арал,
саулық қой дегенді аналық бас т. б.
3) жергілікті говор, диалект сөздерді таңдамай, ... ... ... (үнемі, өне бойы), бәткерле қылу ... ... ... т. б.
4)ойға басы артық, қыстырм сөздерді жиі қолдану. Мысалы: ... ... ... сосын т. б.
5) орыс тілінен енген сөздерді қолдану. Мысалы: 1. Алматыда жаңа
площадь, дворец бар. 2. Медео – ... ... ... де сұлу мұз ... Қала ... ... дачалар т. б.
Стильді- лексикалық қателер тілдің көркемдегіш және бейнелегіш
құралдарын қолдана білмеу бағытында кездеседі.
а) сөзді ... ... ... қате ... ... ... ... ақын екендігінен жеңген жоқ.
Мұндай қателерді сөздердің ауыспалы мағынасы мен стильдік реңін
жете түсінбегендіктен жіберіледі:
ә) фразелогиялық тіркестердің ... ... ... ... ... ... балалардың қуанғанынан жүрегі қарс айырылды
(жүрегі қарс ... адам ... ... ашуланады). Олардың
көшесі жүзіктің көзінен өткендей ... ... ... ... сұлу ... ... көше, қала, ауыл сияқты мекен-орынды
білдіретін жерлерге қолданылмайды).
б) фразеологиялық ... ... ... өзгертіп
қолданудан туатын қателер. Мысалы: Ойға батқан батырдың қабырғасы майысты
(қайысты деген дұрыс).
в) ... ... ... ... ... ... ... қателер. Мысалы: Ауырдың астымен, ... күн ... ... ... ауырдың үсті, жеңілдің астымен).
Мұндай қателер оқушылар тілінің даму ... ... ... ... ... болады. Сондай-ақ сөз мағыналарын ажырата білмеу
лексикалық білімнің жетімсіздігі мен өмір ... ... ... ... аз т. б. ... да ... [9,114].
Ол туралы М.Балақаев: «Қазақ тілінің қоғамдық қызметі арта түсіп
отырған ... ... оның ... даму ... ... ұғынып, өмірлік
проблемаларын жан-жақты зерттеуге ерекше мән беріліп ... ... ... ... биік ... деңгейінен қарайтын сала –
тіл мәдениеті мәселелері болмақ. Бұл қазақ тілінің енді-енді ... ... ... жас саласы. Тіл мәдениеті халқымыздың жалпы мәдениетімен
астарлас ... ... ... бұл ... ... алдымен тіл
мәдениетінің дәрежесін ... ... ... ... қызметін
жетілдіру үшін оның күнделікті өмірлік ... ... ... ... жөн сілтеуді көздейді» [6.13-14] –деп анықтайды.
Қазіргі әдеби ...... ... ... ... болып
табылады. Әдеби тіл дамыған сайын оның қоғамдық қызметі, нормалық жүйесі
нығая түседі. ... тілі де, ... тіл де ... тамырлас, әрі бірінен бірі
нәр алып дамиды, соңғы халық тілі негізінде жасалып, оның ... ... ... алып ... ... тілі де өзінің бұрынғы
дәрежесінде қалып қоймай әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... керсінше, үнемі қабылдап отырады. Бара-бара ... мен ... ... ... ... ... тілдің екі түрі – жазба
әдеби тіл мен сөйлеу әдеби тілі қалыптасады.
Әрбір ... сол ... ... қауымдар арасында қатынас
құралдық қызмет ... ... сол ... ... мен жеңісінің құралы,
мәдени өмірінің тұтқасы болып табылады. Әрбір қоғам сондықтан ана тілінің
тағдырына ... ... ... оны ... ... ... мәдени
дәрежесін көтеру жолында сол халықтың тілдік мәдениетін – жазу, ... ... ... ... ... өткен ойшылдары, ағартушы-ғалымдары, ақын-
жыраулары ішінде тіл мәдениетін сөз етпей, тіл ... ... ... ... ... ... ... алғашқы мерзімді
баспасөздердің өзі, «Түркістан уаляты», «Дала уаляты» және «Айқап» журналы
қысқа мерзімді өмірлерінің ... тіл ... тіл ... ... ... ... Бұл ... тіліміздің мәдениеттілігін
арттыру, оны шыңдап жетілдіре беру талабының ерте кезден-ақ сөз болып келе
жатқан жалпыхалықтық мәселе, ұлттық ... ... ... бір
саласы екендігін аңғарады. Сондықтан С.Қирабаев: «Қазіргі әдеби тіл ... ... жазу ... ... ... тіл ... ... ұмтылу
ешкімге ұятты іс емес, қайта абыройлы болыш. Бұл – Отан ... ... ана ... ... патриоттық борышымыз. Бұған бізді
ел сүю, жер сүю, ... сүю ... ... [10,8]. Енді ... ... ... жағы бар.
Тіл мәдениеті мәселесінде теориялық негізінен табудың, яғни тіл
мәдениеті ... ... ... бір ... ... ... ... - бүкіл лингвистикада көтеріліп жүрген
мәселе. Сондықтан болар, Т.Қордабаев «Сөйлеу ... сөз ... ... ... ... ... сүйеніш етер негіз, бағыт тұтар құбыламыз
тілдік норма, әдеби тіліміздің сөйлеу, жазу нормасы болмақ. ... ... тіл ... үшін күрес – қалыптасқан норманы сақтау үшін
күрес болмақ. Олай болса, бұдан шығатын қорытынды – ... ... ... негізгі міндеті – тілдік норма дегеннің сырын ашу, оның
құрамына нелердің ... ... ... ... - деп анықтайды [11,118].
Сондықтан әдеби тіл деген мәселеге қысқаша шолу жасайық.
Әдеби тіл туралы түсінік. ... сол ... ... ... ... тілінің ең жоғарғы формасы - әдеби тіл. Әдеби тіл көбінесе
халық тілі ... ... оны ... ... ... ... тұрған
өзгеше тіл деп тану дұрыс емес. Сонда да оның елеулі ерекшеліктері болады.
Әдеби тіл – ... тіл. ... ... ... тіл ... оның
құрылысы сымбатты қалыпқа түсіп екшеледі. Жазуы болмаған халықтың ... тіл ... ... ... ... ... ... болмай тұрған
кезде бай ауыз әдебиеті болды. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... шыңдаудың әдепкі дүкені болғаны рас,
бірақ оның тілі шын мәнінде ... тіл деп ... Оның ... ... ... ... ортақ бірізділік, әдеби тілге тән басқа қасиеттер
бола бермейді, көп жерде, мысалы ертегіде, ... ... ... ... ... ... «әдеби тіл» деген ұғым халықтың жазу мәдениетімен ... ... ... тіл жазу арқылы, әдеби мұраларды баспаға басып,
жұртқа ... ... ... ... ... екшеп саралау арқылы
қалыптасады. Онда да қағазға, тасқа жазылғанның бәрін, баспаға басылғанның
бәрін әдеби ... ... ... ... тіл – жүйелі тіл. Жазба тілдің ілгері даму барысында ... сөз ... ... ... ... сұрыпталады,
нормаланады; жазу мәдениеті арту арқылы халықтың тіл мәдениеті ... ... ... ... ... әр түрлі айтатын болса, түрліше
қолданатын ... ... ... олар ... бәріне бірдей, бірқалыпты
жұмсалады. Ондай бірізділік орфографияда да, ... ... ... ... ... ... жүйе – ... болуға тиіс. Нормаға
түспеген әрі-сәрі тіл әдеби тіл деп ... ... ... –анархия. Тілдің нормалану дәрежесін неғұрлым
айқын болса, тілдің әдебиеттік қасиеті соғұрлым ... ... тіл – ... ... бар тіл. Әдеби тіл қоғамдық
құбылысқа жатады. Ол қоғамның ресми ... тілі ... ... де ... кең ... Сол ... түрлі-түрлі тілдік стильдер пайда
болады. Мысалы, ХVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... стилі, діни әдебиет стилі, өлең-жырлар ... ... ... шыққанмен, ол кезде публицистикалық стиль қалыптаспаған болатын.
Қазіргі қазақ әдеби тілінің ... аясы ... ... ... ... әдеби тіліміз түрлі-түрлі стильдік өң
алып, дамып келеді. Қазір оның мынадай стильдік тармақтары бар: 1. ... ... ... ... ... 2. Публицистикалық стиль (газет-журнал
тілінің стилі); 3. Ғылыми-техникалық әдебиеттің ... 4. ... ... ... ... ... ... тіл қызметінің артуы, тілдің
дамуы нәтижесінде жасалады. Ендеше, ... ... ... ... ... ... басты белгілерінің бірі. Тілдің стильдік тармақтары
неғұрлым сараланған болса, әдеби ... ... ... ... ... тіл – ... ... мол тіл. Сөйлеу тілі беттесіп қарым
–қатынас жасаудың ... ... ... тіл, ... ... өнердің,
мәдениеттің, ғылымның, оқу-ағарту, тәрбие жұмыстарының, саясаттың,
кеңсенең, баспасөздің....тілі. ... ... ... әрі ... ... ... қатысты бола жұмсалуы – оның әрі ұлт тілі ... ... ... тіл ...... әдебиет арқылы жүйелі
қалыпқа түскен, стильдік тармақтары бар, қоғамдық ... әр ... тіл. ... ... ... түсу деген тіркестің ұғымы линвистикада тілдің
нормалануы деп те түсініледі [12,118].
Сонымен, тіл мәдениетінің ... ... ... ... ... қарастырайық.
Тілдік норма да – тарихи құбылыс. Қоғамдағы адамдардың бәрінің
сөйлеу дағдысын, тіл ... ... бір ... ... бір ... ... ... қоғамдық құбылыс ретінде пайдаланушы ... ... ... білімі, мәдениеті өнер-ғылымға қанықтығы, іс-
әрекеті біркелкі емес. Оның үстіне олардың туып-өскен ... ... ... ... Сол ... қоғам мүшелерінің сөйлеу, жазу мәнері де
дәрежесі де әр ... ... ... ... дейтін тілдік тәсілдер,
нормалар бар. ... ... ... – ғасырлар бойы ... ... қор, ... ... ... заңдылықтармен
қатар ресми түрде қабылданған орфография ... ... ... мен оқу құралдарындағы нормативті ереже, нұсқаулар.
Қазіргі кезде мектеп ... ... ... ... мен
жаза білу туралы мәселелер көтеріліп қалғанымен, оны оқыту, үйрету туралы
түбегейлі пікірлер жоқ. Сондықтан Т.Қордабаев: «... Тіл ... ... пән ... көтеруіміз керек. Оның теориялық негізін, өзіне тән
нысанын айқындау қажет. ... оны ... бір ... ету ... -
деген болатын [11,118].
Алда тұрған міндеттің бірі- әдеби ... әр ... ... ... ... Мұны жете ... тұрып, әр жанрдың өзіндік
ерекшелігін, өзіндік формасын білу мүмкін емес. Сондықтан тіл мәдениетіне
сөйлеу мен ... ... ... ... ... ... ... қабырғасынан, яғни оқушыларға таныту, білдіру қажет.
Зерттеушілерде, ғылыми әдебиеттерде, ауызекі тілде «Сөйлеу
мәдениеті» дегенді жиі ... Ал ... ... мәдениетті, қайсысы
мәдениетсіз болатындығын, яғни сөйлеу ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар екенінде. Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... олардың
стилистикалық түрде көрінуі, өйткені қазақ тілін оқытуда ... ... тіл ... ... ... ... ... оқулықтардың барлығы, бүкіл жауапкершілігі, ... тіл мен ... ... ... жүктелетіндігі белгілі.
Өйткені тіл мен сөйлеу жоқ та, сөйлеу жоқ жерде тіл жоқ. ... ... бұл ... ... ... ... ... Тіл дегеннен
ондағы бүкіл дыбыстардың, сөздердің грамматикалық формалардың жиынтығын
түсінсек, сөйлеу ... ол ... ... ... ... яғни ... әрекет үстіндегі күйін түсінеміз. Бұл жағынан алғанда,
тіл сөйлеуге қажетті өлі материалдың жанданып, іске қосылуы, ... ... ... ... ... материалдар өз бойындағы мағыналық
мүмкіндіктерін жан-жақты көрсете алады. ... сол ... ... ... өз шама, білім, талғам, танымына қарай ... ... ... ... ... ойын ... лайықтыларын
таңдап, қоя білсе, енді біреулерде ондай шеберлік жетіспей ... ... де, ... сипатта тіл жеке адамдардың сөйлеу, жазу үдерісінде
даралық сипатқа ие болады. Тіл мен ... ... ... ... осы ... ... Бұл даралық тілдік даралық емес, тілдік материалдарды
пайдаланудағы даралық. ... ... ... ... ... жеке
адамдардың орашолақтығын тілдік материалдардан көріп, ... ... ... ... ... ... ... мұндай пікір – тіл мен
сөйлеудің өзіндік сипаттарын жете ескермеуден туған жаңсақтық. Шындығына
келсек, тілде ... ... ... ... анау ... ... жаман
дегендер болмайды. Жүрексіз де, жаман да тілде ... ... ... ... ...... пікір білдіреді» [11,127].
Сондықтан оқыту ісінде мұғалімдер тілдік материалдарды ғана
білгізумен ... ... сол ... ... ... ... ... дәл іріктеп, таңдап ала ... ... ... ... ... ... ... Әдетте, өз білгенінін дұрыс
айтып ... ... ... ... ... балаға «тілі жетпей ... ... ... тұр» деп ... баға ... ... ... педагогикалық жағынан кері әрекет, дұрыс емес. Оқушыларға таза, дұрыс,
жатық сөйлеуге, ... өзін ... ... ... ... ... ... сөйлеушілікті мұғалімнің
кешірмейтінін ... ... ... ... ... және ... ... қатар дамытып, оның қоғам
өміріндегі қызметінің өрістей түсуіне мүмкіндік жасау, түрлі ауытқулардан
арылтып отыру, небір ... ... әр қилы ... айырымдарын тіл арқылы
дәл, анық жеткізе білуге көпшілікті тәрбиелей түсуге т.б. тіл ... ... ... ... Тіл ... мен сөз мәдениеті деген
терминдер қазір бір-бірінің орнына ... та жүр. ... ... ... ... ... берсе: «Қазақ тілін оқытудың негізгі
мақсаты – оның ... ... ... ... ... ... тіл мәдениеті ілімінің ондағы негізгі мақсаты - әдеби тілде барды
дұрыс таңдап, талғап ... ... ... ... ... ... сапасын жоғары сатыға көтеру болмақ» [13,9].
Ал Н.Уәлиев: «Тіл мәдениеті дегеннің ұғымы кең. Ол ... ... ... ... ... ... беру, ұштай түсумен
қатар сөз шеберлігі, сөйлеудегі әдептілік тәрізділерді де ... ... ... ... ... сөз ... дегеніміз қарым-қатынас
құралын қалай игеріп, өмірде қалай пайдаланып жүрміз, оның ... ... ... дәл, ... ... ... әсерлі етіп жұмсай алдық
па дегенге саяды», - дей келе, сөз мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге
бейнелеуіш, көріктеуіш амал-тәсілодері қарым-қатынас жасаудың мақсаты мен
мазмұнына сай етіп қолдана білу дегенді білдіретіндігін, тіл ... ... ... ... ... ... [14,16].
Әдеби тіл нормасы – сөзді дұрыс қолданудың, грамматикалық амал-
тәсілдерді дұрыс пайдаланудың көпшілік ... тіл ... ... ... «Тіл ... ... тіл ... туралы білім саласы
ретінде пайда болғаны мәлім. Тілдік норма - әдеби тіл ... ... ... элементі. Ал әдеби тілдің нормасы дегеніміз не? Бұл ... ... әр қилы ... ... әр ... анықтама беріліп жүрсе де,
табиғаты күрделі бұл құбылыстың сыры ... ... ... жоқ.
Бұл жағдай мектеп бағдарламалары мен оқулық, оқу құралдарына ... ... Атап ... мектепте оқулық пен оқу құралдарындағы тілдік
материалдар, орфография, орфоэпия, тіл ... ... ... ... ... ... ... тіл нормасы деп танытады. Мысалы,
1989-90 оқу жылының орта мектеп бағдарламасында: «Тіл ... тіл ... ... ... ойды ... ... ... тілден алған
теориялық материалдарды ... ... және ... тілінің орфоэпия,
орфографиялық заңдылықтарын дұрыс меңгеріп, қолдана білу. ... ... ... жазбаша түрде ойын айтып, жаза білуге дағдылану», -
деген пікірлерінен ... ... [15,18]. Ал, ... ... оқу
бағдарламасы: 9-сыныптағы ең негізгі сала – ... ... ... ... ... білім мен біліктіліктер тіл мәдениетімен ... ... ... егер 5-8 ... әдеби тіл жөнінде практикалық
сипаттағы мағлұматтарды игеріп келсе, 9-сыныпта осы ... ... ... ... Яғни ... әдеби тілінің стильдерінің:
публицистикалық және ғылыми стильдердің өзіндік ерекшеліктері қолданыс аясы
туралы нақты білім беріледі, - деп ... [16,5] ... ... жалпы білім беретін мектептердің 8-9 сыныптарына арналған. ... ... ... тіл мәдениетінің негізгі мәселесі –
тілдік норма. Сондықтан бұл мәселені мектеп көлемінде қарастырайық.
Мектепте тілдік норма ... ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, орфографиялық, орфоэпиялық ... жазу ... сол ... ... байланысты үйретіледі.
Олай болса оқушылардың тіл мәдениетін арттыруға байланысты тілдік нормасын
игерту мектеп ... ... ... тура келеді.
Әдеби тілдің даму үдерісінде біріне-бірі қарама-қарсы екі түрлі
бағдар байқалады. Бір жағынан, тіл ... ... ... ... ... т.т дамуымен) тікелей байланысты болатындықтан, ол
үздіксіз дамып, сол даму барысында халық тілінің ішкі ... ... тіл мен ... ... ... ... отырады. Екінші жағынан, мемлекеттік, саяси-қоғамдық іс атқару
жұмыстары орныққан сайын, ... ... ... ғылым, мәдениет
дамыған сайын тілде бар ... ... ... ... ... әрі ... ... ой-пікірінің, сезімін, дәл, айқын айтуға
жарамдылары сұрыпталып, жалпыға ортақ қалыпқа ... ... ... ... жол ашатын нысанды жағдайлар жасалып отырған ... ... ... ... ... ... қарайлас болуға тиіспіз.
Тілдік «норма» дегеніміз «әдеби» ... ... ... ... тілге сіңіскен, әдеби тілде ... тіл ... ... норма» дегенге жатады. Тілдік нормадан тысқары ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
«әдеби тіл», «әдеби емес тіл» дегенді халық тілінің нормалану нысаналарына
қарап айтамыз[17,59].
Тіл байлықтарын тегіс жіпке тізіп, ... ... ... ол
былай айтылсын, былай жұмсалсын деп өкім шығару ... ... Ол – ... ... ... даму барысында біздің тіл жұмсау тәжірибеміз шығарады.
Тілді де «кезінде жеке ... ... өз ... ... ... -
дейді К.Маркс. тілді «өз ... ... ... ... икемді
құрал болу қасиетін арттырып, оның қалаулы, таңдамалы байлықтарын орнықты,
біршама тұрақты етуді көздеуге ... ... іске тіл ... жазушылар, журналистер, актерлер және басқалар ... ... ... жазу ... бір ізге ... орфография,
терминология, пунктуацияны реттеу, грамматика жазу, сөздіктер құрастыру
арқылы бұл жағынан көп табысқа жетуге болады.
Тілдік ... ... ғана ... сөз қолдануда да, сөздің
айтылуынан да, грамматикалық тұлғаларды ... да, ... ... ... ... өн ... болуға тиіс. Әрине мынаны қолдан, мынаны
қолданба деп барлығына бірдей рецепт беру ... ... ... ... ... ... ... Бірақ ол
үдерісті жеделдететін кез - ... ... ... ... даму ... ... ... тіл пайда болғанда, халық тілінде бар анархияға,
дөрекілікке, қара ... ... ... ... басталады да, таңдау
күшейеді. Соның нәтижесінде ... тіл ... ... ... тіл ... ... ... ғасырда араб-парсы тілінен ... ... ... ешқандай тиянақ болмайтын. Соның өзінде сол кездегі
әдеби тілде өазіргі «әдет» - ... ... ... - ... ... ... «гүна» болып, «кітап» - «китап» болып жазылатын. Мұндай сөздердің бұрынғы
нұсқасын сақтау діни ... ... ... ... ... қазақтар
оларды халық тілінің заңына бағындырып, өзгертіп айтатын еді. Осы ... ... ... ... ... ... ... тілінің әр түрлі даму кезеңінде әр түрлі нормалар
болды. Мысалы, ХVІІІ-ХІХ ... ... ... ... ... ... ескі ... (Чагатай) әдеби тілінің нұсқалары норма болса
(Мысалы, бірлан, барадұр, айтылмаш, үшбу, ... ... ... ... ... ... ... тілдің өлең-жырлардан басқа да нұсқалары
халықтық қасиетке ие болғанда, араб-парсы сөздерін, ... ... ... ... ... заңына лайықтап қолдану бағыты күшті болды. Ескі
норма ... ... жаңа ... аз ... ... ... ... Абай
сөздігіне қарап отырсаң, оның алғашқы жылдарындағы ... ... ... араб ... ... ... ... жазғны байқалды.
Мысалы: хаким (әкім), ғыззат (іззет), ғұмыр (өмір), ғараб ... ... ... ... ... ... ... (айып). Бірақ Абай өзінен
бұрынғы әдебиеттің ондай нормаларын кейін ... ... ... қазақ
тіліне жатық нұсқаларын жиі қолданды. Сол кейін нормаға айналды.
Қазіргі терминдер жүйесінің тиянақтай бастаған, жаңа ... ... ... еді. ... осы ... ... ... саралануы
тек жеке кісілердің, сол кезде бұл жұмысқа көп еңбек сіңірген Қ.Жұбанов,
С.Баишов т.б. болды[18,92].
Әдеби ... ... ... ... ... ... баспасөз, мектеп, радио, телевизия ... іске ... ... дегеніміз – бір жағынан, тілде барды сол күйінде қалыптастыру
болса, ... ... ... ... қалыптастыру, үшіншіден, тілде
жоқты, бірақ әдеби тіл үшін керекті жаңадан енгізіп қалыптастыру болады.
Қатынас ... ... ... ... ... ... ... Бірақ оны нормаға түсіріп байытуға, жақсартуға, икемді етуге болады.
Тұжырымдағанда, әдеби тілдің нормасы ... ... ... ... таңдамалы, қолайлы, ой-пікірді дәл беруге жарамды, ... ... ... ... нормасы дейміз. Ол тілде барды ... ... ... ... ... және де ... енген жаңлықтарды
үйлесімді бір арнаға салу ... ... ... тілдің нормалары
әрдайым сол түр-тұрпатын сақтап қатып қалмайды. Олар да ... ... ... ... ауытқу дейміз. Әдеби тілді жұмсаушылар
тәжірибесінде нормадан ауытқу екі ... ... ... ... 2. ... ауытқу.
Әдеби норманы белгілі мақсатпен, стильдік өңі болғандықтан
өзгертіп қолдану – ... ... ... ... ... ... бұзып,
естіген-білгенін қалай болса солай талғамай қолдану жөнсіз ауытқу делінеді.
Қазақтың әдеби тілінің нормалануы үш түрлі жолымен жүргізіледі:
1. ... ... даму ... оның ішкі ... ... ... болады. Оларды қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық,
грамматикалық ... ... ... әдеби тіл болмай тұрғанда,
қазақ тілінің дыбыстар жүйесінде ... заң» ... орын ... ... жүйесі негізінен бір ізге түскен болатын. Мұндайлар
тілдің «табиғи» даму үдерістің жемісі деп ... ... ... ... әдеби тіл бекемдей түсті де, сөйлеу
тілінде бар шашыраң қылықты, ... жою, ... ... ... ... ... Ол үшін ... тілді пайдаланушылар арасында тілді
нормалауға бейімделген жалпы бағыт, дұрыс бағдар болды.
3. Халық тілдері мен ұлт ... ... ... ... ... ... негізінде әдеби тілде нормалауға бағытталған көптеген жұмыстр
жүргізілді: графика, орфография, пунктуация, ... ... ... ... жасалды, қолданбалы және ғылыми грамматика
жазылды; баспа тілі жақсарды. Бұлардың бәрі –тілді ресми түрде, ... ... ... тілдің нормалануы халықтың қарым-қатынас үдерісінде
жүргізіледі.
Қарым-қатынас – адамның отбасымен, өскен, араласқан ... ... ... және ... ... ... әрі жанды
байланысы. Адамдардың әдептілік нормалары тұрғысынан бір-бірімен өзара
араласуларын, ауыс-түйістерін, байланыстарын білдіреді.
Қарым-қатынас – ... ішкі жан ... ... ... ... өмір ... (әрекетіндегі) бейнесін жасаудағы іс-
әрекеті. Жақсы қарым-қатынас жасауды білу және солай әрекет ету - әрбір
адамның міндеті. Ол үшін ... сол ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасау үшін оқушының ... ... ... ... ... ... әдеп болмай, жақсы қарым-қатынас
болуы мүмкін емес. Әдеп – сөйлеудегі, пікірлесудегі мәдениет тірегі.
Тұжырымдағанда, жақсы қарым-қатынас ... - ... ... білу, сөйлесе білу мәдениетін меңгерудің
қажеттілігін көрсетеді.
Жеке адам мәдениеті ...... ... ... ... ... ... болмысына талдау жасай білу қабілеті.
Мәдениет – адамның рухани және материалдық, ... пен ... ... айқын аңғарылатын белгілерінің
жиынтығы. Демек, мәдениет сөзінің аясы кең. ... ең ...... Тіл, сөз ... ... ... береді.
Мәдениеттің негізі –тіл, ол адамзаттың мұратымен астасып жатады.
Әр ұлттың тілі сол ... ... ... ... ... отырады. Сондықтан өз
тарихына, ұлттық ... ... ... тіліне деген сүйіспеншілігі
артып, қадір- қасиетін ... ... адам ғана ... болмақ.
Сөз мәдениеті – сөздердің мағынасына қарай дұрыс қолдану, сөйлеу
әрекетінде оларды бір-бірімен қиюластырып, үндестіріп айту, емле мен ... ... ... ... жазу, тілдің ... ... ... ... ... білу болып табылады.
Тіл мәдениетінің салалары. Тіл мәдениетінің бір ... ... ... ... Сөз ... ... тілге қойылар талаптың бірі болмақ. Сөз
байлығына мән ... ... тілі ... ... сөзі тым аз ... ... ондай оқушының тілінде сөзді
мақсатсыз қайталаулар жиі кездеседі. Ал ... ... ... ... қызметін төмендетеді, ойды дәлме-дәл, мазмұнды жеткізуге кедергі
болады. Ал ... көп ... беру ... ... ... айтылатын ойға
әр сөздің қосар мағыналық, эстетикалық, ... т.б. ... ... бір рет ... сөздің сөйлем сайын ... ... ... информациялық мазмұны кемиді.
Кейде белгілі бір оқушылардың шығарма мәтінін оқып отырғанның
өзінде оқушының сөздік қоры қаншалықты мол немесе ... ... ... отырамыз. Мәтінге кішігірім стилистикалық талдау жасасақ, ... ... ... ... ... белгілі бір жазушының тілі ... ... ... «қаламгер тілге бай, халық тілі байлығын мейлінше мол
пайдаланған» ... ... жиі ... ... ... ... көбіне жуық шамамен айтылады. Әйтпесе жазушының қанша ... ... ... ... ... ... ... түскенін нақтылап, санап шыққан ешкім жоқ.
Әдетте зерттеуші ғалымдар үшін тек ... ... ... ... гөрі ... дерекке сүйенеді. Мәселен, «Абай ... сөз ... тіл ... ... ... сөз орамдарына бай
туынды екендігі әлдеқашан мәлім ... Бір ... ... ... ... ... енді сандық сипаттама –цифр тілімен нақтылана түсті. Жазушы
«Абай жолында» 16983 сөз ... Ал ... өз ... ... 15000 сөз ... ... жолы» эпопеясында 1және 2 рет
қолданған сөз саны 8698, Пушкин шығармаларында мұндай ... ... – 9301, ... ... ... ... 11283 сөз
қолданыс бар, 1-2 рет қолданатын сөз саны 7213 [20,169].
Бұл – тіл байлығы деп ... ... ... ... екендігін көрсетеді.
Тіл байлығы тек лексикамен ұштасып жатпайды, ол ұғым сөздің
лексика-фразеологиялық топтары ғана ... ана ... ... ... де ... Өйткені лексикасына қарап кез келген
мәтіннің тілі бай деуге болмайды. Тілдің морфологиялық, ... ... ... ... ... ... ... тіл табыса
келіп, тіл байлығын құрайды.
Бұл айтылғандардың бәрі әдеби тіл арнасының ішінде тек көркем
әдебиет ... ... ... ... ... ... сөз ... көркем әдебиет пен публицистикалық стильдерге қойылатын талапты
әдеби тілдің ғылыми, кеңсе стилі ... ... ... талаппен
әдеби бірдей деп қарауға болмайды. Әдеби тіл ... тіл ... ... ... ... ... ... Ал ғылыми стиль немесе кеңсе стилімен
салыстырғанда, сөз молдығы – публицистикалық стильге аса ... ... ... ... конференция, сессия т.б. қаулы, қарарларын жазуда
сөз байлығынан гөрі іс-қағаздарына тән ... ... ... ... ... тән ... мен грамматикалық формаларды талдай білу,
синтаксистік құрылымдарды меңгеру алдымен ауызға алынады.
Әрине, сырт қарағанда, тіл ... тек ... ... ғана қойылар талап тәрізді көрінуі мүмкін. Алайда қоғамдағы
бір-бірімен қарым-қатынас ... ... ... жоқ. Оның ... ... сан ... саласына тәуелді. Диқан, малшы, жұмысшы,
дәрігер, мұғалім, оқушы т.б. бір-бірімен ауызша да ... ... ... радио тыңдап, газет, журнал, кітаптарды оқиды. Мұның
барлығына да, тыңдағанда да, басқа біреуге сөйлегенде де, ... да ... ... ойды ... ... білу үшін тіл ... қажет.
Сонымен сөз байлығы деген сапаның функционалдық стильдеріндегі
көрінісі әр ... ... ... мүшелеріне қойылар талап ... ... тіл ... – сөз ... аса маңызды құрамдас
бөлігі. Тілдегі сөздердің қоғамдық қызметі әр ... ... ... сөздер күнделікті қатынас қызметінде жиі қолданыла бастайды. Жаңа
сөздер ... ... ... ... ... тіліндегі сөздердің санының
қанша екендігін дәл ешкім айта алмайды. Ешбір ... ... ... дәлдікпен айту мүмкін емес.
Оның себебі жоғарыдағы пікірлерден басқа сөздер мағына жағынан
да ... ... ... ... тіл ... ... ең алдымен сөз
және оның мағынасын үйретуден басталады.
Сөз үйрету тіл білімінің лексика тарауындағы зат пен ... ғана ... ... контекстегі мағыналық қырларын да түгел қамту
қажет. Сондықтан сөз ... ... ... тілі ... өн ... ... ... Сөз үйрету және сөздік жұмысының ... ... ... ... ... қарастырдық.
Тіл мәдениетінің бір саласы сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді,
мәтінді, мазмұн мен ойды ... ... ... болып табылады. Оны кейбір
ғылыми зерттеулерде сөз ... деп жүр [22,36]. ... ... ... дәлдікті қалай ұғынамыз? Әдетте сөйлеуші нысанына риза
болған адам «дәл айтты», «тауып ... деп ... ... баға ... Бұл – сөз ... жөніндегі әдеттегі түсінігіміз. Ал сөз дәлдігі
туралы лингвистикалық термин оны басқаша қарастырады.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... сөз ... ... қатыстық қызметтегі сапаға қойылатын талаптар әр
түрлі. Солардың бірі – ... ... ... ... қолдану. Бұл
тұрғыдан мектеп оқушылары ғана емес, тіл мәдениетінің ... деп ... ... ... ... журналда «Бұл ауылға мен келген
кезде қой басын өркендетуге мән ... ... ... ... сөйлемдегі ойды
түсінуге болады, бірақ кейбір сөздің, ... ... өз ... ... Атап ... қой шаруашылығын өркендету деп
айтуға болғанымен, қой басына байланысты санын көбейту деген сөзді қолдану
тиімді болмақ.
Мұндай тілдік ... өз ойын ... ... жиі ... Ол ... ... ұғымы мен мағынасын және стилистикалық реңін
нақты білмеуден туындайды. Тіпті ... ... ... ... ... өз ... сай ... дәлдіктен көз жазып қалу,
әсіресе басқалардан гөрі дыбысталуы ұқсас, бірақ мағынасы әр басқа ... ... ... ... ... ие ... сөздерді жұмсауда кездеседі.
Мысалы: 1. Енесі сүйектерін сырқыратып орнынан ... ... 2. ... ... еліктеп, мас болғанын сезбеді (журнал). 3. ... ... ... ... ғана жатыр (журнал). Бұл жерде
сырқыратып емес, ... ... емес ... зерделенген емес
зерленген.
Біріншіден, дәлдікке қатысты мәселенің ... зат, ... ... ... сөз ... байланысты жете тани алмаудан қате жібереді.
Мысалы, газетте: «Біркелкі күздің аңқылдап алтын ... желі ... ... «алтын күрек» деген тіркес күзде емес, ... ... ... жылы ... айтады.
Екіншіден, дәл сөйлеуге қажетті шарттардың бірі – мағыналас
сөздерді, ... ... ... ... ... ... ... қолдана білуге баулу.
Үшіншіден, сөз- белгілі бір зат пен ... ... ... оның қандай затты, құбылысты белгілейтінін білмеген немесе шала-
шарпы ғана білген оқушы дәлдіктен көз жазып ... ... осы ... зат пен ... дәл ... ... ... білмеу, не оған мән
бермеу сөз ... ... ... ... ... бота ... орнына
түйенің баласы, немесе қырықтықшы деудің орнына қой ... ... ... қой ... деп сөлекет қолданып тұрады [23,58].
Тілде толып жатқан өзара мәндес, ... ... бар. ... ... реті ... ... ... бір мақсатқа сәйкес талғап,
саралап дәл жұмсауға мүмкіндік береді.
Алайда мағыналас сөздер бір-біріне қаншама ... ... ... бойындағы рең, жұмсалу өрісіндегі айырма стильдік
қолданысқа да тәуелді. Сондықтан тіл мәдениетіндегі дәлдік тіл ... ... ... ... - ... тіл ... (көркем әдебиет,
публицистика, ғылыми, ресми стиль) ... ... сапа ... ... сөз ... ... ... болғанда, бұлардың ... ... ... ғылыми стилі, іс-қағаздар стилі.
Сөз дәлдігі сөйлеу тіліне де қатысты. Мысалы, емтиханнан бес
алды – ... ... баға ... ... құлап қалды – емтихан тапсыра
алмады. Сөйлеу тілінде алғашқы ... ... ... ал ... ... ... қолданады.
Тілде толып жатқан варианттар, мағыналас сөздер бар. Әдеби
тілдің функциональдық стильдерінде кейбірінде (сөйлеу ... ... ... белгілі бір мақсатқа байланысты жарыса қолданылып та жатады. Ресми
стильде синоним мен вариант сөздердің қолданылуы ... ... ... ... дәуір тәрізді сөздер синоним ретінде ауызекі стиль мен көркем
әдебиет стилінде қолданыла береді. Ал ... ... ... ... терминологиялық ұғымы бар. Мысалы: қазіргі заман тарихы, өтпелі
кезең, дәуірдің қозғаушы күші.
Тіл мәдениетінің ең бір түйінді ...... ... әсерлі етудің алуан түрлі амал-тәсілдері бар. Тіл ... ... ... ... ... ... ... шығарманың өзіне де қатысты.
Әсерлі сөйлеу мен жазудың тілге тікелей байланысты шарттары ... ... ... ... ... ... ... арқылы ойды тыңдаушы мен оқушыға әсерлі жеткізу мүмкіндігі.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... диалогтағы кейбір жеке сөздер, қаратпа, қыстырма сөздерді
т.б., дұрыс айту нормалары бар қасиетті жасауға көмекші болады.
Екіншіден, ойды ... ... ... сөйлем құрауға да
байланысты. Мысалы, сөйлемдегі сөздердің орнын ... ... ... ұйқас т.б. пайдалану да әсерлілікті күшейту әдістеріне жатады.
Үшіншіден, тілдегі бейнелегіш тәсілдер мен ... ... ... осы ... ... қызмет етеді.
Тіл мәдениетіне қажетті аса маңызды сапалардың бірі – ... Тіл ... ... ... ... мәселелер бар:
1) Тілімізде бөгде сөздің қалай болса, солай араластырып
қолданыла бермеуі. ... ... тұр, ... етті ... ... ... екінші тілге сөз алу, жаңа ұғымның пайда ... ... ... ... ... жүрген жөнсіз калькалар тіл
тазалығына нұқсан келтіреді. Мысалы: түбек дегенді жарты арал, саулық қой
дегенді ... қой ... ... бас т.б.
3) Жергілікті говор, диалект сөздерді таңдамай, ... ... ... ... ылғи (өне ... бәткерде қалу
(әшкереледі), дейін, шейін (шекейін) т.б.
4) Ойға басы ... ... ... жиі ... ... әлгі,
я, мәселен, яғни, сосын т.б.
Тіл қоғам тарихының барлық дәуірінде де оның күресі мен дамуының
құралы, рухани ... ... ... ... болып келеді. Қоғамдық
ой-сана, дүниетаным тіл арқылы ғана қалыптасып, тіл арқылы ғана ... Тіл – адам ... ... ... жеткізген ұлы да бірегей
туынды. Осы себептермен де сөйлеу мәдениетіне жетілу, тілді ... та ... ... де тартымды пайдалана білу талабы көне замандардың ... ... ... ... ... ... құралы,
рухани өмірінің айнасы – тіліне, оның тағдырына бейтарап ... ... ... ... Қоғамның мәдени дәрежесін көтеру бағытындағы
әрбір қадам, алдымен, тіл мәдениетін, ... ... ... ... ... ... үздіксіз жетілдіре беру талабынан басталып отырған. Байырғы замандарда
пайда болған ... ... ... ... ... өнер» деп атау, грамматиканы сөйлеу, жазу өнеріне үйрететін
риторика, стилистика деп ... ... ... ... ... ... тазалығына, сөйлеу шеберлігіне қазақ халқы да ... ... ... ... ... алыс жүрген замандардың өзінде де ... ... ... ... ... қызыл тіл» деп бағалаған.
Тіл ұстартқан халқымыз тіл ... ... ... ... ... ... оған жауапсыз қарайтын, сөз мәнісін
білмейтін топастыққа да жирене қарап, олар ... ащы да ... ... ... ... ... қойнынан бөзі түскен», «шіріген ауыздан іріген сөз
шығарған» деген ... ... ... ... ... ... де ... тілді бұзушыларға, сөз жүйесін білмейтіндерге қарсы айтқан.
Халқымыздың баяғы заманнан бері қарай келе жатқан осы ... ... ... ұмытылмағаны былай тұрсын, қайта ғылыми негізде
дамытылып жүр. Мерзімді ... ... ... ... ... ... тіл мәдениеті, баспасөздер сауаттылығы мәселелерін
жетілдіре беру ісіне ерекше қарқын беріледі. Бұл салада ұшығып бара жатқан
біраз ... ... ... сынға алынады. Пікір алысулар барысында
айқындалған олқылықтарды болдырмаудың, ... тілі мен ... ... ... белгілеу мақсатымен баспа ұйымдары арнайы
республикалық кеңес өткізді. Содан ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асыру бағытында елеулі істер жасалды, баспа
орындарының ұқыптылығы артты, басылымдардың ... ... ... ... ... ... ... кеселін
тигізетін тіл бұзарлыққа қарсы бағытталған ... ... ... ... ... ... ... теледидар арқылы күнбе-күн ауызекі ... ... ... ... ... ... кідірістеріміз тіліміздің артикуляциялық базасына,
дағдысына, дәстүріне сай ... ... ... ... ... беру ... ... беру арасындағы жағдай өзгешелігінен де болар, тіл ... ... ... кетіріп, талғаусыз қолдана салу жазба
тілге ... ... ... ... мол және ... түрде кездеседі.
Солардың бірнешеуін атап өтейік.
Қай халық тілінде болса да ... ... ... ... ... Ол ... біріншіден, сөздердің
тіркесімпаздылық қабілетіне, екіншіден, сөздер байланысындағы ... ... ... ... ... ... ... сөз, жетектеуші (бағындырушы) сөзден құралады. Өмірдегі сияқты
тілде де ... ... ... ... ... ... ... бұзылып, біз бардық онда, қол қойған журналға, оқыдық
бұл материалды деп айтуды ... ... ... оның ... оны ... түсетінін білдірмейді. Ауызекі тілде аяқ басқан
сайын кездесіп отыратын тіл ... ең бір ... түрі – ... ... орынсыз араластырып, қойырпақ жасап сөйлеу. ... ... ... ... ... ... ... хозяйство салдық, маршрут такси жолаушылары, ... ... көп ... ... ... ... ... телевизия арқылы күнбе-күн беріліп жататын хабрлардың молдығын
ескерсек, сол ... ... ... ... ... жоғарыда
келтірілгендей тіл бұзарлықтың, әдеби тілімізді шұбарлар, оның сиқын
кетіретін көріксіз жайттардың ... ... ... шамалау қиын болмаса
керек[25,72]. Ал ол оқушы тіліне әсер етеді.
Тіл шұбарлаушылық туған тіліміз ішіне екінші бір тілдің ... ... ... ... ... ғана ... ... жоқ,
сонымен бірге әлденеше ұрпақтың ... ... сан ... ... қалыптасқан сөйлеу мәнеріміздің, интонациялық, ... ... ... ... басқа тілдің сөйлеу мәнерімен
айтыла бастауын да сөйлеудегі тіл ... ... ... ... ... ... жекелеген азаматтар сөздерінен мұндай жайттар да жиі
кездесіп жүр. Әрине, бұл сол ... ... ... бола ... ... сондай-ақ ол кейбіреулердің айтатынындай,
тілдер жақындасуының да үлгісі емес, тіл тазалығын, тіл ... ... ... жоғары болуы – халық мәдениетінің жоғары
болуы, рухани ... ... ... ... телевизия, оқу орындары
мен кино, театр, үгіт-насихат орындары елге таратылатын хабарлардың идеялық
мазмұнымен қатар соны жарыққа ... ... не ... сай, бейнелі не
тартымды болуына ерекше көңіл бөлу қажет. Бұл ... ... ... ... бір ... ... деп санамай, сонымен бірге тіл көркемдігін,
тіл шеберлігін, тілді қолданудың ... ... ... ... ... Мұны ... өміріміз дамуының бүгінгі күнгі
маңызды талаптарының бірі, өскелең ұрпақтың тіл мәдениетіне ... ... ... ... тіл мәдениетін жетілдіру ана тіліміздің
нормасындағы тілдің жатықтығы, мәнерлілігі, әсерлілігі, тазалығы сияқты ... ... ... не үшін қате ... ... ... пікірлерге қарағанда, тіл ... екі ... ... бірі – жазба тіл мәдениеті. Ауызекі сөйлеу тілі де,
жазба әдеби тілі де бір-бірімен тығыз байланысты. ... де ... ... ... қалыптасып дамиды. Белгілі тілдік нормаға (дәтүрге) сай
жүйеленеді.
Тілдік норма – бір тілде ... ұлт ... ... қабылдаған,
барлығы білетін, түсінетін тілдің материалдық және мағыналық жағынан даму
барысында жүйеленіп қалыптасуы, осының заң-ереже жиынтығы.
Т.Қордабаев: «Лингвистикада ... тіл екі ... ... ... ...... ... жағы, екіншісі- мағыналық,
функциялық жағы.
Тілдің материалдық жағына ... ... ... ... мен ... ... жатады. Бұлар ... ... ... ... ... ... оның материалдық жүйесінің адамдар
арасында атқаратын қатынас құралдық қызметі жатады», - дейді [11,17].
Тілдік ... ... ... сақтайтын жазба тіл. Соның ішінде
жазба ... ... ... ... тіл ... ... ... әдеби тіл – жазу
арқылы белгілі жүйеге түскен, өңделген, сұрыпталған жазу дәстүрі мен ... ... ... негізінде қалыптасқан, тұрақты, орныққан нормалары,
стильдік – жанрлық тармақтары бар, сол ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қызметі әр алуан жалпы халықтық
тілдің екшеленген, сұрыпталған түрі», - ... ... ... тіл – ... ... нормаға
негізделген, жалпы халықтық тілдің жетілген, ең жоғары сапалы ... ... тіл ... ... ... ... ... жіктеледі. Әр әдеби тіл стильдерінің ... ... бар. ... ... тіл ... қалыптастыру үшін осы
әдеби тіл стильдеріндегі мәтіндердің ... және ... ... ... ... тіл мәдениетін дамыта оқыту
жұмысы мына ... ... ... Тіл – ... ... халықтық мұра, дүниетаным құралы.
2. Қарым-қатынас және сөз мәдениеті.
3.Әдеби тіл ... ... ... ... ... стилистикалық
норма, орфоэпиялық норма, орфографиялық норма.
4. Ауызша ... ... ... ... мәдениеті.
1.2. Лексикалық норма және оның қолданылу аясы.
Академик Л.В.Щерба өзінің «лексикографияның жалпы ... ... атты ... ... ... негізгі
типтерін анықтауды мақсат етеді. Ғалым академиялық ... ... ... ... қоя отырып, түсіндірме сөздік аталып жүрген бір
тілді сөздіктерді екі ... ... ... ... ... ... сөздіктер әдетте белгілі бір
әдеби тілге қатысты не сол ... ... ... ... ... ... («Француз академиясының сөздігі») немесе сол ... ... бір ... ... ... ... ... айқындау
мақсатымен, демек, бұл жолы да әдеби тілді қалыптастыру, оны байыту, ең
бастысы – оның ... ... ... ... ... ... және ... сөздік терминдерінің шартты түрде алынып
отырғандығын ескертеді, яғни ғылыми терминнің шарттылығын мойындайды.
Академиялық сөздікті ... өзі ... ... ... ерекшеліктерін айқындау, біле түсу мақсатымен құрылатын кітап
ретінде, ал ... ... тек қана ... ... ... ... ... ретінде қарастырады.
Адамдардың нормативті (немесе академиялық) сөздікке біліктерін
тексеру үшін және белгілі бір ... ... ... ... ... ал өздеріне оншалықты таныс емес өзге тілдердегі мәтіндерді,
әсіресе сол тілдердегі кәсіби әдебиет мәтіндерін ... ... ... ... өте көне ... жататын ескі мәтіндерді оқуға
қажеттілік туған кезде анықтамалық сөздікке қарайтындығын сөз етеді.
Бірінші ... ... ... ... бір ... белгілі бір адамдар қауымының ... ... ал ... ... ... ... ... түрлі
тарихи кезеңдерге, түрлі қауымдарға қатысты екендігін атап өтеді.
Ғалым академиялық типтегі сөздіктердің әлеуметтік ... ... сөз ... «Әдеби тілге әдеби сөйлеу тілімен
қатар әдеби жазба тіл де ... Біз ... ... ... да ... Ал, ... солардағы сөздердің көпшілігін түсінгенмен, оларды
айтпақ былай тұрсын, ... да. ... ... ... ... ... ... келіп актив сөздік қор, пассив сөздік қор мәселелері шығады...»
Осы тұрғыдан ғалым ... ... ... ... ұрпаққа
түсініксіз сөздердің кірмеуі қажеттігін, ондай сөздікке, мәселен, орыс
тіліне қатысты алғанда, ... ... ... ... ... нормаға қайшы келмейтіндері ғана енетіндігін ескертеді.
Бір тіл үшін екі ... ... ... оның ...
нормативті, екіншісі – тарихи анықтамалық болуы қажеттігін сөз ... ... ... ... ...... ... ол тілде бар норманы ғана сипаттайды», - дейді.
Ғалым екі сөздік жасауға мүмкіншілік болмаған жағдайда ымыраға
барып, барлық жағдайын ашық атап өту ... ... ... ... теориялық мәселелерін зерттеумен
арнайы айналысқан ... ... ... ... ... пікірлеріне назар аударатын болсақ, ғалымның: «Түсіндірме сөздік,
бір жағынан оқырманның сөздер мен сөз ... ... ... ... анықтамалық құрал, екінші жағынан, ол тілдегі лексиканың
ғылыми сипаттамасы бола алуы керек. ... ... ... ... ... ... нормативтік сипаттамасы да бола алды.
Алайда түсіндірме сөздіктердің нормативтіліктің көрсеткіші болуы ... - ... ... ... ... [29, 53]. ... бұл ... пікірі Л.В.Щербаның пікірінен сәл өгзешелеу болып отыр. ... ... пен ... сөздікті және әдеби тілдің сөздігін
сөздік бір түрі ретінде қарастырады [28, 69].
В.П.Берковтың ... ... ... ... ... және ... ... болу міндеті мен ғылыми ... ... бір ... ... ... ... ... [29, 82-87].
Еліміздегі лексикографияның теориялық мәселелері ... жаңа ... ... ... сөздік бірліктерді қолданылу жиілігіне қарап
сұрыптау мен нормаға қарап сұрыптаудың үнемі ... келе ... жиі ... ... сөздердің нормаланбаған лексикаға
жатқызылып жүргендігін ескертеді. ... ... ... ... ... сөздікшенің пиғылы бойынша жасалмайды») пен И.А.Бодуэн
де Куртенэнің «Тілді зерттеуші әдепсіз, келіссіз сөз дегенді білмейді. ... ... бәрі де ... ... ... ... Ешқандай
екіжүзділік,...болмасын!»...[30,143] деген пікірлерін келтіреді.
В.П.Берков норманың белгілі бір ... ... ... ... бұл ... Б. ... айтқан сөзді («there is ... for ... ... ... мұны тілдегі бір сөздің түрлі
сөздіктерде әр түрлі стильдік белгілермен белгіленуінен, ... ... ... ... бір сөздің стильдік сипатын әр түрлі бағалауынан
көреді.
Ғалым норманың маңызды белгілері ... 1) ... ... ... ... қолданылуын және ол деректердің тілде
ұзақ уақыт болуын; 2) тілдік деректердің тіл заңдылықтарына сәйкес ... ... ... ... ... болуын; 3) тілдік деректердің таралымын
атай отырып, олардың кемшіліктерін көрсетеді. Тілдегі ресми ... ... ... ... ... ... ... жөн деп тапқан
сөзқолданым қағидаларының жүйесі ұсынылатынын жаза отырып, ... ... ... ... ... бар ... бәрін
де сөздікке тіркеп, анықтама ... жөн ... ... ... мен ... ... нормативтілік туралы жазған ой-пікірлері
ұзақ уақыт бойы еліміздегі ... ... ... таппай,
қолданылмай, кейінге қлдырылып, лексикография мәселелерінде 1990-жылдрдн
басталғн өрлеу кезеңінде ғана ескеріле бастағанын айтқан жөн.
Сөз байлығы тіл ... ... ... сөз ... ... аясы ... емес. Халық тілінде бар сөздердің көпшілігі- ақ
әдебиетте жиі қолданылып, ... ... ... ... да, ... ... қойды, немесе өте сирек қолднылады. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... жатпайды. Мысалы,
шаһар, кент, әм, әтеш, бойлай, жүдә сөздері ... ... ... ... олар әдеби емес те, - қала, және (тағы),
қораз, ылғи (әрқашан), әруақытта (өне бойы), өте (аса, тым, ... ... ... ... ... айыру оңай да емес, ... ... сөз ... ... ... көрінуі де мүмкін. Әдеби нормаға қай
сөз ... қай сөз ... ... ... ... ... әдебиетте жалпы халыққа бірдей ортақ байлық ретінде жиі ... жиі ... ма ... тұрғыдан болжау керек. Солай еткенде, әшейінде
айтыла ... ас, ... тіс, су, ... ... кір, түс, ... ... сөздер де, махаббат, әсемпаз, дидар, жүрек, майталман ... ... де, ... ... ... радио сияқты терминдік
мәні бар ... де ... ... сөз ... болып есептеледі.
Қазақ әдеби тілінің сөз байлығы жалпы халықтық қасиеті бар
байырғы және өзге ... ... ... ғылымның, өнер-білімнің,
техниканың, саясаттың, мәдениеттің... әр алуан терминдерінен құралады.
Сөйлеу тілі мен ... тіл ... ... ... екеуіне
де ортақ сөздер көп. Бірақ сөйлеу тілінде олар ауытқығыш, құбылмалы болады.
Мысалы, «есеп» сөзі бір ... ... бір ... ... ... ... ... қисап, хисап), «көшет» сөзін біреу ... ... ... ... ... сөздерінің қайсысы қай мағынада екенін қарапайым
шаруа айыра алмай, ауыстырып қолдануы ... Ал, ... ... ондайға жол
жоқ. Онда сөздер анық, дәл, дұрыс ... ... ... ғана ойды ... ... ... ... болады. Ол үшін сөздер әдебиетте жұмсала
жүріп әбден қалыптасып кетуге тиіс[31,115].
Мысалы, қазақ тілінде «шаруа» сөзі бұрыннан бар ... ... ... ... ... сөзі ... ол мал ... шаруашылығы, құс шаруашылығы, ауыл шаруашылығы дегендей құрамда
айтылып, ... ... ... ... ... ... тілінде
«революция» сөзі болмайтын. Кейін сол ұғым ... ... ... деп ... еді. ... тіл оны ... да, «революция» сол
қалпында, «төңкеріс»- переворот ... ... ... болды. Соның
өзінде «революция» сөзі ескі ... ... ... ... ... ... солай айтылып, ақырында, жалғыз бұл емес, сол
тәрізді көптеген ... ... ... әбден әдеби тілмен жымдасып,
тұрақты болып кетті. Сондай-ақ, мысалы, ... ... ... ... ... тарихы бар:бір кезде коммунист сөзі
«ортақшыл», «кеменис», «көменіс», «кәмуним» түрінде жазылып, айтылып ... ... ... бәрі ... ... Психология сөзі – «жан жүйесі»,
философия –«пәлсапа», ...... ... ... айтылып
жүріп, кейін жазуымен араб, латын алфавиті кезінде ондай терминдерді орысша
қалпында қабылданғанмен, талай ... ... ... ... ... 1930-1940 жылдары олар дұрыс шешімін тауыр қалыптасып кетті.
Көптеген сөздер осы ... ... ... ... орын ала алмай,
қиыр-шиыр болып жүр, бірталай сөздер екі-үш түрлі нұсқада айтылып, солай
жазылып берекесі қашып жүр. ... ...... тізе ... ... ... –шүперек. Сөйлеу тілінде бір сөздің, осылай, түрліше
айтылуы, ... ... ... ... жақсы емес. Ал, әдеби тілде ... ... ... ... тілі жіптіктей халықтрға мұндайлар өрескіл-
ақ. Біз шөре-шөре сөздердің дұрысын әдеби тілдің ... ... ... ... Сондай уақыт жетті! Ол үшін дублет сөздердің әдебиетте
жиі қолданылатын нұсқаларын ... ... ... сөз деп ... соларды
ғана жаппай жаза беретін болу керек.солардың ішінде екі ... да ... ... айқай-айғай, жиналыс- жиылыс, сұрақ-сұрау, палуан-балуан,
ғашық-ашық, адым-қадам. Бұлардың бәрі де әдебиетте жиі ... ... бір ... негізгі етуге келісіп, әдеби нормаға айналдырып жіберуге
болады. Бір кезде, мысалы, және-жана, ұшін-ұшын, ... ... ... қайсысын жазуды білмейтінбіз. Кейін әлгі сөздердің
алдынғы нұсқаларын қабылдауға патуаласыпедік, бұл ... ... ... жоқ па? ... ... ... ... аз емес, оларды да ... ... ... ... - бір заттың бірнеше сөзбен аталуы. ... ... ... қазақ тілінде сегіз аты бар: күкірт, оттық, шырпы,
сіріңке, іспіешке, шқпақ, шишақпақ, кеуірт. ... ... ... ... аты бар: ... әтеш.
Мұндайлардың мынасын әдеби деу қиын. Сонда да, термин сөздерді
қабылдап, жұртшылыққа ұсынып, бір ізге салып ... ... ... ... ... ... жөн сілтеуге болады.
Сөйтіп, қазақ тіліндегі сан алуан сөздердің әдеби тілге ... ... ... ... бар. Соларды айыра, таңдап, талғай жұмсасақ,
әдеби тілдің лексикалық нормаларын тұрақты етуге мұрандық болар еді.
Сөйтіп, «лексикалық норма» ... - ... ... ... сөз ... қалыптасқан тұлғада, жалпыға ортақ мағынада ... ... сөз ... қатып қалмайды, әдеби тілдің талабына лайық,
заңды өзгеріске ұшырап отыруы да мүмкін.
Әдеби тілдің лексикалық нормасына жатпайтын сөздер ... ... ... сөздер жалпы халыққа бірдей түсінікті
болмай, тек кейбір облыстағы, кейбір аудандағы қазақтардың ... ... Олар ... ... ... бар ... орнына жұмсалуы да
мүмкін. Мысалы:
Ә д е б и ... а л е к т и з ... ... ... ... жуырқан
тәрізді
рәуішті
балапан шіби
тақия тебетей
барлығы әмбесі, әммасы
Жер-жерде әдеби тілде бар сөздердің ... ... айту ... Олар диалектизм болуы да, ел аузында өзгеріске ... ... ... да ... ... д е б и ... е б и е м е ... ... ... доңғалақ
түзеу дүзеу
диірмен тиірмен
рұқсат ұлықсат
жиырманшы жиырмасыншы
Диалектизмдер мен дөкір сөздерді диалогта ... ... ... баяндауында қолдану тіл мәдениетіне кір ... ... ... ... ... ... ... көріп жаза салады. Мысалы:
«Емешесі құрып», «тырли арық қара қатын» ... ... ... ... ... ... әрине, әдеби тілдің нормасын бұзу деп қараймыз.
Әдеби тілде бар ... ... әр ... әр ... ... ... ... елгезер сөздерінің орнына шығыста ... ... ... ал ... әдеби тілде, ұн емес, бидай, арпа, тары сияқты ... ... ... ... ... орныққан мағынасы бірнешеу болса,
қарапайым сөйлеу тілінде ... ... ... да ... ... Мысалы, «тіл» дегенді адамның, жан-жанурдың дене мүшесі, адамның
сөйлеу құралы деп түсінсек, сөйлеу тілінде оны ... ... де ... ... ... «Қарағандасында» Мейрам былай дейді: «Көмір»
деген қазақтың ескі тілі. Тіл тегін жасалмайды.
Әрине, бұл да әдеби емес. ... бұл ... ... ... ... ... ... аузына салса, жарасымды болар ма еді?
Мұндайға мін таққысы ... ... «Ел ... ... ғой» деген уәж айтады. қазақ тіліндегі сан алуан сөздердің әдеби тілге
тәндері - әдеби нормаларға жататындары бар. ... ... ... ... ... ... лексикалық нормаларын тұрақты етуге мұрандық болар
еді.
Ел аузындағының бәрін қалдырмай әдеби тілге ... ... ... ... ... салып жесең, сірә жқсы ... де ... ... қой. Олай ... ... тілдің өзіндік
қасиеттері жойылады, сөздер сөз шеберлігінің талғампаз елегінен өтпей, түбі
тесік шелектен ... ... ... да ... ... ... халықтардың кәсібіне,
шаруашылығына байланысты сөздері ... ... ... ... ... балықшылар тілінде былайғыларға түсініксіз сөздер көп. ... ... ... күріш шаруашылықтарымен кәсіп ететін ... ... ... ... ... собық, қарық, атыз тәрізді
сөздер бар[32,191].
Мұндай кәсіби сөздердің әдеби тілде баламасы ... ... ... ... әдеби тілдің байлығын арттыруға болады. Мысалы,
дақыл, собық, атыз, ... ... ... ... ... ... ... бұлар жиі кездесетін болды.
Түрлі кәсіптегі еңбек ерлерін, олардың іс-әрекетін сөз еткенде,
сол айналаның сөздерін айтпасқа болмайды. ... ... ... ... ... ... көптеген сөздерді, Ә.Сәрсенбаев
«Толқында туғандар» романында блықшылардың көп айта ... үкі, ... ... тәрізді, Ә.Көшімов аңшылар ... ... ... ... ... сөздерді енгізген.
3. Дөрекі, былапат және жаргон сөздер. Бұлар - әдеби ... тіл ... ата ... Сондықтан олар әдеби тілдің лексикалық
нормалары қатарынан орын алуы мүмкін емес.
Лексикада бірізділікті көбірек тілейтіндер – ... ... - ... ... техниканың, өнердің, мәдениеттің даму
нәтижесінде пайда болған ұғымдарды білдіретін арнаулы сөздер. Қазақ ... ... ... орыс ... және орыс тілі арқылы басқа
тілдерден енді. Соның арқасында ... ... ... болмаған революция,
шахта, депутат, актер, инженер, роман, мотор, хлор, ... ... ... пайда болды және де тілде бар сөздер негізінде өндіріс, ... ... ... ... ... ... ... терминдер жасалды. Бұл
сияқты терминдердің дені ресми түрде қабылданғандықтан, жұрттың бәрі ... ... ... ... Ертеректе, мысалы, география – жағрапия,
совет – кеңес, помещик – алпауыт, философия – ... ...... ... не ... бір терминді әркім әр түрлі қолдана беретін.
Сондай жаман әдет әлі де жоқ емес, ... ... мәні бар ... ... ... ... көп. ... д е б и ... е б и е м е ... ... ... ер, батыр герой
жоспар ... ... ... ... ... енген терминдерді қазақшаға аударуға болатыны да,
болмайтыны да бар. Соңғыларды ... ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей ғылыми техникалық терминдер, аударуға келетін
болса, керексіз де болар еді. ... тек оның ... ... ... ... (аудару) шатастырады». Сондайға философия, партизан,
институт, телеграф, шахта, мотор, самолет, ... ... ... ... ... ... тілінде бұрын ондай зат, ондай ұғымдар болмаса, оларға
балама болатын сөз қайдан болсын? Сондықтан орыс ... ... ... бізге ешқандай жаттығы жоқ екенін өмір көрсетіп отыр.
Терминология қай сала да болса да, тек жаңа ... ... ... ... ... Мысалы, «жазушы», «суретші»
мамандық кәсіп болмай ... ... атау да ... жоқ. ... ... ... ... болған соң, жаз, сурет және т.б. сөздерге –шы, -ші ... ... жаңа ... ... ... ... үгітші, тәрбиеші.
Осындай тілде бар байырғы сөздерге қазақ тілінің қосымшаларын жалғап, кейде
ескі сөздің өзін жаңа ... ие ... сөз бен ... ... жасаған
жаңа атаулар да көп қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... мотор, хлор, химия, философия сияқты сөздер пайда
болды және де тілде бар ... ... ... ... қоғам,
құрылыс, құрам, ғылым, білім, оқулық тәрізді терминдер жасалды. Бұл ... дені ... ... ... жұрттың бәрі оларды
бірдей, бұлжытпай қолдану керек. Мысалы: науқан, ұйым, үйірме, ... ... ... ... ... жаға ... да баспасөз бетінде сыналып, мемлекеттік
терминология комиссияның ұйғыруымен әдеби тілдің нормасына ... ... ... ... ... Сөздің қолданылу ерекшеліктері.
Тіл коммуникативтік қызметін ауызша да, жазбаша да атқара алады.
Тіл дыбыстары әріп арқылы таңбаланады. ... оның ... ... ... өрісі кеңейеді. Жазу – адамзаттың, материяның өмір сүру формасы
болып табылатын кеңістік пен уақытқа ... ... ... ... туғызатын аса бағалы құрал. Олай дейтініміз, ауызекі қарым-
қатынас жасаудың ... ... мен ... ... ... ... да, оның шеңберінен ұзап кете алмайтыны белгілі. Ал
кеңістіктің шеңбері ... ... ... ғана ... ... ... ... көзбе-көз жүздескенде ғана бір-бірімен санасып
пікір алыса алады. Алайда мұндай салыстыру ауызекі тілдің қызметіне ... ... ... ... алысу күнделікті өмірде аса құнды қызмет
атқаратынын ешкім жоққа шығара алмайды [34,76].
Жазбаша тілдің ауызекі ... ... ... ... оның
таңбалайтын белгілердің жасауымен байланысты екендігі ... ... ... ... сай ... тілдің дүниеге келуінің адамзат мәдениетінің
тарихында орасан зор ... ... ... ... ... ... ... дамуын көзге елестетудің өзі мүмкін емес. Орыстың
көрнекті ... ... ... ... ... өміріндегі маңызы жайында
былай дейді: «Адамдардың тегін қорлық жағдайдан ... алып ... ... ашылған ұлы жаңалықтардың ішінде жазу өте-мөте үлкен қызмет
атқарады. ... ... ... күнін адамның өзін-өзі біліп ұғынудың
дәуірі деп есептеуге болады. Осыдан кітап басу ... ... ... жол ... Адам ... ... биігіне нақ кітап арқылы баспалдықпен
көтерілгендей көтерілді».
Адам, қоршаған орта, табиғат, қоғам жайындағы білімді негізінен
жазба тіл ... ... ... ... ... оқу ... Адамзаттың сонау көне дәуірінен бастап, біздің күні ... сан ... ... ғылым мен техника, әдебиет пен өнер саласында
жасаған күллі мәдени ... ... ... де – ... ... ... жасаған және бүгінгі таңда жасалынып жатқан мол рухани
дүниені бізден ... ... ... ... ... де – ... ... өте ерте дәуірден басталады. Көне жазуды да,
қазіргі жазуды да зерттеп ... әрі ... әрі ... үлкен мәні
бар.
Көне жазу нұсқаларын талдап зерттеуде орасан зор маңызы ... ... ... білу тіл ... үшін ғана ... ... ... тарих
ғылымы үшін де, археология мен этнография үшін де маңызы ... біз ... ... жазу көп ... ... Оны ... ежелгі финикийліктер деседі. Олар алфабетикалық жазу деп аталады
және ауызекі ... ... ... ... ... ... сөздің дыбысы) белгіленеді. Әр тілде фонеманың саны шектеулі
болады, сондықтан да шағын мөлшердегі ... кез ... ойды ... ... көз ... әріппен таңбалаудың кейінірек
болғанын көреміз[36,57]. Жазу өте ерте заманда ... ... ... ... дамып келеді. Жазу жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады.
Ол таңбалар ... ... не ... не дыбысты білдіреді. Жазу
жүйесіндегі таңбаларды не бүтіндей хабарды, не жеке ... не ... ... белгілеуіне қарай, жазу мынадай түрлерге бөлініп қарастырылады:
1) пиктографиялық жазу
2) идеографиялық немесе логографиялық
3) морфемографиялық
4) силлабографиялық
5) ... жазу – ... ең ... ... Бұл – ... жазу. Сондықтан оны кейде сурет жазуы деп те ... ... ... ... деп аталады. Бұл жазу әр
түрлі суреттердің жиынтығынан құралған. әрбір сурет (пиктограмма) ... ... ... ... ... ... жағынан жеке сөздерге
бөлшектенбейді. Осыған орай пиктограмма тілдік ... ... ... ... ... ... жзудың біртіндеп даму
барысында идеографиялық жазу ... ... ... ... не жеке ... атауыш бөлігін белгілейді.
Морфемографиялық жазу. Морфемалармен ... жазу ... - ... ... жазу ... силлабограммалар.
Фонелография – «фонемалар мен жазу» яғни тіл дыбыстарын белгілі
таңбалармен белгілеу. Тіл ... ... ... ... ... ... ... бірі рет ретімен орналасқан әріптердің жиынтығы
әліпби деп аталады. Міне, осылайша адамзат бүгінгі жазу үлгісіне жетті.
Орфографиялық норма. ... ... ... дұрыс,
qrapho-жазамын деген сөзінен алынған. Орфография деп ... бір ... ... ... ... ... жиынтығын айтамыз.
Орфография тілдегі сөздердің, ... ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық, орфоэпиялық
грамматикалық нормасы әрбір сауатты ... ... ... ... ... ... да сондай міндетті. Тілдің орфографиялық үкіметтің бекітуі
де оның жалпы халыққа ортақ, ... ... ... Бұл - ... жазылуын қалыптастыруға көмектеседі. Біркелкі жазу қалыптасқан
тілде сөздің жазылу бейнесі сауатты адамға ... ... ... ... жазу таңбасына айналады. Сөздің графикалық бейнесінің адам санасында
әбден бекуі сөздерді дағды бойынша дұрыс жазып, тез ... ... ... ең ... ... ... ... 1914
жылы ғана жарық көрген. Бұған дейін қазақ халқы араб ... ... ... ... ... ... ... білдіретін ережелер
жиынтығы болмаған. 1911 жылдан бастап, баспа бетінде қазақ жазуын ... ... ... ... ... ... ... болып, ол
қазақ тілі орфографиясын жасауға әкелді. Сөйтіп, 1914 жылы қазақ ... ... ... Бұл ... ... 1924 жылы ... ережелер өзгеріссіз қалды. Бұл ережелер 1929 жылға дейін ... ... 1940 ... ... ... ... ... байланысты қабылданған
қазақ тіл орфографиясы қолданылды.
Қазақ тілінің ... ... ... ... 1940 жылы
орыс графикасына көшумен байланысты қабылданған, дәлірек айтсақ, 1940 жыл
10 қазанда Қаз ССР ... ... Ү ... ... қазақ орфографиясын
бекітті.
Қазіргі қазақ орфографиясы қабылданғаннан бері екі рет 1957,1983
жылы ресми өзгерістер енгізілді. ... тілі ... ... мен ... ... ... бір жүйеге түсуінде
маңызы зор ... ... ... мәні бар ... ... басқа тілден
енген сөздерге қосымшаның жалғану заңдылықтары тәртіпке келтірілді. Алайда
қазақ тілі ... тіл ... ... соң ... ... ... ... – уақыт талабы.
Жазбаша сөйлеудің ерекшеліктері.
1. Жазбаша сөзде сөйлемге байланысты қойылатын тыныс белгілерден
басқа оны ... әсер ... ... ... ... Жазбаша сөйлеудің логикалық жағына аса қатаң ... ... ... ... ... ... сөз бастан аяқ түсінікті болуы шарт.
3. Жазуда орфографиялық норма қатаң ескеріледі.
4. Автордың ... ... ... т.б.) орнын тауып
қойылған сөздер мен сөз ... ... ... ... әр ... ... өткізіп айтайын деген пікірге дәл беретін сөздерді таңдап, талғап
құрастыру тиіс[5,117].
Сөз қолданудың негізгі принциптері. Сөз – ойды ... ... ... ... Құрылыс материалынсыз үй салуға болмайтыны
сияқты, сөзсіз сөйлем құуға болмайды. Сөйлем – адам ойын ... ... ... ... ... сөз – ... ... мақсатты ойдың
қажетті бөлшегі.
Сөйлем жеке сөздерден құралғанда, ол ... ... ... дәл ... ... ... болу ... Сөйлемде бір сөздің
орнына басқа сөзді қоя салған кісі тіл жұмсаудағы ұқыпсыздықтан ... ... ... Мысалы, - Сіз де бірге жүріңіз дегенді
кейбіреулер – Сіз де қос жүріңіз, - деп ... ... ... сөзі ... ... - сені де қоса алып кетпекші – дегендей ... ... ... ... ... ... сөздерін: - Баланың тәрбиесі одан бетер жақсармақ,
- деген құрамда жұмсаудың да үйлесімі жоқ. Алпысқа ... аса ... ... ... құттықтаған бір азамат:
- Тойың торқа болсын! – деген ... ... Осы да сөз ... па? ... «Топырағың торқа болсын!» деп өлген
кісіге айтар ... еді. ... не ... сұмдық?! – деп шошына, қынжыла
сөйлеген ... ... ... кісі ... ... сөз ... олардың
стильдік ерекшеліктерін ескеру керек.
Бұдан 20-30 жыл бұрын, әдеби тіліміз қалыптасуға бет ... ... тіл ... ... ... ... оның керегін әдебиет
елегінен өткізіп сұрыптап алу үшін әркім естіген-білгенін әдебиетке еркін
ендіре ... деп ... ... ... ... ... бастаған
кезеңдерінде, тіл жұмсаушыларға берілген ондай «еркіндікті» ... ... ... Кен ... жерде, сөз асылы елдең екеніне көзіміз жетті; біреу
біліп, біреу білмейтін, не көп қолданылмайтын мыңдаған ... ... ... ... жарыса, қатарласа айтылатын түрлі сөздер мен грамматикалық
тұлғаларды емін-еркін пайдалана жүріп, соларды ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланбайтын болдық. Сонымен
қатар мағыналас сөздермен жарыса айтылатын ... ... әр ... ... өң алып, тілде жатығып кетті. Әдеби тілдің
ілгері даму ... ... ... ... ... ... не ... терминдік қызу атқаратын болды. Мысалы: одақ, күрес,
жарыс, сын, отан, ... ... ... ... үндеу, құрал.
Республикамызда қазақ тілінің тазалығы, икемділігі, ... ... үшін ... ... ... ... әдеби тілі де жас,
оны есейту үшін жер-жердегі байлықты ... ... ... ... ... «Тіл шұбарлығы неде?» деген мақаласында былай дейді:
«Орыс әдеби тілінің көп жылдық ... ... ... ... ... да жас қой әлі. Сол себепті біз ата-бабамыздың жасап ... ... ... әлі ... да ... ... Осындай тұжырымға бой
ұрушылар жазғанда дарынды, ата-бабаларымыздың аруағы ырза ... дей ... ... әдеби тілге үш қайнаса сорпасы қосылмайтын сөздерді де
«біздің елде айтады» деп ... ... ... жейде, дақыл, сүдігер,
собық сияқты жергілікті сөздерді кедергімізге жаратайық (солай болып та
келді), ал ... ... ... деген сөздер тұрғанда, «бойлай» деп
жазудың, әдеби тілдегі сияқты, сықылды, тәрізділерді місе тұтпай «рәуішті»,
«ыспатты» деуде ата-бабаларымыздың ... ... ... ... Шаймерденов «Мезгіл» атты жинағында ... онша ... емес ... туыссырап, ізнәрлі, сүлесоқтау,
үйірсектік, репті, мұғар, шепеті сияқты сөздерді қолданған.
Әрине, жазушы, журналист, басқа да ... ... ... өзгертіліп айтылатын сөздердің қыбын тауып, орынды қолданса, бір
сәрі ғой, тіпті жөн-жорығы жоқ ... ... ... батады.
Қазіргі қазақты баяғы қазақ деу – ... Ал, ... ... «әлі жас» деу – ... ... ... ... құлазыған
даланы телегей теңіз егінге бөлеген ... ... ... ... қазақ халқының осы күнгі тілін баяғысындай жас деуге
болмайды. ... ... ... дәл орыс әдеби тілінің даму, қалыптасу
тарихындай болмағанмен, ол әлеқашан «жастықтан» шықты, ... ... ... ... Оны енді қызғыштай қорғап, ыбырсық сөзден, тым-
тырайғылықтан сақтау керек.
Сөз мәдениетін жетік білу үшін қазақ тілінің сөз ... ... ... ... көп ... ... ... да тартымды болмақ. Қазіргі
қазақ тілінің сөз байлығы ... ... мал ... әдет-
ғұрыпқа, отбасылық қарым-қатынасқа байланысты сөздер көп-ақ.
Соңғы жылдары қазақ сөздерінің ... ... ... мағыналары кеңейіп, орыс тілінен көптеген ... ... ... байлығы арта түсті. Орыс тілінде В.Дальдің сөздігі бойынша ... ... ... 200 ... ... сөз болған. Одан бергі жерде
орыс тілінің сөз байлығы артпаса, кеміген жоқ. Қазақ тілінің сөз ... дәл айту ... ... ... ... ... сияқты толық сөздік
жасалған жоқ, қазақ тілі сөздерінің есебі алынған жоқ. Сонда да, ... ... ... 100 мыңнан артық сөз болу ... Бұл аз ... ... өзі ... әр ... өміріміздің барлық әдеби мұқтаждығын өтеп
келеді [38, 216].
Қазақ тілінде сөйлейтін кісілердің ... қоры ... ... ... ... ... және басқа интеллигенттер қазақ
тілінің сөздерін молынан пайдалануға ... ... ... ... тіл ... әуестігі күшті кісілердің сөз ... да ... Сөз ... екі түрі бар: ... өзі ... ... жиі қолданылатын
сөздері және өзі білсе де, мағынасын түсінсе де, көп ... ... ... мәдениеті артқан сайын, оның ... ... арта ... ... ел ... көп ... ... ғылыми
әдебиеттегі, көркем әдебиетті зейін қойып оқитын кісілер сөзді көп біледі.
Сөзді көп ... де ... ... ... ... ... қатардағы интеллегенттің сөз байлығы 4-5 мың ... ірі ... мен ... ... қайраткерлерінің жиі қолданатын
сөздері 15-20 мыңдай болады.
Тіл мәдениетіне жетік болу үшін сөзді көп білу ... ... ... білу де ... Сөзді жұмсай білу үшін олардың мағыналарын,
мәндестік ... ... ... ... қасиетін, еркін және тұрақты
тіркестер құрамына ену мүмкіншіліктерін жақсы білу керек.
Сөз – көркем әдебиет тұрғысынан алғанда, ... ... ... ... ол – ... ... ... жасаудың сырлы бояуы.
Оны жазушы таңдап, ... ... ... ... ... ... ... солғын, көркемдік сапасы төмен болады. Көркем
әдебиеттің сөз байлығы мол, әр ... және ... ... екен ... ... ... ... тілі – жалпыға ортақ халық тілі болумен
қатар, эстетикалық сезімнің, образды ойдың да тілі, сондықтан оған ... ... Бұл ... ... бірдей өлшем табу да ... ... ... сөз ... игере білу, оның ішкі дүниесіне бойлау
дәрежесі түрліше болып келеді: біреу білмеген сөзді біреу біледі, бір ... ... ... ... түрлі-түрлі мағыналық орайда қолдануы
мүмкін. демек, қандай да бір сөз ... ... ... ... ... ... басып, сөз дабылын өздерінше қағады. Соның өзінде жазушы
жалпы әдеби тіл нормаларынан ... ... саяқ ... ... теориясы
қағидаларын аяққа басуға тиісті емес. Жазушының әрбір сөйлемі ... ... ... ... ... ойды, оның үстіне, көрікті, көркем етіп жазу
үшін керекті ... дәл ... ... грамматикалық ережелерге
бағындырып, жалпы халыққа ортақ тілдің басқа да заңдылықтарын ... ... ... ... жалпы әдеби тілге, соның ішінде көркем тіліне де
қойылады. Көркем әдебиет тілінің, ... ... ... ... өзіне
тән ерекше сөз қолдану заңдары болады. Жазушы, ақын әдетте сөздердің ... ... ... көп ... ... ... ... кең түрде пайдаланумен қатар, сөздерді ауыспалы,
келтіріңкі мағынада, қанатты ... ... ... және мақал-мәтелдер
құрамында пайдаланады.
Көркем әдебиет үшін бұлар да жеткіліксіз. Кқркем ... ... ... көріктеу, шеберлік тәсілдері болады. Сөз шебері шыңдап пайдалануға
тиіс. Олар: ... ... ... ... кейіптеу, синекдоха,
символ, аллегория, иорния, әсірлеу т.б.
Көрікті ойдың көркем суретін ... ... ... қилы ... ... кескіні, эстетикалық әсері болады. Бұлардың шегі
жоқ. Қай тілде жазылған ... ... ... да, оның ... қаншама биік,
тарихы ұзақ болғанымен, тілдің мол ... ... ... ... жері осы деп ... ... ... әр жазушы өзінше,
түрлі құрамда, әр түрлі ... ... ... қайталап та қолдана
береді. Соның ішінде тек ... ... ... ... төселген сөз
шеберлерінің ғана жазғандары өнебойы гүл шашып тұратын әсем ... ... ... ... ... ... сірескен
«сымбаттылық» ойқастаған нәрсіз ойнақылық, тілдің «табиғи» заңдарынан аулақ
кеткен «жаңалық», - бәрі де, ... ... жат ... Сөз ... ... ... ішкі қуыс ... сөйлемдерден без: «Шынайы ойының
түбегейлі тереңіне бойлады». «Алқынған ... ... ... ұшар ... ... баттиған «әсем» сөйлем құрауға әсіресе жас жазушылар үйір
келеді. Бір мысал: «Тыңдаушының аңқау көңіліне сол ... ... жоқ ... кіріп, жанын тұтқындай бастағанда, алыстағы үміт отындай жылылықты
әкеп ... ... ... де, ... бір өзіңіз айырылып қалған жүрегіңіздің
қуаныш ұшқынын қайтып беріп сүйіспеншілігіңізге бөленер еді».
Көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... Сөз өнерінің шеберлігі – ақын, жазушы, драматург, очеркист,
- бәрі де ... ... ... пайдаланады. Бірақ олардың бар сөзді білу,
пайдалану дәрежесі бірдей ... Тек ірі ... ... ғана ... ... ерекше мол болады. Олар өзіне керекті, тілде бар ... ... қана ... ... ... ... шығармашылық
әрекетінде жаңа сөз жасауы да, бар сөздерге қосымша стильдік қызмет беріп,
олардың икемділіктерін арттырып отыруы да ... ... ... ... ... ... ... ретіне қарай, керегінде қарапайым ... де, ... ... кәсіппен, ғылым, техникамен байланысты сөздер де көркем әдебиетте
қолданыла ... ... ... ...... жұмсай бермей, саралап, талғап
жұмсау, жаңа сөздерді жазушының ... ой ... ... ...... ... ... Мысалы, М.Әуезов «Абай
жолында» бұрын бізге әдебиетте кездеспеген ... ... ... ... болу ... ... (шамасы «ызаланған» деген болу
керек) сөздерін қолданыпты. Абайды Жұман ... ... ... ... ... ... да, жаңа сөз ... үдерісі жүріп
жатады. Олар қазақ тілінің «материалы» негізінде ... ... ... тіл қабылдайды да, жасанды тұрпайыларын қабылдамайды. Ысылған сөз
шеберлері тіл ... құл ... ... оған ... ... болады, жаңғырған сөз, соңы сөз тіркестерін жасайды.
Тұрақты тіркесудің қолданылуы. Тілдің әрі ... әрі ... ...... тіркестер: мақал-мәтелдер, фразеологиялық
тізбектер, қанатты сөздер[40,115].
Бұларды әсіресе көркем әдебиетте, ... ... ... ... ... мол пайдаланады. «Жел үп етсе
болғаны, қалың қамыстай тары ... ... ... ... ... ... әдебиет стиліне тән. Шаруаларға тары өндіру туралы
жасаған баяндамада солай сөйлеу ерсі ... еді. ... ... ... ... ... үшін ... тілде бар кестелі сөздерді пайдаланудың
ешқандай ерсілігі жоқ, ... олар ... ... аса ... ... Олар ...... даналығының айнасы, оларды тудырған
халықтың тіл байлығының ... ... ... көбі ... ... іс-әрекеттің ережесі болып келеді. Олардың «бәрі
заңның, ... ... ... күші бар ... ... сөзге
айналып, тілде сақталып қалады».
Мақал-мәтелдер аз ... ... ... әрі ... сөйлеген сөзде пайдалана білу керек –ақ. ... ... ... жүздің көркі –сақал» дегендей, мақал-мәтел сөзіне әр береді.
Қазақ ... бәрі ... ... емес: біздің
қазіргі идеологиямызға жанасымды, тәрбиелік мәні зор ... бар ... ... ... ... ... да бар. ... таңдап,
талғап орынды жерінде пайдалану керек. Осы талаптар тұрғысынан кейбір өткір
нақылдарды керсінше, не аздап өзгеріс ... ... ... ... ... да болады.
Фразеологиялық тіркес – кісінің ойын ... ... айту ... ... ... Ондай тіркестер әдетте тұрақты болады. Олар
«идиомалық тіркес», «фразалық тіркес» деп ... ... ... ... ... ... сөздердің мағыналары
қатыспайды, мүлде басқа мағынада, сол ... ... ойды ... ... айту үшін ... олар ... тіркестер: қара қылды қақ жару, қой
үстіне боз торғай жұмыртқалау, жүрегі шайылу, қас пен көздің арасында, ... шөп ... тіс ... ... су ... ... орақ ору[41,128-
169].
Фразалық тұрақты тіркестер де ауыспалы мағынада ... ... ... ...... сөздердің әдепкі
мағынасы айтылған ойға қатысты болады. Мысалы,: тіл алмау, көз ... ... ашу, ... ... ету, ... ... таяқ ... үрейін ұшыру,
тасы өрге домалау, жар құлағы жастыққа тимеу, тырнақ астынан кір іздеу. ... ... ... де ... ... тастамау, қайратқа міну, күш
жұмсау, қолқабыс ету, шамасы келмеу, қолынан келмеу, көзі түсу, басы ... ... ... ... білу – тіл ... бір
белгісі. Халық тілін жақсы білетін кісі тілдің осы ... да ... ... арқылы ой өрнегін түрлендіріп, ұтымды, түсінікті, ықшамды
етіп ... ... ... ... ... ... ... шешен болғысы
келген оқушы, студент халық тіліндегі тұрақты тіркестерді көңілге ... ... ... ... ... бір ... ... құрамын, жөн-
жорығы жоқ, өзгертіп айтып, жазуға болмайды. ... ... ... ... ... ... берісте қалып қойды» дегенді «Қаға беріске
қарай ... ... ... ... ... тілде бар идиомалық тіркестерді екінші тілде сөзбе-сөз
аударуға болмайды. ... ... ... ... құрамындағы
сөздердің мағыналарынан құрылмайды, ... ... ... ... жылдары аударма арқылы қазақ тілінде «Ештен кеш ... ... ... дозақ», «Балық та емес, ет те ... ... ... қой да ... ... ... жегілме, жегіле қалсаң, егілме» тәрізділер
аударма ... еніп жүр. ... ... ... ... ... ... олардың
құрамындағы сөздердің тұлғасын өзгертіп айтудан болып жүр: мысалы, «сіркем
су көтермей тұр» ... ... су ... деу т.б. ... ... ... ... жазғандарында тұрақты тіркестер
құрамын әдейі өзгертіп, не араларына басқа сөздерді қосып айту кездеседі,
бірақ олардың көбінде ... ... өң ... Мысалы, «Көзімнің жасы көл
болды» дегенді күшейтіп айту үшін С.Торайғыров: «Көз жасым көктен ... ... деп ... сөз - ... ... қанаты[42,55]. Оны көп біліп, сөзде,
жазуда жұмсау білу – үлкен өнер. Қазақ жазушыларының қанатты сөздерді халық
тілінен өзгеден ... ... ... қолдануы тегін емес. Онда үлкен шеберлік
қасиет бар. Сондықтан, мысалы, Ғ.Мұстафин ... іске ... көп, ... жеуші көп», «Нөсер алдында нажағай ойнайды», «Қызыл темір суға салса,
шыжылар да шынығар» тәрізді ел аузында барды өз орнына ... ... өзі де ... ... «Сыншының бәрі бірдей мінші ме?...» «Көп
алдында көсем пікір ойнайды», «Қызба жүрек суық ... дір етер де ... ... сөздер жасалған. Мұндайды шеберлік демеске болмайды.
2.2. Тілдің лексика-фразеологиялық тіркестердің
сөйлеудегі (жазудағы) қолданысы.
Тіліміздегі фразеологиялық тіркестер – лексиканың ең бір ... ... ... ... ... ... әсерлілігімен көзге
түседі. Фразеологиялық тіркестер көркемдік қасиетіне орай көркем шығармада
молынан қолданылады.
Фразеологиялық тіркестерді қолдана білу – тіл ... ... ... ... ... табылатын фразеологизмдерді жақсы білетін
кісі ой ... ... ... түсінікті, ықшамды етіп береді.
Сондықтан әрбір ... ... ... ... шешен болғысы келетін
студент халық тіліндегі тұрақты тіркестерді көңілге тоқи ... ... ... ... не? Кемінде екі сөздің тіркесуінен
жасалған, ... бір ... ... мен ... ... даяр ... ... бірлік, әдетте, фразеологиялық тіркес деп атайды.
Мысалы: қас қаққанша, көзді ашып жұмғанша, ит ... ... ... ... үріп ауызға салғандай, ат үсті қарау, ата мекен, су ми, су ... ... сөз ... фразеологизмге енеді. Мысалы, ... ... бір ... ... ... ... айтып еді. Салым суға кеткендей
жабырқау тартып үйге келсем, жастығымның үстінде Шегеннен келген хат ... мен ... ... ... ... бас ... ... ақсақалға қой сойып, бас тартты. 2. Бауыржан олрады қоштаудан ... ... ... 1. ... ... Мұқанның жағасынан ұстай алды. 2.
Шұбар соны есітіп ... ... ... ... фразеологиялық тіркестер үшке бөлінеді: идиома,
фраза және мақал-мәтелдер.
1. ... ... ... ... ... ... ... мүлде басқа мағынада, сол тұрақты қалпында
ойды әсерлі, образды етіп айту үшін жұмсалады. Мысалы: қара ... қақ ... орақ ору, қой ... шөп ... қой ... боз ... ... Бұл идиомалардың білдіретін мағыналары осы тіркестерді құрастырушы
сөздердің мағыналарынан келіп шықпайды. Мысалы, ... ... ... ... бір ... ... осы тіркестің құрамындағы
аузы-мұрны және қисаймастан деген сөздердің білдіретін мағыналарына ... ... ... сөз бен ... ... ... ... жасалып, өзінің даяр қалпында жұмсалады.
Мысалы, мидай дала, ... тау, ... көл, ата ... ата жау, аталы сөз,
су жаңа, қыпша бел т.б. осы сияқты ... сөз ... ... ... ... ... сөз ... түрлі сөздермен тіркесіп
жұмсалуға икемді болса, фразеологиялық ... ... сөз бір ... сөзбен ғана тіркеседі. Мысалы, мидай дала, шалқар көл деген
сөздер әр түрлі ... ... ... ... (жазық дала, кең дала,
ұлан-ғайыр дала, терең көл, кішкене көл т.б.) ... ... ... сөзі дала ... шалқар сөзі көл ... ... ... ... ... бір түрі – ... мәтелдер.
Олар халық данышпандылығының айнасы. Сонау атам заманнан, сан ғасырлар бойы
халықтың өзімен бірге жасасып, екшелеп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра боп ... ауыз ... бай ... бірі ... ... қасиеті
көлемінің шағындығы, мазмұнының кеңдігі, тілінің өткірлігі, мағынасының
тереңдігі. Әрі ол ... ... ... ... ... адамзатқа ортақ,
көңілге қонымды, ұтымды келеді.
Мақал-мәтелдердің көбі өмір шындығының қорытындысы, іс-әрекеттің
ережесі болып келеді. Мысалы, «Бөтен елде ... ... өз ... ... ... безген ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас!» - десе ата-
бабамыз, ... ... ... біз оны ... ... ... ... дейміз?!
Мақал-мәтел аз сөзді, терең мағыналы, әрі ұтымды болғандықтан,
сөйлеген сөзде пайдалана білуі жоғары мәдениеттілікті, ойлылықты байқатады.
Өйткені «Сөздің ...... ... ...... ... мақал-мәтел
айтылайын деген ойға мазмұндылық дарытады. ... ... ... екпес», «Еңбек түбі – береке», «Еңбексіз егін бітпес, ... ... ... ... ... ұйымдастыру барысында әңгімеде пайдалану
сөз мазмұнын ... ... ... ... мақал-мәтелдер ауызекі сөзде де,
жазбаша сөйлеуде де шешендік, ... ... бірі ... тіл байлығын қадір тұтып, тіл өнерін үйренемін деушілер оларды көп
біліп, дұрыс пайдалануы қажет. Мақал-мәтел адамды бейнелі ойлатуға ... ... ... ... ... айтылатын оймен орайластырып
дұрыс қолдана білген адамның сөзі мірдің оғындай өткір, ... ... ... дәл, әрі ... ... ... ... шешендер мен
көркем ақын-жазушылардың аузынан, қаламынан шығып ... ... ... ... халықтың қасиетіне ие болып, жалпылық сипат алады. Мысалы,
«Кімнің тарысы піссе, соның тауығы», ... ... бәрі ... ... ... ... мұз ... «Ит үреді, керуен көшеді», «Сырдың суы сирағынан
келмейді» сияқты қанатты сөздерді о баста ... кім? ... ... олар ... ... сөздері деп айтылады.
Бірқатар қанатты-нақыл сөздердің авторы белгілі. Мысалы, «Баяғы
жартас бір ... ... алды – жөн, арты – ... (Абай), «Достың
сыры досына паш» (С.Торайғыров), «Жаңылмайтын – жақ, ... ... ...... ... ... Айтылатын ой-пікірдің
көркем бейнелеудің құралы. Оны көп біліп, ... ... ... алу ... ... ... ... тілмен бейнеленген кестелі сөздерді
жазған (не ... ... өз ... ...... құлақ құршын
қандырып, ойына ой қосып, қиялына қанат бітіреді. ... әсер ... ... ... ... тіліндегі қантты сөздер, мақал-
мәтелдер, ... да ... ... ... ... ажарын ашып,
көркемдігін арттырады. Тыңдаушының зейінін өзіне еріксіз аударады[44,98].
Тілдік қарым-қатынаста ... ... ... бірі –
тұрақты сөз тіркестері.
Тілдік қатынастың жүзеге асуы хабардың (ақпараттың) ... ... ... ... Қандай болмасын, хабардың
түрі тілдік қарым-қатынас арқылы лексикалық тұлғалардың қатысымен жүзеге
асады. Осы ... ... ... ... де, ... ... ... атқаратын қызметі бар.
Қатысымдық әрекетте басты көңіл бөлетін нәрсе – ... жеке ... ... ... ... ... байланысқа түсу
арқылы белгілі бір ойды, пікірді жеткізуге ... ... ... бөлшектер өз алдына жеке, дербес тұрғанда қарым-қатынас ... ... ... ... жағдайда түсінісу де болмайды. Белгілі бір
хабарды ... ... ... сөз ... мағынаны білдіру арқылы
бүтіндей жүйелі байланысқа түседі де, адамның ойын ... ... ... жеке тұрғанда зат не құбылыстың аталымы ғана болып ... ... ... ... өзара мағыналық байланысқа түсіп, ойды жеткізу
арқылы қатысымдық қызмет атқарады. Бірақ сөздің жеке қолданылуының ... да бар. Егер сөз ... бір ойды ... мақсатында атаулы сөйлем
ретінде қолданылса, ол дербес лексикалық тұлға есебінде емес, қатысымдық
тұлға ... ... ... ... жеке сөз бен тұрақты сөз тіркестерінің
әрқайсысының өзіндік ... ... сөз ... беру мақсатымен қоса жауап алуды қамтамасыз етсе,
онда бұл қатысымдық әрекеттің жүзеге асқандығын білдіреді, ал тек ... ... ол ... ... ғана ... табылады.
Тұрақты сөз тіркестерінің қатысымдық ерекшеліктері олардың
құрамында бірнеше сөздердің тіркесіп келуі ... ... ... ... сөздердің қатыса келіп, әрі атаулы, әрі экспрессивті мағынаны
білдіру арқылы қатысымдық және ... ... ие ... ... ... «қой ... шөп алмас» деп айту арқылы адам
мінезінің ... ... атап қана ... ... қатар оған
мінездеме де беріп, оның өзіндік ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға мүмкіндік болатындығын да
түсініп, соған қарай ... ... ... ... ... ... сай адамдар арасындағы қатысымдық байланыстың ... ... ... ... ... сөз тіркестері
мағыналары жағынан ұқсас болып келуі арқылы бір-бірімен синонимдік ... ... ... ... ... сәйкес бірнеше сөздер
бірыңғай синонимдік қатар жасайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... де, сөйлеу тілінде заттың,
құбылыстың сын-сипатын айқындай түсу үшін ... ... ... басқандай – соқырға таяқ ұстатқандай – бесенеден белгілі – айдан анық
т.б. Мұндай бір ... ... ... ... сөз ... бірігіп
келіп, ашық, белгілі, айқын деген мағынаны білдіреді. Сонымен ... ... өте ... тым ... ... ... ... экспрессивтік мағынаға
да ие болады.
Қазақ тіліндегі сын есім синонимдері бірде ... ... жеке ... ... ... келуі арқылы жасалса, бірде
фразеологиялық сөз тіркестерінің өзара синонимдес болып келуі нәтижесінде
қалыптасады [45,49]. ... ... және ... ... ие ... ... қатысты фразеологиялық сөз тіркестерін екі топқа жіктеуге
болады. Бірінші – ... сөз ... ... ... ... ... пайдаланылатын тұрақты сөз тіркестері. Екінші –
фразеологиялық сөз тіркесінің жеке сөздермен мағыналық жағынан ... ... ... ... сөз ... ... мұрнын көкке
көтерген, кеудесіне нан ... ... зор; ... ішкі ... ... ... бір ұрты май, бір ұрты қан шаш ал десе, бас алатын
т.б. ... ... желі бар – ... ... таяқ деп білмейтін
–сауатсыз; ағаштан ... ... ... ... ... жеке ... ... тұрақты сөз
тіркесінің баяндау, хабарлау, әсіресе сипаттау ерекшелігі басым. ... ... ... ... фразеологиялық сөз тіркестері жеке сөзбен
мағынасы жағынан сәйкес болғанымен, тепе-тең бола алмайды. ... ... тек ... ... да, ... ... ... қасиетіне байланысты фразеологиялық сөз тіркестері
көбінесе стильдік мақсатта жұмсалады.
Қорыта келгенде, қазақ тілі пәнін оқыту ... ... ... барысында оқушылар сөздердің лексикалық мағынасын игеру ғана емес,
оның сөйлемде пайдаланылуы, грамматикалық ... және ол ... ... ... ... ... Бұл ... жұмысы
сол сөз бен сөз тіркестерінің сөйлеу әрекетіндегі мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... саны ... ғана емес, сапа
жағынан да арттыруға ықпал ... ... ... туралы білім берумен бірге ... ... ... ... ... мәлімет беру оқушының
тілін дамытуға ықпал етеді. Мәселен, синоним сөздердің мынадай қасиеттері
үйретіледі:
1) Лексикалық ... ... бір ... ... ... ... ... белгілі бір синонимдік қатардың
құрамындағы сөздердің қолданылуынан аңғаруға болады. Мысалы, «көк», «аспан»
деген ... ... ... «аспан» сөзі, «жер жүзі», «жер шары»
деген синонимдік қатардағы «жер ... ... ... ... ... ... Мысалы: халық, жұрт, әлеумет, халайық деген
синонимдік қатарлардың құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... бірінші синонимдік қатардағы «халық»,
жұрт» дегендердің жалпылама қолданыла беретіндігін көруге болады. ... ... ... ... ... ... ... көбінесе
поэтикалық тілде қолданылады да, ауызекі тіл стилімен байланыста болады.
2) Синоним ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен көрінеді. мысалы, Базарлы науқасынан оңалып,
қайтадан ... ... ... ... ... үлкен-кішісі түгел қуанды
(М.Әуезов). Петербургтағы үлкен достар - Әбішке қатты сақтандыру ... жаңа ... ... болып аңғарылған ауру бар. Қаны қатты азаюмен
аралас өкпесіне ілінген сырқат бар (М.Әуезов) деген сөйлемдердегі «сырқат»,
«ауру», ... ... ... сөздер берілетін ойға таңдап алынған.
Өйткені соңғы сөйлемдегі «сырқат» деген ... ... ... ... ... ... ол сөйлемнің стильдік мәні бұзылған болар еді. Мұнда
жазушы ... ... ... деген сөздің мағынасына қарағанда тар,
жұмсарта қолданылған.
3) Синоним сөздердің айтушы мен жазушы бір зат пен ... ... ... мен оның сөйлемдегі мәнін өсіруде ... ... ар ... ішкі ... тартыстың біреуін де Әзімбай айтқан жоқ.
Бақ бұтақтан, гүл жапырақтан, дән нәрден айрылыпты (М.Әуезов).
4) Синоним ... ... ... ... сөздің
экспрессиялылығы артады. Бәріміздің арамазда өте ... өте ... ... еді (С.Сейфуллин). Ақырын ғана қоңыр үнмен, ... ... ... ... ... көзденіп айтады (М.Әуезов). Бөтенсің, жатсың
демеймін (Ғ.Мұстафин).
5) Синоним сөздер тіл стильдеріне байланысты ерекшеленеді:
кенеттен (жазба), ... ... ... жуан ... ... игерілгеннен кейін синоним сөздерді
сөйлеуде қолдана білуге жаттықтырылады: Мысалы: ... ... ... ... ... ... дұрыс тіркестіре білуге үйрету үшін мынадай
тапсырмалар мен жаттығулар орындаттырылады: 1. Берілген сын есім сөздерді
жақшаға алынған ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді,
уақыт, кез; 2. Сөйлемдегі баяндауыш сөздің сәйкес синоним сөздердің ... ... Оны неге ... деп ... ... 1) Жазда балалар
аулына (барып келді, оралды, барып қайтты); 2) Бала ... ... ... ... қолғабыс етті) т.б.
2.3. Сөйлеуде көркемдеуіш және бейнелегіш ... ... ... ... ... ... екі нәрсеге қатысты
болып келеді: біріншісі, сөзді сөйлеген кезде құлаққа ... ... ... ... ... мен ... күшін дұрыс қойып айтуға ... ... ... өз ... сәл ... ... ... ұштасады.
Мәдениетті адам сөйлеу мәнері құлаққа жағымды әрбір ойын лайықты
әуенмен, әрбір сөйлемді өзінің сазымен сөйлейді. Ән ... ... ... де құлақтан кіріп бойды алады. Міне, сондықтан сөзді ... ... ... ... сөйлеу мазмұнына үйлесімді ырғақ, екпін, әуен тауып, дауысты
түрлендіріп сөйлеудің ... мәні бар. ... ... ... ... ... екпінді, интонациялық ерекшелігі бар құбылыстарды
ескеріп отырғанда ғана ... әсер ... ... ... сөйлей алатын кісіні «Сөзі мірдің оғындай екен», «Сөздің майын
тамызып, кісінің айызын қандырып ... ... деп ... ... жоқ адамды «ынжық, аузынан сөзі қойнынан бөзі ... тұр» ... ... ... ... ... сән көреді, оны
артықшылық, мәдениеттілік деп біледі. Ал шын мәдениеттілік – ... ... сай ... үн, ... ... ... ... сөйлей білуде.
Сөйлеушінің сөйлеу дағдысы, дауысы тыңдаушыға жағымды болса, онда зер ... Ал оның ... ... деген ойын мазмұнды болса, тыңдаушының
көкейіне қонып, жүрегіне ұялайды.
Тыңдаушыларды еліктіре білу, ... ... ... ... ... аудара алу – сөйлеушіге (мұғалімге, баяндамашыға, үгіттеушіге)
жүктелген ... ... ... басты шарты.
Сонымен бірге жұрт алдында сөйлеуші мына қағидаларды ескеруі тиіс[9,56].
1. Жұрттың бәріне белгілі жайларды тәптіштеп айта беру ... ... ... ... ... сөз ... өзі жақсы білмеген
жайды баяндаудан анық байқалады. Міне, сондықтан көп қателеседі.
2. Өзін ... ... ... ... ... ... адамның
айтқаны далаға кетеді. ... ... ... ... күле
қарайды. Мен белгенді тыңдаушыларым білмейді, олар білімсіз дегендей пиғыл
білдіріп, білгішсініп, ... ... ... ... ... ... әрбір сөз анық, дәл, айқын естілетін болсын.
Сөйлеушінің даусы құбылмасы әрі жайлы болуы ... Сөз ... ... ... ... ... ... Ойды жеткізудің тілден тыс элементтерін, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... темпі т.б. жақсы меңгеруге
қажет.
5. Жұрт алдында сөйлеуші қағаздан көзін алмай ... ... жеке ... жеке ... көз жіберіп отырған мақұл. Сонда
тыңдаушы да соған қарайды, ... ... ... ... ... ... болған сөздерден бастаған болмайды. Ой-
пікірді әдеби тілге тән сөздермен, әсерлі де қызықты етіп ... ... Сөз ... ... ... ... мен ... сөздерді
келтіре отырып сөйлеу нәтижелі болмақ.
7. Айтылатын ой қысқа да нұсқа, тұжырымды болсын. «Аз сөз алтын,
көп сөз көмір» деген ... ... ... ... ... жүйелі болуы тиіс. Жүйелі сөздің арқауы, ... ... ... болды. Сөйлем мен сөйлем арасында, ой мен ойдың арасында
табиғи байланыс болмаса, ... ... ... қанағат ала алмайды.
Жұрт алдында жақсы ... ең ... ...... ... ... Жоспарда қамтылуға тиісті мәселелер реттелген
тақырып күйінде жазылады. Одан кейін сол жоспар бойынша ... ... Онда ... ... ... ... қағидалары, мазмұны
тұжырымдалады.
Жоспар бойынша баяндауға керекті материалдарды толықтыру, ретке
келтіріп қағазға түсіру үшін конспект ... ... ...... ... түрі.
Сөз қолдану мәдениеті сөзді мағынасына орай дұрыс қолданумен
қатар оны де, әсерлі, ... ... етіп айту ... мен ... ... байланысты екені белгілі. Ал бейнелеу ... сан ... ... ... ... негізінен көркем
әдебиет тіліне тән. ... ... ... сөз ... ... баяу-
нышанымен, сыр-сипатымен, құпия астарымен, құдірет-қасиетімен көрінеді.
метафора, метонимия, синекдоха, теңеу, эпитет ... ... ... және ... тіркестер айтылайын деген ойды анық беру, баяндап
отырған ... ... ... ... ашық ... ... ... «Жел соқты, қар жауып, боран болды» деп ... ... жоқ. Ал сөз ... ... сөз әдеттегі қызметінен басқа
күйге көшіп, тосын құбылысқа тап болады. Мұндай қолданыстың әсері ... ... ... шырай беріп отырады. «Боран үскіріп соғып тұр. Асау
жел ащы күйінен жаңылған жоқ, ... ... ... тұр. Аң, дала ... ... ... сары бел ... әкеліп тұрған ақ киімін қымтай
түсіп, жата бердім»( М.Әуезов).
Мұндай асау сөзінің ерекше сипат ... ... ... Сондай-ақ сөз арасында бір-бірімізге сары бел киімін қымтады десек,
жансызға жан бітіріп болмысы нақты, дәл ... ... ... ... ауысуы, келтірінді мағынада жұмсалуы әр түрлі
тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... ... метафора,
метонимия және синекдоха арқылы жасалады[46,57]. Енді осы тәсілдерге
қысқаша тоқталайық.
1. ... ... ... атаудың ауысу белгіленген заттардың
тұлға, түс, қимыл ерекшелігінің ұқсастығына негізделеді.
Метафора – грек ... ... ... ... ... ұқсастығына қарай бір заттың не құбылыстың басқа
бір заттың не ... ... ... негізінде сөз мағынасының ауысуы
метафора деп аталады. Метафора құбылысының сөздің мағынасынан орын ... ... ... ... кеткені соншалық, метафораның негізінде туған
қосымша мағынасының көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... істің төркіні, мәселенің төркіні, сөздің төркіні
дегендердің төркін мен ... ... ... төркін сөзін салыстырсақ,
соңғы мысалда бұл сөз «қыздың ата-анасы, ... ... ... ... ... «түп негізгі, тегі, мәнісі, сыры» дегенді білдіреді.
2. Метонимия. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші ... ... ... өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау ... ... ... ... ... ... ... метонимия деп
аталады. Мысалы: үйі мәз боп, қой сойды, сүйіншіге шапқанға (Абай) – ... үй ... сөз ... ... ... «баспана» дегенді емес, бір
үйдің адамдары, үй іші, ... ... ... Дәрі ... ... соң, Әзім ... жығылды шалқасынан...(Абай). Бұл сөйлемде аяқ сөзі
«ыдыс» дегенді емес, «сусын» деген мағынаны білдіреді. Метонимия – ... ... ... өзгерту, қайта ат қою» деген мағынаны білдіреді.
3. Синекдоха. Бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына ... ... ... ... негізінде сөз мағынасының ауысуы
синекдоха деп аталды. Мысалы, ... ... неше жан бар? – ... ... ... ... Бұл арада бас сөзі бөлшек ретінде (адамның
дене мүшесі) бүтіннің ... ... ... – грек ... ... ... жобалап түсіну» деген
сөзінен жасалған термин.
4. Теңеу. Теңеу де зат пен ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Ажарың ашық екен атқан таңдай,
Нұрлы екен екі көзің жаққан шамдай,
Апаңнан сені ... ... көз, ... ауыз, жазық маңдай.
(Сегізсері)
5. Эпитет. Бір заттың, не бір құбылыстың айрықша ... ... үшін ... ... ... ... деп атайды.
Қорыта айтқанда, сөз ауыспалы, ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырады. Айтайын деген ... де ... ... ... ... ... ... сөйлеуші (жазушы)
өз сөзінде тілдің лексикасындағы көптеген сөздердің келтірінді, бейнелі
мағыналарды суреттеудің ең ... ... ... ... ... сөз ... мен ... қолданылу ерекшеліктері,
грамматикалық норма.
Әдеби тілдің нормалану нысаналары. Әдеби тіл дамыған жайын оның
грамматикалық ... ... ... ... бола ... де,
оның сымбаттылық қасиеті арта түседі. Бұл жағынан да ... ... ... Қазақ тілінің грамматикалық амал-тәсілдері, тұлғалары, құралу
тәртібі белгілі қалыпқа ... ... ... ... ... сөз таптарының,
сөз тұлғаларының, сөйлем құрылысының алуан түрлі бөлшектері қиюын тауып
қалыптасып ... ... ... сол ... – грамматикалық норма
дейміз[47,213].
Грамматикалық нормалар грамматикалық ережелер негізінде, әдеби
тілдің қалыптасу барысында жасалады. ... ... ... бәрі ... норма
бола бермейді. Мысалы, Абай тұсында, Абай шығармаларында, ауыз әдебиетінде
«бармаққа керек», «айтарға ... ... ... ... бұл ... керек», «айту керек» деп жазамыз. Немесе 1963 жылғы «Жұлдыз»
журналында Рамазан ... ... ... ... ... қолданған.
Әдеби тіл де қыранды, жымыңда, сусылда тәрізділерден қырандайды (қырындап),
жымыңдайды ... ... ... деген жаңа сөз тудыруға
болады. Ал, «туынды» сөзінен «туындайды», «туындап» ... ... ... зорлық, нормаға жатпайды.
Тілдегі жекелеген қосымшалар көптеген сөзге ... ... ... ... шегі бар, мысалы, қолданды, ... ... деп ... болады, ал кітаптарды, ... ... деп ... Р.Тоқтаровқа ұқсап біреу солай
жазып қойса да, әдеби нормаға айнала қоймайды.
Ғасырлар бойы жасалған грамматикалық ережелердің, грамматикалық
категориялардың ... аясы ... кең, бір ... ... ... ... байланыстылығына ерекше назар аударады.
Тұжырымдағанда, оқушылардың тіл мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... сияқты тіл сапаларын игеріп, қатенің не үшін қате екендігін үйрету
бағытында жүргізіледі.
Тіл мәдениеті тек жеке ... ... сөз ... ... ... байланысты таңдап, қолдану ғана емес, жалпы өзінің ... ... ... ... ... айтып, не жазып бере білуін де
қарастырады. Осы ... ... ... ... ... ... т.б.) бақылағанымызда оларда негізінен мынадай
қателер жіберетіндігі байқалады. Атап ... ... ... өз ... орай
қолдана алмай, лексикалық қателер, өз ой-пікіріне сай сөздерді ... ... ... яғни ... қателер, мәтіндік мазмұнды
жүйелілігін сақтамай, логикалық қателер жазбаша ... ... ... ... ... ... ... бойынша зат есімдерге
жалғанатын көпті тәуелдік жалғауларының ... ... ... болады:
түбір сөз, алдымен көптік, оның үстіне тәуелдік жалғауы жалғанады; жолда
тарым, терезелерің, жиналыстары, ... ... бір ... ... ... ... одан ... мынадай сөздер бар: апаларым- апамдар, ... ... ... екеуі де тілге жатық, ойға қонымды екеуі де
әдеби. Солай екен деп зат есімдерге көптік, тәуелді, ... ... ... жоқ ... ... Болмайтын себебі – кез келген зат есімге
жоғарыдағыдай ... пен ... орын ... ... ... ... туысқандық қатынасты білдіретін – ата, әке, ... аға, әже, ... зат ... ғана ол ... ... ... болады.
Сонда олардың мағыналары бірдей болмай, екі ... ... ... ... ... ... сол сөзі ... заттың көптігін
білдірсе, апамдар, атамдар... дегенде, ол бір кісінің қасындағыларды да
қоса қамтып, ... да ... ... Бұл ... ... ... дегенмен бірдей. Осы арадағы бір қызық нәрсе мынау:
қайын, іні, балдыз деген зат ... де ... ... ... ... бірақ оларды қайындарым – қайынымдар, ......... деп ... ... сыңарын айтпаймыз. Оның да
себебі бар: апамдар, әжемдер, әкемдер Абылайлар, Сырымдар ... ... ... ... да, іні, ... ... тәрізді кішігірімдер ол
топқа жатпайды[48,231].
Грамматикалық нормалардан ауытқулар. Мағыналық, стильдік ... ... ... ... ... ... ... Мұндайға тағы
бірнеше мысал келтірейік:
Болымсыз етістің келер шақтық ... бірі ... ... ...... норма. Сонымен қатар ол ауытқып-ман... түрінде
жұмсалады:
Ескі бише ... бос ... ... мал үшін ... ... келіп тұрмын деп,
Ар- намысым қашырман!
Бұлтқа жетпей шарт сынсаң!
Айта келген ... ... ... да ...... ақыл қой,
Аралас бағып тұра алман,
Көз – төреші, көңіл хақ!
Өмірін екі қыла алман!
-Жібермен, жібермен, ... ... ... тау тұса да ... тұлғалардың негізгі нормадан өзгеше болып ауытқуы
арада заңды: -ман (басқа нұсқалары да бар) ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады: егер
бармаймын, айтпаймын жай ... ... ... ... ... ... істеуден қарсылықпен, үзілді-кесілді бас тартқандықты білдіреді. Мұны
нормадан жөнімен ... деп ... ... ... қолданған кісілерді
қоштап отыру керек. Қазақ тілінде қалау райдың 1-жақ ... үш ... бар: ... ... –йық//-йік: барайық, келейік, білейік. Сонымен
тар әдебиетте кейде –лық// -лік және ... ... ... ... ... көңілге,
Ықыласпен тоқылық.
(Алтынсарин)
Мекен іздеп жігіттер, кел-кетелі,
Ортасында Көктөбе белгі етелі,
Азаматтар, ... ... ... ... сөз ... Көрпештің» Жанақ
нұсқасы)
Бұл екі мысалдағы тұлғалардың екеуі де негізгі қосымша ретінде
оқта-текте кездеседі. Оның ... ... бір іске ... ... айтылса, соңғысы, барсана, келсана, есіткіл сөздеріндегі
қосымшалар сияқты, ... ... ... ... ... сөзінде
жұмсалса бір сәрі, бірақ қазіргі әдеби тіл үшін оларды қолдану ... ... ... ... ... деп айту ... ... болады.
Жіктік жалғауының ІІ жағының жекеше тұлғасы да екі түрлі ... ... -сін, ... ... колхоз болмайсың?
Неге ортаға салмайсың?
Берекеге қол сұғып,
Неге ауыл қонбайсың!
(Б.Майлин)
Ертеде, осы мысалдардағыдай, -сын//-сін,-нің орнына ... ... ... ... ... Жарыса айтылып келген осы екі
тұлғаның соңғысы әдебиетте жалпылама жақты сөйлем құрудың ерекше стильдік
амалы болып ... ... соны ... Ұяда не ... ... соны ... ... қап-қарағанды шахтаға беліңе арқан байлай; түсесің
де кетесің (газеттен). Биік ... қыр ... ... ... келе
жатқандары бір көріп қаласың (Е:Мүсірепов).
Осылай болатындықтан жарыса қолданылатын бұл екі тұлғаның екеуі
де әдеби. Ал, барасыз, келесіз дегендерді – ... ... деп ... ... ...... бережағым деп айту, баратын, келетін
деген сияқтыларды – баратұғын, келетұғын не барулы, ... деп ... ... ...... деу, ... оқыдым демей, мектептен
оқыдым деу, - әрине, нормадан жөнсіз ауытқулар. Бұлар тілде бар, ... ... ... тағы ... ... келтірейік:
Бәріңіз бір-бір бедеу мініпсіңіз,
Ойын-күлкі сәулетпен жүріпсіңіз,
Жібек сұлу дегеннің аулы жақын,
Бар еді, балам қандай жұмысыңыз?
Мұндайды диалогта, халық ... ... ... ал ... ... әдебиетте қолдану барып тұрған дөрекілік болады.
Дегенмен, ондай нормадан жөнсіз ауытқуларды да ... көп ... Оның екі ... бар: ...... «алтын» деп тану болса, екіншісі – кейбір ... ... ... ... ... оны сақтау керек екенін елемейді. Сондайға
тағы бірр мысал: - Ой, пима шешуді ұмытып ... екен ... Сен өзің ... ... екен ғой. ... ... ұнамсыздық- баяндауышқа
жалғанған жіктік қосымшаның «екен» көмекшісіне ... одан ... ... ... - ... ... ... ғой... Сағына
білмейді екенсің ғой. Бұл –норма. Ж:Тілеков ... ... ... ... ... Сөйлеу тілінде ол бар. Сондықтан қарапайым
кісінің аузынан бұзылып шыққан ондай сөз саптау да, әлгідей ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің ... ... ... ... деп қарайтын болсақ, енді
таңырқай қарауға тиістіміз.
Грамматикалық тұлғалардың кейбірі ... ... ... ... қалып қояды, не болмаса өзгеріске ұшырап ... ... ХІХ ... әдебиеттерде баяндауыш құра-«дұр», «ұр»
қосымшасы жиі қолданылатын: «боладұр», «өседұр», ... ... ... тұлғасы ертеде, -тұрған, тұғын болып жазыла беретін:
«баратұғұн», «келе тұрған», «жібертұғын» т.б. Бұл ... ... ... барады. Ертеде жалғаулықпен түрліше айтылып, әр түрлі жазылатын:
«билан», ... ... ... пенен), «мен» (пен, бен). Қазір
осылардың соңғысы (мен, бен, пен) әдеби нормаға айналды.
Тілде ... ... ... ... ... бар. ... ... сөйлем тудыратын –ма//-ме де, -мы/-мі
де әсіресе көркем әдебиетте көп ... ... ... Сұрамайсың?,
Барасың ба? – Барамысың? Осының алдыңғысы сызба тіл ... тән де, ... тілі ... тән. Сондықтан кейінгілер диалогты сөйлемдерде
жазылады. Өткен ... ... ... ... та ... мысалы: үшінші
күні түн ортасы ауа берген кезде үйге үш әйел кірулі, - деп бай ... (С. ... ... ... нормаларына қиянат жасайтындар –
көбінесе жас авторлар. Тіл шеберлігін сөз ... ... ... ... мақаласындағы мына тіркестерді қалай түсінуге болады? «Ондай
жазушы... өзі моральдық биік тұрғыдан, ... ... ... ... әдебиетінің көрігі мен берігі осы аталған есімдер...». «...табиғи
ана сүтімен құрылған осы ... ... ... ... жатыр».
Автордың сондағы таңдай қағып, «серпілген күшті динамикаң тапқан сөйлемі
мынау: «Жаза тынымсыз. Тепкі, ... ... пен ... бар ... ... егер бір ... кім жазғанын айтпай, білмей, шынына көшкенде,
«ана сүтімен құрылған», «серпілген күшті динамиканы» көре ... ... ... ... ... ... белінен басқа сөйлемдерді
таңсақ көріп тамсанғанына таң қаласың!
Қазақ тіліндегі сөйлем мүшелерінің, құрмалас сөйлем мүшелерінің
орналасу ... ... Сол ... ... сөйлемнің аяғын
аспаннан келтіріп құрау да жиі ... ... ... ... ... ... ол атынан». «Келмеді ол, мен шақырғанда». Бұлай ... ... ... да, ... ... ерсі ... ... бірақ
әдеби тілде сөйлейтін, әдеби тілмен жазатын мәдениетті, сауатты адамдар
грамматикалық норманың өңін ... ... өте ... қате ... ... ... «Түркістан уалаяты», «Дала уалаяты» газеттері шығып
тұрған ... де, ... ... ... нормалары берік болмайтын.
Әдеби тіл грамматикалық кейбір құбылыстарды нормаға айналдырып,
кейбірін одан ... ... ... ... 10-15 жыл ... ілік ... ... анықтауыш болатын сөздерді құрастыруда тиянақ болмады.
Осы күндері «Қазақстан ... ... ... ... ... орынбасары» сияқтылардың ілік жалғауларын
ықшамдап, түсіріп айтатын болмақ: ҚР Ғылым ... ... ... ... Қазір осы норма.
Тілдің нормалану үдерісі үздіксіз болып ... Сол ... үшін де ... ... ... ... дамыта түсу керек.
Бір грамматикалық тұлғаның сөйлеу тілінде ... ... ... де байлығы, нормасы болуы шарт емес. Мысалы, етістіктің өткен ... жақ ... ел ... ... ... ... деп, келер шақ
формасы барам, барам шығар, барамын деп ... ... ... ... ... ... жөнсіз өзгертіп жаза беру тіл
мәдениетіне қиянат болады.
Морфологиялық тұлғаларды сұрыптап қолдану. Грамматикалық ...... ... ... ... ... ... сөзден
сөз тудыру үшін, сөз мағынасын түрлендіру ... сөз бен ... ... ... ... да ... бар, ... тілдің дамуында өзгеріске
ұшырап, қосымша қызметке ие болу ... әлі ... бар. ... күні ... көп ... ... бірі ... (-тық)//тік,
-дық//(дік).
Осы қосымшаның әдеби тілде сараланған қызметі бола тұрса да,
баспасөзде оны жұмсауда көптеген қате ... ... ... ... ... ойшыл, өз
елінің тіршілік-тынысын мүлт жібермей аңдап, ... ... ... Әдеби тілімізде «білімдарлық» ... сөз жоқ. ... ... не ... ... ... бір ... даусы
шалынды». Дұрысы – ертеңгілікте не таңертең. «Ертеңгілік» деген «утренник»
(балалар ... ... ... ... жүр. ... ... алдырған
осынау жігіт бойындағы бей-жайлық еді». Біз мұнда ... ғана ... – жаңа ғана ... Бұл істі ... жүйеге асыру керек. Дұрысы –
бұл істі асықпай іс жүзіне ... ... ... ... ... ... әурегершілік, ауызбірлік сияқты азын-аулақ сөздің құрамында
айтылса, 1930 жылдардан кейін оның сөз тудыру ... ... ... ... зат ... әрі сын есім ... аса ... қосымша болды:
мысалы: бостандық, шаруашылық, қамқорлық, бесжылдық, сембілік, шеберлік,
халықаралық, ... ... ... туынды жаңа сөздердің саны көп-
ақ. ... ... ... ... ... ... үйеңкі,
семейлік Ертіс, республикалық біріншілік ... ... ... да ... ... ... ... етуге болмайды. Әсіресе,
-лық,-тық... қосымшасындағы екі сөздің қатар тұруы ұнамсыз-ақ. ... ... ... ... ... айта ... сол ... мағынаны
басқа да амалдармен беруге болатынын елемегендіктен жиі кездеседі; мысалы,
кеңес шахтерлері, ... ... ... ... ... «партийный
комитет» баламасы болып жүр. Ал баспасөзде «городские гости» дегенді «қала
қонақтары» демей, «қалалық қонақтар» деп ... ... ... ... ... ... халқы», «қала тұрғыны» дегендерді «қазақтық халық»,
«қалалық тұрғын» деміске кім ... – сын ... ... ... ... ... ... кез
келген есімге бірдей жалғана бермейді. Мысалы, есепсіз көп, сансыз көп
деуге болады, ... көп ... ... ... ... дейміз де,
асығыссыз орында демейміз. Сонда да баспасөзде мынандай ... ... істі ... ... ... ... (дұрысы – асықпай, не даурықпай).
-гер//-кер қосымшасы ... ... ... «іскер»,
мұрагер», «айлакер» сияқты сөздер құамында айтылады. ... ... ... осы ... ... ... ... мысалы: Ертеңіне қылмысына мәз
болған жазагерлер қорғансыз ауылды қалай қорлағанына қарқ-қарақ күлісті:
Бірде Үбенбай жер ауып бара ... ... ... ... ... ... дұрысы- жазалаушылар, «қылмыскердің» дұрысы-
қылмыстылар. Бір ... ... ... «рабочии» дегенді – «жұмыскер»
түрінде жазатын. 15-20 жылдан бері оны «жұмысшы» деп ... ... ... ... ... ... Оны мысалы, Сәбит Дөнентаевтың 20-30 жылдары жазғандарынан
көруге болады. ... жаңа сөз ... ... ... ... ... аталып, осы күнде олар қалыптасып кетті. Әдеби ... ... ... ... ... ... да ілесіп
отыруға тиіс[51,128].
Жаңа сөз тудыру әрекеті әлі де бар. ... ол ... ... ... ... еніп, жалпыға ортақ байлық болып ... да, ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті»
газетінде пайда болған «балмұздақ», «аялдама», «туынды» ... ... ... де, ... «оқырман», «тыңдарман» солармен бір кезде пайда
болғанымен жұртшылық оларды тез қабылдай қоймайды, сонда да олар ... ... ... ... сөз ... принципі –оқушы- ученик, оқырман-
читатель, көруші-смотритель, көрермен-зритель... болсын деу ғой. Егер сол
ізбен кете ... ... ... жазушы, ойнаушы сияқты көптеген
сөздердің аяғы ... ... ... еді де, жаңа сөз ... ... едік. «Ұра берсе, ... да ... ... айта ... ... да» ... үйреніп, жүре-бра әдеби нормаға
айналып кетуі ... ... мен ол үшін ... жеті қоян ... ... ... ... ұнамсыз көрінген ол жаңа сөздерге әуесқойлар
да аз ... ... ... ... ұсынысы қабыл болар. Қазақ тіліне
шешім, тоқтам, құрылыс, оқулық тәрізді жүздеген ... ... неге ... тосырқамады. Себебі олардың іштей де, сырттай да басқа
сөздермен ұқсастығында. «Оқырмандар» өлермендерге сырттай ... ... ... ... нормаға айналған түрлерін жалғамай,
басқа түрлерін орынсыз жалғап, қателесу жиі кездеседі. Мысалы: Дәрменсіз
жүрек кезігу ... ... ... ... ... ... оған түсініс беріп
жатыр. Дұрысы – түсінік. Торф ұнтатыла-ды. Дұрысы – ұнтақталады. Жазба бұл
жерде ыссы болады. Дұрысы ... ... ... ... ... сүйіндірді. Дұрысы- сүйсіндірді. Таңғы самал дала төсін күн ұзағына
желпіп тұрады. Дұрысы – таңертеңгі ... дала ... күн ... ... ... ... Шешесі ауызғы бөлмеге шықты да, төсектегі жатқан жиеннің
жанына келді. ...... ауыз ... ... да, ... ... ... келді.
Бізде –шы//ші қосымшасын жұмсауда да бірізділік жоқ. Әсіресе
орыс тілінен енген тракторист, ... ... ... сияқты
қазақша жұмсауда ала-құлалақ күшті: қазақ баспасөзінде трактористе те,
тракторшы да, ... те, ... да, ... де, комбайыншы да
кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... білу үшін әлгі ... ... бар, жоқ екенін білу керек. Ист- ке ... ... –ақ ... ... сол ... қалпында алынып жүр.
Мысалы: футурист, атеист, журналист, машинист, штангист, телефонист,
артист. ... ... ... ... ... ... болып айтылады. Мұны құп көре алмаймыз. Бұлар да бұрынғылардың
ізімен ... ... ... ... ... да –шы жұрнағының
жұмсалатын жері көп (мысалы: ... ... ... ... ... ... ... авторлық қолданудың ырқына
көніп айтыла салып, әдеби тілге енбей қалып қоюы да ... ... ... Абай ... ... ... қана өткереді (М:Әуезов). Балаға
деген мейірменшілік ... мұны да ... ... ... (Б:Майлин).
Стильдік қателердің біразы бір жалғаудың орнына ... ... ... Мысалы: -дар: -Қанат бер талмайтұғын, күнді
асайын. Дұрысы күнге асайын. Абай жасында молдаға оқыды. ... ... Екі бала ... ... ... ... ... шапты). Мұнысы -кентті
еліктегендік (мұнысы қалаға еліктегендік). ... ... ... сүйді
(Рабиға баласының бетінен сүйді).
Баспасөзде, әсіресе публицистикалық әдебиетте, қазақ ... ... ... қате көп ... Мысалы: отыз шақты танк, 40-
50 самолет деп ... ... отыз ... ... 40-50 ... ... да ... Мұндай қателер орысша мәтінге сүйенгендіктен болар. Орыс
тілінде жекеше айтылмайтын, тек көпше тұлғада жұмсалатын да зат ... ... ... ... ножницы. Осыларды қосып орысша ремонт часов, стоймости
ножницы деп жазса, қазақша да сағаттар жөндеу, қайшылар ... деп ... ... ... пальто сөзі септелмейді, қазақшада септеле береді, орыс
тілінде «род» категориясы бар, ... ... ол жоқ. ... әр ... ерекшеліктері аударма да сақталуы тиіс.
Грамматикалық құрылыстың тіл ... ... ... әр ... ... ... ... радио, теледидар арқылы
ой –пікірді баяндағанда, алдымен айтатын ойын ... ... ... ар ... ... ... мақсатқа лайық әрі әсерлі болуы көзделеді.
Мақсатты ойды түсінікті әрі әсерлі етіп айту үшін ... ... ... өз ... ... ... оңай міндет емес. Адам ойының ұшы-
қиыры жоқ. Сондай-ақ тіл ... да ... Сол ... ... ой ... ... ... материалдар мен грамматикалық
тәсілдерді дұрыс пайдалана білу үлкен ... ... ... ... екі ... ... ... болады:
біріншіден, тілдің грамматикалық ережелері мен заңдарын ... ... ... ... мен ... ... ... ойымыз дұрыс шығады деген тұрғыдан. Бұл екеуі ... ... ... ... ... ... берілуге тиіс.
Тіл мәдениетінің табысы стилистика ғылымының талаптарымен
ұштасып жататындықтан, бұл екеуінің де арасында жақындық ... ... ... мен ... ... ... қызметтерін
айқындаудың керегі осы арада да бір байқалып қалады.
Әдетте стилистика ... ... ... ... ... ... ... тіл стиліне қатысын қарастырады.
Біз де осыларды негізге алып, ... ... ... де тіл ... сөз ... тиіспіз[53,226].
Адам ойын айтудың негізгі формасы – сөйлем. Жеке сөйлем арқылы
біршама аяқталған ойды білдіріп, оны ... ... ... ... ойды ... ... ... айтуға тиіспіз.
Мұндайда әр сөйлемді ... ... ... ... ... ... қай тұлғада жұмсау, қай сөзді қай сөзбен байланыстыру, қалай
байланыстыру керек деген сияқты ... ... ... ... кісілер бұл сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... ... ... да белгілі дағдысы, тіл
мүмкіншілігі жайында түсінігі, оқымай-ақ үйренген білімі болады.
Оның үстіне олар әлгілердің ғылыми ... ... ... тіл ... қате-кемшілік аз болмақ.
Мақсат – тілде барды жойып, жаңалық орнату емес, барды дұрыс
пайдалану.
Жазушы Зейін ... ... ... және ... ... ... ... етістіктері «тілімізді онша көркейтіп тұрған
жоқ. Біз осыдан құтылу әдісін ... ... - деп еді. Одан ... ... ... ... жаңа ... табуымыз керек» -деген-
ді. Бұл қазақ тіліндегі ... ... ... ... шұбалыңқы
болатынын ұнатпағандықтан болар, бірақ бұл біздіңше ұшқары пікір.
Сөйтіп, стилистика мәндес және мәндес емес те ... ... ... ... ... ... тілі ... жүйесінің де сильдік мүмкіншіліктері мол.
Жақсы стилист болу – сөз зергері болу деген сөз [54,216].Әдетте
жазуы жатық, тілі бай ... ... ... ... оның өте ... мәнін,
өзгелерге еленбейтін, иненің жасуындай қылаң еткен стильдік қызметін ... ... де тіл ... ... тілдің грамматикалық
мүмкіншіліктерін жақсы біліп, керегіне жаратып отырады. Мысалы, тілге ... ... ... мол жазушы еш уақытта «Ақ ат мінген қыз ... «Ол ... ... ... ... Себебі: аттың түсі ақ болса
да, қазақ «ақ ат» ... «боз ат», ... ат» ... әдетте қой
жамырамайды, қозы жамырайды, белін арқанға бумайды, белін ... ... ... ... қазақ тілінде бірыңғай бірнеше сөйлем мүшелерін «және»,
«мен» жалғаулықтарымен байланыстырып айтқысы келген ... ... ... ... ... «мен» (бен, пен) жалғаулығын соң жазбайды.
Мысалы: «Біздің заводтарымыз бен фабрикалырымыз және колхоз – ... ... ... ... ... ... ... «тұйыққа тіреліп», аяқталып қалғанын көрсетеді. Сондықтан
заводтарымыз және ... бен ... ... ... жазу ... қате ... бір әңгімесінде «Қарымсақты» келіні пештің.... мұржасын
ашып жүр екен деп жазыпты. Бұл – стиль ... өз ... ... ... ... ... мұржасын Қарымсақтың келіні ашып жүр екен» деп ... ... ... ... ... кім ашып ... баса ... Сондықтан бір сөйлемнің мағынасын болар- болмас, өте нәзік
қосымша мағына енгізу үшін де ... ... ... ... ... ... мән бар. Ал әлгі ... «Пештің мұржасын ашып жүр екен
Қарымсақтың ... ... ... селт ... ... ... ... жоқ. Сондықтан соңғыны стильдік қате деп танимыз.
Сөйтіп, грамматикалық құрылыстың орнықты қалпын сақтап жазу ... ... ... ... ... оны ... өзгертіп жазу да
стилистика талаптарына сай бола береді[55,73]. Ал, дұрысты бұзып ... мән ... ... өрескел қате болып есептеледі. Сондықтан
оқушылардың тіл мәдениетін арттыру үшін осы қателер ... ... ... болдырмауға дағдыландырылады.
І. Стильді - морфологиялық қате. ... ... ... ... ... ... білмеуден, олардың стильдік реңін дұрыс
түсінбеуден жіберіледі. Оқушылардың ауызекі сөздерді мен жазба ... мына ... ... ... ... ... кейбір өзінше «сөз жасау» тәжірибеде
кездесіп ... Ол ... ... ... Мысалы, мектеп құрылысына
бетоншылар мен сылақшылар, ағаш ұсталары мен ... ... ... ... ... ... сөз ... жалғану
аясын білмегендігінен болады.
ә/ кейбір септік жалғауларының мағыналық реңдеріін түсінбей
ауыстырып қолдана ... Ол ... ... ... болмай қате
жібереді. Мысалы, Абай жас кезінде молдаға оқыды. Мен Асанмен келдім.
Бұл қателердің кездесуі оқушылардың септік жалғаулардың ... оның ... ... ... ... түсінбегендігін байқатады. Өйткені
бірінші сөйлемде барыс септігінің орнына шығыс септігінің жалғауын қолдану
керек еді де, ал екінші ... ... ... ... ... ... формасын түсінуді ауырлатқан. Мұнда «бірге» деген сөз немесе
«екеуміз» ... ... ... ... етеді. Яғни, ... ... бұл ... сөз бен ... байланыстыру қызметінен бірге
қате ұғым жасауға қызмет етіп тұр. Өйткені ... ... ... ... ... беруде сол сөзге жалғанған септік жалғаудан соң (егер ... ... ... ... сөз ... ететіндігі байқалады. Ал,
немен деген сұрағына ... беру үшін оның ... ... ... ... бірге келдім. Мен атпен келдім.
Кейде ауызекі сөйлеу тілінде көмектес септігін адамға байланысты
тәуелдік жалғауынсыз ... ... ... ... ... ... ... келдім деген сөйлемде, Асанның көлігімен келдім ... ... ... т.б. деп ... ... жалғауларды кейбір көптік мәні бар сөздерге жалғау
немесе ... ... ... ... ... рең беру ... ... Мысалы, егістіктерде мал жайылып жүр. Биылғы көктемде жауындар
аз болды. Кейбір көптік жалғаулар жалғанған сөзге көптік мәннен ... ... ... Мағыналық рең беріп, стильдік жағынан түрлендіреді. Мысалы,
Асандар мектепке жиналды деген ... ... ... Асанның көптігін
емес, оның қасында басқа кісілердің барлығын аңғартады. Оқушылар көптік
жалғаулырдың осы сияқты ... мән бере ... бір ... ... ... ... ... арқылы
сөйлемнің көркемдігін көміскілейді. Мысалы, күзде орманның ағаштарының
жапырақтарының түсі ... сөз ... ... ... мен ... ... ... негізгі сөздер мен көмекші сөздерді пайдалануда қатар
қолданып, ойды түсінуге қиындатады. Мысалы, Төстік жоғалып кеткен ... ... ... ... алып, еліне қайтпақшы болып, ертіп шығады.
Мұнда етістіктің көсемше түрінің жұрнағын қайталап қолдану ... ... ... ... ойын ... ... тұр.
Сонымен стильді-морфологиялық қате сөз таптары және олардың
грамматикалық формаларын ... ... ... ... ... ... ... стильдерін аңғармау немесе
олардың орнына басқа нұсқаларын, синонимдерін қолдана ... ... ... ... ... ... ... тіліміздегі ойдың көркемділігін,
мәнерлілігін арттыруға болатындығына көңіл бөлмейді. Өз ... аз ... ... ... сол ... ... ... материалдармен байланыстыра жүргізу қажет. Олар
мына сияқты ... ... ... ... арқылы сөздердің түрленуін естеріне
түсіріп, әр сабақта қайталау жаттығуларын жүргізу,
- грамматикалық формаларын жалғаудағы ... ... ... ... ... ... ... ұқсас – кісі
сияқты, мәскеулік кісі – Мәскеудің ... т.б.) ... ... мәнін ашу, оның қолдалануындағы стильдік ерекшеліктерін үйрету
және қолдаланылуы бойынша стильдік талдау ... сөз ... ... ... ... жаттығу жүргізу
(сын есім – зат есім, зат есім – зат есім т.б.),
- стильдік фигуралардың ... ... ... ... ... мәні бойынша тәжірибелік жұмыстар
жүргізу,
- шағын мәтіндердегі грамматикалық ... ... ... ... ... ... жұмыстар әрбір сыныптың бағдарламалық материалдарына
байланыстырыла жүргізіледі.
Қазақ тілінің морфология туралы саласы бойынша мәлімет бастауыш
сыныптан бастап-ақ беріле бастайтыны ... ... ... ... ... ... ... өтіліп отырылған материалдардың
стильдік қолдануы туралы мәліметтер берілгені тиімді.
ІІ. Стильді-синтаксистік қате деп сөз бен ... ... сөз ... ... ... жіберілген
кемшіліктерді айтамыз. Оқушыларға бұл қателердің мына сияқты ... ... ... ... ... қате ... алыстағы ағаш басы қарауытып көрінеді. бұл ... ... ... ілік ... ... түсіндіріп қолдану, сөйлемдегі
ойды күңгірттеген. Тілімізде ілік септігінің ... ... ... ... ... ... ондай құбылысты дағдылы норма
деп ұғынады да өз ... ... ... ... стильдік қате
жібереді.
ә/ сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінің қате ... ... ... ... ... ... ескермейді. Содан барып
оқушылар инверсиядан қате жібереді, ол туралы ... аз ... ... ұзақ ... шаршап келді Ер Төстік деген ... сөз ... өз ... ... ... мен ... ... мұндай сөйлемдерді
стилистикалық мақсатта қолдана береді. Орын ауыстырып ... ... ... ... яғни сол орын ... ... оқушының
назарын аударып, экспрессивтік мән беру үшін қолданылады. Оқушылар ондай
мақсатта қолдануға тәжірибесіз келеді.
Әсіресе, ... бұл ... ... ... өлең сөздің
мазмұнын айтып беруде жіберіледі. ... өлең ... ... ... ... ... Оқушылар оны мазмұндап беруде өлеңде қолданылған
сөйлемдерді сол ... ... ... мен көрдім ұзын қайың
құлағанын деген сөйлемдегі бастауыш пен ... ... ... байланысқан.
Ал оны қара сөзбен мазмұндауда бастауыш пен баяндауыш ... ... ... ... байланыстырылады. Ал оқушылар осы ... ... орын ... ойын ... мақсатына қарай
түрлендіріп қолдануға тәжірибесіз болады.
б/ құрмалас сөйлемдегі жай ... ара жігі ... ... байланыстырылмай, айтатын ойды шашыраңқы ... ... ... ... ... ... апасы оны көріп, сүйіп,
айқайлап жылап, құшақтады.
в/ сөйлемдерде екі ... ... ... ... ... Мысалы,
Ғ:Мүсірепов ол «Қос шалқар» әңгімесін жазды.
Стильді-синтаксистік қателерді ... мен ... ... ... ... ... болады:
- белгілі сөздердің сөз тіркестерін жасату және олардан сөйлем
құрау,
- ... ... ... және ... ... ... бір ойды беру үшін ... сөйлемдер құрату,
- сөйлемдегі сөздердің орнына ауыстырып көру, ондағы ойдың
ауысуын ... ... ... жай ... ... ... ... ойды анықтау немесе берілген бірнеше жай ... бір ... ... жаттықтыру,
- сөйлемдердегі сөйлем мүшелерінің орнын анықтау, оны ауыстырып
байқау,
- өлеңмен ... ... ... ... ... ... мазмұндау (әр түрлі шақта және жақта),
- берілген жоспар бойынша шығармалар мен мазмұндамалар жаздыруға
жаттықтыру.
Стильді-синтаксистік қателермен ... ... ... ... ... ... ... Өйткені пунктуацияның
тілімізде стильдік рең беруде қызметі ... Ал оның ... ... ... таныстырып отырған жөн.
ІІІ. Стильді-логикалық қате. Ойды ... ... ... ... әр сөз, сөйлемді сұрыптап, оның құрылысына, сөйлем
мүшелерінің орын тәртібіне, сөздің лексикалық ... ... ... де
нақты айту тілімізде жеткіліксіз. Енді сол ... ... ... ... ... ой бір-бірімен байланысты ма, тыңдаушы ... ... мен ... ойын сол ... сол әсерде қабылдай ма деген
мәселелер көңілге оралады.
Мектеп оқушыларының ауызекі сөздері мен жазбаша жұмыстарын осы
мақсатта ... ... ... ... ... ойын ... ой бір-бірімен байланыспай, тұжырымды пікір айту ... ... ... жол ... Бір ой ... екінші ойды
бастайды немесе араластырып қолдана ... ... ... ... ... ... ойдың иесі белгісіз болып қалу. Мысалы,
Чапай әскерлеріне мылтық пен қылыш ... ... Бұл ... ... ... пен қылыш берген өзі ме, әлде басқа біреу ме ... ... ... бір-бірімен байланыспай түсініксіз
болу. Мысалы, Әкесі мен баласының қоштасар сәті келді. ... ... ... Оның ... жас шықпады.
Стильді- логикалық қателер әлі де болса оқушының ойлау жүйесінің
дамымағандығын көрсетеді. Бұл сияқты қателерді ... ... ... ... ... ... мына ... жұмыстар жүргізіледі:
- шағын әңгімелерге жоспар жасатып, негізгі ... ... ... білуге жаттықтыру,
- берілген жоспар бойынша әңгіме құрастырып айту ... ... ... ... суреттер бойынша сөйлем құрату немесе
мазмұндамалар жаздыру,
- экскурсия материалдары ... ... ... үйрету,
- эпиграф, цитаталар бойынша шығарма жазуға үйрету,
- әр түрлі стиль ... ... ... немесе іс-
қағаздардың үлгілерін ... әр ... ... хаттар, есеп беру, баяндамалар жазуға
жаттықтыру т.б.
Қорыта ... ... мына ... ... ... байқауға болады:
1. Оқушылардың сөздік қорының аздығына байланысты сөйлемдер
бірыңғай, қарапайым болады да, оны түрлендіре алмайды.
2. ... ... ... және көп ... ... ... қолданбай, ойды күңгірттеп, әсерлі де нақты жеткізе алмау
кездеседі. Сөздердің байланысуын, тіркесуін білмеу де байқалады.
3. Синоним сөздерді ... ... ... білмеу,
сондықтан сөздерді сөйлемдерде қайталай беру.
4. Сөйлемдерінде қажетсіз басы артық, қыстырма, диалект сөздерді
талғамай ... ... ... тілінде аудармасы бар шет елдік сөздерді немесе
вулгаризмдердің мәнін ескермей қолдану.
6. Кейбір сөздер мен ... ... ... ... ... Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін сақтамау, ... мен орын ... ... стильдік ерекшеліктерді аңғармау.
8. Сөйлемдегі бірнеше ойды байланыстырып жеткізе алмау.
9. Айтайын деген ... ... ... ... не ... қиналу, шатастырып жіберу т.б.
Стильдік қателерді көп жіберу – ол оқушылардың қазақ тілі мен
әдебиеті пәндерінен ... ол ... бар ... ... стильдік қателерді түзету мен болдырмау барысында, жұмыс
ұйымдастыруда сол ... ... ... материалды терең де сапалы
игерту мақсатымен байланыстыра жүргізген абзал. Әр сабақтың ... ... ... ... өйткені оқушы әрбір сөз бен форманың мәнін, ... ... ... ... сол ... ... материалды оңай
саналы түсінеді.
Ол үшін алғашқы оқу жылы басталған кезде-ақ ... ... ... қате ... анықтау мақсатында байқау кезеңі
жүргізіледі. Оның қорытындылары арнаулы дәптерге жазылып, жеке және ... ... ... ... ... ... бірге әрбір
сыныптағы тарау, үлкен тақырып бойынша сильдік қателерін ... ... ... ... сол ... не туралы өту кезінде қате ... ... ... үлкен көмегі болмақ.
Тәжірибемізде бірнеше мектепте эксперимент жүргізіп,
бақылағанымызда ... ... ... ... ... мына ... ... жіберетіндігін анықтадық:
1. Стиль-фонетикалық қате, а/ кейбір есімдік сөздерді қолдануда
дыбыстарын ... ... ол кісі – о ... бұл ... бұ ... б/ ... есімдіктерінің дыбыстарын ауыстырып қолданады: мұнда – мында, сонау
– сынау т.б.
2. Стильді-лексикалық қате, а/ кейбір есімдіктердің ... ... ... жергілікті говор бойынша қолданады: сол жерде не сонда
деген есімдіктердің орнына «анда» деп ... ... б/ ... сөздерді
қосып отырады: мен өзім, сен өзің т.б. өзіндік есімдіктердің қасына жіктеу
есімдігін ... ... ... ... ... сильдік реңін
ажыратпайды.
3. Стильді-морфологиялық қате, а/ ойды жеткізудегі есімдік
сөздерді қолдануда, оған ... ... қате ... Мысалы, әрбір
саналы азаматтар еңбек етуді ... Ол тың ... ... ... ... ... көптік жалғауды керсінше жалғап қолданған, дұрысы –екінші
сөйлемдегі есімдік сөзге жалғау қажет еді.
4. Стильді-синтаксистік ... а/ мен, сен, ол т.б. ... ... ... ... өте жиі ... ... пайдаланбайды, мысалы, Мен сағат жетіде тұрдым. Мен киіндім. Мен
мектепке кеттім т.б., б/ ... екі ... ... ... ... ... ... Қасым ол итін аяп кетті.
5. Стильді-логикалық қате. а/ ... ... ... ... иесі ... ... мысалы, «әкесі мен баласы
жолда келе ... ... ... ... Ол оны ... ... алды».
Әрбір тақырып, немесе тарау ... ... ... ... топтастырып алғаннан соң, сол қателерді болдырмау ... ... ... және оны ... ... ... Соған орай материалдарды жинақтап, жаттығулар сұрыпталады,
қосымша материалдар жасалады.
Мұғалімдердің озат ... мен ... ... ... ... ... болдырмау мен түзету барысында
мына сияқты практикалық жұмыстар жүргізуге болады:
- оқушылардың ауызша жауаптары мен жазбаша жұмысындағы ... ... және ... ... ... оқушылардың көпшілігінде кездесетін
қателермен сынып жұмысын жүргізу, онда сабақтың 10-15 минутын ... ... ... ... ... ... ... және
оны түзетуге үйрету, жаттықтыру,
- стильдік қателері бойынша жеке оқушылармен кестелер арқылы
жұмыс жүргізу,
- әрбір шығарма мен ... ... сол ... ... ... ... жаттығулар жүргізу, онда сол мәтіннің лексикалық,
фразалық ... ... қиын ... тіркестер мен сөйлемдердің мәнін
үйретіп, өздерінің тәжірибесінде қолдана білуге ... ... ... ... сол ... ... қоры мен жас ... лайықты сол грамматикалық категория мен
форманың стильдік қолданылуы туралы ... ... ... жүргізуді
ұйымдастырып отыру,
- оқушылардың стильдік қатесі бар ... ... ... ... ... бар сөйлемдерді я тіркестерді түзеттіру, жетілдіруге
жаттықтыру,
- сөйлемдердегі арнайы берілетін сөздерді синоним ... ... ... ... ... ойды ... үшін ... нұсқалы сөйлемдер құрастыру,
- оқушылардың шығармалары мен мазмұндамаларына талдау ... ... ... ... ... жаттықтыру,
- сөйлемдер мен шағын мәтіндерді стильдік талдау жүргізуге
төселдіру,
- түрлі стильдік мақсаттарда жаттығулар ... ... ... ... оқушылардың білім қоры мен жас
ерекшеліктері ескеріліп, лайықты түрлері таңдалады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселелер қарастырылмаған, сондықтан
көптеген материалдарды сұрыптауда, жинақтауда мұғалімнің өзіне ... ... ... ... ... қарастырайық.
Мәселен: бір тақырыпқа байланысты жүргіземіз.
Сөйлемдегі есімдік сөздердің орнын басқа сөздермен, нұсқалармен
ауыстырып байқау. ... ... ... ... ... ... қолдануда сөйлемдегі іс істеушінің түсініксіз болып қалу ... ... ... ... жүргізіледі. Әсіресе, сөйлемдердегі зат
есім сөздердің орнына есімдік ... ... қою ... ... ... ... ... бар екендігін білдіру және ол
сөздер қалай қолданылады деген мәселені игерту мақсат етіледі.
Мысалы: «ұзақ жаңбырдан кейін күн ... Олар оған ... ... сөйлемдердегі «олар», «оған» есімдік сөздердің орнына тиісті зат ... ... жазу ... ... «Балалар күннің ашылғанына қуанды» деп орындайды.
Сондай-ақ сөйлемдердегі талдау барысында ... ... ... ... ... ... ... сөз қайталанып тұрғандықтан, ол ұғымды
есімдік. Сөз арқылы білуге болатындықтан өзгертудің қажет емес екендігін
аңғарады. ... екі ... сөз ... ... ... ... ... зат есім сөзбен алмастыру орынды екендігіне көздері жетеді. Қате
жібермеуге жаттығады.
Мұндай мақсатта оқушылармен есімдік сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қолданылып тұрғандығын анықтау,
есімдік сөздерді ... ... ... ... ... байқап
көру сияқты тапсырмалармен жұмыс ұйымдастыруға болады.
Есімдік сөздердің сөйлемде қолдану ерекшеліктерін таныстыру.
Стильдік ... бар ... ... ... ... Мұндай
жұмыстарды жүргізу үшін оқушылардың назарын есімдік ... ... ... ... тұр ма ... мәселеге аударамыз. Оқушыларға
грамматикалық теориялық материалдармен бірге есімдік ... ... ... үйрету мақсат етіледі. Ол үшін жетілдіруді қажет
ететін немесе ... ... бар ... ... текстерді алдын-ала
қосымша тақтаға жазып, немесе экрандық құралдар арқылы үлкейтіп көрсетіп,
сол сөйлемнен ... ... ... болады.
Мысалы, мына сияқты сөйлемдер беріледі, Болат Гүлжанға қуыршақ
сыйлағысы келеді. Бірақ ол кетіп қалды, оны ... ... Бұл ... ... есімдік сөздердің (ол, оны) қолданылу ерекшелігіне көңіл
аудартып ... Ол үшін ... ... ... ... ... Кетіп қалған кім?
2. Мамасына кім айтты?
3. Ол ... не ... ... ... беру ... ... ... сөздердің дұрыс
қолданылмай тұрғандығын түсінеді. Нәтижеде қате ... ... ... ... ... сөздер қойылып, түзеттіріледі.
«Болат Гүлжанға қуыршақ сыйлағысы ... ... ... ... да, ... оны ... айтты», деп түзетеді. Сонымен бірге
оқушылардың көпшілігінің қандай ойды жеткізгісі немесе ... ... ... ... орнына Гүлжанның кетіп қалғандығын, немесе Гүлжанға ... ... ... ... бірін қояды.
Кейде бұл сияқты алмастыру есімдік ... ... ... ... ... ұғым ... ... есімдік сөздерді қолданудың қажеттілігі
туралы да түсінік беріліп, жаттығу жүргізу қажет. Мысалы, жіктеу ... ... ... рет ... есім ... орнына сөздерді
пайдалану қажеттілігін айтып, жаттықтыру тиімді. Оны мына сияқты сөйлемдер
беріп, талдатуға ... ... ... ... Қыз ... оқуға кірісті. Кітап өте
қызық екен.
Мұндай сөйлемдердегі ... ... ... ... ... қыз ... партаға қойды. Ол оны оқуға кірісті.
Кітап өте қызық ... - деп ... ... ... ... алғаш жеке сөйлемдердегі есімдік
сөздерді қолдануын үйретіп, жетілдіруге жаттықтырылады да ... ... ... ... ... шығармалары мен
мазмұндамаларын жетілдіріп қайта жазуға төселдіреді.
Осы мақсатта жаттығулар жүргізу – оқушылардың есімдік ... қай сөз ... ... ... ... тұрғандығын оның қалай
қолдану ерекшелігін үйретуге бейімдейді. Ол есімдік сөздерді қолдануда
стильдік қате ... ... ... ... сөз ... ... ... мәлімет беріледі.
Есімдік сөздердің синонимдері бойынша жұмыс. Тәжірибеде есімдік
сөздерді қолдануда стильдік қате жібермеу үшін және ... ... ... үшін ... ... бойынша жұмыс ұйымдастыру
үлкен нәтиже береді. Әсіресе, оқушылардың тілін ... ... ... ... есімдіктер бір-бірімен синоним бола алатыны
белгілі. Мысалы, белгісіздік есімдіктерді қай, қайсібірі, ... ... ... ... сөйлеушіге белгісіз немесе әдейі атағысы келмейтін
кісі аттарының орнына қолданылады. Сондай-ақ, ... ... ... ... сан ... мән ... бір-бірімен синоним бола
алады.
Жұмыс барысында мұндай синонимдес есімдіктердің де қолдануда
әрқайсысының өзінше тән ... ... ... реңдері
болатындығын аңғарту қажет.
«Бүгін жиналысқа бәрі қатысты» деген сөйлемдегі «бәрі» деген
есімдіктің ... ... ... немесе бүкіл» деген ... ... ал ... бәрі ... емес ... ... деген жалпылауыш есімдігінің орнына аталған синонимдерді қолдануға
болатындығын есімдік сөздердің ... ... ... Синоним болып жұмсалу мүмкіндігі бар сөздер оқушылардың
сөздік дәптерлеріне жаздырылады.
Бұл ... ... мен ... ... жүргізу
оқушылардың есімдік сөздерін басқа сөздермен тіркесуін, ... ... ... ... ... стильдік
ерекшеліктерін тани білуге әсер етеді.
Сөйлемдерге, шағын ... ... ... ... ... шағын мәтіндерді стильдік талдау жүргізуде ондағы барлық сөздер ... ... ... ... емес, оған оқушылардың өресі
жетпейді. Мектепте стильдік талдау жүргізуде, үйретуде ... ... ... ... ... сөздер бойынша, не синтаксистік құрылым
бойынша талдау ... ... ... біз ... ... ... игертіп, сөздік қорын ... мен ... ... ... қолдану ерекшеліктерін үйретіп, стильдік қателерді
болдырмау барысында сөйлемдер мен шағын мәтіндерді ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың
грамматикалық категория мен форманың стильдік қолдану ерекшеліктерін таныту
мен синонимдерін таптырып оқушылардың сөздік ... ... ... ... ... ... тақырыптық материалдармен
байланыстыра өткізумен бірге, кейде ... ... етіп ... да
болады. Ол үшін оқушылардың жалпы стильдік қателерін есепке алып, сол
қателер ... ... ... ... ... мен мазмұндама
көлемінде ұйымдастырылады. ... ... ... үшін ... алдын-ала
мұқият даярланып, кіріскені нәтижелі болмақ.
Тұжырамдағанда, стильдік қолдану ерекшеліктерін таныту ... ... ... ... ... молаюына, дүниетанымының
артуына бағаттала жүргізіледі.
Мұндағы негізгі ...... ... ... ашып ... сол ... мен тіркестерді, сөйлемдерді өз
тәжірибесінде дұрыс ... ... ... мен жазба жұмыстарында қате
жібермей, өз ойын нақты, дұрыс, ... ... ... білуге
дағдыландыру болып табылады.
Берілген мәтінді жетілдіріп қайта жазуға төселдіру. Бұл бағытта
жаттығу жүргізудегі мақсат оқушыларға ... ... ... мен дағды
бере отырып, оқушылардың ойы мен тіл қызметін жетілдіру болып табылады.
Берілген мәтінді түзетіп ... жазу ... ... өз ... ... ... болдырмауға дағдыландырылды. Әрбір мәтінді жетілдіріп
жазуда функциональды стильге сай жүргізу – сол ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылады. Негізгі мақсат
стильдердің өзіндік ... тани ... өз ... ... болады. Сонымен бірге, стильдік қателерді түзетіп жаза ... мен ... ... ... ... оқушылардың грамматикадан білім, білігінің
жетімсіздігінен деп ... ... ... ... тілі ... ... форма мен категориялар туралы ... ... ... сол ... өзінің тәжірибесінде, жазба жұмыстарында қолдана білу
икемділігі мен дағдысы қалыптастырылады. Біз тіл ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін қарастырайық.
Сөз тіркесі – мағыналық жақтан да, ... ... ... ... ... ... толық мағыналы кемінде екі ... Сөз ... ... ... да, сөздің (мейлі жалаң сөз
болсын) бөлшектерінің арасындағы байланыс бар, бірақ сөздің ... ... ... де) ... ... ... сөз тіркестерінің
сыңарларының арасындағы байланыстан ... ... ... ... сөз де, ... сөз де ... кезінде жасалмай, даяр тұрған бірлік
ретінде сөз ... ... ... құрамына емін-еркін емес,
синтаксистік сөз тіркесі белгілі бір ... ... ... ... ... ... Осылай болғандықтан оның құрамындағы
сыңарлар ыңғайына қарай басқа бір сыңарлармен алмастырыла алады.
Лексикалық сөз тіркесі жаңа мағына ... ... ... Мәселен, тілімізде суық және торғай деген сөздер бар.
Оларды бір-біріне ... ... бір ... оның ... торғайдың бір
түрінің аты - суық торғай деген жаңа ... ... ... сөз
тіркесі жасалынады. Яғни бұл тіркес бір ғана мағынаны оның ... ... ... ... ... ... Егер ... қарауына берсек, түбір сөздер зат есім, жалпы ... ... ... да, олар сөйлемде бір ғана мүшенің қызметін атқарады.
Синтаксистік сөз тіркесі толық мағыналы екі я одан да көп сөзден
жасалады[56,93]. ... сөз ... ... сөз тіркесінен
айырмашылығы сол: бұл сөйлемнің қарауына түскенде, екі сөйлем мүшесінің
қызметін атқарады. ... ... ... ... ... ... тұтастықтар, бірліктер, тізбектерімен ұқсастық
жақтары да бар. Ол – ... ... да ... сөздердің жігі
білінбейтіндігі, біртұтас тілдік тіркес ретінде қабылданатындығы. Сондықтан
да ... ... ... ел іші, ер бала, қыз бала, уақ мал, бет
орамал, бас ... ... жол, қол ... сияқты күрделі атауларды
фразеологиялық тіркес деп қарастырады [57,48].
Бірақ лексикалық сөз ... мен ... ... гөрі ... басым. Айырмашылық – семантикасында күрделі
атаулар екі, я одан да көп ... ... ... зат, ... ... күрделі атауы ретінде жұмсалады. Құрамындағы жеке сөздердің ... ғана ... ... ... Ал ... сөз
тіркестерінің құрамындағы дара сөздер өзінің о ... ... ... ... ... ... ... (мысалы, жалбыршақ
қарын, жанар май, ірі қара мал т.б.).
Тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... ... жұмсалуы. Құрамындағы сөздер бастапқы мағынасын
сақтамайды. Тұрақты сөз тіркестері өзінің семантикалық ... Ал сөз ... ... ... ... ... ... тіркес тізбегіндегі әрбір сөздің бастапқы мағынасы мен
грамматикалық мағыналары толық сақталады.
Еркін сөз тіркестерінің ... бір ... ... ... ... бір сөзді немесе синоним сөзбен ауыстыруға болады.
Тұрақты сөз тіркестері экспрессивті-эмоциялы мәнде жұмсалады.
Олардың құрамындағы жеке ... ... ... ... ... ... ... бүтін тіркес бір ғана келтірімді мағынаны береді, бөліп
жаруға келмейтіндігін жоғарыда айтқан болатынбыз.
Күрделі сөздер мен ... ... сөз ... ... ... ... мағыналары айқын сөздердің
біріне-бірі сабақтаса бағынып барып жасалған ... тобы ғана ... деп ... ... ... сөздердің синтаксистік тобын сөз
тіркесі деп тану ... оның ... ... болуы тиіс: 1) сөз тіркесінің
құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз ... 2) ол ... ... сабақтаса, мағыналық және синтаксистік байланыста айтылады.
Олар тек ... ... 3) ... сөздер анықтауыштық,
толықтауыштық, пысықтауыштық қатынаста жұмсалады [58,26-27].
Осындай синтаксистік қатынас тек толық мағыналы ... ... ... мен толық мағыналы ... ... ... пайда болады. Басқаша айтқанда, лексика-грамматиклық дербестігі
бар сөздерден басыңқы-бағыныңқы сөз тіркесі ... ол ... ... бірігіп, жаңа лексикалық мағына пайда болмайды, мүшелік
қарым-қатынасты білдіретін қосымша ... ... ... т.б.) мағына пайда болады. Мысалы, кең өлке
деген сөз ... кең ... ... сапаны білдіруі – оның
лексикалық мағынасы, оның сын есім ...... ... ... лексикалық мағынасы – тұрақ, өңір, мекенді білдіруі, грамматикалық
мағынасы зат есім екендігі, осы сын есім мен зт ... ... жаңа ... ... ... болған. Ол – анықтауыштық.
Жоғарыдағы пікірлерді тұжырымдай келіп, бір-біріне бағына
байланысқан толық мағыналы сөздер тобының сөз ... ... ... ... ... алғаш танытқанда, оны сөйлемнен оқшаулап
бөліп алып, жеке-жеке тіркестің өзін ғана ... ... ... ... Өйткені сөз тіркесінің өзі сөйлем жасау ... ... ... болу үшін ... ... да сөз ... жайында алғаш дерек
бірігейін деп отырған сабақта мұғалім ... бір ... ... соны ... ... сөз ... онда неше сөз ... барын
танытқаны дұрыс [59,69].
Мысалы, Сіздерді өз Отанымда көргеніме қуаныштымын ... ... ... ... талдатқанда, мұғалім алдымен мұның қандай
сөйлем екенін, мұнда толық мағыналы қанша сөз, ... ... ... олардың
қандай сұрақтарға жауап болып тұрғанын оқушыларға ... ... ... ... ... жай сөйлем екенін, мұнда бес толық мағыналы сөз,
сөйлем мүшесі барын, олардың қандай сұрауларға жауап ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі сөздерге сұрақ қойдыру арқылы
олардың әрқайсысы қай сөзбен байланысып тұрғанын анықтауға болады. ... ... ... ... ... (Отанымда
көргеніме). Қай ... (Өз ... ... ... (Сіздерді
көргеніме).
Оқушыларға сөз тіркесін түсіндіргенде олардың осындай ... ... ... ... ... фактілермен дәлелдеу керек. Сонда ... ... сөз ... ... сөз ... ... сөзбен
айтқанда, сөз тіркесін ... ... және ... тіркестермен
шатастырмайтын болады.
Сөз тіркестерін танытқанда оны ... ... ... ... ... сөз, ... мүшелерін танытқанда пәлендей
сұраққа жауап болатындар, мысалы, зат есім, не бастауыш болады деп жатады.
Біздіңше, бұл ... ... ... зат ... ... ... т.б.
болғандығынан белгілі сұраққа жауап болады деп түсіндірген дұрыс. Жеке
сөзді ... ... оған ... ... ... өзі ... шатастыруға
әкеледі. Сондықтан «Асылында сұрақ қойылған ... өзі ... ... жатады. Оқушыларды сұрақ қоя білуге үйреткенде, осы жағдай естен
шықпау керек. Сонда ... ... ... ... байланысына
дұрыс түсінетіндей мүмкіндік болады», - дейді профессор М.Балақаев [6, 43].
5-9-сыныптарда сөз тіркесін үйрету сөйлем мен сөз ... ... сөз ... ... ... дағдыландыра жүргізіледі. «Сөз тіркесі»
деген терминнің өзі бұл ... ... ... ... ... ... байланысын игертуде оқулықтағы жаттығу жұмыстарын
кеңінен пайдалану ... ... ... ... жаттығуды оқып шығып,
әңгіме кім немесе не жайында болып ... ... ... ... ... ... жағынан топтатқызу керек. Осының нәтижесінде оқушылар
сөз тіркестерін жасауды тәжірибелік жолмен ... ... ... ... тек ... жұмыс үстінде емес, жаттығуларды ауызша
орындату барысында да таныстырған дұрыс. Мұғалім мәтін оқу үстінде өтіліп
жатқан ... ... ... ... ... ... ... зейінін шоғырландырып, логикалық ойлау, есте сақтау қабілетін
арттырады.
Сөйлемдегі сөздердің байланысын ... ... ... ...... ... ... арттырады. Оқушыларға бір сөз беріп, оған мағыналық жағынан
бірнеше сөз ... ... ... ... ... үй, ... қабат, тәтті
қауын. Маған атам тәтті қауын тіліп берді) немесе кесте ... ... ... ... ... ... ... тіркесу формаларына мұғалімнің
тікелей басшылығы арқылы оқушылардың көңілін ... ... ... ... ... ... ... тұрлаулы мүшелері бастауыш пен баяндауышты
сөздердің байланысы деген тақырыптан кейін өтеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, сөйлемдегі бастауыш пен
баяндауыштың астын сызып, ал өзара байланысқа ... ... ... теріп
жазу керек. Олардың байланысу жолының бастауыш пен ... ... ... арқылы танытуға болады. Ал бастауыш пен ... ... ... реті арқылы байланысты болатынын көрнекілікпен
түсіндірілгендігі мақұл[43,86].
5-6-сыныпта қазақ ... ... ... ... ... сөз ... олардың байланысу формаларын танытатын
жұмыстарды да мүмкіндігінше ... ... ... тәуелдік, септік, жіктік жалғауларын өту кезінде
сөздерді байланыстырудағы олардың ... ... ... ... ... ... ... табуды үйретуде, әсіресе, септік
жалғауларын өткен ... көп ... ... ... ... жалғаулар
морфологиялық категория болып қана қоймай, синтаксистік те қызмет атқарады.
Сондықтан ... ... ... морфологиялық, синткасистік талдау
негізінде жүргізгені мақұл.
Септік жалғауларын өту барысында төмендегідей тапсырмалар беруге
болады.
1. Көп нүктенің орнына тиісті септік ... ... оның ... ... табу. Мысалы, Еңбек ... ер атанып, халқына қызмет
еткен. Біз бақытты ел ... баласымыз.
2. Сөйлемді ... ... ... ... оқушылар (қашан?
емен? қайда?) шықты.
3. Орны ауысқан сөздерді ретімен жазып, ... ... ... ... ... ... бірі – етістіктер (қимыл-әрекетті білдіретін
сөздер) әр ... ... ... зат ... ... ... ... байланыста тұратынын меңгерту. Жаттығу жұмыстарын жүргізе
отырып, сөз тіркесі тек ... ... екі ... ғана ... ... те ... ... танытамыз. Мысалы, Жомарт мектепке бара
жатыр. Бұл ... ... ... оның қай сөз ... болып
тұрғанын, сөйлемде қандай сөзбен, қай жақта байланысты айтылғанын табуды
оқушылардың өздеріне жүктеледі. Сондай-ақ бұл жерде ... ... ... сөздерді табу тапсырылады.
5-6-сыныпта оқушылар сөйлем ... да ... ... оның
құрылымымен танысады. Жалпы сөйлем туралы өткен кезде оның структуралық
ерекшелігін сөз тіркесімен салыстыра отырып танытқан ... ... ... ойды ... ал сөз ... ... ... негізгі екенін, ол жеке
тұрып толық аяқталған ойды білдіре алмайтынын ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына мынадай жаттығулар
ұйымдастырылады:
- өзара тіркес ... ... ... ... ... аударту;
- зат есімдер ешбір қосымшасыз бір-бірімен ... ... ... ... ... (мысалы, қол сағат, қой қора, темір күрек т.б.)
- екі ... ... ... мағыналық жағынан байланысқа
түсіріп, сөз тіркестерін құрастыру: мысалы, 1. Күрек, киім, жіп т.б. ... ... ... 3. Сөз ... соң ... ... алтын сағат)
тиісті етістіктер келтіріп сөйлем құрату: ... ағаш ... ... 4.
Бірінші сыңары сын есім, сан есім екінші сыңары зат есімнен ... ... ... және ... сөйлем түздіру (тұнық су ішті). 5. Бірінші
сыңара атау тұлғада, екінші ... ... ... келген сөз
тіркестерін қатыстырып жазудыру. Мысалы, ана ... жазу ... ... Ана тілі сабағы болды. 6. Бір сыңары ілік септік жалғаумен екінші
сыңары тәуелдік жалғаумен келген сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... 7. ... сөз тіркестерінің байланысын
кесте түрдінде көрсетуін ... ету, ... ... ... ... 8. ... ... жалғау арқылы тиісті етістіктермен байланыстырып сөйлем
құрату, ... ... ... ... егу, ән салу. Алма теруге бардық. 9.
Бірінші сыңары үстеу, екінші сыңары ... ... сөз ... ... олармен сөйлем құрату (мысалы, тез оқу, ерте тұру, ... ... тез ... 10. ... ... ілік септігінде (барыс, табыс, шығыс,
жатыс, көмектес) тұрған сөз тіркестерін құрату және онымен сөйлем ... ... малы ... шықты). 11. Бір сыңары күрделі сөз ... сөз ... ... және сөйлем түздіру (мысалы, жиырма жетінші
үй. Нағима жазып отыр. Жирен төбел ат. Жиырма жетінші үйде тұрамыз).
Тұжырымдай келгенле, ... ... ... ... 5-сынып оқушыларын алғаш сөйлеммен таныстыру мақсатында мәтін
оқытып, әр сөйлемнен соң кідіріс ... ... ... ... ... неше
сөйлем барын, әр сөйлемде неше сөз барын таптыру арқылы, сөйлемнің ... одан да көп ... ... бір ... ... ... ... басты мақсат мәтіннің бірнеше сөйлемдерден құралатынын,
әрбір сөйлемнен соң тыныс белгі ... ... ... соң бас ... ... үйрету. Яғни сөйлемдердің ара жігін ... ... Көп ... ... ... ... ... сөйлем
көшірту. Мысалы: ... шықты, ... еріді, ... суға аға ... ... күн, ... ... ... ... жаттығуларды орындау арқылы сөйлемдегі сөздер қалай
болса солай тіркесе ... ... ... болатынын игереді.
3. Мәтіндегі ара жігі ажыратылмаған сөйлемдердің тиісті жеріне
нүкте қойып, жаңа ... бас ... ... ... дағдыландыру.
1) Сөйлемдерді көшірту. Мұндағы басты мақсат әр уақытта бірінші
сөзін бас әріппен бастап жазу керектігін мнңгерту.
2) Берілген сөздерден ... ... ... ... ... Мысалы:
Жаңбыр ... ... ... ... ... ... (өлеңдерді) жатқа жаздыру;
4) сурет, сюжетті суреттер бойынша ... ... ... ... ондағы сөйлем санын, әр сөйлемде кім туралы
не жайында айтылғандықтарын анықтату, сөйлемнің алғашқы сөзі бас ... ... ... еске ... ... ... ... қалыптаса
бастаған сөйлеу дағдыларын әрі қарай дамыту.
2. ... ... кім? не ... ... ... жауап
беретін сөйлемдер құрастырып жаздыру. Мысалы: Сәуле, Жомарт, Әсел, Бақыт,
оқыды, сөйледі, көшірді.
3. Орын ... ... ... ... ... Мысалы:
Болат, сатыл, алды, дүкеннен, кітап. Құрмашқа, сыйлады, кітапты.
4. Заттардың суретіне қарай отырып сөйлем құрату. Мысалы: ... шие. ... ... көрсетіп, әр сурет бойынша бір сөйлем
құратуды тапсыру.
5. Өлең мәтіндерін жатқа жаздыру.
6. ... қара ... ... жаздыру. Мысалы, Ағашты
қашаймыз. Біз ұшақ жасаймыз. Біз ағашты жонимыз. Одан ұшақ ... ... соң ... (.) сұрақ белгісі (?), леп белгісі (!)
қойылатындығын меңгерту мақсатында мынадай жаттығу жұмыстары ... ... ... ... ... (.) ... сөйлемдерді бас әріппен
бастап жаздыру. Мысалы: Сәрсен ерте тұрды ол терезені ашты үйге ауа ... ... ... одан әрі күрделене түседі. Мысалы, мынадай жаттығу
жүргізіледі:
1) Мәтіннен жай ... бір ... ... ... бір ... ... ... сөйлемдерді салыстырып оқыту және жаздыру.
Мысалы: Қоңырау соғылды. Оқушылар сыныптарына кірді. ... ... ... ... Жай сөйлемдерді қатыстырып сөйлем құрату. Мысалы: Жомарт ... ... ... ... ... су құйды. Жомарт алма отырғызды,
ал ... ... су ... ... ... жай ... ... жаздыру. Мысалы:
Сара өлең айтты. Айжан би биледі.
5) Жай сөйлем, жалаң сөйлемдерді теріп жаздыру.
6) Жай сөйлемді жайылма ... ... ... Мысалы:
Болат келді. Болат қаладан келді.
7) Жайылма сөйлемді жай сөйлемге айналдырып ... ... ауа ... ... Ауа ... Балалар мектепке келді. Балалар
келді.
8) Берілген сөздерден жалаң сөйлемдер құрату.
7-8-сыныптарда: 1. Суреттер мен ... ... ... ... ... ... құбылыстарына бақылау нәтижесінде пайда болған ой-
пікір, қиял-сезімдерді білдіретін ... ... ... ... ... сая ... ... болғаннан кейін, «Ұжымшылар бағында»
деген тақырып бойынша мұғалім жалпы ... ... ... ... ... ... ... қандай жемістер бар? Күзгі бақтың өзіне тән ... т.б. ... ... оқушылар былай жазып беруі мүмкін. ұжымшылар
бағы өте ... онда ... ... қара өрік, жаңғақ өседі. Бұлар –
жемістер. ... ... ... ... бір ... ... сөйлем құрау. Мысалы, туған
өлкенің орман-тоғайы, өзен-көлі, өз ... мен ... ... ... ... ... ... қиындап беруге де болады.
Мысалы, құрған сөйлемдердің әрқайсысында сын есім ... ... ... да ... ... ... түзілген сөз тіркестері арқылы сөйлем құрату. ... ... ... ... жаңбырлы көктем, алтын күз, ақша қар, гүл ... ... ... ... айтты т.б.
5. Бірыңғай мүшелі жай сөйлемдер, не екі жай сөйлемнен ... ... ... ... ... өзенге шомылуға барды. Туған ... ... ... ұшып ... ... ... ... гүл терді. Балалар саяхатта болып, даладан гүл терді. Олар өзенге
шомылды. Балалар саяхатқа шығып, гүл ... ... ... ... ... ... ... өзгертпейтіндей
етіп басқа сөздермен алмастыру. Мысалы, Марат (ол) сөмкесіне оқу құралдарын
салды. Марат ... ... ... ерте ... Немесе сөзді синоним
сөздермен алмастыру. Мысалы: мұғалім (ұстаз, оқытушы) сыныпқа кірді.
7. Сөйлемдегі бір грамматикалық ... ... ... ... ... ... сөйлемді үшінші жақпен, өткен шақ түрін осы
шақпен алмастыру. Сәрсен ... кеше ... Мен ... кеше ... жайлаудан келе жатқан беті.
8. Сөйлемде парафразаны пайдалануға ... ... жеке ... ... оның ... ... сөздермен алмастыру.
Мысалы: Алматы - әсем қала. Біздің мектеп ауылдың ең ... ... ... тұңғыш ғалымы атындағы мектеп ауылдың ең ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестерімен алмастыру.
Мысалы: Асан ... ... ... Асан Абзалға қолғабыс етті.
Тұжырымдағанда, синтаксис туралы білім беруде оның жазба ... ... қоса ... Мысалы, 9-сыныпта құрмалас сөйлем
туралы білім, ... беру ... мына ... ... ... ... ... мақсаттардың
көрінісі ретінде қарағанда ондай талаптар бірнешеу, әр ... ... ... ... ... талаптардың орындалу, жүзеге асу
жолдары да түрліше.
Құрмалас сөйлемдердің құрылуына екі ... ... әсер ... ... ... ... ... хабарлы, сұраулы, бұйрықты болып құрылуына әсер етеді.
Маған мәймөлеңкемей-ақ қой, білемін қыздардың пәлетикасын!
(А:Нұрманов). Ойыңдағы ... соң, ... сен ... ... ат ... ... дәрежедегі коммуникативтік талаптар құрмалас сөйлемдердің
үнемі, эмоциялы, актуалды болып құрылуына әсер ... Бұл ... ... ... ... ... ... бір
компонентті актуалды етуге ... ... ... ... екінші
дәрежедегі коммуникативтік талаптарға жатқызуымыздың себебі бар. Өйткені
бұл талаптар және осы ... ... ... ... ... ... талаптарды өтейтін) тұлғалардың үстіне қатысады.
Біз төменде осы екінші дәрежеде деп ... ... және ... ... ... ... көрінуін
қарастырайық.
Сөйлеудің өң бойында үнемділікке ұмтылу талабы қоса жүреді. Осы
компоненттерді ортақ ... ... ... қатыстырып құру,
мұны біз ортақтастыру амалы деп атаймыз. Ортақтастыруды екі түрге бөлеміз:
1. Лексикалық ортақтастыру;
2. Грамматикалық ортақтастыру.
Лексикалық ортақтасу – ... ... ... ... бірнеше сөзді ортақ қатыстырып құрылуынан көрінеді.
Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ ... ... ... ... өн ... ... кетті (С:Мұратбеков). Тракторды жүргізу
үшін білім керек, айла, тәсіл керек (С:Мұратбеков).
Аталған мысалдарда жүзінде, менің, ... ... үшін ... ... ... ... ... бірдей қатысты.
Осылай құрылу конструкцияны ықшам етіп ... ... ... ... ... ... мүше ... болады, әрі ол құрмалас сөйлем
бас позициясында тұрады.
Грамматикалық ортақтасу ... ... ... ... ... тең ... мүшелерінің грамматикалық формаға
ортақтас болып құрылуынан көрінеді.
Болашақта олар да күтсін, біз де ... ... ... ... ... ... бірігіп кетер (У:Қыдырханұлы).
Осы құрмалас сөйлемнің компоненттерінде ... ... ... ... кетер жұмсалып тұр. Бұлар форма жағынан ұқсас:
негізгі етістіктер көсемше тұлғада тұрып, кетер ... ... ... ... Осы ... ... ... құрамында ғана жұмсалып, алдыңғы
компоненттің баяндауышына да ортақ болып тұр.
Қалай, ... ... ... ... ма ... ... ... демеулік ма соңғы компонент құрамында тұр, бірақ ... де ... ... ... ... ... болып
келгенде, тек көмекші сөздер ғана ... ... ... ... ... ... да ортақтас болып келеді.
Ағыл-тегіл қар кетер еді. Қызғалтақтар гүл жарып, бәйшешектер
шешек атар еді.
Құрмаластың ... ... ... ... түрде былай
айтылар еді: Қызғалтақтар гүл жарар еді. Бірақ ... ... ... ... ... шақ есімше тұлғасын, көмекші етістікті (еді)
бірдей түсіріп жұмсалып тұр.
Ортақтастыру үдерісіне ... ... ... ... ... конструкцияның қатарына өтеді. ... ... ... ... көсемше тұлғасына көшіп, сол форма арқылы
келесі компонентпен байланысады. Осылай өту мына сөйлемде де бар.
Әкем арба жөндеп, шешем құрт ... ... ... толық түрде
былай айтылады: Әкем арба жөндеп жатыр, ... құрт ... ... ... жер қарада, қораны жөндеп алыңдар.
Бұл сөйлем – құрмалас. Бағыныңқы компоненттердің ... ...... ... тұлғада (жылыда, қарада). ... ... ... ... ... жалғау ортақ.
Шегірілетін тұлғалар есім негізді болса, ол атау формада қалады,
етістік болса, ... шақ ... ... ... сөйлемнің бірыңғай мүшелерін ... ... ... ... ... ... ... бірдей зат есім
сөздер қатысса, септік жалғауы соңғы мүшеге ғана жалғанып, ілгері бірыңғай
мүшелер соған ортақ болады: ... ... ... ... ... формалануына қатысты ереже мына сөйлемнен
байқалады: Қара жерді енді қар ... су ... ... ... ... сай жоқ. Бұл ... ... түспегенде былай
айтылған болар еді: Қара жерді енді қар емес, су селі ... ... ... ... сай ... ... ... қатарына кіріп, ортақтасуға қатысқан
сөздер болымсыздық қосымшасын, ... ... ... түсіріп барып,
көсемше жұрнағын қабылдаған: шаптықпаған – шаптығып, ... ... ... ортақтасу үшін және – п тұлғасын алу үшін
түскен өзгерістері болымсыздық форма мен ... ... ... өзара байланысының бүгінгі жаңғырығы деп қарауымыз керек.
Сөздердің ... ... қуып ... ... жүйесінде қалыптасқан орын тәртібі ережелері де қызмет етеді.
Құрмалас сөйлемдер ... үш ... орын ... бар дейміз.
1. Базистік (түпкі) орын тәртібі;
2. Кірігу орын тәртібі;
3. Инверсиялық орын тәртібі.
Базистік орын ... ... ... ... мағыналық-
грамматикалық түрлерін ұйымдастыру қызметіне сай қалыптасқан, яғни бірінші
дәрежелі коммуникативтік талаптарға қызмет етеді. Базистік орын ... ... ... ... ... екі ... ... үшін
баяндауыштық форма қызмет ететін болса, сол баяндауыш қатысқан компонент
бірінші позицияда орналасады. Жаңбыр ... егін ... ... ... егін ... Егер баяндауыштар форма жағынан бірыңғай келсе, компоненттер
мағыналық престижіне ... сай ... Дала ... ... ... салаластар құрамында жалғаулық байланыстыратын
компонент соңғы позицияда орналасады. Мысалы, Осындай істерден бос қалған
және ... ... да ... ... Сабақтас құрмалас сөйлемде ... ... ... сай ... ... тұрады.
Сіз көшіп келгелі, ісім оңға басты, құда. Құнанбайдың Тәңірберді
үйіндегі үлкен келіні Қаражан Қуандыққа апа болып келетіндіктен, ... да арқа ... ... орын ... қатар соған салыстырғанда
байқалатын орын тәртібінің көрінісі бар. Ол құбылма орын тәртібі екі ... ... ... ... ... ... құрамындағы компоненттер тізіліп
орналаспай, кірігетіні бар[61,87]. Бұл кірігу салалас ... ... ... ... де ... ... басып, көзі ұйқыла, көңілі ояу, ... ... ... ... жау, ... қос бар ма, жер ошақ бар ... ... ... ... ... ... көпке дейін ат үстінде
жүрді.
Кіріктерген – мағына, ақпараттық мәні жағынан үстем ... ... ... ... бұл ... ... позициядағы компонент
ие болып келеді.
Сабақтас құрмалас сөйлем ... де ... ...... ... ... – бағыныңқы сөйлем.
Көшпелі ауылдың әдеті – жаз жайлаған жерін күз, ел ... ... ... қос ... шелектей боп, буды бұрқ-бұрқ бүркіп, аршындап
келеді. Сонда, бұған дән түскенше, тағы бір он күн ... Осы ... ... ұзап ... басылмады. Өзің, сауатсызбын деп мүсәпірсігенің
болмаса, бәрін көңілге тоқыған мықты болып ... ... ... ... негізгі ақпаратты хабарлайды.
Сондықтан сөйлеуші соның тақырыбын ... атап ... ... ... соң ...... төмен ақпаратты айтатын ... Ибн Сина ... әл ... күш: ол - ән, ән салу ... Осы ... мына ... сөйлемнің компоненттері де дәрежесі тең
емес.
2.5. Жазба жұмыстарда болатын қателердің жіктелуі.
Мектепте ана тілі мен ... ... ... көп ... жинақтап нақтылауда біраз істер істелді. Солардың бірі –
оқушылардың жазба жұмыстарында кездесетін түрлі ... ... ... Бұл үшін соңғы жылдары Солтүстік Қазақстан ... ... ... жуық ... әр ... ... ... алдық. Оқушылардың көптеген жазба жұмыстарында жіберілген
қателерді қарастыра келгенде, былайша топтастыруға болады.
1. Лексикалық-стилистикалық қателер.
2. Орфоэпиялық және орфографиялық қателер
3. ... ... а) ... ... ... ә) ... байланыстың бұзылуы.
4. Логикалық қателер.
1. Лексикалық-стилистикалық қателер. Байланыстырып сөйлеуде
сөздің лексикалық ұғымын, оның ерекшелігі мен ... ... ... норманы бұзушылық – лексикалық-стилистикалық қате деп есептеледі.
Мәтінде орынсыз қолданылған, мағынасы ... ... ... ... ... түрлері мынадай:
Сөз мағынасын жете түсінбеушілік. Бұл қателердің сипаты мынадый
болып келеді. Менің атам алаөкпе ... ... ... адам ... ... ... ... түйелер боздайды. Баян сабаққа
өнегесімен қатысады. Шоқан Уалиханов білімді еңбектер жазды. Қалада қыспен
қоштасып, көктемді қарсы ... ... ... Кербездей қуанышты көктем
келді. Шіркін, табиғатқа қарап тұрсаң, ойыңа бір үлес ... ... өзі ... болады да, Махамбетті старшин етіп қояды.
Келтірілген мысалдарда бөлектелген сөздер мәтінде мағынасы
жағынан ... ... тұр. ... ол ... ... ... түсінбей
қолданған.
Лексикалық синонимдер қорының тапшылығы. Мақсатты ойды жеткізуде
синонимдердің лайықтысын тауып ... ... ... Сөз ... жоқ. Сын ... ... ... етістіктерден «болды, келді,
бастады, жатыр» деген сияқты ... көп ... ... ... ... ... ... Түрмедегі жаман кісілер мебель жасайды.
Қасқыр ашулана бастады. Досымның мәдениеттілігі өте жақсы. Күзде құстарды
қайғымен шығарып ... ... енді ... қуанышпен қарсы алады.
Синоним сөздердің мағыналық нәзік реңктерін айырмаушылық.
Оқушылар мәндес сөздердің жұмсалу ... ... ... ... ... ... кез келгенін талғамай-ақ мәтінде қолдана салғандықтан, айтылмақ
ойдың нәзік сыры сезілмей, нәрсізденіп, ... ... ... Оның үстіне,
мәтінде мағынасы жуыспайтын, балалардың зорлап әкеп қосқан ... ... ... ... Біздің ауылға дұшпан келді. Мен сәл
аяңдап үйге ... ... ... жаңа ... ... ... ... жергілікті ерекшеліктер мен ауызекі айтылатын қоқырсық
сөздерді қолданушылық. Оқушылардың кейбірі жазба жұмыстарында ... ... ... ауызекі тілде айтыла салатын жаргондарды қосып
жазуы, ойларын сыпайы түрде әдеби ... ... ... ...
басты қателердің бірі [62,119]. Мысалы: Алтай орманының іші өте ... ... ... ... ... ішіп ... жолдасыңды періп қалуға
болмайды.
Әр түрлі дәуірдің сөздерін араластыру. Мысалы: Бұрын байлар ... қозы ... ... озат ... ... ... қатарына
қосылды. Махамбет Баймағамбет сұлтанға кедейлердің еңбек ақысын дұрыс
бермегенін айтады.
Сөздерді, не ... ... не ... ұғымдарды орынсыз
қайталау. Жеке оқушылардың жазба жұмыстарында 15-20 реттен сөз қайталану
фактісі кездеседі. Кейбір оқушылар бір ... бет ... ... ... ... ... есімді 14-15 рет қайталайды. ... күз» ... ... ... күз» ... сөз әрбір оқушының жазба
жұмысында 8-9 рет қайталанып келеді. Ал бір ... ... ... ... сөздер де көп кездеседі. Мысалы: «Қайролла қасқыр түскен
апанға барса, ... ... көре ... ... ... ... Қайролла қасқырдың алқымынан алып, екінші қолымен қасқырдың
жүрегіне бәкіні сүңгітіп ... Осы ... ... ... 4 ... ... 4 рет ... сөйлемді шұбалтып, ойды қиындатып, шашыратып
жіберген. Мұндай бір сөзді қайталай беру ... ... ... ... бір ... Сөйлем шұбатылып жатқан соң, бала жеке
сөздерге ие бола ... ... ... ... деп ойлауға болар еді.
Бірақ ... ... ... ... де ... ... Орыс
баласының ішінен оның дос баласының аты Потанин еді. Көктемнің жылы ... ... ... суық күні ... ... ... бастады.
Менің болам деген арманым – дәрігер ... Егер өмір ... ... Егер ... бұл ... ... бұл ... ол заманнан
әлдеқайда артық. Ер Төстік жоғалып кеткен сегіз ... ... ... ... ... еліне алып қайтпақшы болды.
Бұл қателердің негізі оқушылардың тіл ... мен ... ... деп ... ойға қатысы жоқ артық сөз қолдану. Бұл көркемдік емес,
қайта сөйлемді ... етіп ... ... бірқатары
ескермейді. Мысалы: Қар аттың аяғының тізесінен келді. Ол ... ... ... мінді. Ер Төстік ол алып тұлғалы, қара күштің иесі емес, ол
тек қана ... ер ... ... термин мәндес кітаби сөздердің мағынасын түсінбеушілік.
Өкімет егін ора ... ... ... мемлекетке тапсырды. Біздің үйде
алаша тоқу мәселесі қаралды. Менің мамам ... ... ... ... ... ... Мамандық болу – адамға үлкен үлес. Мен кітапты
көзқараспен оқимын.
Орыс сөздерін орынсыз қолдану. Оқушылардың біразы ... ... ... ... ... де орыс ... ... орынсыз қолданады..
оқушылар мынадай сөйлемдер ... ... ... библиотекада
клейттейміз. Самоподготовкада болмадым, подъемнан кеш қалдық, ... ... ... сулы тряпкамен сүртті т.б.
Жасыратыны жоқ, бізде жемістің, овощтың қазақша аттарын ... ... де ... ... ... мен жатақханасындағы толып
жатқан заттар орысша атаумен ғана аталатынында қисап жоқ. ... ... ... екенін ешкім ескермейді. «Балмұздақ»,
«аялдама», «шаңсорғыш» сөздерін айтқанда, балалар ... ... ... ... ... «пылосос» сөздері жақын боп кеткен. Мұндай
фактілер орасан көп. Бірақ мұндай сөздерді оқушылардың білуі және ... ... ... ... ... ... жұмыстармен, оған
қойлатын талаптармен (тіл тұрғысынан) жете ... ... ... ... ... ... ... табиғи мүмкіншіліктерін: сөздердің тура мағынасын, ... ... ... антонимдік т.б. ерекшеліктерін сөз қолдану
заңына лайықтап қолдануды біле бермейді. Ал сөздердің ... ... ... ... ... ... істеген жұмыстарында тіпті
кездеспейді. Сондай-ақ, тілдің суреттеме және ... ... ... ... ... олпы-солпы тұрады. Мысалы: Арлан
қасқыр артына қараудан көз алған жоқ. ... сары ... ... ... ... ... ... жарқылдап еске аламыз. Майда миуа ағашына
гауһар тамады. Күзде ағаштың жапырағы түсіп, ағаш кәрі ... боп ... бұлт ... түйіп тұрады. Көктем лебі көз ұшынан еседі.
Оқушылардың бірқатары мақал, мәтелдегі, ... ... ойды ... ... тура ... ғана ... қор тапшы болғандықтан, балалар өздерінің ой жұмыстарында
құлаштарын кең сермеуге дәрменсіз. Барлық айтайын деген ойы тар ... ... ... олақ ... соң, ой да өріс алып кете ... ... ... кібіртіктей береді. Осыдан сөйлемдердің маңызы ... да ... ... ... ... Мен мамам екеуміз тату, жақсы
тұрамыз т.б.
Біздің байқауымызша, оқушылардың ... ... ... ... түрлері осындай.
2. Орфоэпиялық және орфографиялық ... ... ... дұрыс айтылу және жазылу нормасын бұзушылық оқушылар жұмыстарында
көп кездеседі. Орфографиясы қиын сөздерді қате жазу өз алдына, оның ... ... ... ... ... ... (көзғарас, шегара, гиограф,
алалмадым т.б.). Ал ауызекі тілде сөздердің естілу әуен-ырғағының ... мән ... ... бойынша айта салады.
Төменгі сыныпта орфоэпиялық және ... ... сөз ... ... туады. Кейде шала-шарпы естілуі
бойынша, мағынасына ой жібермей жаза салған сөздерінде ... екі ... ... ... ... тес пергенде (дес бергенде), ... ... ... т.б. ... ... ... арқылы
пайда болатын қателер оқушылардың жұмыстарында білетін, қиын емес ... ... ... ... ... айтып, сауатты жазуға үйрету - ... ... бір ... ... қателер. Ойды білдіруде тілдік
материалдар мен ... ... ... ... ... ... ... мен қызметін айқындамау грамматикалық-стилистикалық
қатеге жатады. Оның екі түрі бар:
Морфологиялық тұлғаларды ... ... ... ... ... ... заңы бар. ... кез келген сөзге
жалғай беруге болмайды. Осы ... жете ... ... ... жібереді.
а) Зат есім мен сын есімнің кейбір қосымшалары өнімді қосымша
болғанымен, барлық сөзге ... ... мұны ... ... ... Мысалы: Аңқаусыз адам. Тоғай іші той-думанды.
ә) Көптік жалғауын сөздерге ... қоса ... ... ... да білініп тұратын зат есімдерге де жалғайды. Солардың
көбінде ... шөп, ... ... адам, бұлт, жапырақ, көше, мемлекет т.б.
сөздерге ретсіз жалғанған көптік жалғаулары жиі ... ... ... бір ... ... басы ... ... жалғауларының сөздерге дұрыс жалғанбауы (Қарағай,
арша, қайыңның, ағаштары жапыраққа бөленген) да оқушылардың көп ... ... жуық ... ... ... беру. Адамдардың
бүкілінің досы бар. Шоқан барлығы 30 жыл өмір сүрді. Осы соңғы ... ой өз ... ... тұр. ... ... деген сөз
қолданса, азсыну, көңіл толмау ұғымын ... Егер ... 30 жыл ... онда да ... ... өң ... ... пайда болар еді. Оқушылар,
көбінесе, мәтіндегі ойдың ұзын-ырғасын сақтап, әрбір сөздің ... ... ... ... байланыстың бұзылуы. Оқушылар
жұмысындағы басты бір кемшілік – ... ... ... ... алмайды. Сөйлемдегі сөздердің орын ... ... ... ... ... кейбіреулері төмендегідей сипатта:
баяндауыштардың ... орын ... ... кез ... жерге қою
(Оқушылар білім алу үшін мектепке ... ... ... ... қалыпты орнын сақтамау. Күзде бақшадағы жемістерін кісілер
алады. Бастауыш пен баяндауыштың жақ жөнінен ... ... біз ... ... ... халық көмекші болсын деп армандаған).
Анықтауышты өзі анықтайтын сөзінің алдына қоймай, ... ... ... айбат шегіп отырған қасқырды көрді. Бұл тұрған ғалым ... еді). Сол ... ... орын ... де ... ... ... бергенде дем алмақшы болып, оның жылқыларды дүркірей қашты).
Септік жалғаулары арқылы меңгерілетін ... ... ... ... ... ұзақ болуға тілеймін. Алатаудың басында ай сәулесін
түсіріп тұр. ... ... ... ... ... мүшелерді, мағынасы жуыспаса да, бір баяндауышқа
бағындыру (Малдар, қаздар, қойлар қоздап жатыр. ... ... ... ... тартады).
Диалогты сөйлемдерде байланыс үшін тұратын автор сөзі мен ... ... ... ... ... бүгін қандай баға алдыңдар.
Командир кім кезекші сұрады. Потанин былай деп сөйледі).
Синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... Біздің үйде жаңа келіншек бар. Бұл сөйлемде
«жаңа» деген сын есім өзінен кейінгі зат ... ... ... емес.
«Жаңа», «жас» дегендер – мәндес ... ... ... ... ... ыза болып, адамға қарсы шықты. Өзіне қарсы келе жатқан
Қайролланы көрген арлан айбат ... ... ... ... екі сөйлем стильдік
жағынан дұрыс емес. Алғашқы сөйлемде «адамға» деген сөз өз ... ... ... ... дәлелсіз («Адамды көрген арлан ызаланып, қарсы шықты»
десе дұрыс). Екінші сөйлемге «Қайролла» емес, «адамды» не ... ... қою ... ... ... ... болсын, басқа болсын – бәрібір
танып тұрған жоқ, әйтеуір адам екенін көре салып, ... ... ... ой ... ... сөзді дұрыс таңдап тіркестіру арқылы берілетін
мағыналық реңкке назар аудармайды[63,128]. Сол ... ... ... атқаратын көмекші етістіктерді де талғап қолдануды, ... ... ойға ақау ... ... ... Мысалы: Шоқан
Уәлиханов саяхат жасап ... ... ... көп ... бірі ... Бұл ... көмекші етістіктердің мағынаға қосқан үлесі жоқ,
қайта етістіктің шақтық қызметін бұзып тұр, ... ... ойға ... ... ... грамматикадан алған білімдерін
стилистика тұрғысынан өз тәжірибесінде пайдалануға жаттықпағанын көреміз.
Сондықтан олар ... ... ... ... ... ... ... күйден көп өзгермей, өңделмей беріледі.
4. Логикалық қателер. Оқушылардың жоғарыда келтірілген жазба
жұмыстарында кездесетін ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Өздігінен істеген жұмыстарында
аздап та болса шабыт жоқ, құлашын кең сермеп кете алмайды. ... бір ... ... ... ... ... тамақ ішіп отырып, біреуді ... ... ... сияқты).
Мұндай жағдайда бала бір ойды ... ... ... ... ... қояды. Мысалы: «Қыстың қаһарлы күнінде
Қайролла жылқы бағып жүріп тоңады. Тоңған соң ... ... Атын ... ... ... ... ... кіріп бара жатқанда, жылқының дүбірлеген
даусы шықты. Ол жылқының дүбірлеген жағына шауып ... ... ... ... сөзді артық қолдану, бір басқан
ізін ... ... ... шыға ... – оқушылардың көбіндегі көпке
дейін қол үзе алмайтын кемшіліктің бірі.
Оқушылардың біразы өз ... өз ... ... ... сарқа пайдалануға әуестенбей, дайын тұрған жаттанды бір
сөйлемдерді, ойдан жаза салуға үйір келеді. Өйткені өз ... ... ... бара ... да, ... ... ... бейім тұрады.
Бұлармен қатар оқушылардың жұмысында мәтіндегі идеяға түсінбеу,
тақырыпты толық аша ... ... ... ... сәйкес келмеуі
тәрізді қателер бар («Қайролла бәкісін қалтасынан алды да, ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың жазбаша жұмыстарындағы қате-кемшіліктердің түр-
сипаты осындай.
Жаңа бағдарлама бойынша тіл дамытуға әр сыныпқа арнаулы ... Бұл ... ... ... ... осы ... оқушылардың
өздігінен орындайтын шығармашылық жазба жұмыстарына жұмсап, ... ... ... ... ... ... да ... шығармаса, ойдағыдай
нәтижеге жетуге болады.
Ауызекі және жазбаша сөз қолданудағы ... ... ... ... ... ... қателерді кездестіруге
болады. Тілдерінде икемсіз, орашолақ ... ... ... ұғымдар кездеседі. Белгілі бір ұғымды аша алмайтын сөздер
пайдаланады. Сондықтан айтылмақшы ... ... ... Бұл ... ... грамматикалық нормаларды білумен ... ... ... ... ауызша және ауызша тілдеріндегі стильдік қателерді
анықтауда, топтастыру мен жіктеуде қазақ ... ... ... ... әр ... ... айтқан.
Балақаев М. жазбаша және ауызекі ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, тіл
мәдениетіне нұқсан келтіретін орфографияға, орфоэпияға ... ... ... ... ... ... тіркестірмеу, сөйлемдерді
мінсіз құрастыра алмау сияқты және сөздегі ала-құлалық, ... ... ғана ... ... ... сөздерді жиі қолданудан болады»,-
деген сияқты түрлерін атап өтеді.
Көптеген тіл мамандары мен ... ... ... ... қателердің мына сияқты түрлері кездеспейтіндігі
байқалады.
1. Фонетикалық қате. Мұндай қателер адамдардың ауызекі сөйлеу
барысында көптеп ... ... ... ... ... ... бітірді-
пітірді, жүз-дүз, ұқсап-құсап т.б.
ә) Сөздегі кейбір дыбыстарды түсіріп қолдану. ... ... ... ... ... ... ... екі сөзден тұратын тіркестердегі бірінші сөздің
соңындағы дыбыстарды түсіріп, қысқартып, екі ... ... ... ... соң – барғасын, келген соң – келгесін, алып барды – апарды,
алып келді -әкелді т.б.
в) Кейбір сөздерге ... ... ... ... Мысалы, тағы-
тағын, барасыз-барасыңыз т.б.
2. ... ... ... тілінде ең көп кездесетін
қателердің бірі – лексикалық қате. Оның мына сияқты түрлері кездеседі.
а) Бір ... ... ... ... ... ... ерте тұрды.
Динара дене қимылдарын жасап, беті-қолын жуды. ... ... ... ... адам мына ... ... байқалады:
біріншіден, оның ой-өрісі тар, екіншіден, сөздік қоры ... ... ... синонимімен немесе басқа сөздермен ауыстырып қоладануға
дағдылыланбаған.
ә) Сөздің беретін мағынасын түсінбегендіктен ... ... ... ... ... жолдасы болды. Бұл сөйлемдегі «мықты»
деген сөзді ауыс мағынада қолданғысы келгенмен, бұл сөйлемде ойды ... ... ... ... ... ... ... Фразалық тіркестердің мәнін білмей қолдану. Мысалы, Абылай
хан жас кезінде Төле бидің баласы ... Бұл ... ... «қол ... фразалық тіркестің «жәрдемші» ескермей, оны «жалшы» деген мағынада
қолданған.
в) Кейбір ... ... ... сол ... ... мәні мен ... реңін білмейтіндігі байқалады. Мысалы,
Біржан ... ... ақын ... ... ... қателерді сөздердің ауыспалы мағынасы мен стильдік реңін
жете түсінбегендіктен жібереді.
г) Кейде ... ... ... ... сөздер қолданады.
Мысалы, Ер Төстік сосын жер ... ... ... ... ... ішіп,
мектепке кетті.
ғ) Ойға қатыссыз артық немесе даяр «штамп» ... ... 1. Бала ... ... ... 2. ... соң бала ... тағаны
көрді. 3. Сөйтіп оны алмады.
Кейбір адамдар ауызекі сөздерін де ғана емес, жазба жұмыстарында
да ... ... ... ... қалай болса, солай қолданатындығы байқалады.
Әсіресе, орыс тілінен енген сөздердің аудармасы бола тұра, орынсыз, бей-
береке қорлдана ... ... ... ... ... тұр, ... ... Морфологиялық қате. Сөздерге ... ... ... олардың стильдік реңін дұрыс түсінбеуден жіберіледі. Адамдардың
ауызекі сөздері мен жазба жұмыстарында оның мынадай ... ... ... тілінде кейде өзінше «сөз жасау» практикасы
кездесіп қалады. Мысалы, мектеп құрылысына ... мен ... ... мен ... келді. Бұл сияқты қателер адамның қосымшалардың ... ... ... ... ... ... септік жалғауларынан мағыналық реңдерін түсінбей
ауыстырып қолдана ... ... Абай жас ... ... ... ... жалғауларды кейбір көптік мәні бар сөздерге жалғау
немесе көптік ... ... ... ... рең беру ... ... Мысалы: Егістіктерде малдар жайылып жүр. ... ... көп ... Бір ... ... ... қат-қабат қолдану арқылы
сөйлемнің көркемдігіне нұқсан келтіреді. Мысалы, ... ... ... жапырақтарының түсі сарғаяды.
г) Сөз таптарының жұрнақтарын сөйлем мен ... ... ... негізгі сөздер мен көмекші сөздерді пайдалануда қатар
қолданып, ойды түсінуді қиындатады. Мысалы, Төстік жоғалып ... ... ... ... ... ... еліне қайтпақшы болып, ертіп шықты.
Мұнда етістіктің қосымша түрінің жұрнағын қайталар үсті-үстіне
қолдану жай сөйлемдерді тиянақсыз айтайын ... ойын ... ... ... ... Бұндай қателерге сөз бен сөздің
байланысу тәсілдерінен, сөз ... ... ... ... ... Бұл қателердің мына түрлері кездеседі.
а) Сөйлемдегі сөздердің байланысу тәсілдерінен қате ... ... ағаш басы ... көрінеді.
ә) Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінен қате жібереді, сөздердің
әдеттегі орнын ауыстырып қолданудағы стильдік мәні ... ... ... қате ... ... Ұзақ сапардан арып-ашып келді Ер
Төстік. Бұл сөйлемде бастауыш (Ер Төстік) өз орнында тұрған жоқ.
б) Құрмалас сөйлемдегі жай ... ара жігі ... ... ... айтайын деген ойы шашыраңқы
берілуі кездеседі. ... ... ... апасы келіп, анасы оны
көріп, сүйіп, айқайлап жылап, құшақтады.
в) ... екі ... ... ... ... ... Ғабит
Мүсірепов ол «Қос шалқар» әңгімесін жазды.
5. Логикалық қате. Ойды көркемдеп әдеби тілдің ... әр сөз, сөз ... және ... ... оның құрылысына,
сөйлем мүшелерінің орын тәртібіне, сөздің лексикалық мағынасына қарап
әсерлі де ... ... ... ... ... ауызекі сөздері мен жазбаша жұмыстарында айтайын
деген ойын шашыратып, сөйлемдеріндегі ой бір-бірімен байланыспай, тұжырымды
пікір айту мен қорытынды ... ... жол ... Бір ой ... ... ойды ... немесе араластырып қолдана береді. Логикалық
қателерге негізінде мынадай қателер жатады.
а) ... ... ... иесі ... ... ... Амангелді сарбаздарына мылтық пен қылыш таратып берді. ... ... ... мылтық пен қылышты таратып берген өзі
ме, әлде басқа біреу ме екендігі белгісіз.
ә) Сөйлемдегі ой ... ... ... ... ... 1. ... мен баласының қоштасар сәті келді. 2. Екеуі
құшақтасып ұзақ уақыт тұрды. 3. Оның ... жас ... Бұл ... ... жас ... белгісіз күйде қалған.
Қорыта айтқанда, адамдардың сөйлеуінде негізінде осындай қателер
кездеседі. Әрбір мәдениетті адам қарым-қатынас ... ... ... ... ... қазақ тілі мен әдебиеті пәні арқылы тіл дамытудың хал-
жайын зерттеу ісі мектеп оқушыларының тілдік қорының ... өз ... ... ... ... ... ... Оның басты себептері
мыналар деп тұжырымдалады:
- мектепте тіл дамыту мен тіл ... ... ... ... ... ұйымдастыру нұсқаларының анықталмағандығы;
- қазақ тілі мен ... пәні ... тіл ... ... ... ... ... тәжірибелер
жинақталып әдістемелік жүйенің болмағандығы;
- тіл дамыту мақсатында қолданылып келе жатқан ... ... ... ... мен дидактикалық оқу ... ... ... ... мақсаты бойынша жетілдіру,
толықтырудың қажеттігі.
Лексикалық ... ... ... ... тіл ... ... ... тіл нормасы білім 5-9-сыныптарда жүргізіледі. Ал ... тіл ... ... ... ... ... беріліп, тәжірибелік
жұмыстар жүргізіледі. Сондықтан біз ... ... ... тіл ... ... оқытудың жүйесін бұрынғы игерген ... ... ... ... Бұл жүйе ... ... ... төмендегі мәселелер негізінде қарастырдық:
1. Лексикалық норма бойынша сөзді қолдана білу ... мен ... ... ... ... ... сөз тіркесі сөйлем құрастырудағы
лексикалық құралдардың қолданылуы;
3. Ауызша, жазбаша сөйлеу мәдениетін қалыптастырудағы сөздер дің
қолданылуы.
Лексика ... ... ... ... оқушылардың тіл
білімі туралы ұғымының кеңеюіне, тілдің ең кіші ...... ... ... және стилистикасымен қатынасын
түсінуіне, сөйтіп бүкіл тілдің жүйесін тұтас ұғынуына мүмкіндік береді, ол
үшін ... ... ... ұғым ... грамматика туралы білім барысында
кеңейіп, тәжірибелік маңызы ашыла түседі.
Қазақ тілі ... тіл ... ... ... ... беру мына ... ұйымдастыралады:
1. Сөзді мағынасына қарай дұрыс қолдана білу. Мұндағы мақсат –
оқытылатын тақырып, мәселеге байланысты сөздерді, ... ... ... өз ... пайдалана білу.
2. Игерген сөздерді, өз ойын жеткізуде, сауатты жазуда қолдана
білу.
Ана тілі қарым-қатынасты ... ... ... ... ... ... Тілдік әрекет ойлау ... ... ... іске ... ... ... деп, амалды
автоматты түрде жүзеге асыру қабілеттілігін дағды деп түсінеміз. ... ... ... ... – сөйлеу амалы, ал икемділік қарым-
қатынастың әр ... ... мен ... білім мен дағдыны қолдана білу
қабілеттілігі. Сондықтан қатысымдық біліктілік деген мәнді білдіреді десек,
екіншіден, қарым-қатынастың ... орай ... ... шешу ... ... дамуы өзі қарым-қатынас жасайтын ... ... ... ... ең ... ... ... жасауға жаттықтырылады.
Тіл мәні мен ... ... ... ... үшін ... жүйесі мен заңдылықтарын ... сол ... ... ... өзін ... ... ... пайымдау негізінде ойлау
икемділіктерін арттырып, күнделікті ... пен өз ... ... мен ... орай ... білу ... ... табылады.
Ойлау мен сөйлеудің қатынасы жөніндегі ... ... орын ... ... ... жағынан дамуы олардың тілінің
дамуына да игілікті ықпал жасайды.
Қоршаған ортаны жеке адам тіл арқылы ... ... ... біле ... Бұл ... негізі болып, таным мен қарым-
қатынас арасындағы әр түрлі байланыстар оқу ... ... ... Ол тек ... барысында ғана емес, таным қызметіне әсер ... ... ... ... ... ... ... нақты,
жүйелі тану, ғылыми ақиқаттарды меңгеруге көшеді, білімі артады. Нәтижеде
бала жазбаша сөйлеуге, қатысым жасауға материал жинақтайды.
Адам ой ... ... ... ... ... ... ... және грамматикалық тұлғаларында өмір сүреді. Ой
танымының жоғарғы сапасы ретінде де, үрдіс ретінде де ойлау мен ... ... ... ... тіл ... – ой дамыту. Ойлау, ... ... ... ... ... ... болуы ақыл-ой
амалдарына: талдау, жинақтак, нақтылау, абстракциялау, жалпылау, салыстыру,
жіктеу, қорытындылау дағдыларына ... ... тіл ... әрекет
дәрежесінде жүргізіліп, қарым-қатынастың табиғи түрінде, пікір ... ... ... жүргізілсе нәтижелі болады.
Логикалық ойлау амалдары баланың ойлау-сөйлеу әрекетінің
икемділіктері мен ... ... ... ... іс-әрекет негізінде оқытудың мазмұны жалпы оқытудағы
қарым-қатынас үрдісінің ... ... ... ... ... жеке ... әр түрлі орта мен ахуалда қарым-қатынас мақсатымен
жасалатын сөйлеу әрекеті. ... ... ... ... біліктілігі,
икемділік пен дағдылары болады. Сөйлеуде дамыту мәселесі ретінде сөйлеу
біліктілігінің мазмұнына мына төмендегі мәселелер ... ... ... ... сай ... ... болуы. Сөйлеу
әрекеті лайық сөздік қоры мен өз ойын ... ... білу ... ... ... тілдік теориялық, орфографиялық, стилистикалық нормаларын
нақты игеріп, ол туралы ... пен ... білу ... ... ... қарым-қатынас пен әлеуметтік жағдай (орны, стилі,
ахуалы т.б.) ... мен ... сай ... білу ... ... ... пен дағдыларды дамыту дұрыс оқытуға
байланысты. ... ... ... мен ... педагогикалық
–дидактикалық қағидалар мен ұстанымдарды басшылыққа алады. Сонымен бірге
дамытудың өзіндік ұстанымдары бар: а) ... мен ... ... ... ә)
қатысымды; б) жағдайға ыңғайлылық, ахуалдық; в) кешенді жүргізу; г) ... ... ... ... ... ... білімге де негізделеді: а) тілдің қай
саласынан білім болмасын оны тіл ... ... ... ... білімді оқушының сөйлеу ... ... , ол үшін ... сөйлеуде қолдануға жаттықтыру мен дағдысын қалыптастыру қажет.
Зерттеу нәтижелері тіл дамыту ең алдымен тіл ... мен ... ... ... ... ... оқыту барысында оқушылардың сқздік қорын байыту
мақсатында жұмыстар ұйымдастыралады. ... ... ... ... ... бойынша жұмыстар, актив, пассив лексика туралы мәлімет, олардың
қолдануындағы көркемдік ерекшеліктерін т.б. үйрету.
- грамматиканы оқытуда сөз ... ... ... мәтін
туралы мәліметтер беріп, олардың қолданудағы ... ... ... тілін дамыту жұмыстары жүргізіледі.
Сондықтан сөйлеу икемділіктері мен ... ... ... ... міндеттері мен жүйесі бар:
а) тіл дамытудың мазмұнын біз баланың тілді қарым-қатынас құралы
ретінде өз тәжірибесінде пайдалана ... ... ... пен ... ... бір ... ... мен ережелердің немесе
лингвистикалық, стилистикалық сөз ... ... ... ... білу
икемділігі мен машығын қалыптастыру деп түсінеміз.
ә) аталған іскерлік пен ... ... ... қойылады: сөздік қорын молайту, тілдің грамматикалық құрылысын
игертіп, оны өз тәжірибесінде қолдана ... ... ... сөйлеу
дағдыларын жетілдіріп, мәтін құрастыра білуге машықтандыру, ... ... ... ... қалыптастыру, тілдік қателерді түзету,
болдырмау.
Жазбаша ... ... ... мен ... сөз тіркестері мен сөйлем синтаксисін меңгерту арқылы жүргізіледі.
а) сөз тіркесін оқушылардың лексика мен морфологиядан игерген
білімдері негізінде ... ... ... ... сөздердің
байланыстарын жете игеріп, салалы түсінсе, сол сөйлемдегі негізгі ойды,
оның мақсатын ... ... ... сөз ... ... өз ... ... құра білу дағдысы қалыптсатыруға негіз болады. Сөз тіркесін
меңгеру дегеніміз – ... ... ... ... ... білу ... ... табылады. Сөз тіркесі синтаксисін меңгертуде
салыстыру, эвристикалық, анализдік, синтездік ... ... т.б. ... ... ... ... өз ... байланысты түзе білуге жаттықтыру
жеңілден ауырға қарай деген ... ... ... 5-6- ... ... ... оны ... жайылма түріне ұластырды. 7-
9-сынып оқушылары құрмалас сөйлем түзе білуге машықтандырылады. ... білу ... ... ... ... ... ... индукциялық, дедукциялық және аналогиялық ... ... ... оқушылар тілдік құрылысты игеріп қана қоймай, оның ... ... тіл ... да меңгеру керек. Стилистика туралы
білім мектеп оқушылары үшін ... ... ол ... ... мен ... ... грамматикалық материалдармен байланысты берілу керек. Ол үшін:
- әрбір грамматикалық материалдардың ... қоса ... ... ... ... тіл стильдерін мәтінге байланысты үйрету тиімді.
Оқушылардың сөйлеу ... ... мына ... ... екендігі анықталады:
- жазбаша тіл дамытуды оқушылардың ауызекі сөйлеу тілімен
байланысты жүргізу;
- түрлі жанрда әдеби ... ... ... ... ... бұл ... мен ... сөздік қорға
байланысты, өйткені сөздерді тиімді қолдану қатысымдық әрекеттің нәтижелі
жүргізілуіне әсер ... ... ... ... ... ... орта ... берудің мемлекеттік жалпыға
міндетті стандарттары. Алматы, 2002, 30 б.
2.Бағдарлама . Қазақ тілі. ( 5 – 9 ... А. ... ... Купина Н.А. Работа над словом.// Методика развития речи. М., 1991. ... ... Н.М. Язык и ... Что значит знать язык и владеть им. Л.,
1989, 192с.
5. Жапбаров. А. Қазақ тілін ... ... тіл ... ... ... негіздері. п.ғ.д.дисс., 2004. –Б. 139.
6. Балақаев М. Қазақ тіл мәдениетінің мәселелері. – Алматы,:Мектеп, ... ... Р. Абай ... ... құрылымы. Алматы, 1970.
8. Хасенов Ә. , Бектұров Ш. 8- ... ... тілі ... арналған
методикалық нұсқау. А., Мектеп, 1973.87б
9. Тұрмаханова С.Ә. қушылардың сөздік қорын байытудың ... ... ... А., 2006. ... ... Қирабаев С. Асыл парыз.// Өнер алды - қызыл тіл. Алматы: Ғалым, ... ... Т. ... тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Рауан, 1991.
12. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., ... Б. ... ... ... ... 1974. -192 ... Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. 1989, 98б.
14. ... Н. Сөз ... - ... ... 1984, ... ... А. ... тілінің морфологиясы мен лексикологиясы. –Алматы:
Қазақ университеті, 2006. -272 бет
16. Бағдарламалар, қазақ ... ... ... беретін мектептердің 8-9
сыныптарына арналған. Алматы, 2007.
17. Құлмағанбетов Б. VІ – ... ... тілі ... байланысты тіл
дамыту жұмыстарын ұйымдастыру. А., Мектеп, 1966
18.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. А. ... 1999, - 345 ... ... Ю. С. ...... ... және ... сөйлеу
қасиеттері. Кітап., Жалпы психология. А., 1980, 350б.
20. Молдабеков Қ. Лингвистические иследования казахских текстов для младших
школьников. ... ... ... ... ... Д. ... логика – методикалық білімдерін жетілдіру.
А., “РБК”, 1998.
22.Балақаев М., Серғалиев М. Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы.
23. Жапбаров А., Мусина М. Қазақ тілі ... тіл ... – А. ... 86 ... ... К. Тіл ... негіздері.А.,Мектеп,1978.
25.Хасанұлы Б. Ана тілі-ата мұра. А., Жазушы, 1992, 269б.
26. Құлмағанбетова Б., Елемесов Ж., Қалауова З. Қазақ тілі ... ... А. ... 1992, 36 ... Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар.
–Алматы: Ана ... ... ... Л.В. ... ... по ... языку. М.: Просвещ. 1957.
29. Берков В.П. Опыт изучения письма. М., 1982.
30. Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные ... по ... ... М., ... ... Белбаева М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. А., 1976. 116 б.
32. ... Ә., ... ... ... ... ... А., Санат. 1977.
33. Хасенов Ә. Тілі білімі. –Алматы: Санат, 1996. -416 бет
34. Оразбаева Ф. Ш. Тілдік қатынас: ... және ... А., ... 208 ... ... Қ. ... сөйлеу мәдениетін дамыту жайынды. “Қазақстан
мектебі ”., 1961, № 2, - 83-84 б.
36. Серғалиев М. ... ... ... А., 1995.
37. Оразов М. Сөз теориясы.А., 1996.
38. Головии Б.Н. Основы культуры речи. М., 1980.
39. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем ... А., ... Р. ... ... ... ... ... лексика. А.,
Мектеп, 1978.
41.Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.
42. Әлімбаев М. Маржан сөз. А., ... ... ... Р. Сөз ... ( ... ... айту ... А., Санат,
1995.
44. Ысқақов Б. Тіл дамытудың психолингвистикалық негіздері. А., ... ... ... Н. Ж. ... ... 6 – ... сын ... оқытумен
байланысты тіл дамыту методикасы. П. ғ. к. дисс. А., 1992, 191 б.
46. Ұйықбаев И. ... ... ... ... ... 40 – 41б.
47. Саламатова З. Жай сөйлем оқыту ... ... ... П. Ғ.К. ... А. ... ... мәселелері. А., Қазақстан мектебі,
№10,1949.
49. Әміров Р.С. Грамматика, емле, тіл дамыту. А., “Рауан”, 1993
50. Арғынов Х.Қ.Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... Д.Н. ... усвоения орфрграфии. 2-е изд. ... ... ... Б. ... ... ... ... Н.Д.Арутюнованың Прагматика проблема риторики и стилистики. М., 1968.
54. ... Г.Я. ... ... М., ... ... Ә. ... ... ұғымдарды меңгеру
психологиясы. А., 1983, 151 б.
56. Әміров Р.С.Жай сөйлем синтаксисі.А., Мектеп,1983
57. Жахина Б.Б. ... ... ... ... тіл ... ... Н. Ж. Сөз ... оқыту барысында оқушылардың логикалық ойлау
мәдениетін қалыптастыру әдістері мен тәсілдері. А., 1998.
59. Арғынов Х.Қ. 7 – ... ... тілі ... ... ... .
А.Мектеп, 1970.41 б.
60. Құлмағанбетов Б. V – ... ... тілі ... тіл ... ... А., Мектеп, 1965, 79 б.
61. Рахметова С. Кіші жастағылардың жазу тілін дамыту. А., 1975
62. Степанов Ю.С.Имена.Предикаты.Предложения.(Сеиологическая ... ... Ә. ... ... ... дидактикалық негіздері. А., “ ... 1993, 160 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі30 бет
Лексикалық дағдыларды қалыптастыру39 бет
Тура және ауыспалы мағыналы сөздер22 бет
Шежіре15 бет
Шәкәрім шығармашылығындағы діни терминдердің маңызы8 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
ЖЫЛЖЫТУ КОМАНДАЛАРЫ11 бет
Математиканы тереңдетіп оқытудағы туынды қолданылуының ерекшеліктері33 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь