Қазақстан және орыс зиялылары [ 20 бет ]

Мазмұны

Кіріспе

І-тарау Орыс интелегенциясы және Қазақстан
1.1 Орыс ғалымдарының Қазақстанда атқарған қызметі ...............................

ІІ-тарау Ғылыми қоғамдардың пайда болуы және олардың қызметі
2.1 Орыс географиялық қоғамы. Ш.Уәлихановтың ғылымға қосқан үлесі.....
2.2 Өлкетану және ғылыми зерттеу ұйымдарының қызметі.............................
2.3 Көркемдік мәдениет және баспасөз...............................................................

Қорытынды...............................................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.........................................................................

Сілтемелер.................................................................................................................
Кіріспе.

Тақырыптың өзектілігі
Жетпіс жыл бойы Қазақстан тарихы басқа түркі халықтарыңың тарихынан бөлек зерттеліп, орыстардың идеологиясы арқасында ұзақ жылдар бойы бұрмаланып дамыды. Империяның ұлттық идеологиясы патша өкіметінің отарлық идеологиясы негізінде қалыптасып, қазақ халқының сана –сезімін, ой -өрісін, дінін өзгертуге біртіндеп кіріптар етіп, орыстандыруға бағыттады. Өзінің территориялық көлемділігі және экономикалық даму ерекшелігімен Қазақстан аймағы Ресей империясының құрамындағы маңызды аймақтардың бірі. ХІХғасырдың екінші жартысы ХХ ғасырдың басында орыс ғалымдары қазақ даласын зерттеу арқылы орыстандыру, орыс мәдениетін енгізу үшін әрекет жасады. Көптеген орыс ғалымдары, атап айтсақ П.П.Семенов –Тян –Шанский, Н.А.Северцев, И.В.Мушкетев, В.В.Радлов сынды ғалымдар Ресей империясының отарлаған шет аймақтарда байлықтарды игеру, олардың ресурстарын зерттеу мен зерделеу үшін Қазақстанға келеді. Сол кезде орыс географиялық қоғамының Қазақстанда бөлімшелерінің ашылуы да отарлық саясаттың белгелерінің бірі болып табылады. Бұл ғылыми қоғамдар мен зерттеу орталықтарының Ресей империясының Қазақстан аумағын толығымен отарлау үшін қызметі үлкен болды.
Курстық жұмыстың мақсаттары мен міндеттері.
Орыс ғалымдары, орыс географиялық қоғамдарының қоғамдық саяси қызметін жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан қарап, кеңестік тарихнамада жіберілген қателіктерді ескере отырып, бұрынғы белгісіз немесе әдейі бұрмаланған тұстарын тың деректерге сүйеніп тарихи шындық тұрғысынан зерттеу –курстық жұмыстың басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа орай мынадай міндеттер қойылады:
1. Орыс ғалымдарының Қазақстанға енуінің басты мақсатын айқындау, оған ғылыми тұрғыдан баға беру
2. Патша өкіметінің отаршылдық саясатпен орыс географиялық қоғамының бөлімшелерінің ашуы отаршылдық саясаттың негізгі буыны екенін дәлелдеу
3. Орыстандыру тәсілдерін ойластырған және оны іс жүзінде қазақ даласына енгізген ғалым –миссионерлердің қызметіне талдау жасау және өлкеде жүргізілген миссионерлік саясатқа обьективті баға беру
4. Өлкетану және ғылыми зерттеу ұйымдарының қызметін айқындау
5. Ш.Уәлихановтың қоғамдық –саяси қызметіне, орыс географиялық қоғамында атқарған қызметіне талдау жасау
6. Сол кездегі мерзімдік баспасөз қызметіне баға беру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан тарихы (көне заманна бүгінге дейін) ІІІ Том Алматы 2002ж
2 Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно- политический взгляды
Мухамеджана Сералина. Алматы., 1989,48-49-бет.
3. Галиев В.З. Ссыльные революционеры в Казахстане. А.,1978,73-б

4. Ә.Әбдікәрімұлы Қазақстан тарихы ерте дәуірден бүгінгі күнге дейін Алматы 2000ж
5. У.Мусин Қазақстан тарихы (көне дәуірден 2005жылдың басына дейін) Алматы 2005ж
6. Семенов –Тянь –Шанский П.П. Путешества в Тянь –Шань в 1856-1857годах Москва 1947г
1. Ш.Ш.Уәлиханов Таңдамалы Алматы 1985ж
2. Қ.Бегалиев «Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің қазақ мәдениет тарихында алатын орны» // Қазақ өркениеті №4 2006ж 5 бет
3. К. Жакешқызы «Шоқан –ғалым, зерттеуші, философ»// Ұлағат №5 2006ж 28-30 бет
4. М.Елеусізова «Шоқанның экономикалық көзқарастары»// Ақиқат №6 1995ж 62 бет
5. С.Елшінбеков « Шоқан табиғат зерттеушісі» // Атамекен 2001ж 22 маусым
6. Н.Канафияұлы « Ұлы дала және Шоқан» // Саясат №11 1997ж
7. Егамбердиев Мырзахан Шарипбайұлы «Ресей империясының Оңтүстік Қазақстандағы орыстандыру саясаты (ХІХ ғасырдың 2 жартысынан –ХХ ғасырдың басы)» Алматы 2007ж
8. Джордж Демко «Орыстардың Қазақстанды отарлауы» Алматы 1997ж
9. Серік Нәжімбаев «Патшалық Ресейдің отарлау саясты» Алматы 1994ж
16.Әуезов М. Туысымыз, досымыз біздің. Алматы, 1969. 12 том, 523-бет
17.Кайшибаева Р.К. Казахско-украинские литературные связы.Алма-Ата
1997ж
18. Бікебаева Н. Ш.Уалиханов – ғалым ағартушы. // Қазақ тарихы 2001 №5 73 – бет
19. Қойгелдиев М. Шоқан – ұлы ғалым екені даусыз.// Ел мадениеті 2006 12- сәуір 8- бет
20. Бейсенова Ә. Жиһанкез .(Ш.Уалиханов туралы) // Егемен Қазақстан 2005, 8 қыркүйек
21.Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая степь. 1989. 510-бет
22.Донцова З.Н. Л.С.Берг и Туркестанский отдел Русского Географического общества / Памяти академика .
23.Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского
народа в СССР. А., 1966, 207-214-бет.
24. Қазақ совет энциклопедиясы 6 ,7, 11, томдар. Алматы, 1972ж
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
« ... ... » ... ... ... және орыс зиялылары
Мазмұны
Кіріспе
І-тарау Орыс интелегенциясы және Қазақстан
1.1 Орыс ... ... ... ... ... ... ... болуы және олардың қызметі
2.1 Орыс географиялық қоғамы. Ш.Уәлихановтың ғылымға қосқан үлесі.....
2.2 ... және ... ... ұйымдарының
қызметі.............................
2.3 ... ... ... ... ... жыл бойы ... тарихы басқа түркі халықтарыңың тарихынан
бөлек зерттеліп, орыстардың идеологиясы арқасында ұзақ ... ... ... Империяның ұлттық идеологиясы патша өкіметінің ... ... ... қазақ халқының сана –сезімін, ой -өрісін,
дінін ... ... ... ... ... бағыттады. Өзінің
территориялық көлемділігі және экономикалық даму ерекшелігімен ... ... ... ... ... ... ... ХІХғасырдың
екінші жартысы ХХ ғасырдың басында орыс ... ... ... зерттеу
арқылы орыстандыру, орыс мәдениетін енгізу үшін ... ... ... ... атап ... ... –Тян –Шанский, Н.А.Северцев,
И.В.Мушкетев, В.В.Радлов сынды ғалымдар Ресей ... ... ... ... ... ... ... зерттеу мен зерделеу үшін
Қазақстанға келеді. Сол кезде орыс географиялық ... ... ... да ... ... ... бірі ... Бұл ғылыми қоғамдар мен зерттеу орталықтарының Ресей империясының
Қазақстан аумағын ... ... үшін ... ... болды.
Курстық жұмыстың мақсаттары мен міндеттері.
Орыс ғалымдары, орыс географиялық қоғамдарының қоғамдық саяси қызметін
жаңа тарихи көзқарас ... ... ... ... ... ... отырып, бұрынғы белгісіз немесе әдейі бұрмаланған
тұстарын тың ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа орай мынадай міндеттер
қойылады:
1. Орыс ғалымдарының Қазақстанға енуінің басты мақсатын ... ... ... баға ... Патша өкіметінің отаршылдық саясатпен орыс географиялық
қоғамының бөлімшелерінің ашуы ... ... ... ... ... ... ... ойластырған және оны іс жүзінде қазақ
даласына енгізген ғалым –миссионерлердің қызметіне талдау жасау
және өлкеде жүргізілген ... ... ... ... ... және ... зерттеу ұйымдарының қызметін айқындау
5. Ш.Уәлихановтың қоғамдық –саяси ... орыс ... ... ... ... ... Сол кездегі мерзімдік баспасөз қызметіне баға беру.
I-тарау Орыс интелегенциясы және ... Орыс ... ... ... қызметі.
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... оның ішінде Қазақстан жедел игерілген уақыт болды. ... ... ... ... этнографиясын, минерал қорларын
зерттеу үшін ғалымдар мен саяхатшылар келіп ... Аса ... ... ... Н.А..Северцов, И.В.Мушкетов, В.В.Радлов
және басқалардың есімдері Қазақстанмен ... Олар ... ... ... ... ... ... үлкен үлес
қосты.
Ірі географ-ғалым, статист,қоғам қайраткері Петр Петрович Семенов-Тян-
Шанский 1827 жылы 26 ... ... ... облысы Чаплыгин ауданы Урусово
селосында дворяндар әулетінде дүниеге келіп, 1914 жылы ... ... Ол 1873 жылы ... Ғылым Академиясының құрметті мүшесі
атанып,1873-1914 жылдары орыс ... ... ... қызметін
атқарады. Семенов–Тян-Шанский 1848 жылы Петербург университетінің
жаратылыстану факультетін ... 1849 жылы ... ... ... ... ... 1853-1855 жылдары Германия, Швейцария, Италия
және Францияның географиясын, геологиясын және экономикасын зерттеді. 1856-
1857 жылдары ... ... ... рет оның ... ... ... зоналықты толық дәлелдеді. Осындағы ірі мұздықтарды ашты. 1851 жылы
Семенов-Тян-Шанский Тянь-Шань саяхатына ... ... ... ... ... оның ... ... жұмыстарына бағыт сілтейді.
Семеновтың кеңесімен Шоқан әйгілі Қашқар ... ... ... ... жолы ... Іле ... арқылы Ыстық көлге дейін зерттеп қайтты.
Оның басшылығымен ... ... ... В.А. Обручевтің экспедициялары ұйымдастырылды. ... ... ... ... үлес ... 30 жылдан артық уақыт
Ресейдің статистикалық бағдарламасына жетекшілік етті. 1864-1874 жылдары
Орталық ... ... ... ... ... ... атқарды. Семенов Алтай бойына, Жетісу ... ... екі рет ... ... Оның ... және редакциялауымен
«Ресей. Отанның толық географиялық сипаттамасы» деген көп томды қорытынды
зерттеу басылып шықты. Бұл еңбектің «Қырғыз ... және ... ... екі томы ... мен Орта ... ... ... Мұнда
Қазақстанның географиясы, табиғи байлықтары туралы, қазақ халқының тарихы
мен тұрмысы ... ... бар. Орта және ... ... ... ... түрлі географиялық обьектілерге Семенов-Тян-
Шанскийдің есімі берілген.
Ресейдің өткен ғасырдағы ... ... бірі ... ... Қазақстанды зерттеуге үлкен үлес қосты. Северцов 1827 жылы 24
қазанда Воронежде дүниеге ... 26 ... көз ... Ол ... Москва университетін бітіреді. Орта Азияға бірнеше дүркін ... 1857 жылы ... Бұл ... ... мен
геологиясы, фаунасы туралы жинаған құнды мағлұматтарын жариялады. Тянь-Шань
тауының орталық бөлігін зерттеп, Памирдің орографиясы, ... ... ... ... Северцевтің есімі Петр І жотасындағы шыңға және ... ... ... берілді. Северцев Қазақ өлкесі мен Орта Азияға
жеті рет экспедиция ұйымдастырып, Арал –Каспий ойпаты, Мұғалжар жоталарын,
Үстірт қыратын, ... ... мен оның ... ... ... мен
флораның және географиялық материалдың үлкен коллекциясын жинады.
Орыстың белгілі географы және саяхатшы ... ... ... үшін көп ... ... Оның қызметінің нәтижесі
«Түркістан» деп аталған күрделі еңбек болды, ... ... ... ... негізінде Қазақстанның оңтүстік аудандарының
геологиялық және ... ... ... Ол ... ... ... ... құрастырып, бұл карта қосылған ... ... ... ... бір ... ... ғалымдары қазақ халқының тарихын, тұрмысын, мәдениеті мен тілін
зерттеу жөнінде көп жұмыс жүргізді. Мұнда шығыс ... ... ... зор. Ол ... өлкесінің және Қазақстанның солтүстік
облыстары халықтарының тілін, тарихы мен ауыз ... ... ... Ол көп ... ... ... бүкіл Жетісуды зерттеді, Іле
алқабының тарихи-географиялық сипаттамасын берді, қазақтардың ... ... ... мол ... ... және оларды «Түркі
тайпалары халықтық әдебиетінің ... ... ... оның ... ... ауыз әдебиетіне арналған еді. В.В.Радлов «Орта және ... ... ... орыс ... ұйымдастырушылардың бірі болды.
ХІХғасырдың екінші жартысында қазақтардың тарихы мен ... ... ... зерттелді. Бұл зерттеулер Бас штабтың көптеген
офицерлері, Ресей әкімшілігінің ... ... әр ... ... ... жер ауып келгендер шұғылданды. И.Гейердің,
А.К.Гейнстің, Л.Мейердің еңбектері анықтама материалдар ретіндегі маңызын
күні ... ... ... жоқ. «Бас штаб ... ... ... үшін ... материалдарында» Қазақстанның географиясы,
экономикасы және тарихы туралы мәліметтер жинақталған. ... ... ... ... ... ерекше ден қоярлық, онда қазақ
халқының қайдан шыққаны туралы проблеманы баяндауға әрекет жасалған.
В.В. Вельяминов-Зерновтың ... ... және ... ... қаза болған уақытынан бергі Ресейдің Орта Азиямен
қатынастары туралы тарихи ... ... ... XVІІІ ... Кіші ... және ішінара Орта жүзге ... ... ... облысы. Тарихи очерк» деген кітабы да мәселерге
арналды. Н.Н.Аристовтың «Үлкен ортаның ... мен ... ... ... ... ... ... тайпаларының
этникалық құрамы туралы заметкалар» дейтін, А.Харузиннің «Бөкей ордасының
қырғыздары» деген ... ... ... ... ... ... және ... Оренбургского отдела ИРГО»
гезеттерінің беттерінде ... ... ... ... ... жөнінде маңызды мағлұматтар бар. Өлкенің тарихын
зерттеуге Л.Ф.Костенконың, А.И.Макшевтің және басқалардың қосқан еңбегі ... ... ... ... ... ... және А.И.Добросмыслов өз еңбегінде ... ... ашып ... Орыс ... ... ... ... ілімін, оның ішінде Қазақстан туралы тарихи әдебиетті
байыта ... Орыс ... ... ... ... ... ... салды және қазақ интеллигенциясының маңдай алды ... ... ... 1847 -1875 ... ... ұлы ... Шевченко айдауда
болды. Революционер-демократ қазақ халқының езгідегі ауыр жағдайы мен
тұрмысын ... өз ... оған ... білдірді. Өлең шығаруына
және сурет салуына мүлде тыйым салынғандығына қарамастан ол өлең жазуы мен
сурет ... ... ... Оның ... ... ... мінген қазақ»,
«Бақсылар» дейтін және басқа суреттерінде қарапайым қазақтардың бейнелері
мен тұрмысы реалистік тұрғыдан іш ... ... ... ... көптеген бейнелер жасады. Басты тақырыбы қазақтардың тұрмысы
болды. «Тарас Шевченко болса қазақ халқының ауыр ... ... ... ... тек қамқор оймен ойлап танып қана қойған жоқ. Сахараның өзі
мен тағдырының жайын бар күйкі көріністермен ... ... ер ... ұлы ақын боп ... та, ... ... боп суреттеп те үлгерді»(1)
–деп жазды Мұхтар Әуезов.
Ол халықтың ақынжандылығын, рухани байлығын сүйсіне отырып, шынайы
көрсетті. ... ... ... ... ... ұлт ... мүлде теріс көзқараста болғаны көрінеді. «Егіздер» деген повесінде
Т.Г.Шевченко қырдағы өртті ... осы ... әлі күш ... да ... ... ... қалатын халық ашуының өршуін бейнелейді.
Ол өзінің «Менің ойларым» ... ... ... қазақ кедейлеріне
сөз арнап, онда өз тағдырын оның тағдырымен байланыстырып, қазақ халқы ... ... ... ... ... Ғылыми қоғамдардың пайда болуы және олардың қызметі
2.1 Орыс ... ... ... ... үлесі.
1861 жылғ реформадан кейінгі Ресейдің әлеуметтік –экономикалық
дамуы тез қарқынмен алға ... және ... күн ... ... ... ... ... олардың ресурстарын зерделеу мен ... ... ... Орыс географиялық қоғамына едәуір мән берілді.
60 –жылдардың өзінде–ақ оның Орынбор бөлімін ашу ... ... ... генерал –губернаторы бөлім ашудың практикалық пайдасын көздей
отырып, 1867 жылдың басында ішкі ... ... ... жазды «мысалы, көп
жерлерден белгілері табылса да, тас көмір кен ... ... ... ... ... ... отырықшылықтың жағдайлары мен
көлемінің мүмкіндіктері белгісіз. Оның бер ... ... және ... ... туындап отыр, оларды шешу кезінде өлкені егжей ... ... ... ... дерлік қателерге ұрындырады.
Елдің шығыс аудандарын, бірінші ... ... мен ... ... Батыс Сібір бөлімі ашылды. Омбыда Батыс Сібір деп аталатын бөлім ашу
туралы ... ... ... Дала өлкесінің генерал – губернаторы
Н.Г.Казнаков жазды. Ол 1877 жылғы 30 ... сол ... ... ... ... орыс географиялық қоғамының кейбір толық ... ... ... ... ... құру ... ... жазғанын хабарлайды.
Бұл өтініш «аса жоғары мархабатқа ілігіп», бөлімге жыл сайын 2 мың сом алып
отыруға рұқсат етілді. ... ... ... ... ... ол өзінің
ғылыми жұмысын бастады.
ХІХғасырдың аяғында Орыс географиялық қоғамының ... ... 1895 ... ... ... ... –губернаторы А.Б.Вревский
Императорлық орыс географиялық қоғамының алдына оның Түркістан бөлімін ашу
туралы өтініш жазады. Сөйтіп 1896 ... 20 ... «аса ... ... ... ... көптеген көрнекті өкілдеріне жергілікті
жерлердегі бөлімдердің де кең –байтақ Қазақстан кеңістігін зерттеу ... ... ... ... ... отырғаны белгілі болып, күн
тәртібіне бөлімдер құрамында бөлімшелер ашу туралы мәселе қойылды. ... ... ... ... ашылуы осылайша дайындалды. Өлкені зерттеу
ісіне ... ... ... ... ғылыми–практикалық жұмысы бойынша ол
Қазақстанның шығысындағы аса ірі ғылыми мекемеге ... ... ... жүрген зиялылардың көптеп ... ... ... ... ... ірі ... және мәдени орталыққа айналуы
себеп болды.
Бұл жөнінде Семей ... ... ... Императорлық орыс
географиялық қоғамының Батыс ... ... ... ... ... 1898 ... ... –ақ жазған болатын.
1902 жылдың көктемінде Семей бөлімшесі ашылды : «Губернатордың ұсынысы
бойынша, статистика ... ... ... ... құрылуы
туралы жазбасын оқып берді».Бұл жазбасында ол ... үшін ... ... ... ... жергілікті өмірдің әр түрлі мәселелері мен
қажеттеріне де ... ... ... шындық пен ізгілік мүдделерінде
шешілуіне облыстың әскери губернаторының өкімімен 1902 жылғы 31 наурызда
ашылды.(3)
ХХ ... ... ... Жетісу облысы елеулі рөл атқара
бастады, бұл бірінші кезекте, облысқа ... ... ... ... ... –ақ оның ... ... байланысты болды.
Осындай жағдайларда кең –байтақ облыстың ... ... және т.б ... ... ғылыми –қолданбалы тұрғыдан
зерттеу Орыс географиялық қоғамы қызметінің саласында алғашқы ... ... ... ... ... ... ашуға әрекеттер жасады.
Семей ... ... ... ... ... сол ... шаруашылық және саяси өмірінде Дала өлкесінің де, облыстың ... ... ... ... ... ... арта түскен
демократиялық элементтер де аз рөл атқарған жоқ. ... ... 1905 -1907 ... ... ... Жетісу болысында Орыс
географиялық қоғамының нақ сондай белсенділік көрсетуі байқалады.
Ғылыми іздестіру жұмыстарын жүргізген көптеген ғалымдар ... ... қол ... ... ... ... ... және
басқа да жаратылыстану ғылыми пәндерінің өкілдері болатын. Олар география
ғылымының одан әрі ... және сол ... ... ... оны ... мен ой ... ... өткізуге жәрдемдесті.
Зерттеулердің жүйелілігі, сондай –ақ зерттеу жұмыстарының негізгі ... мен ... ... ... мен ... ... ... ғылыми күштері тартылды және ... ... ... ... ... ... емес еді. ... дейін
өмір сүрген бүкіл кезең ішінде қоғам ... ... де, ... ... түрлі болуы жөнінен де көп мөлшерде бағдарламалар мен
нұсқаулар таратты. Көптеген ... мен ... 1500, ал ... ... ... жететін таралыммен таратылды. Олар ауыл зиялыларына түсінікті
тілде жазылды. Ал сонымен бірге олар өз ... ... ... ... ... әр ... мекендеріне жіберілді. Орыс географиялық
қоғамының тікелей өнімі деп саналған бағдарламалар мен ... ... ... Географиялық қоғамның қайраткерлері қатысқан
бағдарламалар мен ... ... ... Мысалы, 1917 жылға дейін
біренше рет басылып шыққан «Саяхатшыларға арналған ... ... ... ХХ ... ... бұл ... географияның көптеген
мәселелері бойынша таңдаулы деп ... ... ... ... Л.С.Берг 1907 жылы: «...СПб. ... ... ... коллекциялар жинақтарының ең таңдаулы нұсқаларын
басшылыққа алыңыздар»,-деп ескерткен.(4)
Қоғам қызметінің аса ... ... ... ... ... ... көп мөлшерде ұйымдастырып, өткізген экспедициялар
орыстың география ғылымын ... ... ... етті».
Тұтас алғанда, Қазақстанның табиғатын зерттеу жөніндегі экспедициялар
орталық қоғамның тарапынан да, жергілікті бөлімдер тарапынан да өте ... ... ... ... Орыс ... ... ... жалпы түсіну үшін зор ... ... ... экспедицияларға ғана тоқталып кету керек. Қоғамның ... бірі ... пен ... Тянь ... ... экспедициясы. 1884 жылы П.П.Семенов –Тян –Шанский
Г.А.Калпаковскийге нақ Хантәңіріні және оған ... ... ... ... ... ... ... жасады.(5) Г.А.Калпаковскийге
И.В.Мушкетовтің 1885 жылғы 22 ... ... да нақ ... ... бұл хатта ол «...Хантәңәрінің тамаша ... ... ... ... ... ... аса құлдық ете отырып өтінемін»
деді.(6)
С.Н.Никитин басшылық еткен екінші экспедиция 1892 жылы ... ... ... ... тек қана іздестірушілік сипатта ... ... ... ... жол ... бойынша физикалық –географиялық,
геологиялық, топографиялық, экономикалық және ... ... ... ... 1892 ... ... жазы ... жұмыс істеп, күздігүні
Петербургке қайтып оралды. Экспедиция жұмысының нәтижесінде көп ... ... ... палеотологиялық материал жиналды, ал кең –байтақ
аумақтың геологиялық құрылысын түсіну үшін өте көп ... ... ... ... ... ... ... маңызды.
Экспедицияның кешенділігі әрбір топтың дербес жұмыс істеуіне себепші болды.
Л.С.Берг, П.Г.Игнатьев, ... ... ... 1898 жылы
Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстанның көлдерін зерттеу жөнінде үлкен жұмыс
жүргізді.(8)
1899 -1902 ... ... ... атақты Арал экспедициясы
жүргізілді. Арал экспедициясын Орыс географиялық қоғамының Түркістан ... 1897 ... ... –ақ ... ... Арал ... және оны ... қажеттігі: «Өлке үшін экономикалық маңыздылығы
жағынан Арал теңізі Орта Азия ойпатының көлдері ... ... ... -деп ... болатын.(9)
ХХ ғасырдың басында көптеген қазақ зиялылары Орыс географиялық қоғамы
жергілікті бөлімшелерінің жұмысына ... ... ... Абай
ортасынан шыққан көрнекті қазақ жазушысы Ш.Құдайбердиев Семей бөлімшесіне
материалдық қолдау ... оның ... ... Сол ... ... ... басылып шықты. Ә.Бөкейханов Орыс
географиялық қоғамы Батыс ... ... ... ... ... және ... комитеттің мүшесі болып сайланды. ... 1897 ... ... санақты жүргізуге қатысты.(11)
Еліміздің мәдениеті мен қоғамдық ой пікірінің тарихында қазақтың
тұңғыш ғалымы аса ... ... ... Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов
(1835 -1865) құрметті орын алады. Оның қоғамбық саяси, ғылыми және әдеби
қызметі орыс және ... ... ... ... ... ... Қазақ даласында прогресті идеялардың тарауына себепші болды.
Ш.Уәлиханов өзінің ... ... ... ... артта қалушылыққа,
керітартпалыққа қарсы, ... ... мен ... қарсы күреске
арнаған. Оның тарих,география және этнография ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... аса
бағалы үлес болып қосылып, замандастарының орасан зор ынтасын ... ... ... ... ... да ... құндылығынан
айырылған жоқ.
Шоқан Уәлиханов ( оның толық есімі ... ... ал ... еркелетіп атаған аты) 1835 жылдың қарашасында ... ... ... ... жеке ... ... мектебінде арабша хат танып,
қарындашпен сурет салуды үйренді. Әдетте бұл ... орта ... ... ... ... ... ... араб, парсы
тілдерінде сөйлеуге машықтанып, шығыс ақындарының өлеңдерін жаттады.
Шоқанның ғылымға ден ... оның ... ... орыс ... ... ... зор әсер ... Шыңғыстың ауылында академик
А.И.Шренк, ... ... ... ... жұмыс істеген
декабристер С.М.Семенов, В.И.Штейнгель, Н.В.Басаргин сияқты ... ... ... ... университетінің студенттері С.Сотников,
Н.Ф.Костылецкий және Т.Сейфуллин болып тұратын.(12)
1847 жылдың ... 12 ... ... ... еріп ... ... ... достарының көмегімен Сібірдегі кадет корпусына түсті. Ол кезде бұл
корпус Сібірдегі таңдаулы оқу орны ... ... ... ... ... орыс ... білмейтін еді, бірақ қабілеті арқасында бұл қиыншылықты
тез жеңіп шықты. Ол үздік ... ... ... ... озып ... ... Қазан университетінің шығыс факультетін
бітірген және корпуста орыс ... ... ... ... ... ... жас кезіндегі досы, оның
идеяларын қолдаушы В.П.Лободовский және басқалар ... ... ... Жас ... ... ... И.Н.Березинмен байланысы
оның Орта Азия халықтары тарихы мен ... ... ... ... ... ... жас ... ежелгі жазбаша
ескерткіштерді зерттеуге ынталандырды да, оның тұңғыш ғылыми еңбектері хан
жарлықтарын талдауға арналды.(13)
Жас Шоқан В.Г.Белинский мен ... ... ... ... ... әшкерелеуші мақалаларын зейін қойып оқып –үйренеді.
Ол өзінің философиялық білімдерін ... ... ұлы ... ... ал ... ... мен
Н.А.Добролюбовтың шығармаларынан алған еді.
Шоқан туған олкесін және Шығыс елдерін зерттеуге кадет корпусында оқып
жүргенде–ақ ден ... ... Ол сол ... ... ... жатқан
Азияның» далаларына зор ғылыми зерттеулер жүргізуді армандады.
1853 жылы Шоқан кадет корпусын бітіргенде «армия атты әскері бойынша»
корнет ... ... ... және әдеби қызметі оқуды аяқтағаннан кейін
бірден басталды.
Ш.Уәлиханов қызметінің алғашқы ... ... ... ... ... өзін ... ... одан құтылу жолдарын іздеді, пайдалы
еңбекпен, творчестволық қызметпен ... ... ... ... Ұлы жүз қазақтарының және бірқатар қырғыз
тайпаларының Ресейге өз еркімен қосылуы туралы мәселенің шешілуіне ... ... ... ... ол қазақтар мен қырғыздардың географиясын,
тарихын, әдет –ғұрпын, ... ... күш сала ... бастады. 1855
жылы Ш.Уәлиханов генерал Гасфорттың сапарына қатысып, Орталық ... және ... ... ұзақ саяхат жасады. Оның жүріс маршруты
Омбыдан Семейге, одан Аягөз бен Қапал ... Іле ... ... өтті, ол
кезде мұнда Верный бекінісі салынып жатқан болатын.
Бұл сапар Ш.Уәлихановтың ... ... ... мен оның ... ... ... ... негіз салды. Шоқан статистика жөнінде және
қазақтардың әдеттегі правосы мен ... діні ... ... ... қазақтардың өмірімен тұңғыш рет кеңінен танысып, олардың тарихи
аңыздары мен әңгімелерін және өлең –жырларын ... алып ... ... материалдарын қорытып, солардың негізінде қазақтардың
жер пайдалану, рулық, семьялық ... және ерте ... ... ... ... жазбаларын құрастырды. 1865 жылы ол полковник
М.М. Хоментовскийдің басшылығымен ... ірі ... ... ... ... мақсаты қырғыз халқымен танысу және
Ыстықкөл бассейнін суретке түсіру болатын.
Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... ... орын алды, мұның өзі оның бүкіл ғылыми қызметіне едәуір
дәрежеде ... ... жол ... ... ... ... –Тян –Шанский оның үздік қабілеттілігі мен біліміне назар
аударып, ... ... ... ... үшін ... ... мақұлдады. Ол Шоқанның Орта Азия мен Шығыс Түркістанды аралап
сапар шегу идеясын да қызу қуаттады.(15)
Жас Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... ... оның ... ... сапардың күнделігі», «Қырғыздар туралы
жазбалар» ... ... ... ... ғылыми және ағартушылық қызметінің гүлденген кезеңі
–ХІХ ғасырдың 50 –ші жылдарының соңы – 60-шы ... ... ... ол ... ... ... атанған Шығыс Түркістанды аралады, оның
саяси және ... ... ... осы елді ... ... ... келе жатқан халықтардың тарихы мен этнографиясы ... ... ... өте ... ... ... шығыс
қолжазбаларын алды, нумизматикалық коллекция, гербарий, тау жыныстарының
коллекциясын құрастырды, сондай –ақ әр ... ... ... ... ... ... қолданбалы және әсемдеу өнерінің көркем
керамиканың ... және ... ... ... ... ... ұлан ... материалдарының ішінде оның Шығыс
Түркістан тұрғындарын, олардың кәсіптерін бейнелейтін ... ... ... орын ... жылдың аяғында Уәлиханов Петербургке келді. Орыс ғалымдары оны
ержүрек ... ... ... Орта Азия мен ... ... кемел білетін білімпаз адам ретінде қарсы алды. Ш.Уәлихановтың
Петербургте болған ... оның ... ... ... бірі ... ... –ғалымның табыстарын зейін қойып қадағалаған алдыңғы қатарлы
орыс интеллегенциясының ... ... ... бұл ... ... ... таланты мен білімін ... күш ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдарымен, алдымен «Орыс
географиялық қоғамы жазбаларының» редакторы профессор А.Н.Бекетовпен тығыз
байланыс жасады, Азия ... ол ... ... ... ... ... ... зерттеушілер
В.В.Григорьев, В.Н.Васильев, ... ... және ... ... ... жиі болып тұрды.
Уәлиханов өмірінің Петербургтегі кезеңінің тамаша беті оның ... ... ... ... ... В. ... достық жағдайда араласуы болды. Ол ... жиі ... оның ... інісі М.М.Достаевскиймен, сондай –ақ
ақындар А.Н.Майковпен, Я.П.Полянскиймен, ... ... ... ... ... ... ауыр ... Шоқан Уәлихановты Петербургтен
кетуге мәжбүр етті. Ол ... ... ... ... ... ... бойынша туған жеріне жол ... ... ... ... ... Алтынемел жотасының баурайына жақын,
Көшентоған деген жерде қайтыс болды.
2.2.Өлкетану және ғылыми ... ... ... ... экономикасы
мен саяси өмірі саласына Қазақстанның енуі оның ... ... оның ... өткен-кеткенін ой елегінен өткізіп, ... ... ... деңгейін анықтауды қажет етті. Қазақстанды
зеттеумен Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... ведомствасы, Қатынас жолдар ... ... ... ... ... жанындағы Археология,
тарих және этнография қоғамы және басқа ба ұйымдар айналысты.
Белгілі тарихшы және мемлекет қайраткері ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы» деген еңбегінде
еуропалықтарға қазақтардың географиясын, тарихы мен ... ... ... ... ... және ... ... боиынша, қазақ
тарихы үшін Геродот даңқына лайық еңбек сіңірді.
Өлкеде қалыптасып келе жатқан зиялылар, мұғалімдер, дәрігерлер, ... ... ... ... ... ... ... қызметі халықшылдар есімдерімен байланысты емес ... ... ... ... қасы. Олардың көбісі мұнда саяси айдауда болды немесе
қызмет ... ... ... ... ... ... орыс
революционерлерінің Қазақстандағы өмірінің сәулелі шақтары болып табылады.
Отаршылдық пиғылдаға ... ... ХІХ ... ... ... жергілікті өлкетану қоғамдары мен бөлімшелерін ашады. ... ... ... ... ... және ... материалдар жинап, өңдеу және тарату,
ғылыми экспедицияларды жарақтандыру» болды.
Алға қойылған міндеттер барлық ... ... ... ... олар ... ... бар әр ... адамдарды біріктірді.
Өлкетану қоғамдарының жанынан шағын кітапханалар, өлкетану карталары,
этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... қарсылыққа қарамастан, өлкетану қоғамдарының жұмысында
айқын екі ағымның өкілдері болды. Бір ... ... ... ... ... ... губернаторлар, дін қызметкерлерінің
бір бөлігі мен шенеуніктер тұрса, оларға қарама-қарсы жақта ... ... ... ... ... ... жер аударылғандар тұрды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... айдауда жүрген халықшылдар елеулі үлес қосты. Өлкеде бірқатар
халықшылдық үйірмелер пайда болды, ... ... ... соның ішінде
ұлт мәселесі де талқыланды, бірақ олар негізінен ағартушылық бағытта қызмет
етті. Қазақстанның әр ... ... ... ... ... ... ... географиялық қоғамның бөлімдері, 1887 жылы Орынбор
ғылыми мұрағат комиссиясы ашылады.(17)
Орынборда Орыс географиялық қоғамының бөлімі және ... ... ... ... ... ... ... Б.Скалов,
П.Добровольский, бірқатар саяси жер аударылғандар болды. Олармен бірге
қазақтар ... ... ... ... ... А.Бейсенов, Б.Қаратаев, Ұ.Асауов жұмыс істеді. М.Бабажановтың,
Т.Сеидалиннің, С.Жанторинның,Б.Наурызбаевтің,Х.Қаржасовтың этнографиялық
еңбектерін ... ... ... ... Еңбектердің көпшілік бөлігін
–Батыс Сібір бөлімі, бірқатарын 1897 жылы құрылған Орынбор және ... ... ... ... ... ... «Жазбалары»
революцияға дейінгі Қазақстан тарихының, оның ... ... ... ... деректемесі болып табылады.
1887 жылы Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы құрылды. Комиссия мұрағат
ісін тәртіпке келтіруі, өлкенің өткен тарихын ... ... ... ... ... ... ... міндеті деп санады.
Комиссияның ... ... өз ... ... ... ... бұл
басылымның 34 саны жарық ... ... ... ... ... ... зор көңіл бөлді.
Өлкетанудың тағы бір орталығы Орал ... Онда ... әр ... ... ... книжки», «Уральские областные ведомости»
және «Уралец» газеттерінде мақала ... ... ... Бұл аймақты
зерттеушілер қатарында Н.Бородинді, В.П.Кранихфельді, Н.П. Огановскийді,
М.К.Курилинді және ... ... ... ... ... Қазақстанды
зерттеуде антрополг А.А.Харузин, этнограф М.С.Бабажанов елеулі рөл атқарды.
Зерттеулердің нысанасы ... ... мен ... ... ... шаруалардың қоныстануы болды.
2.3.Көркемдік ... және ... ... ... Қазақстанда ұлттық қазақ зиялыларының
қалыптасу үрдісі жүріп жатты., олардың бір бөлігі ... ... ... Олар ... ұлттың қозғалысының ғана емес, сонымен қатар Батыс
буржуазиялық революцияларының да ықпалын, ... ... ... өз ... үдей ... ... ... кешірді. 1905-
1907 жылдардағы ... ... ... мұсылмандардың, соның
ішінде түркі халықтарының қозғалысы жаңа ... ... ... ... ... мен ... ... тауар-ақша
қатынастарының, көлік пен байланыстың дамуы да, өлкені одан әрі отарлау да
себеп болды. Туып келе ... ... ... ... ... ... бәсекесі, шетел капиталының енуі білім беру, баспасөз және
байланыс ... ... ... туғыды.
1905 жылы Ресейде баспасөз бостандығы жолындағы ... ... ... ... революциялық газеттер тұңғыш рет өзін еркін сезіне ... ... ... ... ... жүйесі 1002 аталымнан тұрса, ал ... ... –ақ 1350 ... пен журнал шықты, почта ... ... дана ... ... 1908 жылы 2028 мерзімді басылым ... ... ... саны 30 -35 ... жетті. Әсіресе газеттер саны
өсті. Мәселен, 1891 жылы күнделікті газеттер саны 70 ... 1912 ... саны 417 -ге ... ал 1913 жылға қарай – 649-ға дейін өсті, ... ... тағы да 200-ге жуық жаңа ... шықты. Мерзімді
басылымдардың жартысы Мәскеу мен Петербургте шыққанын атап көрсеткен жөн.
Жалпыресейлік қозғалыстың бір бөлігі болған ... ... ... ... мерзімді баспасөздің де дамуымен ерекше болды. 1905 – 1907
жылдардағы револция кезеңінде ... ... ... кеңінен
таратылып, қоғамның мейлінше әр алуан ... мен ... ... ... ... ... ... ішінде Орта Азия мен
Қазақстанда белгілі бір сарында социал ... ... , ... ... ... –ақ ... –монархиялық
сипаттағы басылымдар шықты. 1905- 1907 жылдарда бүкіл Ресей бойынша әр
түрлі ... ... ... 33 ... (21 ... 12 ... ...
11, Орынборда – 7, Астраханда – 5, Орал мен Петербургте – 4, ... ... – 1 ... жария түрде шығып ... ... ... ... ... ... юлдузы» («Таң жұлдызы»), «Азат халық»,
«Дума», «Танг ... ... ... ... ... «Эль-
ислах» («Реформа») газеттері; «Эль- гаср- эль ... ... ... («Жебе»), «Карчыга» («Қаршыға»), «Туп» («Зеңбірек») ... ...... және ... ... шыққан кітаптардың, газеттердің
ықпалы туралы М.Сералин кейіннен былай деп ... «Мен ... ... салып, бас көтермей оқып шықтым. ... оқып ... ... күн ... ... ... ... Ол жылдары М.Сералин
«Факел», «Уклар»,»Эль-гарс- эль джадид» сияқты демократиялық ... ... ... ... ... ... тіліндегі мерзімді баспасөздің алғашқы басылымдары «Түркістан
уәлаятының газетін» (1870-1882), «Дала ... ... ... өкімет органдары құрды. Біріншісі Ташкентте шығып тұрды және
Түркістан генерал-губернаторлвғының ресми органы болды, ал ... ... ... губернаторлығы шығарды. Өкімет орындарының өкімі бойынша бұл
басылымдар отарлық басып алуды нығайту және Шығыстағы ... ... ... ... ... ... ... мұнда патша
жарлықтарын, үкімет ұйымдарының өкімдерін басты, отарлық шет аймақтарды
игеру үрдісін ... ... ... ... ... жүзеге асырған империялық саясаттың мәнін түсіндірді.
Қорытынды
Патша үкіметі қазақ ... ... ... ... ... экспедициялар жіберген. Бұл экспедициялардың мақсаты
қазақ халқының тарихын, әлеуметтік –экономикалық жағдайын, мәдениетін,
дінін тағы ... ... ... табылады. Бұл экспедициялардың
Қазақстанға зерттеу ... ... ... саясатының бастамасы еді. Орыс
географиялық қоғамының Қазақстанда бөлімшелерінің ашылуы, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда
ғылымның, мәдениеттің дамуына үлкен септігін тигізді. Қазақстанға орыс
зиялылары П.П.Семенов –Тян –Шанский, ... ... ... ... басқа ғалымдардың келуі, Қазақстанда жүргізген ғылыми зерттеулері
ғылым мен мәдениет үшін ... ... ие. ... ... ... ... ... ғылым үшін үлкен маңызға ие. Орыс ғалымдарының
атқарған ... ... ... дамуына негіз салды және қазақ
интеллигенциясының ... алды ... ... ... себептесті.
Екінші жағынан бұл ғалымдардың Қазақстанға зерттеу ... ... ... ... ... ... одан ... өз үлестерін қосты. Орыс мектептерінің ашылуы, әскери бекіністердің
салынуы отарлаудың тез қарқынмен жүруіне алып ... ... ... үкіметі ХІХ ғасырдың екінші жартысында көптеген
жергілікті өлкетану қоғамдары мен бөлімшелерін ашады. Жергілікті өлкетану
қоғамдарының ... ... ... ... ... материалдар жинап, өңдеу және ... ... ... ... ... ... экспедициялардың пайда жағы да , зиян
жағы да болған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... ... ... ... ... ... ІІІ Том
Алматы 2002ж
2 ... С.З., ... К.З. ... ... Сералина. Алматы., 1989,48-49-бет.
3. ... В.З. ... ... в ... Ә.Әбдікәрімұлы Қазақстан ... ерте ... ... ... ... ... У.Мусин ... ... ... ... ... дейін) ... ... ... ... ... П.П. ... в Тянь ... в 1856-
1857годах Москва 1947г
7. ... ... ... 1985ж
8. Қ.Бегалиев «Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің қазақ мәдениет
тарихында алатын орны» // Қазақ өркениеті №4 2006ж 5 ... К. ... ... ... ... философ»// Ұлағат №5
2006ж 28-30 бет
10. М.Елеусізова «Шоқанның экономикалық көзқарастары»// ... 1995ж 62 ... ... « ... табиғат зерттеушісі» // Атамекен 2001ж
22 маусым
12. Н.Канафияұлы « Ұлы дала және Шоқан» // Саясат №11 ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы орыстандыру саясаты (ХІХ ... ... –ХХ ... ... ... 2007ж
14. Джордж Демко «Орыстардың Қазақстанды отарлауы» ... ... ... ... ... ... саясты» Алматы
1994ж
16.Әуезов М. Туысымыз, досымыз ... ... 1969. 12 том, ... Р.К. ... ... связы.Алма-
Ата
1997ж
18. Бікебаева Н. ...... ... ... ... 2001 №5 73 – бет
19. Қойгелдиев М. Шоқан – ұлы ... ... ... ... 2006 12- ... 8- ... ... Ә. Жиһанкез .(Ш.Уалиханов туралы) // Егемен
Қазақстан 2005, 8 ... Л.Н. ... Русь и ... ... 1989. ... З.Н. ... и ... ... ... ... / Памяти академика .
23.Масанов Э.А. Очерк истории этнографического ... в ... А., 1966, ... ... ... энциклопедиясы 6 ,7, 11, томдар. ... М. ... ... ... Алматы, 1969. 12 том, 523-бет
2.Кайшибаева Р.К. Казахско-украинские литературные связы.Алма-Ата
1997. 14-17-бет
3.Гумилев Л.Н. Древняя Русь и ... ... 1989. ... З.Н. ... и ... ... Русского
Географического общества / Памяти академика .
5. Семенов-Тянь-Шанский П.П. Путешествие в Тянь-Шань в ... ... П.П. ... в Тянь-Шань в 1856-
1857г. Москва, 1957г
7.Ш.Уалиханов. Таңдамалы. Алматы, 1985 ... ... З.Н. ... и ... ... Русского
Географического общества / Памяти академика .
9. Донцова З.Н. Л.С.Берг и ... ... ... ... / Памяти академика .
10.Галиев В.З. Ссыльные революционеры в Казахстане. А.,1978,73-
б
11. Галиев В.З. ... ... в ... ... Н. Ұлы дала және ... ... Н. Ш.Уалиханов –– ғалым ағартушы.// Қазақ тарихы
2001. №5. 73-бет
14.Қойгелдиев М. Шоқан– ұлы ғалым екені ... // Ел ... 12 ... ... С. ...... зерттеушісі // Атамекен 2001ж
22 маусым.
16.Бейсенова Ә. Жиһанкез . Егемен ... 6 ... Э.А. ... ... ... ... в СССР. А., 1966, 207-214-бет.
18.Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно- политический взгляды
Мухамеджана ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш тұлғаларының көзқарасындағы үндестік5 бет
К.Д.Ушинский – орыстың ұлы классик-педагогы16 бет
Көшпелілер серіктестігінің шығу тарихы16 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
Тіл саясаты5 бет
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет
ШОҚАН УӘЛИХАНОВ13 бет
Шоқан Уәлиханов8 бет
Шәкәрім Құдайбердіүлы4 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь