Қазақ мақал - мәтелдерінің гендерлік сипаты

Қазақ халқы рухани дүниеге, қазынаға бай халық. Оның қай түрін алсақ та, тәлім-тәрбиесі мол, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырған өcиеті ерекше. Сонау ықылым заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып, екшеленіп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра боп қалып жатқан ауыз әдебиетінің бай саласының бірі – қазақтың мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдер туралы сөз болғанда, не оларды зерделеп оқығанда, алдымен сол мақал кімге, қай қырын тануға арналғандығын аңғарамыз. Яғни әйел адамға ма, әлде ер адамға ма? Міне, осыдан келіп мақал-мәтелдегі гендер мәселесі туындайды.
Ғалым Маханова гендер дегеніміз не? деген сұраққа мынадай жауап айтады: «Гендер ұғымы жыныстың әлеуметтік құрылымы деген мағынаны береді. Гендер қоғамның әйел және еркекке бөлінуінің өзі әлеуметтік өмірдің, жемісі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, гендер дегеніміз – жеке адамның белгілі бір шектердегі мінез-құлқын белгілейтін және шектейтін әлеуметтік ұстындардың жиынтығы»,- деп гендерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырады. [1;65]
Гендер қоғамда дүниеге келіп, ұлттық тілдік тұлғаға әсер ететін әлеуметтік, психологиялық және мәдени процесстердің жиынтығы. Мұндай процессер келіп тіл білімінде гендерлік лингвистиканы тудырды. Бұл фактор қазақ ауыз әдебиеті, соның ішінде мақал-мәтелдер бойынан жақсы көрініс тапқан. Қай мақалды алсақ та ол ер не әйел адамның жас ерекшеліктеріне, мінез-құлқына және іс-әрекеттеріне байланысты келеді. Мысалы:
Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па,
Аға деген жігітті жаным десе болмас па!
Бірінші жолда, әйел затының алғашқы міндеті дүниеге ұрпақ әкелу, десек те бірнеше баланы бағу, қатарға қосу оңай іс емес, сондықтан сәбиді дүниеге әкелген әйелге жылы сөздің қайсысы да лайық екендігін меңзейді. Ал үлкенді сыйлаған аға деп, кішіпейілділік танытқан ер азаматқа кім жетсін?
Алдымен, мақал-мәтелдердегі әйел бейнесінің гендерлік ерекшелігіне тоқталсам, әйел барлық адамзат түсінігінде тіршілік жаңартушы, өмірге адам
Пайдаланған әдебиеттер:

1. Өркен Маханова «Білім беру жүйесіндегі гендерлік өлшем»//Ақиқат №9, 2003 жыл.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы 1974, І-том
3. Қазақ мақал-мәтелдері. Құрастырған: Ж.Малайсаран. Алматы, «Ана тілі», 2004 жыл.
4. Ж.Кейкін «Қазақтың 7777 мақал-мәтелі» Алматы, «Өлке», 2002 жыл.
5. С.Амантаева «Әйел» концептісінің мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерде бейнеленуі//Лингвистика мен лингводидактиканың өзекті мәселелері. Қарағанды: «ҚарМУ», 2005 жыл.
        
        ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ГЕНДЕРЛІК СИПАТЫ
Қазақ халқы рухани дүниеге, қазынаға бай халық. Оның қай ... ... ... мол, ... ... ... ерекше. Сонау
ықылым заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып,
екшеленіп, ... мұра боп ... ... ауыз ... ... бірі – қазақтың мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдер туралы сөз ... не ... ... оқығанда,
алдымен сол мақал кімге, қай қырын тануға арналғандығын аңғарамыз. Яғни
әйел адамға ма, әлде ер ... ма? ... ... ... ... ... туындайды.
Ғалым Маханова гендер дегеніміз не? деген сұраққа мынадай жауап айтады:
«Гендер ұғымы жыныстың ... ... ... мағынаны береді. Гендер
қоғамның әйел және еркекке бөлінуінің өзі әлеуметтік ... ... ... Сонымен қатар, гендер дегеніміз – жеке ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік ұстындардың
жиынтығы»,- деп гендерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырады. [1;65]
Гендер қоғамда ... ... ... ... ... әсер ететін
әлеуметтік, психологиялық және мәдени ... ... ... ... тіл ... ... лингвистиканы тудырды. Бұл фактор
қазақ ауыз әдебиеті, соның ішінде ... ... ... ... Қай ... алсақ та ол ер не әйел адамның жас ерекшеліктеріне,
мінез-құлқына және іс-әрекеттеріне байланысты ... ... ұл ... ... ханым десе болмас па,
Аға деген жігітті жаным десе болмас па!
Бірінші жолда, әйел затының алғашқы міндеті дүниеге ... ... ... ... баланы бағу, қатарға қосу оңай іс емес, сондықтан сәбиді ... ... жылы ... ... да ... ... ... Ал үлкенді
сыйлаған аға деп, кішіпейілділік танытқан ер азаматқа кім жетсін?
Алдымен, мақал-мәтелдердегі әйел ... ... ... әйел ... ... ... ... жаңартушы, өмірге адам
әкелуші, жылулық пен мейірімділіктің, берекенің бастауы. Әйел ... ... те, ... – адам ... ... ... ...
жұбай, қосақ деген анықтама берілген. [2;592]. Сонымен қатар әйел атауымен
байланысты тіл бірліктерін ... қыз ... ... ... ... ... жар, қосақ, шеше, ана, әже, кемпір деп өз ішінен жасына ... ... осы ... қыз ... бастасақ. Қыз – нәзік те
қайратты, алғыр, салмақты да ... ... жан. «Қыз ... отырып,
ұлтты тәрбиелейміз» деген қанатты сөздің өзі қыз бала тәрбиесі тұтас ұлтқа
әсерін тигізетінін айтады. «Қызға ... ... тию» ... ... ... ... өскен ортасының абыройы деген мән жатыр. Ал «баланың ұяты ... ... ұяты - ... ... ... мәні ұл қыздың жаман ... бала ... ... ата-ана ұяты. Қыз бала ... ... ... ... жүрсе, ол да ана – мейрімі, бақыты. «Өсектен сау ... ... сары ... ... небір қиыншылығы мен бейнетін көріп, артынан соның
рахатына бөленген. Осыны ертерек ойлаған ана қыз баланы еңбекке ... ошақ ... ... Тіпті төсек жинау, үй тазалау, ... өзі ... сын. ... ... ... ал, ... көріп асын іш»,
«Жақсы қыз біреу келсе есік ашар, жаман қыз біреу келсе төрге қашар» деген
мақалдар ... ... ... ... оның айналасы сырт көзге толады. Біреу ... ... ... ... ... ... ауыл өсекшіл» деп ауыл-
аймақтағы адамдардың аңдығаны, екі ауыз сөзі ... қыз ... ... бой ... қалған қызының төсегін бөлек салып, жас ... ... ... ... ... не бір ауылға өзін қыдырып жіберуді
шектейді. ... апа, ... ... ... ... ... «Қыздың
сырын жеңгесі біледі» не «қызы бар ... ... ... [3;67] ... ... - кету» дегендей қыз бала табиғатынан басқа үйдің босағасын
аттап, сол ... ... ... жаралған ғой. Сондықтанда жасы келісімен
қыз баланы ата анасы, бүкіл бауырлары сыңсу айтып шығарып ... ... ... ... баталасады. Ұясынан ұшқан құсы ұясына абыройлы
қонуын артындағы ата-анасы тілеген. Жұрт оларды ... ... ... ... деп ... Одан әрі реті ... ... жасауымен берген.
«Бастапқы қызыңды жасаулы ұзат,соңғы қызыңның ... ... ... ... не болмаса «құмға төккен білінбес, қызға берген білінбес» [4;412]
деген мақалдар осыны білдіреді.
Қыз әке үйіндегі өмірімен қоштасып,уақыты ... өзге ... боп ... ... ... не інінің әйелі. Қазақ дәстүрінде жаңа
түскен келінге сын көзбен көріп қараушылар көп. «Жақсы келін-келін, ... - ... ... ... ... алтын» дейді. «Келін қайын
ененің топырағынан», «Басында сыншыл болса, кейін сыршыл болады» деп келін
мен ене ... ... ... ... үйреткен. Шындыққа келсек:
ене біреудің шешесі, сенің шешеңде біреуге ене.
«Келіннің де келін болып түскен күннен бастап өзіне ... ... ... ... ... ... бар. Бұрын өзіне таныс емес
ортаға бірден «тастай батып, судай сіңу» оңайлықпен орындала бермейді. Бұл
ретте ... ... ... ... ... ... ... әліппесі», «әйел бір қолымен бесікті тербетсе, бір қолымен әлемді
тербейді», «аты былғанған әйелдің асыл сөзі өтімсіз» деп ... яғни ... құт ... ... әрі берекесі емес пе?»[5;229].
Жанұядағы қадірлі жанның бірі – ана. Ана - ... ... ... ... оты, баланың тәрбиешісі, ақылшысы, қамқоршысы. Сондықтан
да мақал-мәтелдерде ... ... ... ... ... ... ... жетім»,
«анасыз өмір сөнген көмір», «сақаудың тілін анасы түсінеді».
Сонымен ... ... ... ... гүлім» деп еркелеткен, баласы: анам –
ардағым, анам – аяулым деп мадақтап, сый-құрмет көрсеткен ерлері: ... ... ... асыл аруым, жан серігім деп аялаған. Өз отбасында сыйласа
білген адамдар өзге адамды сыйлай алады, өзгелер мен ... ... ... ... ана екенін, анаңның да ене екенін қатты ұғынасың. Анаңның ақ
сүтіне қарыз болсаң, енеңнің ақ ... ... қақ ... ... ... үшін қарыздар.
Әйел еріне жұбай, қосақ не соның қостыны. ... ... ... ... ... ... тек әйел ғана. Ер азаматтар «Артымда
тұяқ қалды» деп жатады. Олар алдымен өзін ... ... үшін ... болса, екінші ретте өзіне бала сыйлағаны үшін ... ... ... - ақылшың», - деп әйелдің абзал қасиеттері еріне кеңес
беріп, ақыл айтып отыруын айтқан.
Әйел затының тағы бір ...... әже ... Әже ақылдың
кені, өткеннің шежіресі. Әжені үлкен ана ретінде сыйлау, ... ... ... ... ... ... ықыласқа бастау болады.
«Немере етін жеп, сүйегін берер», «Бала ... ... ... ... ... баласынанда жақсы көріп, жанына ... ... ... ... ... ... осылайша дамып
отырады. «Әйел бір қолымен бесікті, бір қолымен әлемді тербетеді» деген
сүйенсек әйелдің қоғамдық, ... ... ... ашып бере ... ... әйел тек ... қалса, қазір әйел мемлекетте саясатқа араласып,
ерлермен өз пікірін білдіретін дәрежеде. ... ... ... ... ... мәдениетінің деңгейі оның әйелге деген көзқарасымен өлшенеді.
Тілімізде сонымен қатар ерге ... ... ... Оның ... ... тәрбиесін, жас өспірім шағын, ересек
кезін, еңбекке араласу, азаматтық шағын, қария, ата болған ... ... ... ... ... ... ұл бала ... алғашқы ұл болса қатты
қуанған. Оған мол сенім артқан. Ұл бала артымда қалар ізім, ... ... «Тай өссе ат ... ұл өссе әке тынығады», «Ата өліп бала ... ... бала өліп ата ... арманы іште кетеді», «Соры қалың
әкенің – кер ... ұлы ... ... ... ... ... ... болар».
Ерге қатысты аға-іні деген туыстық атау бар. Ол жас ерекшеліктеріне
қарай аталады да, ... ... ... ... ... ... ... «Аға қорған, іні зордан», «аға ... іні ... «Аға ... іні қоштар», «Ағасы бардың жағасы бар».
Ер баланы «Он үште отау иесі» деп ата-ана баланы тез үйлі ... ... ... ... ... ... өз ... үйленген соң кісі
ұлы» - деген мақалда кездеседі. Бұл үй ... ... өз ... ... деп екі ... ... рас, соған айтылған болу керек. Жігіт
қайын жұртына «күйеу бала» атанады, қайын жұрты күйеу сыйлы ... оған ... ... ... әдеп ... ... ... білуі қажет. Кейде «Күйеу
күл астында», ... ... ... «Күл төбе ... ... ұл ... мақалдаған.
«Жігіт жарымен жақсы» дегендей ер адам өмірін де ... алар ... Ерді адам ... жаман қылуда алған жарына байланысты: «адам болар
жігіттің жары өзіне лайық, керуен бастар жігіттің нары ... ... ... аты ... ... бір бақыт, жары жақсы болса бір бақыт».
Қазақ мақалдарында ерлік, батырлық, ержүректік, азаматтық, халық игілігі
үшін еңбек ұғымы мен ... ... ... Жігіттің ерлік қасиеттері мен
сипаттайтын гендерлік лексика: ер, ел, ат, ... ... ... ... Ел, ер туралы сөйлегенде ... бұл екі ... ... ... ... Мысалы: «Ер сүрінбей ел танымас», «Ел үмітін ер ақтар, ер
атағын ел сақтар» т.б. Халық еліне, отанына еңбегін сіңіріп, ... ... ... ел ... төзе ... адам ғана ер ... деп ... сыншысы елі» деген.
Сонымен бірге ер азаматтың қоғамдағы гендерлік бейнесін ашатын хан,
сұлтан, би әкім ... ... ... ... ... ... адал ... бұзылар, сауда адал болмаса нарық бұзылар», ... ... ... ... келер», «Төре тайғақ болса, бітіп болмас, төбе тайғақ боса,
шығып болмас», ... ... ... елді сұлтан бүлдіреді». Ескерте
кететін жайт ердің образын ашатын хан, сұлтан, төре ... ... ... жоқ, ... ... бастық, орынбасар сынды ... адам өмір бойы ... ... ... ... не хан болып, не ... ... ... тұра ... ... ... жас та жетеді, ешқайда қашып
құтыла алмайтын кәрілік кеп ... Енді ... ел ... би не ... жаңа ... ақыл ... қария болады. Басына түскен кәрілікті халық
«Қарт айнаға қараса, өзіне көңілі толмайды», «Ер қартайса еркі кетер, ... ... ... деп ер ... ... ... күш-қуаттың кете
бастауын мақалдаған.
Сонымен, бұл тақырып ... ... ... мені ... қызықтырып
келеді. Осы уақытқа дейін «ер», «әйел» концептісіне байланысты қаншама
мақал-мәтелдер жинадым. Бұларды қыздың және ер ... әр өмір ... ... ... ... осы ... ... тапқан мақал-
мәтелдер оның бірері ғана
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Өркен Маханова «Білім беру ... ... №9, 2003 ... ... тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы 1974, І-том
3. Қазақ мақал-мәтелдері. Құрастырған: ... ... ... 2004 жыл.
4. Ж.Кейкін «Қазақтың 7777 мақал-мәтелі» Алматы, «Өлке», 2002
жыл.
5. С.Амантаева «Әйел» концептісінің ... мен ... ... мен ... ... ... ... 2005 жыл.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ АУДАРЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ23 бет
АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ АУДАРЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ26 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ТІЛДЕ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚОЛДАНЫЛУЫ49 бет
Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролі41 бет
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің гендерлік сипаты6 бет
Қазақ-ағылшын тілдеріндегі гендерлік сипаттағы коммуникативтік бірліктер44 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь