Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы

Мазмұны

КІРІСПЕ.................................................................................................5

1 ТАРАУ. Ақша нарығының теоретикалық негіздері.

1.1 Ақша нарығының мәні, мазмұны, түрлері...................................7
1.2 Ақша жүйесінің қызметтері, принциптері..................................10
1.3 Құқық жағдайлары немесе әлемдік тәжірибе.............................15
1.4 Биржа. Оның маңызы, түрлері мен құрылымы..........................18

2 ТАРАУ. Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы

2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік-құқықтық негізі.............20
2.2 ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ерекшелігі.........................30
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы...............33

ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................38

ҚОСЫМША.............................................................................................

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ..............................39
I Ақша жүйесінің теоретикалық негіздері.

Ақша жүйесінің мәні, мазмұны, түрлері

Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі –ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI-XVII ғғ. капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған. Капиталистік өндірістің және тауар ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Дүние жүзінде әртүрлі ақша айналымының жүйелері бер, ол тарихи даму кезеңдерінің өткен және әр мемлекеттің заңымен бекітілген. Ақша айналымының басты компоненттері мынадай:
1. Ұлттық ақша өлшемі (доллар, теңге, сом, франк,марка, крона,йена және т. б.). Олар арқылы тауарлар мен қызмет көрсету бағалары белгіленеді.
2. несие және қағаз ақшалар, монеталар жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы заңды төлем құрамдары болып саналады.
3. Ақша эмиссиясы жүйесі яғни айналымға ақша шығарудың заңды түрде бекітілген тәртібі.
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар.
Ақша массасы дегеніміз не?
Ақша массасы-халық шаруашылығындағы тауарлар мен қызметтің айналымын қамтамасыз ететін сатып алу мен төлемдердің жиынтығы. Олар жеке адамдарда, кәсіпорындарда, бірлестіктер мен ұйымдарда және мемлекетте болады.
Ақша массасы құрылымының белсенді-активті бөлігіне шаруашылыққа нақты қызмет көрсететін ақша құралдары, ал пассивті бөлігіне ақша қорларының есепшоттағы қалғандары жатады, соңғысы есеп айырысу құралдары рөлін атқарады. Жинақтап айтқанда, ақша массасының құрылымы едәуір күрделі және ол қатардағы тұтынушының ойлағанындай тек қолдағы қағаз ақша мен айырбас монетасы емес. Шындығынды, қағаз ақшаның ақша массасындағы үлесі өте төмен (25%-тей), ал басқа бөлігі кәсіпорындар мен ұйымдар арасында дамыған рыноктык экономикада бөлшек сауданың өзі де банктік есепшот арқылы жүреді.
Қазіргі рыноктык экономикада банктік ақша дәуірі басталды. Банктік ақшаға чектер, несие карточкалары және т. б. жатады. Аталған есеп айырысу құралдары (және т. б.) банктік депозиттерді де билейді. Тауар мен қызметті төлеуде сатып алушы чек пен несие карточкасы арқылы банктерге өз депозитінен қажетті соманы сатушының есепшотына аудартады немесе қолма-қол беруді бұйырады. Ақша массасының құрамына тікелей сатып алу немесе төлем құралы ретінде пайдаланылмайтын компоненттер де кіреді.Коммерциялық банктердегі мерзімді есепшоттағы жинақ салымдары, басқа да несие- қаржы ұйымдарының қаржылары, депозиттік сертификаттар, инвестициялық қорлардағы акциялар туралы болып отыр. Ақша айналымының аталған компоненттері «квази-ақша» деп аталады. Ақша айналымы құрылымындағы ең қомақтысы да және ең тез өсетін бөлігі де осы квази-ақшалар.
Профессор П.Самуэльсон квази-ақшаларды өтімді активтер деп атады. Өтімді (меквидный) түсінігі ақша категориясын анықтау үшін маңызды. Қандай болмасын мүліктің немесе активтің өтімділігі дегенде оның оңай сатылуы және құнын жоғалтпай ақша түріне айналуы мүмкіндігін айтады. Демек, актив түрдің ең өтімді түрі-ақша. Жоғары өтімді мүліктерге алтын, бағалы металдар мен тастар, мұнай, өнер шығармалары жатады. Өтімі төмендеу болатындарға-үйлер, құрал-жабдықтар (бизнесмендер оларнды «мұздатылған» құралдар деп атайды) жатады.
Ақша ерекше тауар ретінде жүруіне яғни жалпыға ортақ эквивалент болуына немесе ақша құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады. Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:
- Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары яғни толық құнды ақша ацналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал несие ақшалары металға айырбасталады.
- Несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, айналыстан толық құнды ақша яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.
Ақша өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: толық құнды ақшалар және толық құнсыз ақшалар.
Толық құнды ақшалар-номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен сәйкес келетін ақшалар. Мұндай ақшаларға металл ақшалар, соның ішінде: мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар әртүрлі формада болған. Монета түріндегі формасы- бұл олардың соңғы формасы. Монетаның бет жағы-аверс, артқа жағы-реверс және жаны гурт деп аталады.
«Монета» сөзінің шығуын римдіктердің жүрегі саналатын шіркеу құдайы Юнона-Монета есімімен байланыстырады яғни сол шіркеуден берілген ақшалай қаражаттың көмегімен Римнің эпир ханы Пиррмен соғыста жеңіске жеткендігі туралы аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «moneo»- «кеңес беремін, көңіліңнен шығамын» дегенді білдіреді.
Толық құнсыз ақшалар-номиналдық құны нақты құнынан яғни олардың өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болып келетін ақшалар.
Оларға мыналар жатады:
-құнның металдық белгілері-арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т. б. монеталар;
-құнның қағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай белгілері екіге бөлінеді: қағаз ақшалар және несиелік ақшалар.
Қағаз ақшалар-бұл нағыз ақшалардың өкілдері. Тарихта олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болды. Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты. Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысуының себебі мынадай:
-металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
-металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекеті нәтижесінде яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық құрамын төмендетуі барысында бүлінуі;
-бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда қымбаиқа түсуі;
-эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың нақты құны арасындағы айырма) алу мақсатында қазынаның қағаз ақшаларды шығаруы;
-бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б. э. XII ғ. Қытайда, 1690 ж. Ұлыбритан отары болған Солтүстік Америкада, 1762 ж. Австрияда және 1769 ж. Ресейде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық елдерде шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он елде (АҚШ, Италия, Индия, Индонезия т. б.) ғана сақталған. Кешегі КСРО-да 1961 ж. болған ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдік қазыналық билет формасында соңғы рет айналымға шығарылып, кейіннен Ресейдегі 1991-92 ж.ж. және Қазақстандағы 1993 ж. ақша реформасы нәтижесінде айналымнан алынды.
Қағаз ақшалар-бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар құнның белгілері.Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметін атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне байланысты шығарылуымен түсіндіріледі.Қағаз ақшалар өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану себептеріне:айналысқа басы артық қағаз ақшалардың шығарылуын, эмитентке дкген сенімнің төмендеуін және төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелік ақшалар-тауар өндірісінің дамуымен яғни тауарларды сатып алу және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге берілуімен байланысты пайда болған ақшалар. Несиелік ақшалардың шығуы банктердің несиелеу операцияларымен байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету; нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкіндік жасау.Несиелек ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
«Вексель» сөзі латынша bill note-міндеттемі шоты дегенді білдіреді.Вексель-белгілі бір соманы алдын-ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі. Вексельдің екі түрі бар: жай және аудармалы.
Жай вексель (соло)-вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта)- вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға төлеу туралы үшінші бір тұлғаға вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын сипаттайтын вексель.Жай және аудармалы вексель-коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, экономикалық әдебиеттерде вексельдімынадай түрлерге бөледі:қаржылық, қазыналық, достық,бронзалық.
Қаржылық вексель-белгілі бір ақша сомасын қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.
Қазыналық вексель-бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет тарапынан шығарылатын оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу мақсатында бір-біріне беріледі.
Бронзалық вексель нақты қамтамассыз етілмеген қарыздық міндеттемені білдіреді.
Банкнота (ағылшын сөзінде «bank-note» аударғанда «банк билеті»)- орталық банктың айналысқа шығарған әртүрлі номинальдағы ақша бірліктері. Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден мынадай айырмашылығы бар:
- мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме болса, ал банкнота дегеніміз-мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
- кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және оның жеке кепілдігі болады, ал банкнотаны қазіргі кезде орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және жай.
Классикалық банкнота-бұл банкнотаның алғашқы пайда болған формасы ретінде алтынға еркін алмастырылатын яғни алтынмен қамтамассыз етілген Орталық банктың билеті.Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:
-жаратылысына қарай- қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінен туындаса, ал банкнота ақшаның төлем құралы қызметінен пайда болған;
-эмиссиялау әдісі бойынша-қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық шығарса, ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
-қайтарылуына қарай-классикалық банкноттар вексель мерзімінің аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;
-ауыстырылуына қарай-классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып, олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде біршама кеш пайда болды.
Алғашқы чектер 1683 ж. Англияда пайда болды.
Чек-ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығы.Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек-банктен қольа-қол ақша алуға арналған төлем құралы;
атаулы чек- аударуға құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек-бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент бойыншабасқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек-чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі-заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;
жол чегі- туристік сапарларға арналған төлем құралы;
кепілдендірілген чек-банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге кепілдендіруін сипаттайтын төлем құралы;
Электрондық ақшалар-компьютер торабының, ақпараттарды автоматты түрде өңдеу құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы төлемдер жиынтығы.Электрондық ақшалар пластикалық карточка формасында болады. Олар екі түрлі болып келеді:
Дебеттік(төлем) карточка-банкте арнайы карточкалық қаражаты бар, клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін төлеуге арналған төлем құралы.
Кредиттік карточка-оның элементі мен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәйкес, несиелік көлемінде тауарлар мен қызметтер үшін төлемді жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер дебеттік және кредиттік карточкалардың отандық және халықаралық түрлерін кеңінен қолдануда. Оларға «Eurocard», «Master Card», «Visa», «ALTYN», «Maestro» және т. б. жатады.
Қолданылған әдебиеттер:



1. «10 лет тенге» Айманбетова Г.З.
Жамаубаев Е.К.
Конкурбаева Б.М.
2. «Егемен Қазақстан» газеті
1999-№5-с.26-32б.

3.Честра Джон «Деловой этикет» М.: Файр-Пресс,200

4.Культура препренимательства Рютенгер Рольф


5. «Ақша. Несие. Банктер.» Көшенова Б.А.
Алматы,экономика,2000 ж.

6. «Ақша несие банктер» Сейітқасымов Ғ.С.
Алматы,2001ж. .
7. «Ақша айналысы және несие» Мақыш С.Б.
Алматы,2004 ж.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
............................5
1 ТАРАУ. Ақша нарығының теоретикалық негіздері.
1.1 Ақша нарығының мәні, мазмұны,
түрлері...................................7
1.2 Ақша жүйесінің қызметтері,
принциптері..................................10
1.3 Құқық жағдайлары немесе әлемдік
тәжірибе.............................15
1.4 Биржа. Оның ... ... мен ... ... ... ... ... даму перспективасы
2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік-құқықтық негізі.............20
2.2 ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ерекшелігі.........................30
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы...............33
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................38
ҚОСЫМША.....................................................................
........................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... өту заңдылығы еліміздегі өтіп ... ... ... ... өсуі, халықтың әл-
ауқатының төмендеуі барша адамзаттың ең бірінші проблемасына айналып отыр.
Осы проблемаларды ... үшін мен ... ақша ... мен ... ... пайда болу деңгейін зерттеп,осы төңіректе ... ... ... қиын қадамын, кезеңдерін ... ... ... ... ... ... отырмын.
Осы зерттеулер нәтижесінде ақша жүйесі, соның ішінде теңге туралы
көптеген ... ... ... ... өте ... ... жазылған жұмыс қатарына жатады деп
ойлаймын.
I Ақша ... ... ... жүйесінің мәні, мазмұны, түрлері
Әрбір мемлекеттің өзіне тән ... ақша ... ... ... ... қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген
біртұтас ақша айналымы. ... ақша ... XVI-XVII ғғ. ... ... ... ... пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген
элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған. ... ... ... ақша ... қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Дүние жүзінде әртүрлі ақша айналымының жүйелері бер, ол тарихи ... ... және әр ... ... ... Ақша айналымының
басты компоненттері мынадай:
1. Ұлттық ақша өлшемі (доллар, теңге, сом, франк,марка, крона,йена және т.
б.). Олар арқылы тауарлар мен қызмет ... ... ... ... және ... ... монеталар жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы
заңды төлем құрамдары болып саналады.
3. Ақша ... ... яғни ... ақша ... ... ... тәртібі.
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар.
Ақша массасы дегеніміз не?
Ақша массасы-халық ... ... мен ... ... ... сатып алу мен төлемдердің жиынтығы. Олар жеке адамдарда,
кәсіпорындарда, бірлестіктер мен ұйымдарда және ... ... ... ... ... бөлігіне шаруашылыққа
нақты қызмет көрсететін ақша құралдары, ал ... ... ... ... ... жатады, соңғысы есеп айырысу құралдары
рөлін ... ... ... ақша ... құрылымы едәуір күрделі
және ол қатардағы тұтынушының ойлағанындай тек қолдағы қағаз ақша ... ... ... ... ... ... ақша ... үлесі
өте төмен (25%-тей), ал басқа бөлігі ... мен ... ... ... ... бөлшек сауданың өзі де банктік есепшот арқылы
жүреді.
Қазіргі рыноктык экономикада банктік ақша ... ... ... чектер, несие карточкалары және т. б. жатады. Аталған есеп
айырысу құралдары (және т. б.) ... ... де ... ... ... төлеуде сатып алушы чек пен несие карточкасы арқылы ... ... ... ... ... есепшотына аудартады немесе қолма-қол
беруді бұйырады. Ақша массасының құрамына тікелей сатып алу ... ... ... ... компоненттер де кіреді.Коммерциялық
банктердегі мерзімді есепшоттағы жинақ ... ... да ... ... ... депозиттік сертификаттар, инвестициялық қорлардағы
акциялар ... ... ... Ақша ... ... ... ... деп аталады. Ақша айналымы құрылымындағы ең қомақтысы да және ең ... ... де осы ... ... квази-ақшаларды өтімді активтер деп ... ... ... ақша ... ... үшін ... Қандай
болмасын мүліктің немесе активтің өтімділігі дегенде оның оңай сатылуы және
құнын жоғалтпай ақша түріне айналуы мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... Жоғары өтімді мүліктерге алтын, бағалы металдар ... ... өнер ... ... ... төмендеу болатындарға-үйлер,
құрал-жабдықтар (бизнесмендер оларнды «мұздатылған» құралдар деп ... ... ... ретінде жүруіне яғни жалпыға ортақ эквивалент
болуына немесе ақша құн ... ... ... ... ... әлем ... ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:
- Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары яғни толық құнды ... ... және ол ... ... ... орындайды. Ал несие
ақшалары металға айырбасталады.
- Несие ... және ... ақша ... бұл ... ... ... толық құнды ақша яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек
ақша белгілері жүреді.
Ақша өзінің ... ... екі ... бөлінеді: толық құнды
ақшалар және толық құнсыз ақшалар.
Толық құнды ақшалар-номиналдық құны оны дайындауға кеткен ... ... ... ... ... ... металл ақшалар, соның
ішінде: мыстан, күмістен және ... ... ... ... ақшалар
әртүрлі формада болған. Монета түріндегі формасы- бұл ... ... ... бет ... ... ... және жаны гурт деп
аталады.
«Монета» сөзінің шығуын римдіктердің ... ... ... ... есімімен байланыстырады яғни сол шіркеуден берілген
ақшалай қаражаттың көмегімен ... эпир ханы ... ... ... ... аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «moneo»- «кеңес беремін,
көңіліңнен шығамын» дегенді білдіреді.
Толық құнсыз ақшалар-номиналдық құны ... ... яғни ... ... қоғамдық еңбектен жоғары болып келетін ақшалар.
Оларға мыналар жатады:
-құнның металдық белгілері-арзан ... ... ... ... мысалға жез, алюминий т. б. монеталар;
-құнның қағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай ... ... ... ... және ... ... ақшалар-бұл нағыз ақшалардың өкілдері. Тарихта олар ... ... және ... ... ... ... пайда болды.
Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс
құралы қызметін атқару ... ... ... ... ... ... ... мынадай:
-металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
-металл ақшалардың ... ... ... жасаған әрекеті
нәтижесінде яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық құрамын
төмендетуі барысында ... ... ... ... ... ... ... түсуі;
-эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың
нақты құны арасындағы ... алу ... ... ... ақшаларды
шығаруы;
-бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б. э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... ... 1762 ж. ... және 1769 ж. Ресейде пайда
болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары ... ... ... елдерде
шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он ... ... ... Индонезия т. б.) ғана сақталған. Кешегі ... ... ... ақша ... ... қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдік
қазыналық билет формасында ... рет ... ... ... 1991-92 ж.ж. және Қазақстандағы 1993 ж. ақша ... ... ... ... ... жабу ... шығарылатын және
металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар
құнның белгілері.Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... ... айналыста ұлғаюы мемлекеттің қаржы
жетіспеушілігіне байланысты шығарылуымен түсіндіріледі.Қағаз ... ... ... тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану
себептеріне:айналысқа басы ... ... ... ... ... ... ... және төлем балансының қолайсыздық жағдайын
жатқызады.
Несиелік ақшалар-тауар ... ... яғни ... ... ... ... уақытын кешіктіріп төлеуге берілуімен байланысты пайда болған
ақшалар. Несиелік ... ... ... несиелеу операцияларымен
байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету;
нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша ... ... ... ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
«Вексель» сөзі латынша bill note-міндеттемі шоты ... бір ... ... келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі.
Вексельдің екі түрі бар: жай және ... ... ... ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта ... ... ... ... төлеу туралы вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта)- ... ... ... ... ... ... ... ұстаушыға төлеу туралы үшінші бір тұлғаға вексель
берушінің еш нәрсемен ... ... ... ... ... вексель-коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырылады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... вексель-белгілі бір ақша сомасын ... ... ... ... вексель-бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет
тарапынан шығарылатын оның ... ... ... ... мемлекет
борышқор болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды ... алу ... ... ... ... ... ... етілмеген қарыздық міндеттемені
білдіреді.
Банкнота (ағылшын сөзінде «bank-note» ... ... ... ... айналысқа шығарған әртүрлі номинальдағы ақша бірліктері. Ол
вексельден және қағаз ... ... ... ... вексельден
мынадай айырмашылығы бар:
- мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме
болса, ал ... ... ... ... кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және
оның жеке кепілдігі болады, ал ... ... ... ... банк
шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық ... ... ... алғашқы пайда болған ... ... ... ... яғни ... ... ... банктың билеті.Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік
айырмашылығы ... ... ... ... ақшаның айналыс құралы ретіндегі
қызметінен туындаса, ал банкнота ақшаның төлем ... ... ... ... ... ... ... қазынашылық
шығарса, ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
-қайтарылуына қарай-классикалық банкноттар вексель ... ... ... банкке қайтарылса, ал ... ... яғни олар ... қала ... ... банкноталар банкке қайтуына байланысты
алтынға немесе күміске ... ... ... ... ... ... вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты
несиелік және ... ... ... ... кеш ... ... ... 1683 ж. Англияда пайда болды.
Чек-ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға ... бір ... ... ... ... ... ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.Чектің мынадай түрлері ... ... ... ақша ... ... ... ... чек- аударуға құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек-бір тұлғаның ... ... ... ... бір ... беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек-чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі-заңды тұлғалар ... ... ... қолданылады;
жол чегі- туристік сапарларға арналған төлем құралы;
кепілдендірілген чек-банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге
кепілдендіруін ... ... ... ... ... ... ... өңдеу құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын
банктер және олардың клиенттері, ... мен ... ... ... ... ... пластикалық карточка формасында
болады. Олар екі ... ... ... ... ... ... ... бар,
клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға,
банкомат арқылы қолма-қол ақша ... ... ... мен ... ... ... төлем құралы.
Кредиттік карточка-оның элементі мен ... иесі ... ... ... ... ... мен ... үшін
төлемді жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... отандық және халықаралық түрлерін кеңінен
қолдануда. Оларға «Eurocard», «Master Card», ... ... ... т. б. ... Ақша жүйесінің қызметтері, принциптері
Ақша экономикадағы ролін өзінің ... ... ... арқылы
орындайды. Ақшаның әр қызметі тауар айырбасы процесінен ... ... ... ... ... әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір жақтарын сипаттайды.
Ақшаның ... ... ... қызметтеріне мыналар
жатады:
1. құн өлшемі және баға ... ... ... ... ... ... ... және қор жинау құралы;
5. дүниежүзілік ақша;
Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық тауарлардың ... Ақша құн ... ... ... ... ... ... салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеу үшін тауарлар дүниесіне
материал беру» қызметін атқарады. Бірақ та тауарларды ... ... ... ... ... ... қоғамдық қажетті еңбек олардың ... ... ... ... ... тауарлар қоғамдық еңбек өнімдері,
сондықтан олардың құнын өзіндік құны бар ... ... ... және ... ... ... ақшамен бейнеленуі оның бағасы деп аталады. Баға
тауарды өндіруге және сатуға қажетті ... ... ... ... елде ... ... ... қабылданған және тауарлар бағасын өлшеуге
қызмет ететін металдың (алтын) баға белгілеу процесіндегі ақша ... ... саны баға ... деп аталады.
Бағалардың негізінде және олардың қозғалысында құн заңы жатыр.
Ақшаның құн өлшемі қызметі мен баға ... ... ... ... өлшемі бұл мемлекетке тәуелсіз ақшаның экономикалық қызметін
сипаттайды.Құн ... ... құн ... ... анықталады. Баға
масштабы бұл мемлекетке тәуелді, бірақ тауардың құнын ... үшін ... оның ... ... үшін ... ... Баға ... нарық заңына,
яғни сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді.Сөйтіп баға масштабы
арқылы ойша ... ... ... ... ақша ... нарықтық бағаға айналды.
Бүгінгі таңда тауарлар ... ... ... ... ... ... ... бұл қызметін алтынның орнында
жүретін оның құндық ... ... ... және ... ақша ... ... ақшалардың меншікті құны болмайтындықтан да, оларды толық
бағалы емес ақшалар деп ... ... олар ... ... ... бірақ өлшеуге қатынасады.
Айналыс құралы қызметінде ақша ... ... ... рөл ... ... ... мынадай процестерді қамтиды: тауар
сату, яғни оның ақшаға айналуы жәнетауарды сатып алу, яғни ... ... Бұл ... ... формулада мынадаай түрде беруге болады: Т
(ТАУАР)-А(АҚША)-Т(ТАУАР).
Ақша айналысының тауар айналысынан айырмашылығы ақша ... ... ... ... өзі ... ... ... отырады.
Ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінің басты ерекшелігі, ... ... ... ... емес ... ... қағаз және несиелік
ақшалар атқарады, екіншіден, нақты және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Сонымен ақша, ... ... ... ... да ... яғни ... ... сатылатын тауарлар массасы және баға негізінде
анықталады. Ал егер айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артық болса,
онда ... ... ... жол ... ... ... ... байданысты тауарлардың тек нақты
ақшаға ғана ... ... ... әр ... ... өндіру кезеңі
мен айналыс мерзімінің ... ... ... ... бірқатар
тауарлардың өндірісі мен сатылуының маусымдық сипатта болуы шаруашылық
субъектісінде қосымша ... ... ... ... тауарлардың төлемін кешіктіріп сатып алу және сату, яғни
несиеге беру қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... ие: Т (ТАУАР)- М(МІНДЕТТЕМЕ), келісілген мерзімнен
кейін: М(МІНДЕТТЕМЕ)-Т(ТАУАР).
Ақшаның ... ... ... мен ... құралы қызметтері
арасында өзара айырмашылық бар. Ақша ... ... ... ... жүретін болса, төлем құралы қызметінде ақша мен тауардың бір-біріне
қарама-қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық міндеттеме арқылы өтеу, сату
және сатып алу ... ... ... ... мен ақша
арасындағы уақыттағы алшақтық кредиторға қарыз алушының ... ... ... Ақша ... ... ретінде тек қана тауар айналысына қызмет
етіп қоймай, сол сияқты ... және ... ... да ... ... барлық ақшалай төлемдерді мынадай түрде топтастыруға болады:
-тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем міндеттемелері;
-мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
-банктік ... ... және ... ... ... қарыздық
міндеттемелер;
-сақтандыру міндеттемелері;
-әкімшілік, сот алдындағы және өзге міндеттемелер.
Ақшаның төлем құралы қызметін толық бағалы емес, яғни ... ... ... ... ... ... балама ретінде, оның иесіне тауар алуды
қамтамассыз ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан
адамдар оларды жинақтауға немесе ... ... ... үшін ... ... ... ... сату және сатып алу қозғалысы ... қор ... ... ... ... емес ... атқара алмайды, себебі
оларды, меншікті құны жоқ. Бұл қызметті атқару қашаннан алтынға ... ... ... ... ... бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі формада жүзеге асырылады десе болады:
1. ... мен ... ... және ... ... сол ... басқа шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары ... ... ... ... ... ... ... жеке қорлану
формасында.
Сыртқы сауда байланыстары, халықаралық ... ... ... көрсету барысы дүниежүзілік ... ... ... болды. Дүниежүзілік ақшалар жалпыға ортақ ... ... ... ... ... ... және ... ортақ қоғамдық байлықтың
материалдану құралы ... ... ... ... ... ... ақшалар халықаралық байланыстардағы есеп айырысуларда
қолданылады.Халықаралық сатып алынатын құрал ретінде ... ... ... ... ақшамен төленетін тауарлар және көрсетілетін
қызметтер айырбасындағы тепе-теңдік бұзылған ... ... ... ... ... ... ... ретінде дүниежүзілік ақшалар бір елдің екінші
бір елге заим немесе субсидиялар беруі барысында қызмет ... де ... ... ... ... ұлттық
ақша бірлігі формасында қызмет ететін болса,ал елімізден тысқары жерде, ... өз ... ... ... ... киімін шешеді де, өзінің бастапқы
формасы ретіндегі металл құймасына, яғни жалпылама балама тауар формасына
өтеді»,-деп ... бұл ... ... ақша ... алтын және
алтынға ауыстырылатын жекелеген елдердің ... ... ... АҚШ
доллары және ағылшын фунт стерлингі атқарған.
Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша қызметін:АҚШ-доллары,Еуропалық
Одақтың қазіргі валютасы-еуро, сол сияқты ... ... ... ... ... ... алу ... атқарады.
1999 ж. қаңтар айынан бастап, Еуропалық қауымдастық елдерінде жаңа
валюта ... ... ... ... ... бастапқыда 11 ел
қатынасқан: Германия, Франция, Люксембург, Нидерландия, Австрия, Бельгия,
Финляндия, ... ... ... және ... 1999 ... 1
қаңтарынан бастап, «Еуро» қолма-қолсыз төлемдер үшін және мемлекеттің жаңа
қағаздарын орналастыру үшін ... ... ... мен ... ... 1 қаңтарынан және 6 айдай уақыт ішінде енгізіліп, ... мүше ... ... ақша ... 2002 ж. 1 ... ... ... тоқтатты.
Ақша айналысы заңы-құн заңының айналыс ... ... ... қатынастары болатын барлық қоғамдық формацияларға тән.
Айналыстағы ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... ... ... заңы мына ... өрнектеледі:
M=P*Y/V
Ақша айналысы заңының мәні-ақшаның айналыс құралы ... үшін ... ақша ... сатылуға тиіс тауарлар бағасының
көбейтіндісін бір аттас ақша ... ... ... ... ... тек ... құралы ғана емес, сонымен бірге төлем құралы
қызметін де атқаратындықтан айналысқа қажетті ақша ... де ... ... ... азаяды. Қарыз міндеттемелерінің
бірсыпырасы қолма-қол ақшасыз есеп айырысқанда өтеледі, яғни олар ... мен ... ... ... жолымен де өтеледі. Сөйтіп,
несиенің даму дәрежесі ақша ... кері ... ... ... көп ... несиеге сатылса, айналысқа соғұрлым аз ақша ... Одан ... ... шығарылған әлдеқандай ақша мөлшері
шаруашылықтың және халықтың тұрақты ақша ... ... ... ... ... ... ... кем
ақша жиыны жүруінің себебі төлемеушілік проблемасының болуынан. Ол кезде ... ... сан ... ... бұл ... және ... да ... үлгісінен нарықтық үлгіге өтуші мемлекеттерде кездесіп ... ... ... ... жай ақша ... ... ... Өйткені төлемеушіліктің көптеген себептері
бар: төлем тәртібінің ... ... ... әлуетті
күйретушілердің болуы, күйретушіліктің тиімді тәжірибесінің болмауы, ... ... ... ... ... ... және т. ... айналысқа қажетті ақша мөлшері өндірістің даму жағдайларына
әсер ететін көптеген ... ... ... мөлшеріне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейіне және т. б. байланысты өзгереді.Айналысқа қажетті
ақша мөлшері ақша айналысының жылдамдығына кері ... ... ... ... әсер ... ... ... даму деңгейі, егер тауардың көп бөлігі несиеге ... ... ... кем ақша ... ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
-ақша айналысы санының өсуі.
Айналысқа ақша екі ... ... ... ... ... айналымдағы банкноттар және ұсақ тиындар; банктік айналымдағы ақша
түрі, яғни банктегі шоттарға ... ... Екі ... банк жүйесінде
ақшаның бірінші түрін, яғни қолма-қол ақшаны монополиялы құқықпен орталық
банк эмиссиялайды да, ... емес ақша ... ... ... шығарады. Ақшаның екі түрі бірімен-бірі тығыз байланыста ... банк ... ... жүйесі өз қаражатын қолма-қол ақша
түрінде ... ... ... ақша ... нақты қолма-қол
банкнотқа айналады. Керісінше, ... ... жазу ... ... ... салуды қолма-қол ақшаның банктік айналымдағы ақша түріне ... ... екі ... бірлігі, олардың бір түрінің екіншісіне
ауысуы жалпы ақша жиыны құрамын анйқтауды ... ... ... ақша ... айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір мерзім аралығында және
белгілі бір күнге ақша айналымындағы сандық өзгерістерді ... ... ... ақша жиынының көлемін және оның өсу қарқынын реттейтін іс-шаралар
жүргізу үшін әр түрлі ... ... ... ... өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны құрамын анықтау үшін
негізгі ақша агрегаттарының төмендегі жиынтығын пайдаланады:
М1-айналыстағы қолма-қол ақша ... ... ал ... ... ... және банктік ағымдағы шоттардағы қаражат
жатады;
М2-оған М1 агрегаты және мерзімді 4 ... ... ... ... және ... ... дары ... М2 агрегаты және арнаулы несие мекемелеріндегі жинақ
салымдары кіреді;
L-оған М3 ... және ірі ... ... ... ... ... ... келесі ақша агрегаты өзінен алдыңғылардың
барлық элементтерін өзіне біріктіріп үлкен ақша жиынын құрайды. ... ... ... ... ... ... нақты әр мемлекеттің өзіне тән ... ... ... ақша ... ... үшін -4, Швейцария мен
Германияда-3, Ұлыбританияда-5,Францияда-2 ақша агрегаты ... ... ақша ... ... төмендегі ақша
агрегаттары кіреді:
М1-айналыстағы қолма-қол ақша;
М2-құрамына М1 агрегатын және ... ... мен ... ... ... тұлғалардың күрделі
қаржыландыру қорлвры шотының, чектік және ... ... ... ... ... емес ұйымдар шоттарының қалдығын және халық пен заңды
тұлғалардың талап етіп алатын ... ... ... ... ... ... ... Ол ақша
нарыға құралдарының дамуына байланысты өзгереді.
Ақша жиыны бірнеше жолмен өсуі мүмкін:
-банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебінен;
-Орталық ... ... ... ... ... ... кемшілігін жабу үшін Орталық банктің
үкіметке несие беруімен;
-Орталық банктің асыл металдарды, шетел ... және ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктердің салым ... ... ... ... негізінде несие ақшаларын шығару).
1.3 Құқық жағдайы немесе әлемдік ... ... ... өзгеруіне айналыстағы ақша жиынының
өзгермелігімен қатар, оның ... ... да әсер ... ... жылдамдығы жалпы экономикалық факторларға: экономиканың циклмен
өркендеуіне, эконмикалық дамудың ... ... ... ... таза ... ... яғни ... айналымының құрылымына,
несиелік операциялар мен өзара есеп айырысудың дамуына, ақша ... ... және т. б. ... өзгереді.
Ақша жиыны айналымының ... ... ... ... ... ... ... жылдамдығы артса, ол жоғары жағдаяттың (конъюнктура) барлығы
және ақша қаражатын жұмсаудың шапшаңдығын ... Ақша ... ... ақша ... кері ... әсер етеді, яғни
ақша неғұрлым көп айналыс жасаса, соғырлұм ... ақша ... ... ... ... шаруашылық субъектілерінің
ақша қорын жинауға ұмтылысын және жиынының құрылымында банктердегі ұзақ
мерзімді ... ... ... Айта ... жайт, «ақша
айналысының жылдамдығы» және ... жүру ... ... ... ерекшелігі бар. Соңғысы, сөзсіз, шапшаң болуы қажет. Оны
шапшаңдататын факторларға: ... есеп ... ... ... банк ... ... техниканы және электронды ақша жүйесін енгізу жатады.
Біздің елімізде соңғы уақытқа дейін ақша ... ... ... ... ол маркстік экономикалық квази-ақша
мен қолма-қол ақшаны біріктіруге ... ... олар әр ... ... ... ... мен несиелер деген қағидасына негізделді.
Алайда ақша, инвестиция рыногы мен бағалы қағаздар ... ... ... бар. ... ... ... ақшалары мен бағалы қағаздары
есеп айырысуға жеткілікті салымшылар ... өз ... ... ... ... ... ... табыстар тауар, сатудан түскен ақша қаржылары
сияқты ... ... ... Ақша ... күндеклікті өмірде
мемлекеттің ақша саясатының нысанасы ретінде оң қызмет ... ... ақша ... мен ... ақша ... ... көрсетілген.
1-кесте
АҚШ-тағы ақша массасы және оның жылдық өсу қарқыны, млрд. доллар
|жыл |М1/М2 |М1 ... % |М2 ... % ... |45.4 |141.8 |0.6 |312.3 |4.9 ... |34.4 |216.6 |5.2 |628.2 |6.6 ... |25.4 |414.8 |6.6 |1631.4 |8.9 ... |24.6 |441.8 |6.5 |1794.4 |10.0 ... |24.6 |480.8 |8.8 |1954.9 |8.9 ... |24.1 |528.02 |9.8 |2188.8 |12.0 ... |23.5 |558.5 |5.8 |2371.7 |8.4 ... |23.4 |626.3 |12.1 |2654.1 |8.1 ... ... ... ... жылдар арасында ақша массасының
едәуір өскенін көрсетеді. Осы кезде М1 ... 44 ... ал М2 ... ... артқан, демек квази-ақшалардың өсу қарқыны қолма-қол ақшалардан
әлдеқайда жоғары ... ... ... тез ... ... ... процесс қалай жүреді? Бұл ... ... ... ... ... тыс ақша ... өсуі ... несие беруін кеңейтуі есебінен жүреді. Банктер жаңа ақшалар
шығарады, ол ... беру ... ... және ... ақша ... ол банкке бұрын алған ... ... ... байқалады.
Банктің жаңа ақша жасау процесін кеңірек мына мысалдан көруге болады.Нью-
Йорктегі «нэйшнл сити банктің» 100000 дана ... бар ... ... ... қор ретінде сақтауы тиіс, оны ағымдағы шығындары үшін пайдаланылуына
болады, бірақ ол ... ... ... ... үшін ... ... ең аз ... АҚШ-та заң бойынша тағайындалады және ол шешуші-
реттеуші роль ... ... ... үлесі 3- тен 20%-ке дейін болады).
Егер резерв дәрежесі 10% болса, «Нэйшнл сити банк» клиенттерге ... ... ... ... ал 10000 ... ... ... қалады. Қарыз
бергенде банк соманы ағымдағы есепке аударады, оны клиент кез ... ... ... ... ... Банк әрекетінің нәтижесі
90000 доллар көлеміндегі жаңа ақшалардың пайда болуынан ... ... ... аудару немесе қолма-қол беру арқылы 90000 доллар алынып,
клиентке беріледі. Резервтік ереженің мүлтіксіз орындалуын ... ... ... ... жүйесі) қадағалап отырады.Сонымен қатар қарыз
мерзімі бітіп, 90000 долларды клиент банкке ... ... ... ... ... ... де ескеру керек. Банк жүйесінен тыс ... ақша ... ... ... алады. Алайда жаңа ақша жасау процесі
мұнымен аяқталмайды. Осы бағытта «Нэшнлсити банкісі» депозитіндегі алғашқы
ақшаның ... ең ... ... ... ... жаңа ... ... әкеледі.Айталық «Нэшнлсити банктің» 90000 доллар алған
клиенттері бұл ақшаларды ... және ... ... әртүрлі нақты
адамдарға төлейді, Ал ола ... ... ... ... ... ... ... Банктегі депозиттердің өсуі оған жаңа қарыздар
беруіне жағдай жасайды.Сонымен қатар резервке ... ... ... ... (90000 доллар). Демек 81000 доллар көлемінде жаңа ... ал ... ақша ... өсуі (екі банк ... ... 171000 ... ... кезеңде төлем ретінде 81000 доллар алған кісілер тағы ... ... ... банк ... ... ал енді ... қарыздың
көлемін 72,9 мың долларға ұлғайтады (81000 доллар резерв қолында қалады деп
есептегенде). Ал бұл ... ... жаңа ақша ... 243,9 мың ... ... ... ... қорытындыға келеді: банктердің жаңа
ақша жасау процесі жалғаса ... ... ... ... ... бұл процесс
банктің депозиттер ұлғаюының мультипликациондық ьәсерін сипаттайды және оны
резервтік талапты ескере отырып есептейді.
Банктік депозиттердің ұлғаю ... мың ... мың ... мың ... мың ... ... Оның маңызы, түрлері мен құрылымы
Биржа (латынша bursa-әмиян деген сөз) нарықты ұйымдастыру, бақылау ... түрі ... ... ... ... деп ... ... көтерме сауда нарығын немесе
валюталарды, бағалы қағаздарды және жұмыс күшін сатып алу ... ... ... ... ... ... ... қор (валюта), еңбек
биржаларына бөлінеді.
Тауар ... ... мен ... ... яғни
шикізаттар, құралдар, астық, металл және т. б. ұйымдасқан ... ... ... деп ... ... ... әмбебап биржалар деп аталады.
Биржада сатып алу-сату тікелей жүзеге ... онда ... ... негізінде бағалар белгіленіп,сауда мәліметтері мен ... ... деп ... ... ... айтады, онда бағаларды
белгілеу арқылы бағалы қағаздарды сатып алу-сату туралы мәмілелер жасалады.
Бағалы қағаздарды саудалау аукциондағы сату ... ... ... онда оларды ең жоғары бағаны ұсынған сатып алады.
Валюта биржасында көп мөлшерде валюталарды ... ... ... биржалары қор биржаларының құрамында болуы мүмкін. Қор
биржаларында нарықтық баға, яғни ... ... ... ... ... ... ... күшін сатып алу-сату
процестерін ұйымдастыруға ... Олар ... ... ... ... делдалдық жасацды. Еңбек биржаларының қызметтері:
жұмыссыздарды есепке алу және кәсіпорындардағы бос ... ... ... ... ... ... мамандығын
жетілдіру мен қайта даярлауды ұйымдасьыру.
Биржалар мемлекеттік және жеке ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың, валюталардың, бағалы қағаздардың
құнынан алынатын процент есебінен, құрылтай ... мен ... ... ... кірістерден құралады.
Биржа практикасында біанеше мәмілелердің типтері жасалады.
1. ... ... ... ... деп ... сай ... тауарлар мен оларды жөнелту (жеткізу) мерзімі көрсетілген,
нақты ... ... ... ... Фьючерстік (ағылшынның future- болашақ) мәміле деп ... ... ... жоқ, ... ... жасалған мәмілені айтады.Шын
мәнінде болашақтағы тауар емес, тауарға деген құқық сатылады.
3. Опцион ... option- ... ... деп ... ... ... бойынша бағалы қағаздарады сатып алу құқығын беретін ... ... ... ... ... ауысады, оның иелері ондағы көрсетілген
тауарлар бағалы ... ... ... ... ... алып сатарлық
табысты иемденеді.
4.Хеджерлеу( ағылшында hedge-қоршау, сақтандыру)-деп бағаның ... ... ... ... ... ... қамтамассыз ету
мақсатында жасалған мәмілені айтады.Хеджерлеудің мәні, бір мезгілде екі
мәміле жасалады: тауарларды ... ... ... ... мәміле және
осындай тауарларды алдын-ала келіскен мерзімде сату туралы кері мәміле
жасалады.
Мұндай мақсат, ... ... ... (жөнелту) кезінде бағаның
көтерілуі салдарынан пайда болған шығындардың (залалдардың) орнын алдын-ала
келіскен мерзімде ... ... ... ... және ... ... кезінде бағаның төмендеуі салдарынан пайда болған шығындардың
(залалдардың) орнын тауарларды алдын-ала келіскен ... сату ... ... ... ... ... ... дилер
«өгіз» және «аю» болып табылады.
1. Брокер (ағылшынша ... ... ... деп ... ... ... беруші) мүдделерін қорғап және
олардың тапсырыстарын орындайтын сатушылар мен сатып алушылар ... ... ... өз ... ... ... мәміленің
барлық түрлерін; яғни форвардтық, ... ... және ... ... адамдар, брокерлік кеңселер және дербес брокерлік
фирмалар делдалдық іспен ... ... ... ... makler) деп ... мүшелері арасындағы мәмілелерді
тіркеп және осы қызметі үшін сыйлық ақы куртажды ... ... ... ... ... көп ... өздері мәмілелерді жасауға
делдалдық жасайтын биржада қызмет етеді.
3. Дилер (ағылшынша dialer) деп өз ... ... және ... ... қағаздарды өздері сатумен айналысатын жеке және заңды тұлғаларды
айтады. Дилер ... ... алу мен сату ... ... ... ... «Өгіз» деп тауар бағасын көтеруге қызмет ететін саудаға қатысушыны
айтады: ол ... ... ... сату ... ... сатып алады.
5.«Аю» деп тауарлар бағаларын төмендетуге қызмет ететін саудаға қатысушыны
айтады.
Биржаның барлық түрлері, бір ... ... ... ... ал ... жағынан, дербес кәсіпкерлік қызмет түріне
жатады.
II. Қазақстан Республикасы
2.1 ҚР ұлттық ... ...... ... ... ... дейінгі Қазақстанда жүргізілген 1895-1897 жж. Ақша ... ... ... ... бар ... ... жүйесі енгізілді.
Айналыста алтын, күміс және мыс ... ... ... ақша белгілеріне
92% алтынмен қамтамасыз етілген Мемлекеттік банктің несиелік ... ... ... ... ... ... ... айналыс
құралдары құрады, сондықтан да оларға деген халықтың сенімі болды.
1917 ж. жазда Уақытша үкімет 20 және 40 ... ақша ... олар ... ... ... этикеткаларға ұқсас, бұны халық
арасында «керенки» деп атады. Несиелік ақшалар мен ... ... ... айналысқа суррогаттың әр түрін енгізді: мемлекеттік
қазынаның ... ... ... займ ... ... жабу ... үкімет ірі купюрада қағаз
ақшаларды шығарды. Ұсақ ақшалар рщлін чектар, бондар, маркалар және басқа
да ... ... ... ... ақша ... ... ... Қазақстанға да өзіндік ықпалы болды.Қазан революциясынан
кейін ақша айналысының жағдайы біашаманашарлай түсті. Үш жыл ... ... ... қағаз ақшаларының массасы 48 есеге дейін өсіп кетті. Ақша
10000 есеге ... ... 1919 ж. ... рет ... мемлекеттік
билеттер, кейіннен РСФСР-дің есеп айырысу белгілері айналысқа шығарылды.
Түркістанда, Солтүстік Кавказда, Кавказда, Қиыр Шығыста және басқа ... ақша ... ... ... ... Ақша ... сан алуан
түрлі болды. Жергілікті ақша белгілері Жетісуда, ... ... ... шығарылды. Жетісулық несиелік билеттер Мемлекеттік банкте апиынмен
сақталған және Жетісу ... ... ... қамтамасыз етілді. Бұл
туралы несиелік билеттің бір ... ... жазу ... ... тәжірибеде мұндай жағдайла болған ... ... ... ... ... бағалы дәрілік шикізаттың 275 пуды болды,
олар ... ... ... ... ... ... ... жағдайды нығайта
алмады. «верненск рублі» күн сайын құнсыздана бастады.
Азамат соғысы мен шетел интервенциясы жағдайында интервенттер,
шетелдіктер және ақ ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі болды және олар тезірек құнсызданады.
Ақшаның қатты ... ... ... ... мен ... айналыстан шығарылуы болып табылады. 1920 ... ... ... паегін» ақысыз беру басталды.Келесі жылдары пәтерақы
және коммуналдық қызметтер үшін төлем төлеу ... ... ... киім ... ... ... ... ақшасыз, яғни
кездейсоқ айырбас эквивалент (мысалы, етік жұбы 30 фунт крупаға немесе ... қара ұнға ... 3 фунт ... және т. б.) түрінде жүзеге асыралды.
1921 жылы наурызда болған РКП(б)-ның Xсъезінде жаңа экономикалық
саясат (ЖЭС) ... ... өнім ... мемлекетке төлегеннен
кейін, артық өнімдерін базарға сатуға мүмкіндік туды.Қала мен ауыл ... ... дами ... ... ... саудаға және ұсақ
өнеркәсіпке араласуына жол берілді.
Біртіндеп еңбекақыны ақшамен төлеу қалпына келтірілді. Егер, 1921
жылы көктемінде ... ... ... ... тек 10% ... онда 1923 ... тоқсанда, ол-80%-дан астамын құрады.Бұл ақша реформасының арқасында
ғана мүмкін болды.
1921 жылы ... ... ... ... ... Мемлекеттік банкі ұйымдастырылып, ол ... ... ... ... саналды. Мемлекеттік банктің басты міндеті ақша
реформасын жүргізуге дайындық жасау болды.
Ақша ... ... ... ... ... нәтижесіндегі шаруашылық жағдайдың біршама жақсаруы: әр түрлі
өнеркәсіп салаларындағы өнімдер көлемінің ... ... ... артуы,
ауыл шаруашылығының басты өнімдерінің өсуі ... ... ... артуы жатады.
Тауар шаруашылығындағы ақша айналысының бірқалыпты болуының
екінші алғышарты- бұл ақшаның алтынмен қамтамасыз ... ... ... ... ... Мемлекеттік банктің алтын валюта резерві 6,7
млн.-нан 31 млн. рубльге дейін өсті. 1922 жылы ... ... ... ... ... ... иеленуге рұқсат берілді, оған дейін халық оларды
мемлекетке тапсыруға ... ... ... ... ... ... ... сатып алу мен сатуды Мемлекеттік банктің өзі ғана
жүргізуге монополиялық құқығы болды.
Ақша айналысын қалыпқа ... ... бір ... 1922 ... ақша белгілерін шығару жатты. Мұндағы 1 рубль бұрын шығарылған
10000 рубльге теңесті. Ақшаларды қайта есептеу ... төрт ... ... ... ... ... жүргізілді.
1922 жылы 1 мамырынан бастап, барлық есептесулер жаңа ақшалармен
жүзеге асты.Айналыстағы ескі ақша белгілерін 1923 жылы 1 ... ... ... рет ... ... 1923 жылғы үлгідегі 1 рубль
1922 жылы 100 рубльге немесе бұрынғы ... ақша ... 1 ... ... ... алуды оңайлатты, ақша айналысын
бір қалыпқа келтіру жөніндегі ... ... ... де рубльді
тұрақтандыру мүмкін болмады. Мемлекеттік бюджеттің ... ... ... ... шығарыла бергендіктен де олар тезірек құнсыздануға
ұшырады.
Ақша реформасы екі кезеңде жүргізілді. 1922 жылы 25 шілде ... ... ... ... Мембанкке 1, 2, 3, 5, 10, 25 және ... ... ... билеттерді шығару туралы құқық берілді. Бір
червонец соғысқа дейінгі алтын монетадағы (7,74234 г. ... 10 ... ... ... ... ... және тауармен
қамтамасыз етілген қарыздар беру арқылы ... ... Бұл ... ... ... ... ... мүмкіндік
берді.
Червонецтерді эмиссиялаудың несиелік сипаты олардың қарызды өтеу
барысында банкке ... ... ... ... мен ... ... ... да червонецтер эмиссия сомасынан 25%
алтынмен және шетел валютасымен қамтамасыз етілді. Банктік билеттер алтынға
айырбасталмады, ... банк ... ... рубльдегі бағамының
сақталуын бақылып отырды. Кеңес мемлекетінің ... ... ... ғана тұрақты валюта болып табылады.
Сауда-саттықтың және ... ... ... қарай
червонецтер де айналыста қолданыла бастады. Олар ... ... ... ... ... 1.04.1923 жыл-15%, 1.07.1923 ... ... ... құрады. Кәсіпорындар арасындағы барлық ақшалай ... ... ... мен шығыстары және басқа да төлемдер
червонцтермен бейнелене бастады.
Чераонцтер ірі ақша болғандытан да олар ... ... ... ... ... ... ақша белгілері өздерінің ұсақ құндылығына
қарамай, олар ұсақ бөлшек сауда және ... ... ... ете ... ... елде екі валютаның қосарлы айналысынының жүйесі қалыптасты:
Мембанктің несиелеу барысында шығарған червонецтері және ... ... ... ... жабу ... шығарған кеңес ақшасының
белгілері.
Екі валютаның қосарлы айналысы ... пен ... ... ... әсер ... ... ... түрінде есептелгенімен кеңестік
ақшалық белгілерінде берілді. Шаруалар өздерінің өнімдерін ... ... ... сатқылары келмеді.
1.05.1924 жылы айналыстағы ақша массасы астрономиялық санға-
762,3 квадрильон рубльге (квадрильон-бұл он бес нөлі бар ақша ... Бұл ақша ... ... құны ... 15,2 млн. ... ақша ... ... қарқыны орташа және ұсақ
купьюрадағы ақшалардың жетіспеушілігіне ... ... ... ұсақ ... әр ... ... әсіресе тұрақты ... ... ... ақша ... ... шаруаларға үлкен зиян
әкелді.Червонецтер қаланың валютасы болды, іс жүзінде олар ... Ауыл ... ... тауарлығы төмендей бастады. Мұның
бәрі ақша реформасын тезірек аяқтауды ... ... ... деген өзіндік
экономикалық алғышарттары болды: бюджет тапшылығы 15%-ға дейін қысқарды,
өндіріс пен ... ... өсуі ... ... қоры ... ... 10,9 млн. ... 1.02.1924 жылы 153,6 рубльге млн. дейін). Бірақ
алтын қорының сомасы ... ... ... ... ... ... ... алғанда 9%-ға жуығын құрады.
5.02.1924 жыл Орталық атқару комитеті (ОАК-ЦИК) және ... ... ... ... ... ақша ... Айналысқа 1, 3 және 5 рубльдегі қазыналық билеттер шығарылды,
мұндағы 10 қазыналық рубльдің құны 1 ... ... ... ... ... тоқтатылды. Олардың қаржы Халық Комиссариятының қорында
болған қоры ... ... ... бастап 10, 15, 20 және 50 тиындық
күміс ... және 1, 2, 3 және 5 ... ... ... ... ... бастап айналыстағы ақшаның кеңестік белгілерін нақты бағаммен сатып
алу басталды, 1 рубльдік қазыналық билет 50000 рубльге ... ... ... ... айналыстағы червонецтер сомасының ... тиіс ... жылы ... ... ... ... Сокольников
(Бриллиант) 1922-1924 жж. ақша реформасын ұйымдастырушы және ... 1921 жылы ... ... ... ол ... ... комиссариатын
басқарған болатын. Оның жетекшілігімен бөлінген қаржы-несие жүйесі қалпына
келтірілді. Не бары үш жыл ... 1924 ... ... ... ... ... Бұл ... ақша белгілерінің эмиссиясын қысқартып,
тұрақты червонецтерге өтуге мүмкіндік жасады.Ол 1922 жылдың ... ... ... ... ... өрлеуінің қажетті шарты деп
дәлелдеді. Осы уақыттарда көптеген шаруашылық иелері, ... ... ... ... ... бірінші кезектегі мемлекеттік
қажеттілікке қайта бөлудің мүмкін болар тәсілі деп санады. Бұл ... ... Г.Я. ... ... ... ... ақша ... және төлем құралы болып табылмай, сондай-ақ құн ... ... ... ... ... деп ... Соңғы екі қызметті құнсыз
кеңестік ақша бірліктері атқара алмайды. Қорлану құралы ... ... ... ... ... ... ... талап етті. Ол
бюджеттік эмиссиялауға негізделген гиперинфляцияның барлық ақша ... ... ... ... болатын.қаншалықты сыртқы сауданың
дамуы ішкі айналымдағы ақшалар мен дүниежүзілік нарықтағы ақшалар арасында
тұрақты қатынастың болуын талап ететіндіктен де, ... ... ... тұрақты бағамы болуы қажет. Алтынға валютаның еркін ауыстырылуын
жақтаушы ретінде ғана емес, сонымен қатар Г.Я.Сокольников алтын ... ... деп ... Алтын қорының үш ролі болды:
1. Халықаралық есеп айырысуларда резервтік қор ретінде;
2. Ішкі нарықта ... ... ... ... ... шетел
валютасымен бірге ішкі нарықтан сатып алып отырды);
3. көзге көрінбейтін жағдайларға арналған сақтандыру резерві;
Червонец тарихқа «алтын» деген атпен кірді, бұл ... оның ... он ... ... ... ... ... қатысы болғандықтан
емес.
Мембанк валюталық бағамды өзгеріссіз (1 ... тең 1 ... ... ... ... «еркін нарықта» алтынды және шетел
валютасын сатып және сатып алып ... ... ... ... және
шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныс қатынасына араласуын валюталық
интервнция деп атай отырып, ол өз ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, червонецтер кеден баждарын төлеуге де қабылданды.
Червонецке тұрақты бағамда валюта алу мүмкіндігі, ... ... ... қамтамасыз етілуі, оған деген «сенімді» арттырып
қоймай, оның ... ... ... ... ... жылы ... ақша ... 45%-н құрады. Ең басты червонецтер тұрақты қорлану
құралы болып табылды. Валюталық нарыққа ... және ... ... ... ... жж. ақша ... көптеген адамдар құнсыз қағаз
ақшалардың орнына мыс монеталардың келуі таңғажайып нәрсе деп баға ... ... ... ақша ... ... ... Ұлы Отан ... тұрақты ақша жүйесімен қадам басуға
мүмкіндік жасады.
1947 жылғы ақша реформасы
Ұлы Отан соғысы елге- 679 млрд. ... ... ... оның ішінде
әскери шығындар 551,1 млрд. рубльді құрады.
Өндіріс пен халық тұтынатын тауарлардың ... ... аяқ ... ... ... ... ... Осы уақыт ішінде әскери
шығыстар өсе бастады. Оларды жабу мақсатында халықтан ... ... қоса ... ... баласыз адамдарға салық, шағын жанұялыларға
салық және ... ... ... ... ... ... ... займдарға ерікті түрде жазылу және әскери техникаларды
құрауға ерікті ... беру ... ... ... ... барлығы 270 млрд. рубль немесе мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жабылды. Өндіріс көлемінің
қысқаруымен айналыста ақша массасы жоғарылады. Бұл ... ... ... ... әкелді. Мемлекеттік сауданың тұтыну
заттарына соғысқа дейінгі ... ... ... ... тұтынатын
тауарларды сатуда карточкалық жүйе арқылы қол жеткізді. Рубльдің сатып алу
қаьілеттігі төмендей берді.
Соғыстың зардаптарын жою үшін ... ... ... және оның ... алу қабілеттігін көтеру қажет болды.
Өнеркәсіпте және ауыл ... ... ... ... ... мемлекеттік кірістердің көбеюі ақша реформасын жүргізуге (КСРО
Кеңес министрлігімен БКП(б) ОК қаулысына сәйкес 1947 жылы 14 ... ... ... ... және ... пен ... тауарларына
карточкаларды алып тастау туралы») ... ... жаңа ... 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 ... ... ... Қолма-
қол ақшалар ескі ақшаларға 1:10 қатынаста айырбасталынды. Бұндай жолмен
айналыста ақша массасы 10 ... ... ... жасанды ақшалардан
құтылды. Халықтың жинақ кассаларындағы 3000 рубльге дейінгі ... ... ... жоқ, ... 10000 ... дейін 3:2 жеңілдік
арақатынаспен, 10000 жоғары 2:3 ... ... ... мен ... ақша ... ... ... кәсіпорындардың және несиелік мекемелердің шоттарындағы ... ... ... 5:4 ... ... Ақшаның
айырбасталуы қысқа мерзімде 15-20 желтоқсан аралығында жүзеге асырылды. Ол
арнайы ... ... ... жүрді. Бұрынырақ ... ... ... ... ... және айналыста номиналы
бойынша қала ... ... ... ... үшін ... бұрынғы
мөлшерде жаңа ақшамен төленді.
Реформаның басты элементтерінің бірі бұрынғы шығарылған мемлекеттік
займдарды 1948 жылы ... ... ... ... болды. Барлық
бұрынғы займдағы облигациялар 3:1 арақатынасымен айырбасталды.
Ақша реформасын жүргізумен қатар, барлық азық-түлік және өнеркәсіп
тауарларына ... ... жүйе ... ... және карточкалық
жүйемен салыстырғандағы нанның бағасы 10-12% төмендеді
Еркін мемлекеттік сауданың ықпалымен колхоз нарықтарындағы бағалар
төмендеді. 1948 жылы ... ... ... ... алу күші 1947 ... ... салыстырғанда 41%-ға өсті.
1947 ж. ақша реформасы ақша жүйесінің түбірімен қайта құрылуын
білдірген жоқ. Оны ... ... де, ... ... ... ақша
айналысының құрылымы сақталды. Бұның сәл ... сол, ... ... ... ... ... түрінде шығарылатын болды.
Реформа ақша жүйесін нығайта отырып, ... ... ... ... Бұл ... өз ... ... рет төлем қабілеті бар
сұраныс пен тұтыну саласында ұсыныс арасындағы тепе-теңдікті ... ... ... бұл елуінші жылдардың басында –ақ ... ... ... ойланбаған саясатының әсерінен бұзылды.
Рубль бағамының жоғарлауы және оны 1950 жылы ... ... ж. ақша ... кейін алғашқы жылдары экономиканың
дамуындағы қол жеткізген жетістіктержәне карточка ... ... ... ... ... ... ... азық-түліктердің көбеюіне
жол берді. Жыл сайын бөлшек сауда ... ... ... ... 1948 ж. көктемінен 1954 ж. дуйін жүргізілді. Бұл уақыт ішінде азық-
тілік тауарларының ... 2,6 есе, ... ... ... 1,9 ... ... де, ... төмендеуі халықтың төлем қабілетінің сұранысы,
өндірістің әсіресе ауыл шаруашылығы өндірісінің мүмкіндіктерінен ... ... ақша ... ... тежеу мақсатында халықтың жұмыс
жасайтын барлық категорияларының жалақыларынан «халық шаруашылығын қалпына
келтіруге және ... ... ... займдарды төлеуге 10%
ұсталып отырды.
Үкімет рубльдің бағамын шетел валюталарына қатысты көтеру ... ... ... ... ... ... Оған дейін рубльдің шетел
валюталарына қатысты бағамы алтын ... ... ... да бір ... бар және ... айырбасталатын шетел валютасының базасында
белгіленіп келді.
Бастапқы кездері рубльдің ... ... үшін база ... ... қабылданған болатын, себебі, Франция валютасының тұрақты
алтындық құрамы болы, ал доллар және функт ... ... олар ... ... ... Бірақ 1936 ж. француз франкі ... ... оның ... ... түсіп кетті. 1937 ж. рубльдің
бағамын АҚШ ... ... ... енгізіліп,1 доллар=5 рубль 30 тиын
болды.
1950 ж. 1 наурыздан бастар ... ... ... ... г. Таза ... белгіледі. Осы бекітілген алтындық құрамына
байланысты рубльдің шетел валюталарына ... ... ... ... 5 ... 30 ... ... 1 доллар үшін 4 рубль болып жаңа бағам
белгіленді. Ағылшын фунт стеалингіне қатысты алғанда- бұрынғы 14 ... ... ... 11 рубль 20 тиын бекітілді. Соған сәйкес басқа да шнтнл
валюталарына ... ... ... ... бағамдарының кейінгі
өзгерістері болған ... КСРО ... ... ... ... тиіс
болды. Шетел валютасына қатысты рубль бағамының жоғарлауының зормаңызы бар.
Рубльдің ... ... ... құрамы оны халықаралық есеп
айырысуларды ... ... ж. ... бағамын алтын базасына өткізгеннен кейін он жылдың ішінде
(1950-1960 жж.) ... ақша ... ... ... ... ... өндіріс, ұлттық табыс көлемі және т. б. шамадан тыс өсті.Экономикалық
қызметтердің ... ... ... ... және
триллиондармен бейнеленді. Осындай үлкен сомалардағы шоттармен ... ... ... ... және ... ... ... қиындатып
жіберді.Баға масштабы өте ұсақ болып қалды. Сондықтан да үкімет баға
масштабын 10 ... ... ... ... ... ... және
айналыстағы ақшаларды жаңаға айырбастау туралы шешім қабылдады.
1961 ж. қаңтарынан бастап, айналысқа жаңа үлгідегі ... ... ... 1, 3, 5 ... ... емн 10, 25, 50 және ... ... банк билеттері, сондай-ақ 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 және
50 тиындық монеталар.Ескі үлгідегі ақша ... және ... ... 1:10 ... ... 1, 2, 3, 5 ... монеталар
айырбастауға жатпағандықтан, айналыста номинал бойынша қала берді.
Айырбас 3 ай ... 1961 ж. 1 ... ... 1 сәуір аралығында
ешқандайда айналыста ескі және жаңа ... ... ... ... ... 1:10 арақатынасымен жүргізілді. Сонымен бірге ... ... мен ... ... жалақы тарифтері, зейнетақы
мөлшері, степендия, барлық төлемдік міндеттемелер, келісім-шарттар және т.
б. жүргізілді.
Баға ... ... ... ... алтындық құрамын
көтерді және оның шетел валюталарына деген бағамын жоғарлату ... ... ж. 1 ... бастап, рубльдің алтындық құрамы 0,222168 г. Орнына
0,987412 г. Етіліп қайта белгіленді.
Рубльдің жаңа ... ... ... ... ... ... бағасын тауарлар бағасымен теңестіріп, мемлекеттік бюджет пен
сыртқы сауда арасындағы ... ... ... қалыпқа келтірді.
1964 ж. Экономикалық ынтымақтастықтың халықаралық банкінің
құрылуымен байланысты, 1991 ж. дейін Экономикалық өзара ... ... ... ... көп ... ... есеп ... үшін қолданылатын
ақша бірлігі-аудармалы рубль енгізілді.
Қазақстан республикасының 1993 жылғы ақша реформасы
Бір адамның ауыстыратын ақшасынаң ең жоғары ... 1000 ... Ал ... 200 рубльден аспайтын мөлшерде ... ... ... лимиттен жоғары сомада ақшасы бар адамдарға
табыс көздері туралы декларациямен арнайы комиссияға бару ... ... ж. 23 ... ... бір ... салымдарды беруге де шек
қою енгізілді. Салымдарды тек қана жинақ ... ... ... ... айына 500 рубльден аспайтын сомада бере отырып, ол туралы
төлқұжаттарына белгі қойылды.
«Павловск» ... ... ... 8 ... ... алынып
тасталып, оның иелік ету заңдылығы дәлелденбеген болатын.
Бірақ бұл шара рубльдің сатып алу ... ... ... ... ... ... ... өсуінде байқалды.
Қайта құру жағдайында өндірістің құлдырауымен бірге айналыстағы
ақша ... өсуі ... ... ... мен азық-түліктер көбіне
шетелден сатып алынды. Бұл үшін ... ... 1,63 ... ... ... сатудан түсірді: 1989 ж.- 300 т., 1990ж.- 234 т.
1990 ж. нақты ақшаның эмиссиясы 25 млрд. ... ... бұл ... жж. қоса ... ... ... ... ақша массасы бос тұтыну
нарығына сәйкес келмеді.
1991 ж. ... «1961 ... 50 және 100 ... ... ... КСРО ... ... ретінде қабылдауды және олардың
айырбастау тәртібін тоқтату мен азаматтардың салымдарынан ... ... ... ... ... жарлығы мен КСРО Министрлер Кабинетінің
қаулысы қабылданды. Айналысқа 1991 ж. ... жаңа ... ... ... ескі ... жаңа ... ... не бары үш күн
берілді.
КСРО ыдыраған соң кеңес валютасы-рубль бірінші кезеңде, ТМД-ға
кірмейтін ... қоса ... ... ... аумағында айналыста
жүре берді. Әр түрлі себептерге байланысты, ең ... жаңа ... ... ... сондай-ақ тез қалыптасып үлгерген заңдармен
экономиканың социалистік директивті үлгісінен нарыққа өтуі ... ... ... валютаны сақтау аумағы сәтсіз үзілді.
КСРО ыдыраған соң ... ... ... өте ... және ... ... мемлекеттерінің меншікті ұлттық валюталарын
енгізілуімен аяқталды.
КСРО республикаларының егемендігі жариялағаннан кейін ... ... ... ... ... түрде орталық банктер ролін атқара
бастады. Мұндай салдардың біріне несиелік ... ... ... ... 1992 ж. маусымда несие беру көмегімен кәсіпорындардың
міндеттемелері бойынша өзара есеп ... ... Бұл ... ... көптегн орталық банктері қайталады. Ресей қолма-қол ... ... ... де ... ... бұрынғы
республикалары өздерінің ішкі тұтыну нарығын басқа республикалардың сатып
алушыларынан «қорғау» мақсатында өздерінің валюталарын ... ... ... ... ... Литва, Латвияда және Әзірбайжанда
болды. 1992 ж. ... ... ... банктердің корреспонденттік
шоттарындағы ақша қаражаттар ... және ... мен ... ... ... ... ... екі жақты өзара усуп айырысу
талабын ескере отырып, енгізілгенде ғана бұл іс ... ... ... ... ... ... ... қадам-меншікті валюталардың
шығарылуы екені, осы бастан белгілі ... ... 1992 ж. ... ... 1992 ж. ... ... 1992 ж. ... Украина мен
Беларусь мемлекеттері өз ұлттық валюталарын енгізе бастады. 1993 ж. мамырда
Қырғыстан, тамызда Грузия ұлттық валюталарын ... Бұл ... ... ... ... (1995 ж. ... ... Түркіменстан,
Өзбекстан, Армения, Молдава және Қазақстан (1993 ж. қараша) болды.Бұл елдер
тобы рубль аймағын ... ... ... 1993 ж. рубльдік банкноталарды
жаңаларына айырбастауды жүргізген соң барып ... ... ... ... ... ... аумағын қалпына келтіруге деген ұмтылысынан еш
нәтиже шықпады.
1992 ж. 9 қазанда ТМД-ның 8 мемлекеттерімен қол ... ... ... құралы ретін,де пайдаланатын мемлекеттердің ... ... мен ... ... және ... ... ... соңынан 1993
ж. қыркүйекте 6 мемлекеттің бірігуімен рубль аумағының жаңа типін құру
туралы да ... ... Бұл ... ... ... екі жақты келісім
сөздер жүргізуі тек қана ... ... ... ... ... макроэкономикалық тұрақтылыққа байланысты шараларын
жүргізуді созып жіберді.
1991 ж. Кеңес ... ... ... ... ... ... бірге «рубль аумағында» қала берді. 1992 ж. айналысқа 200,
500, 1000 рубльдік купюралар ... ... ... ... жұмысын
тоқтатқан КСРО Мемлекеттік банкі атап көрсетілді. 1992 ж. маусым айында
алғаш рет Ресейлік 5000 ... ... 10000 және 50000 ... ... ... ... және одан тысқары жерлердегі айналыста ақшаның
3 түрі: 1961-1991 жж. кеңес ақшалары, 1992 ж. ... ... (200, ... руб.) ... ... банктің шығарған ақшалары, 1993 ... ... ... ... ... жүрді.
1993 ж. 23 шілдесінде Ресейдің Орталық банкі ... жж. ... ... ... 1992 ж. 5000 және 10000 ... алу ... хабарлады. Бастапқыда олардың айырбасына 1 ... ... 35000 ... ... ... жатты.
Қазақстан Республикасы Президертінің Жарлығымен екі күн ... ... ... 1993 ж. 1 ... ... ... ұзартылып, айырбас шегі бір
адамға жүз мыңға дейін ... ақша ... ескі ... ақшаларды ТМД елдеріне,
оның ішінде Қазақстанға қарай жаппай ығысуына жол берді.
1992 ж. 1-жартысында-ақ ... ... ... ... рубльден күдер үзіп, өз валютасын ... ... ... Жаңа ... ... ... «Хариссон» фирмасымен шарт
жасалды. Сөйтіп, 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
1993 ж. 12 ... ... ... Президенті
Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан Республикасына Ұлттық валютаны енгізу туралы»
Жарғыға қол қойды. Осы ... 1993 ж. 15 ... ... 8-ден ... ... ... Мембанкінің және 1992-1993 жж. Ресей үлгісіндегі қазыналық
және банктік билеттерді айырбастау 20 қарашада сағат 18-де ... ... ... ... салымдар мен
міндеттемелердің теңгеге айырбасы 1 теңге үшін 500 ... ... ... ... ... 19 ... асқан барлық азаматтары 100
мың ... ... ақша ... алды. Айырбас бір рет қана жүргізіліп,
ол туралы ... ... ... 100 мыңнан асатын рубльдер арнайы жеке
бет шотына аударылып, оны 6 ай мерзім ішінде пайдалануға ... ... ... ... шығу ... ... заңдылығын арнайы
құрылған комиссия тексерді. Комиссияның шешімі бойынша бұл ... ... ... ... 18 ... дейінгі аралықта халық теңгемен және
рубльмен де есеп айырыса ... ... ... тұлғалармен, сол сияқты
бөлшек сауданы жүзеге асырушы және халыққа ақылы ... ... ... ... ... ... ... шексіз, 1961-
1993 жж. 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рубльдегі ақшаларды 1993 ... ... ... ... шамасынан аспайтын сомада, 1,3
коэффицентке түзетілген ... ... ... ... ... активтер мен
пассивтер екі күн ішінде (15-16 ... ... ... ... ... және активтер мен пассивтерді қайта есептеу кезеңінде
банктер клиенттермен операциялар жүргізбеді.
Қазақстан Республикасының Ұлттвқ ... ... ... ... ... ... 70 тиын шамасында белгіледі. Келесі жылдары ол бірден өсіп
кетті. ... ... баға мен ... да ... өсуі ... ірі ақша купюраларын қажет етті. 1994 ж.
бастап 200, 500, 1000 және 2000 ... ... ... ... ж. ұсақ ... біртіндеп айналыстан шығып қалды. Олардың орнына мыс-
никельден жасалған 1, 3, 5, 10, 20 ... ... шыға ... ... Абай Құнанбайұлының 100 жылдық мерейтойының құрметіне 100
теңгелік күміс монеталар шығарылды.1995 ж. аяғында «Жібек ... ... ... ... 4 алтын монеталар шығарылды.Жалпы салмағы 57,54 г.
құрайтын жиынтығына 1, 2, 5 және 10 мың ... ... ... ... 816 ... ... ... теңгесі соңғы жылдары тұрақты төлум құралы болып
қана қоймай, еркін алмастырылатын валюталарға ... ... ... тұрақты валюталар қатарына кіреді.
Қазақстанға ұлттық валютаның ... ... әрі ... ... және ішкі ... қамтамассыз етуді талап етті.
2.2 ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ерекшеліктері
Ғалымдардың ойынша теңге атауы бізге орыс тілінен ... ... ... тілінің мәдениеті» (1971) атты ... ... ... ... ... орыс тілінен енген сөздердің
жазылуы екі бөлініп айтылады. Бір жағынан ... ... ... сот,
бәтеңке, минут, газет, сиса тәрізді ... ... ... айтылуынша
жазылатыны көрсетілсе, екінші жағынан, орыс ... ... ... ... сақталып, орыс орфографиясы бойынша, өзгертілмей
жазылады» делінген» депті.
Қазақстан ... ... ... жанынан 1997 жылы
ақша мұражайы ашылды. Осы шаңырақта әлемнің көптеген елдерінің ақша, валюта
үлгілері ... ... ... ... сахарасының Жібек жолы ... он бес ... жуық ... ... ... ... мыс, жез, алтын, күміс, қола ақшалардың ғажайып үлгілері қойылған.
Олар Атыраудан Алтайға дейінгі ... ... ... ... ... асыл ... Республикасының ұлттық валютасы-теңге. Ол 1993 жылы
15 қарашада ... ... ... да отандастарымыз жыл сайын бұл
датаны атаулы күн ретінде атап өтеді. ... ... ... ... әлемдегі көркем әрі заман талабына сай ... ... ... ... ... ... ... етілген.
«Теңге» атауы орта ғасырларды қазіргі ел аумағында өмір сүрген
бабаларымыздың ... ... тиын ... ... ... ... өз ... фабрикамыз ол кезде жоқ болғандықтан,
Англияда «Харрисон және ұлдары» фирмасының күшімен шығарылды. ... ... ... ... ... ақша ... ... мөлшердегі қорына
да әзірлеп берді. Әрі сол ерен ... үшін ... ... ... ие болды. Әрине бұрын-соңды өз ақшасы болып көрмеген жас егемен
нл үшін бұл оңай ... емес еді. ... ақша ... ... ... тиіс
дегеннен бастап, оның кескін-келбетін айқындау, сызба-суретін салу, шығару,
су белгілері мен қорғау тетіктерін орналыстыру, республикаға алып ... ... ... ... ... ... ... қалыпты қызмет атқаруын қамтамассыз ету, айырбас бағамен белгілеу
сияқты ... та ... ... ... ... ... санамалап
шығудың өзі айтуға ғана жеңіл. Болмаса ол дегеніміз-қауіпсіздікке тікелей
қатысы бар стратегиялық аса маңызды іс болатын.
Тәуелсіз мемлекетіміз ... ... ... ... жасауға Қазақстан Дизаинерлер одағының басшысы Тимур ... ... бас ... ... ... ... Ағымсалы Дүзелханов
пен Хайролла Ғабжәлелов сынды суретші-дизайнерлердің қосқан үлесі қомақты.
Тиын ақшалар сондай-ақ, ... мен ... ... де аса ... ... сол тиындарды жасау технологиясы мен қандай
металдан соғылғанының өзі ғана ... ... және ... деңгейін
таныта алады. Тиындар қазір де мемлекеттің тарихи табыстарын, мәдени
мұралары мен айтулы ... ... ... ... пен ... есте ... мақсатында кеңінен пайдаланылады.
Қазақстанның да өз тиындары бар. Алғаш валютамыз айналымға
енгенде 2, 5, 10, 20 және 50 ... ... ... Олар ... ... соң, ... деп аталатын қоспадан жасалатын 1, 3, 10,
20, 50 және 100 ... ... ... ... Абай ... 150 ... ... 50 жылдығына, Қазақстан тәуелсіздігінің 5
және10 жылдықтарына арналған ... ... ... ... ... ... пен еске алу жылы», «Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... «Нарқобыз»,
«Теңгеге 100 жыл», «Дуадақ» ... ... ... Әйтсе де
еліміздің атын бүкіл әлемге ... ... ... жолы-қауышу жолы»
сериясымен шығарылған 1000, 2500, 5000 және 10000 теңгелік таза алтыннан
жасалған ... ... ... ... қоймаспыз. Ондай монеталар
«инвестициялық алтын ақша» деп ... Әрі олар ... кез ... айырбасталады. Республикамыздыңтиын ақшаларын жасауға Д.Қасымов,
Е.Жамабаев, Н.Наурызбаев, М.Байтақов, В.Ивженко, ... ... мен ... ... ат салысып келеді. «Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасының 1995 ... ... №2115 ... ... Қазақстан Республикасының ұлттық банкі
2004 жылғы 11 ... ... ... өнер» монеталар сериясынан
номиналы 500 теңге «proof» ... ... ... ... ... шығарылуда. 2004 жылдың 7 қарашасынан бастап «Алтын бұғы»,
«Деңга» 500 теңге ... ... ... ... ... ... ... ескерткіш күміс монетасы қазақтың ... ... ... жалғастыратын 4-ші монета болып табылады. Бүгінде
Қазақстан ... ... банк ... ... қоры қалыптасқан тұрақты
даму жолындағы іргелі ел.
Міне, былтыр тұсауы кесілген ... алға ... ... ... ... Осы бір ... біздің теңгеміз де 10 жылға татырлық жолдан
өтті. ... ... ... қазір әртүрлі әңгіме бар. Мұның бәрі
теңгенің бүгінгі қауқарына қаратып айтылған сөздер. Егер ... ... ... ... ... та еді. ... тегеурінінің төмендеуінің
бірнеше себебі бар.Ең әуелгі кінарат ұлттық валютаны енгізген кезде оның
нарқын тым ... бір ... 4,5 ... ... 1 АҚШ долларын 500
теңгеге теңеуде жатыр. Алғашқы кезде ақшаның тез құлдырауы осыдан ... ... ... орын алған қайшылықтар мен кемшіліктер
алдымыздан шықты. Өндіріс орындары мен мекемелердің талабы ... ... есеп ... ... ... ... алды. Ал бұл операциялар басталған
кезде теңгенің құны он есе ... ... еді. ... министрлігінің
нұсқаулары мен ескертпелеріне ешқайсысы құлақ аспады. Біздің есебіміз
бойынша, өзара есеп ... соң ... ... өтелетін
қаржының көлемі бюджеттің ауқымынан шықпауы керек-ті. Алайда, іс ... ... ... ... өтеуге Үкіметтің шамасы жетпей
қалды. Үкіметтің соңғы кездегі ... ... ... ... инфляция қарқындары мынадай болды:
Нан бағасының босатылуына да осы жәйт ... ... ... бюджетте
ондай қауқар жоқ. Көптеген ауыл еңбеккерлері ... ... ... өсірген астығына тиісті еңбек ақысын неге ала алмай отыр? Ол ... ... ... Ауыл жинаған астығын сатып қана ақша ала алды. Банк
болса ақшаны тек несиегебереді. ... ... өте ... ... ... ... жоқ. ... ақша мен нақта ақшаның арасы жер мен көктей ... ақша ... ... ... ... пұл. Ауыл ... мұны ... ойламаймын.
Өз ұлттық валютасын енгізген ТМД елдерінің, Қазақстанның жіберген
бір ортақ кемшілігі-ақша ... ... ... есеп ... ортақ
валюта банкісін құрмағаны еді. Барлық ұлттық валюталар сонда шоғырланып,
операциялар сол арқылы өту керек еді. Іс ... олай ... Әр ... ... ... валютасының қуатына сенім артып, бұл мәселеге көңіл
бөлмеді. Соның салдарынан ТМД елдерінің ... ... бәрі ... ... ... келеді. Тіпті мұны былай қойғанда, республика көлемінде де
теңге енгізілгенде ол бір банк арқылы өтуі керек еді. Банк ... ... ... өтуі тиіс-тұғын. Теңге тізгінінің бос ... тағы ... ... Мұның бәрі уыстан шығып кеткен шаруа.
Тәжірибе де қателіктер ... ... ... олқы ... ... ... мұқият ескерілсе, әлі-ақ теңгенің мерейі өсер күн туар.
Сонда бүгінгі реніш те, қиналыс та тарқар.
Көп ... ... 4,7 ... ... ... ... бағамы тым көтеріңкі қойылғаны айқын болды. Үкімет 1 долларға 20
теңге дейтін жаңа қатынасты айқындай ... ... ... жүргізу
туралы шешім қабылдады. Алайда, бұл ... де ... ... ... өмір ... ... ... одан да көп болатын. ... ... ... қателік келіп жамалды. 1994 жылдың ... ... ... ... қарыздар дұрыс есептелмей,
мұның өзі біздің бюджетке ауыр ... ... ... ... ... сол бір күрт бұрылысындағы қателіктерді белгілі бір дәрежеде
түсіндіруге болатын еді.
Айтпақшы, бұл ... сол ... ХВҚ ... ... ... Өз ... негізге ала отырып, ола біз үшін ... ... ... ... ... бір ... ... жылғы қыркүйукте бағам 150, ал 1995-тің қаңтарында 200 теңге ... еді. Ал іс ... ... ... жігерлі шаралардың
нәтижесінде, төмендеу барысы байыптыдан да басалқалы болды.Алғашында ... 3-4 % ... ... жылы ол ... ... Тек алты ... кейін, яғни
2002 жылы ол бір долларға 146 теңге болды. Қазір ... ... ... тербетіліп, енді Орталық Азияның барлық елдерінде және Ресейде
еркін ... ... ... үшін ... «беріктік сынағы» 1998 жылғы
Ресейдегі қаржы дағдарысы болды. Әлемдік қаржы рыноктарындағы ... ... ... ... ... болып табылатын
бірқатар елдердің ұлттық валютасының айтарлықтай құнсыздануы орын ... өзі ... ... ... көріністе қымбаттануына соқтырып,
Қазақстандық экспорттың бәсекелестік ұстанымының төмендеуін туғызды.
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы
«Нұрсұлтан ... ... ... ... ... және ... әр қилы бағалар береді. Оның қазірші ахуалын сіз өзіңіз қалай
бағалар едіңіз?» ... ... ... айтқанда,бұл жөнінде бізге
халықаралық қаржы институттары берген ... ... гөрі ... ... ... ТМД елдерінің арасында бірінші болып 2002 жылғы
қыркүйекте халықаралық Мудис ... ... ... ... ... 2003 жылғы мамырда Стандарт энд Пуэро агенттігінен
инвестициялық деңгейдік елдің ... ... ... ... ... оң бағалардың арасынан
сондай-ақ 2003 жылдың тамызында Қазақстаннан өздерінің тұрақты өкілін кері
шақырып ... ... ХВҚ ... сарапшылары 2002 жылғы
желтоқсанда айтқан бағаны келтіруге болады.Онда былай ... ... ... ... ... айтарлықтай табыстарға қол
жеткізді және орташа әрі ұзақ мерзімді кезеңдерге арналған ... ... ие ... ... ... да ... ресурстарын қажет
етпейді.
Елімізде дамыған инфрақұрылымы бар қаржы рыногы және ТМД-ның
басқа елдерінде ... ... ... ... ... ... осы ... дамуын сипаттайтын аса маңызды көрсеткіш халық
тарапынан сенімнің деңгейі болып табылады деп санаймын. Іс ... ... ... ... ... ұлғаюы тұрақты өсу үрдісіне ие
болып отыр. ... ... ... ... ... ... ел
экономикасын дамытуға ... ... ... ... ұйымдарының бірнеше моделі
бар.Әзірге оның бәрі оңтайландыру сатысында тұр. Онда доллардың ықпалы өте
күшті.Африкада екі ... бар: ... ... ... одағы және Батыс
африкалық валюта одағы. Олар франктің бұрынғы аймағы базасында құрылған. Үш
жыл бұрын Батыс Африка ... ... 16 ... 8-і ... –афроны жасауға қарай ұжымдық қозғалысын бастаған. Ол 2004 жылы
әрекет етеді деп жоспарланған.
Ал қазір ЕурАзЭҚ аясында 2007 жылы ... ... көшу ... ... Иә, ... ... осы ... кіретін барлық
мемлекеттер экономикасының өскелең ... ... ... ... ... заңнамалық жағдайлар үйлесімді етілгеннен кейін
қабылданады ... ... ... ... ... біз ... құрамына
Белоруссия, Қазақстан, Ресей және Украина кіретін біртұтас экономикалық
кеңестік туралы ... ... ... ... ... ... деп жауап
берді президнтіміз.
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін алғашқа екі жыл ... ... өте қиын ... ... ... ... сипаттағы объективті
қиындықтар шетел валютасына сұраныстың өсуіне, ал ізінше, бағамның ... ... ... ... қатысты есеп айырысу жүргізілген кезде ұлттық
валютаның тұрақтылығына ықпал ете алатын барлық негізгі ... ... ... ... ... ... ... деп күтілген болатын. Алайда,
мысалы,1994 жылы кәсіпорындардың сәтсіз жүргізілген өзара ... ... ... ... экономикалық жаңалықтар алғашқы айларда ... ... ... ... ... ... бастап алғашқы 7
айда теңге 8 есе құнсызданды. 2-кеседе АҚШ ... ... АҚШ ... ... ... жыл |17,9% ... жыл |15,4% ... жыл |5,17% ... жыл |3,25% ... жыл |4,2% ... осы он ... ... қандай кезеңдерге бөліп қарастыруға
болады және олардың басты сипаты ... ... ... ... ... және қаржы
рыноктарының қалыптасуы.
1995 жылдың аяғында -8,2% болған ЖІӨ өсу ... ... ... осы ... аяғында инфляцияның деңгейін 60,3%-ға
дейін төмендетуге қол жетті.
1993 жылғы қарашада теңгенің енгізілу кезіне ... ... ... ... дәрежеде реформаланған болатын: екі деңгейлі банк жүйесі
жұмыс істеді, барлық ... ... ... ... болып
қайта құрылды, ал Ұлттық банкке орталық ... ... ... Бұл өз ... және Қазақстанның ақша-кредит саясатын
жүргізуін едәуір жеңілдетті.
Банк ... ... ... ... жүргізу
нәтижесінде 1993-1996 жылдар аралығындағы кезеңде екінші ... саны ... 101-ге ... ... ... ... қол жеткізу және ... ... ... үш деңгейлі зейнетақы жүйесіне көшті.
3-кезең. Экономикалық тұрақты өсу, қаржы секторын қарқынды
дамыту және барлық ... ... ... ... көше ... жиынтық өсуі соңғы үш жылда 33%-ға жуық ... ... ... даму ... ... ... ... бірі
болуына мүмкіндік жасады. 2003 жылдың 9 ... ... өсу 8,6% ... ... ... ... ең ... және тез дамитын бөлігі болып
табылады. Бүгінгі күні Қазақстанның банк ... ... ... ... ... ТМД ... ... ең реформаланған, қаржылық
тұрғыдан тұрақты және тез дамып келе жатқан банк секторы деп танып ... ... ... 36 банк ... ... оның ... Қазақстан даму банкін, Эксимбанкті және Қазақстанның Тұрғын үй
құрылыс жинақ банкін қоспағанда, барлық банктер жеке ... ... ... 3 ... банк ... ... 5,1 млрд. астам АҚШ
долларына дейін 3 есе, ал халықтың салымдары 2,1 млрд. АҚШ долларына ... есе ... ... ... ... ... ашық ... операциялары-
бағалы қағаздарды сату және сатып алу болып табылады. Олар ең ... ... ... ... және өтеу ... ... ... бірге,
Ұлттық банк вексельдерді қайта есептеу арқылы банктердің ресми ствкаларын
реттеуді және қайта қаржыландыруды,банктердің ... ... ... үшін банктерге қысқа мерзімді кредиттер беруді жүзеге асырады. Соңғы
уақытта банк секторының нығаюына байланысты, екінші ... ... ... ... болды. Қайта қаржыландыру ставкасы негізінен
индикативтік сипатта болады және ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, ақша деген тауардың жалпы эквивалиентінің
тиянақталған ... ... ... формасымен тұтыну құны ... ... ... немесе ақша деген тауар өндіру мен оны ... ... ... ... ... ерекше тауар. Оның айрықша
қызметі- барлық тауарларға ... ... ... ... ... –ол ... ... және мемлекеттің ұлттық
заңдарымен бекітілген біртұтас ақша ... ... ақша ... XVI-XVII
ғғ. Капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның
кейбір жекелеген ... одан да ... ... жүре ... ... және ... айналысының қарқынды дамуы ақша
жүйесіне өзгеріс ... ... ... ... көшу ... ... және ақша жүйесінің негізгі- ақша айналымының объективті
қажеттілігінен туындайтын-ақша шығаруды шектеу принципінің ... ... Ақша ... ... ... ... ... ретінде
қоғамдық өндіріс ретінде қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі диспропорцияны
шұғыл сезінеді. Кез келген ... ақша ... ... ... ... ... яғни ... ұшыратады.
Ал, өзіміздің ұлттық валютамызға келер болсақ, оның айналымға
енгеніне 14 жыл ... біз ... ... деп анық ... ... ... ... ескі тиындағы «барс бейнесі» мен «теңге»
жазуы, бүгінде жаңғырып теңге ... ... ... бен ... ... ... ... айшықты бедер
етіп алынған барс белгісі, қазақ елінің өткені мен ... тілі ... ... мен ... ... ... көпір іспеттес емес
пе деген ойға келдім.
Н.Ә.Назарбаев 1997 жылы ... ... ... ... ... «Құрметті қонақтардың қолтаңбасы» жазылатын кітапта «ҚР теңгесі тек
халқымыздың ... ... ... және ... көркемденуі жолында қызмет
қылсын!»-деп жазды.
Тәуелсіз елдердің мемлекеттік ... ... ... ... айта ... ... Туы, елтаңбасы және Әнұраны жайлы жан-
жақты ... Одан өзге ... ... ... ... белгілері ретінде айрықша қажетті рәміздері де кездеседі. Солардың
бірі-мемлекеттің ұлттық ... ... ... ... ... экономикалық тәуелсіздігінің нышаны, дербестігінің ... ... «10 лет ... ... Е.К.
Конкурбаева Б.М.
2. «Егемен Қазақстан» газеті
1999-№5-с.26-32б.
3.Честра Джон «Деловой этикет» ... ... ... ... ... ... Б.А.
Алматы,экономика,2000 ж.
6. ... ... ... ... .
7. ... ... және ... С.Б.
Алматы,2004 ж.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан республикасындағы валюталық реттеуді жетілдіру жолдары және оның даму перспективасы21 бет
Ақша-қаражатының аудиті және талдауы63 бет
БАНКТІК ҚЫЗМЕТТЕР НАРЫҒЫН ТАЛДАУ69 бет
Банктердің депозиттік саясаты30 бет
Валюта бағамымен валюта нарығының түсінігі35 бет
Валюта нарығының дамуы және оның тарихи аспектілері29 бет
ГФР мен Қазақстан Республикасы арасындағы экономикалық қатынастар61 бет
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ БАНКІНІҢ АҚША-НЕСИЕ ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТЫ65 бет
Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу мәселелері93 бет
Қазақстан Республикасының халықаралық валюта-несиелік институттармен ынтымақтастығы99 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь