Отбасында тұлғааралық қарым - қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері [ 57 бет ]

КІРІСПЕ ..............................................................................................................................4

І бөлім. ОТБАСЫ ТӘРБИЕСІ ЖӘНЕ ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

1.1 Отбасында жасөспірімдерді тәрбиелеудің психологиялық негіздері.....................................................................................................................8
1.2 Отбасындағы жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасының қалыптасу ерекшеліктері ................................................................................15
1.3 Отбасында жасөспірімдерді тәрбиелеудің негізгі бағыттары ……21

2 бөлім. ОТБАСЫ ТӘРБИЕСІНДЕ ЖАСӨСПІРІМДЕР ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫН ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬДІ СЫНАҚТАН ӨТКІЗУ

2.1 Отбасы тәрбиесі барысында жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасының қалыптасуын анықтау .............................................................36
2.2 Отбасы тәрбиесінде жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасын түзету жаттығуларын жүйелеу және қолдану ..............................................45
2.3 Отбасы тәрбиесінде жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасын зерттеу нәтижесін жинақтау ...........................................................................56

ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................................59

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...................................................................................................61

ҚОСЫМШАЛАР............................................................................................................66
КІРІСПЕ
Отбасы баланың ең жақын әлеуметтендіру ортасы. Осы ортада баланың өмірдің мақсаты, оның құндылықтары, не біліп, өзін қалай ұстау керектігі туралы алғашқы мағлұматтар меңгеріледі және онда басқалармен қарым-қатынас орнатуға дағдыланады. Сөйтіп, өзінің «кім» және «қандай» екенін, басқалардың «кім» және «қандай» екенін тәжірбиеде сынап байқап көреді. Балар отбасында әртүрлі жағдаяттар мен төтенше ахуалдарда өзін ұстаудың нормаларын, мінез-құлқын реттеудің өлшемдерін меңгереді. Отбасы психологиясын зерттеушілер А.Г.Харчев, А.Н.Антонов, З.И.Файнбург, Д.Горборинко оның функцияларын ата-ананың үгіт-насихаты, түсіндіруі, олардың үлгі-өнегесі, үйдегі ахуал, отбасының психологиялық тынысы арқылы балалардың әдеті, мінез-құлқы, жақсы-жаманды бағалау уәзіндері (критерий) қалыптасуымен бірге қандай қылықтары үшін сөгіс алып, не үшін жазаланатынын, әділдік пен адалдық үғымдарын меңгереді деген тұжырымдар жасады.
Қазақстан Республикасының Конститутциясында «балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы» деп, отбасының міндеті нақты көрсетілген.
«Қазақстан-2030» бағдарламасында балаларымызды алыс болашақта қандай сапада көруіміз керектігі айтылған. Сонымен бірге, отбасы туралы заң жоғары және орта білім тұжырымдамасында әрбір отбасына өзінің ұрпағын тәрбиелеп, қатарға қосу міндеті жүктелген.
Қазіргі заманда отбасының құрылымы өзгеріп, оның мүшелер саны азайып, бала саны да кеми түсті. Қоғамдағы әлеуметтік, мәдени экономикалық жаңғырулар, әр түрлі сипаттағы әлемдік деңгейдегі ақпарат алмасу, отбасы мүшелерінің арасындағы қарым-қатынас сипатына да өз әсерін тигізіп отыр. Қазіргі аналардың көпшілігі жұмыс жасайтын болғандықтан бала уақытының көбін пассивті тәрбиешілермен өткізеді. Бала тәрбиесі қалалық отбасына тән болып отырған келесі ерекшеліктерімен шартталған: балалардың көбісі күннен күнге ұлғайып отырған айырылысулардың нәтижесінде әкесіз немесе анасыз өседі; теледидар, жеке бөлме т.с.с. өркениеттің жетістіктері балалар мен олардың ата-аналарының арасындағы қарым-қатынас процесін қиындатады.
Қарым-қатынастың адамзат өмірінде аса маңызды роль атқарады. Қарым-қатынас нәтижесінде тұлғааралық байланыс орнығып, өзара мәміле қалыптасып дамитындығы әр жеке тұлғаның қалыптасуында жетекші факторлардың бірі болады. Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім әлеміне бірлесіп ләззат алу, қайғы, қуанышта ортақтас болу арқылы адамдар арасында сенімді кең ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше психологиялық жүйе не бірнеше рухани әлем және ой-пікір, сана-сезім, мінез-құлық, қылық-жорықтар арасында келісім, өзара түсіністік, не болмаса қақтығыс, талас-тартыс, қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле үрдісі іске асады (А.В. Мудрик, А.В. Запорожец, Қ. Жарықбаев, Ж.Ы.Намазбаева, С.М. Жақыпов, М. Мұқанов ) [1, 8-9]
Отбасы ұғымына анықтама беру, оның атқаратын қызметтерін нақтылау, отбасындағы қарым-қатынас мәселерін талдау көптеген зерттеулерде орын алған. Отбасы қызметінің ортақ топтамасы немесе жіктемесі де жетік түрде толық жасалмаған. Г.М.Свердлов және В.Л.Ресенцев (1958) отбасының маңызды қызметтерін ұрпақ жалғастыру, тәрбиелеу, шаруашылық және өзара көмек көрсету түрлерін датқызған. Ата-ананың отбасылық ықпалы туралы өз еңбектерінде А.Ю.Гавит, Э.А.Тийт қарастырды, сонымен қоса некедегі сәйкестікке қатысты мәселелер де талданған [5,64-65].
Д.Горборино отбасын «адамзаттың тәжірибенің негізгі бірлігі» ретінде сипаттады [6,17]. А.Н.Антоновтың айтуынша, отбасы ата-ана бала қатынасын орнатады, ал неке болса ер азамат пен әйел адамның арасындағы қарым-қатынасты растайтын мойындау болып табылады. Ол отбасылық кеңістік аймағы үй, пәтер көңіл аударады, және де отбасының меншігі иен экономикалық негізі ата-аналар мен балалардың жалпы отбасылық іс-әрекетін болжайды [3,65].
Отбасылық қатынастар бойынша құрылған отбасы анықтамаларының ішінде А.Г.Харчевтің ұсынған анықтамасы бойынша – «отбасы - бұл жұбайлар арасындағы ата-аналар мен балалар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, оның мүшелері бір-бірімен некелік және туыстық қатынаспен байланысады, ортақ тұрмыс пен өзара адамгершіліктің жауапкершілікпен, қоғамның қажеттіліктеріне шартталынған әлеуметтік тәуелділікпен сипатталады» [1,63]. «Отбасы денелік өмір мен әлеуметтік ағза өмірінің арасында байланыстырушы звено» - деп берген А.Б.Харчевтың отбасы ұғымына анықтамасы жалпылама түрде болып табылады.
Қазіргі кезде отбасы проблемаларының арасында ата-ана мен бала арасындағы қатынаста түсінбеушілік жиі орын алып, бір-біріне кешіріммен қарау процесі кешеуілдеп, психологиялық қызмет көрсету жағынан мәселе туындауда. Сондықтан отбасынды орын алған қиындықтарды шешуге көмек көрсету жолдарын жан-жақты зерттеу қажет болып отыр. Осы мәселені шешу жолдарын іздеу мақсатында зерттеу тақырыбын «Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері» деп анықтадық.
Зерттеу мақсаты: отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілерін теориядлық жағынан негіздеп және қарым-қатынаста орын алатын қақтығыс жағдайлардың теріс әсерін төмендету жолдарын анықтау.
Зерттеу обьектісі: отбасына психологиялық қызмет көрсету.
Зерттеу пәні: отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілерінің ерекшелігін зерттеу.
Зерттеудің ғылыми болжамы: егер де, отбасындағы тұлғааралық қарым-қатынастың демократиялық стилі үлкендер жағынан дұрыс бағытта қолданылса, қарым-қатынастың әлеуметтік-моральдық деңгейінің ерекше түрі - құрбы-құрдастық және достық қатынас маңызды роль атқаратындығын ескеріліп, оған қолдау көрсетілсе, онда отбасында тұлғааралық қатынасты дұрыс қабылдау орын алады.
Зерттеу міндеттері
1. Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық ерекшеліктері туралы ғылыми - теориялық әдебиеттерге талдау.
2. Отбасында тұлғааралық қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеу әдістемелерін жинақтау.
3. Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың ерекшеліктерін айқындау экспериментін жүргізу.
4. Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық көрсеткіштерін коррекциялау жаттығуларын пайдалану.
5. Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері бойынша жүргізілген зерттеулерді қорытындылау, психологиялық ұсыныстар жасау.
Зерттеу әдістері: 1. Теориялық, әдістемелік әдебиеттерді және құжаттарды талдау әдісі. 2. Айқындау және қайта құру эксперименті. 3. Психодиагностикалық әдістемелер: «Отбасылық қобалжуды анықтау» сұрақна масы. “Ата-ана мен бала өзара қатынасы”, “Рене Жиль” әдістемесі, “Қажеттілік базасы” әдістемесі, «Отбасында эмоционалды қатынасты анықтау», ПЭА (түсіністік, эмоционалдылық және беделдік) сауалнамасы.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері - отбасы тұлғааралық қарым-қатынас қалыптасуына берілген теориялар, пікірлер мен тұжырымдар (А.Г. Харчев, Б.Г. Ананьев, В.В. Драгунова, И.С. Кон, Э.Берн және т.б.), психиканың онтогенезде дамуы мен тұлғааралық қатынас қалыптасуы жайлы Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, С.Л. Рубинштейн, З.Г. Ананьев, Д.Б. Эльконин т.б. ғалымдардың еңбектерінде қалыптасқан психикалық даму теориялары, жеткіншек жасының ерекшеліктерін зерттеген В.В Драгунова, И.С. Кон, В.В. Столин қағидалары, Э.Берннің трансактілік талдауы, С.М.Жақыповтың, Қ.Б.Жарықбаевтың бірлескен диалогты танымдық іс-әрекет тұжырымдары, жеткіншектердің психикалық даму мәселелеріне қатысты Қазақстандық зерттеулердің теориялық негізі мен мәнділігін (С.М. Жақыпов, Қ.Б.Жарықбаев, В.К.Шабельников, Ж.Ы.Намазбаева) құрайды.
Зерттеудің теориялық мәнділігі: зерттеуде отбасы құндылығы және сапалары эмоционалды, когнитивті және мінез-құлықтық деңгейде ерекшеліктері көрсетілген. Алынған мәліметтер: отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері, отбасындағы тұлғааралық қарым-қатынас процесіне психокоррекциялық жұмыстар жүргізу жолдары жүйелі түрде талданған.
Зерттеудің тәжірибелік мәнділігі: отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық процесінің аспектілерін анықтауға пайдаланылатын әдістер қазақ тіліне аударылып, осы ортаға бейімделіп қолданылды, нәтиже көрсеткіштері тепе-тең деңгейде мәселені қарастыруға әкеледі. Зерттеу көрсеткіштері мен қолданылған психокоррекциялық әдістемелер психолог әрекетінің құрылымы мен стратегияларын әсерін жоғарылатуға әкеледі.
Зерттеу кезеңдері.
Зерттеу үш кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде тақырып анықталып, ғылыми-әдістемелік әдебиеттер талданды, библиография тізілді, зерттеу мақсаты, міндеттері, объектісі мен пәні айқындалады. Екінші кезеңде жинақталған материалдан теориялық тұрғыдан талдау жасалынып, курстық жұмыс жазщылды, зерттеу базасында айқындау эксперименті жүргізілді және отбасына кеңес беру жұмыстары ұйымдастырылды. Үшінші кезеңде зерттеу барысында анықталған психодиогностикалық көрсеткіштерге сәйкес психокоррекциялық жұмыстар, түзету жаттығулары, тренинг сабақтары, психологиялық кеңес беру жұмыстары жүргізіліп, ұсыныстар жасалынады.
Зерттеу базасы Оңтүстік Қазақстан Облысының «Қазақстан Психологтар Қауымдастығы» ассоциациясында , 15 отбасы (бақылау тобы) мен 16 отбасы (тәжірибе тобы) балалары алынды.
Диплом жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспе, екі бөлім, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімі және қосымшалардан тұрады.
        
        «Отбасында  тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың  психологиялық
аспектілері»
КІРІСПЕ
......................................................................
........................................................4
І бөлім. ОТБАСЫ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Отбасында жасөспірімдерді ... ... ... ... ... ... қалыптасу
ерекшеліктері
......................................................................
..........15
1.3 Отбасында жасөспірімдерді тәрбиелеудің негізгі бағыттары ……21
2 ... ... ... ... ... ... ... ӨТКІЗУ
2.1 Отбасы тәрбиесі барысында жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-
қатынасының қалыптасуын анықтау
.............................................................36
2.2 Отбасы тәрбиесінде жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасын
түзету жаттығуларын жүйелеу және ... ... ... ... ... ... нәтижесін жинақтау
......................................................................
.....56
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................
...............................................59
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ................................................................
...................................61
ҚОСЫМШАЛАР.................................................................
...........................................66
КІРІСПЕ
Отбасы баланың ең жақын әлеуметтендіру ортасы. Осы ортада баланың
өмірдің мақсаты, оның ... не ... өзін ... ... керектігі
туралы алғашқы мағлұматтар меңгеріледі және онда басқалармен қарым-қатынас
орнатуға дағдыланады. Сөйтіп, ... ... және ... ... ... және ... ... тәжірбиеде сынап байқап көреді.
Балар отбасында әртүрлі жағдаяттар мен төтенше ахуалдарда өзін ... ... ... ... ... ... ... А.Г.Харчев, А.Н.Антонов, З.И.Файнбург,
Д.Горборинко оның функцияларын ... ... ... ... ... ... отбасының психологиялық тынысы арқылы
балалардың әдеті, мінез-құлқы, жақсы-жаманды бағалау уәзіндері (критерий)
қалыптасуымен бірге ... ... үшін ... ... не үшін
жазаланатынын, әділдік пен адалдық үғымдарын меңгереді деген ... ... ... ... ... және ... тәрбиелеу – ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы» деп,
отбасының міндеті нақты көрсетілген.
«Қазақстан-2030» ... ... алыс ... ... көруіміз керектігі айтылған. Сонымен бірге, отбасы туралы заң жоғары
және орта білім тұжырымдамасында әрбір отбасына ... ... ... қосу ... ... ... отбасының құрылымы өзгеріп, оның мүшелер саны азайып,
бала саны да кеми түсті. Қоғамдағы ... ... ... әр ... ... әлемдік деңгейдегі ақпарат алмасу, отбасы
мүшелерінің ... ... ... да өз ... ... ... ... көпшілігі жұмыс жасайтын болғандықтан бала уақытының
көбін пассивті ... ... Бала ... ... ... тән
болып отырған келесі ерекшеліктерімен шартталған: балалардың көбісі күннен
күнге ұлғайып отырған айырылысулардың нәтижесінде ... ... ... ... жеке ... т.с.с. өркениеттің жетістіктері балалар мен
олардың ата-аналарының арасындағы қарым-қатынас процесін ... ... ... аса ... роль ... Қарым-
қатынас нәтижесінде тұлғааралық байланыс орнығып, өзара мәміле қалыптасып
дамитындығы әр жеке ... ... ... ... ... Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім әлеміне бірлесіп
ләззат алу, қайғы, қуанышта ортақтас болу ... ... ... ... ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше психологиялық жүйе ... ... әлем және ... ... ... қылық-жорықтар
арасында келісім, өзара түсіністік, не болмаса қақтығыс, талас-тартыс,
қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле үрдісі іске ... (А.В. ... ... Қ. ... ... С.М. ... М. Мұқанов ) [1, 8-
9]
Отбасы ұғымына ... ... оның ... ... ... ... ... талдау көптеген зерттеулерде орын
алған. Отбасы қызметінің ортақ топтамасы немесе жіктемесі де ... ... ... Г.М.Свердлов және В.Л.Ресенцев (1958) отбасының маңызды
қызметтерін ұрпақ жалғастыру, тәрбиелеу, шаруашылық және ... ... ... ... Ата-ананың отбасылық ықпалы туралы өз
еңбектерінде А.Ю.Гавит, Э.А.Тийт ... ... қоса ... ... ... де ... [5,64-65].
Д.Горборино отбасын «адамзаттың тәжірибенің негізгі бірлігі» ретінде
сипаттады [6,17]. ... ... ... ата-ана бала қатынасын
орнатады, ал неке болса ер азамат пен әйел ... ... ... ... мойындау болып табылады. Ол отбасылық кеңістік аймағы
үй, пәтер көңіл аударады, және де ... ... иен ... ... мен балалардың жалпы отбасылық іс-әрекетін болжайды [3,65].
Отбасылық қатынастар бойынша құрылған отбасы анықтамаларының ішінде
А.Г.Харчевтің ұсынған ... ...... - бұл ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі,
оның мүшелері бір-бірімен ... және ... ... байланысады,
ортақ тұрмыс пен өзара адамгершіліктің жауапкершілікпен, ... ... ... ... ... [1,63].
«Отбасы денелік өмір мен әлеуметтік ағза өмірінің арасында байланыстырушы
звено» - деп берген А.Б.Харчевтың отбасы ұғымына анықтамасы ... ... ... ... ... ... арасында ата-ана мен бала
арасындағы ... ... жиі орын ... ... ... ... кешеуілдеп, психологиялық қызмет көрсету жағынан мәселе
туындауда. Сондықтан отбасынды орын алған қиындықтарды шешуге ... ... ... ... ... ... отыр. Осы мәселені шешу жолдарын
іздеу мақсатында зерттеу тақырыбын «Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты
қабылдаудың психологиялық ... деп ... ... отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың
психологиялық аспектілерін теориядлық жағынан негіздеп және қарым-қатынаста
орын алатын ... ... ... ... ... ... анықтау.
Зерттеу обьектісі: отбасына психологиялық қызмет көрсету.
Зерттеу пәні: отбасында ... ... ... ... ... ... ... болжамы: егер де, отбасындағы тұлғааралық қарым-
қатынастың демократиялық стилі ... ... ... бағытта қолданылса,
қарым-қатынастың әлеуметтік-моральдық деңгейінің ерекше түрі - ... және ... ... ... роль ... ... ... көрсетілсе, онда отбасында тұлғааралық қатынасты дұрыс қабылдау орын
алады.
Зерттеу міндеттері
1. Отбасында ... ... ... ... туралы ғылыми - теориялық әдебиеттерге талдау.
2. ... ... ... ... ... ... Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың ерекшеліктерін
айқындау экспериментін жүргізу.
4. ... ... ... ... ... ... ... пайдалану.
5. Отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты қабылдаудың психологиялық
аспектілері бойынша жүргізілген ... ... ... жасау.
Зерттеу әдістері: 1. Теориялық, әдістемелік әдебиеттерді және құжаттарды
талдау әдісі. 2. ... және ... құру ... 3.
Психодиагностикалық әдістемелер: «Отбасылық қобалжуды анықтау» ... ... мен бала ... ... ... Жиль” әдістемесі,
“Қажеттілік базасы” әдістемесі, «Отбасында эмоционалды қатынасты анықтау»,
ПЭА ... ... және ... ... ... және әдіснамалық негіздері - отбасы тұлғааралық
қарым-қатынас ... ... ... пікірлер мен тұжырымдар
(А.Г. Харчев, Б.Г. Ананьев, В.В. Драгунова, И.С. Кон, Э.Берн және ... ... ... мен ... қатынас қалыптасуы жайлы
Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, С.Л. Рубинштейн, З.Г. ... Д.Б. ... ... еңбектерінде қалыптасқан психикалық даму теориялары,
жеткіншек жасының ерекшеліктерін зерттеген В.В ... И.С. Кон, ... ... ... ... талдауы, С.М.Жақыповтың,
Қ.Б.Жарықбаевтың бірлескен диалогты танымдық ... ... ... даму ... ... ... ... негізі мен мәнділігін (С.М. Жақыпов, Қ.Б.Жарықбаев,
В.К.Шабельников, Ж.Ы.Намазбаева) құрайды.
Зерттеудің теориялық мәнділігі: зерттеуде отбасы құндылығы және сапалары
эмоционалды, ... және ... ... ... ... мәліметтер: отбасында тұлғааралық ... ... ... ... тұлғааралық қарым-
қатынас процесіне психокоррекциялық жұмыстар жүргізу жолдары жүйелі ... ... ... отбасында тұлғааралық қарым-қатынасты
қабылдаудың психологиялық процесінің аспектілерін анықтауға пайдаланылатын
әдістер қазақ тіліне аударылып, осы ортаға ... ... ... ... ... мәселені қарастыруға әкеледі. Зерттеу
көрсеткіштері мен қолданылған психокоррекциялық ... ... ... мен ... ... ... ... кезеңдері.
Зерттеу үш кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде тақырып анықталып, ғылыми-
әдістемелік әдебиеттер талданды, библиография ... ... ... ... мен пәні айқындалады. Екінші кезеңде жинақталған
материалдан теориялық ... ... ... ... ... ... ... айқындау эксперименті жүргізілді және отбасына кеңес беру
жұмыстары ұйымдастырылды. Үшінші кезеңде зерттеу ... ... ... сәйкес психокоррекциялық ... ... ... ... ... ... беру жұмыстары
жүргізіліп, ұсыныстар жасалынады.
Зерттеу базасы Оңтүстік Қазақстан Облысының ... ... ... , 15 ... ... ... мен 16 отбасы
(тәжірибе тобы) балалары алынды.
Диплом жұмысының ... ... ... ... екі ... пайдаланған әдебиеттер тізімі және қосымшалардан тұрады.
І бөлім. ОТБАСЫ ПСИХОЛОГИЯСЫНДА ... ... ... ... ... ... ... негіздері
Отбасы - адамның эмоциясы, уайымы, көзқарасы мен қатынасынымен
байланысты емес, ол - ... ... ... ... бір жолы ... ... ... талабына сай өзгеруін және бір отбасының өмірлік
циклын логикалық түсіндірілуі. ... (1998) ... ... ... өріс ерлі-зайыптылар және ата – ана мен бала
қатынасы деп ... ... ... ... ... қан ... ... топ, олар өзара көмек көрсету, жауапкершілік алу ... ... ... ... ... В.В., ... балаға ықпал етеді, оны қоғамдық өмірге жетелейді. Отбасының тәрбие
институтты ретінде маңызы онда бала өз ... ... ... және де ... ... қалыптасуына ықпал ету ұзақтығы жағынан
басқа тәрбие институттарына бой ... деп ... ... А.И ... жұмысында [2,21].
Терең тұлға аралық қатынастарды реттеу механизмдеріне арналған
жұмыстарды талдауда шетелдік ғалым ... және ... ... М.И Лисина
ол өзіміздің қазақстандық ірі ғалымдардың бірі С.М.Жақыповтардың қойылған
мәселені толығымен шешуге мүмкіндік берді. Біріншіден, отбасы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу жағдайларын нақтылауға мүмкіндік
берілді.
Екіншіден, жеткіншектердің тұлғалық дамуында ауытқулардың ... ... ... алғышарттарын анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеудің методологиялық бағытына қарай жеткіншектерге отбасы ... беру ... ... ... ... ... ... эмоцияның өзара байланыстардың үйлесімділік механизмдерін ... ... ... ... ... ... ... жалпылама болып
табылады: «Отбасы денелік өмір мен әлеуметтік ағза ... ... ... ... ... таңда отбасы қызметінің ортақ топтамасы немесе жіктемесі жетік
түрде ... ... ... ... және ... ... маңызды қызметтеріне ұрпақ жалғастыру, тәрбиелеу, шаруашылық
және өзара ... ... ... ... (1981) өз ... ... ... үш тобын
қарастырады:шаруашылық-экономикалық, генеративті ... ... ... ... (1967) отбасының ... ... ... ... ... өз мүшелерінің
демалысын ұйымдастыру, тәрбиелік ... ... ... ... отбасындағы қарым-қатынас пен оның тұлға
қалыптасу процесінде алатын орны туралы Б.П.Парыгин, А.Г.Харчев. Ол әйел
адамның кәсіби ... ... ... міндеттерін үйлестіре
білу сипаты және де отбасы өміріне қалай ықпал етеді» деген ... ... т.б. ... ... эмоциялық жағдайлар, олардың отбасы ішілік
қатынастың тұрақтылығына ықпалы,отбасының тұрақтылық жағдайы ... ... ... ... ... бөлу ... ... және т.б. зерттеді.
70-шы жылдардың аяғына қарай отбасы мен неке ... ... ... үрдістерді зерттеп, ... ... ... ... рольдерді бөліп беруді»,
З.И.Янкова және т.б. қарастырды. ... ... ... ... ... ... түсіну талпыныстары жасалды,зерттегендер
мысалға А.А.Бодалев, ... және ... ... ... ... ... Бала қай жас ... болмасын, ол әрдайым отбасының яғни ата-ананың қамқорлығын қажет
етеді.Сол кезеңнің бірі яғни бала өміріндегі толқымалы кезең жеткіншектік
кезең.Жеткіншектік кезеңді қазіргі ... оның ... ... ... ... ... көздері мен механизмдері туралы зерттеген
ғалымдар Фельдштейн Д.Л,Кондратьев және т.б. тұлғалық жаңа құрылымдардың
ерекшеліктері туралы ... ... Кон И.С. ... ... ... ... ... зерттегендер Гаврилова Г.П.,
Драгунова Т.В. және т.б, ал ... ... ... және ... ... ... өзіндік сананың құрылымы
мен қызметі туралы Баруалкина ... ... даму ... ... Е.Г сияқты ғалымдар зерттеді. [7,5]
Жеткіншектерді зерттеуге психология ғылымындағы базалық теориялар мен
концепциялар негізге алынады. Психиканың онтогенезде ... мен ... ... Л.С ... мен А.Н. ... ... ... психикалық даму теориялары жеткіншек жасының ерекшеліктерін
зерттеген негізгі жұмыстар және жеткіншектердегі ... ... ... ... ... ... ... транактілік талдауы,
С.М. Жақыповтың бірлескен диалогты ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын зерттеген жұмыстар зерттеудің
теориялық мәнділігін негіздеді. Оларға Н.Д.Левитов, Л.И.Божович және т.б.
Жеткіншектердің психикалық даму ... ... ... ... ... ... мен мәнділігін құрады. Жеткіншектер
жайлы қазақстандық мына ғалымдар зерттеді:С.М.Жақыпов, Қ.Б.Жарықбаев ... ... да ... ... ... ... Елубаева
С.Б. «қазіргі қазақ жеткіншектердің ... ... мен ... пен өзіндік бағалауларының психологиялық ... Бұл ... ... ... замандағы жеткіншектердің
өзіндік бағалау құрылымын ересек алдыңғы толқын жеткіншектердің өзіндік
бағалауымен салыстырғанда этностық сәйкестіктің ... ... ... анықталды,өзіндік бағалаудың жалпы құрылымында түсінуі «өзін
білу» және «ұйымдасқандық» сияқты сапалар бірінші орынға ... Т.К. өз ... ... ... ... ... сана ... құрайтын негізгі компоненттері
өзіндік бағалау және өзіндік ... мен ... ... ... көп ... ... ... топтық оқыту әдісі,яғни психологиялық-педагогикалық тренингтер
арқылы жеткіншектердегі агрессиялық мінез-құлықты азайту мен оның ... мен ... ... ... ... ... ... белгілі ғалым Э.Берннің трасактілік талдау концепциясы арқылы
жеткіншектердегі эго ... ... ... ... ... ... психологиялық ... ... ... сыналушылары «полигон балалары»
деп аталатын әлеуметтік статусы бар жеткіншектер болды,яғни ... ... ... ... ... ерекшеліктері
теориялық-эксперименттік зерттеу барысында зерттеледі. Зерттеуде
жеткіншектердің өзіндік ... ... ... эго ... мен ... өзара байланысын психологиялық-
педагогикалық тренинг арқылы ... және ... ... үшін
психокорекциялық жұмыстардың мүмкін жолдарын көрсетті [10,3].
Айдарбеков Қ.А. (Развитие диалогической структуры ... ... во ... взаймодествиях) зерттеу жұмысында жеткіншек
жастағы тұлғалық ... даму ... ... Осы ... ... ... ... неғұрлым
байланыстырып отыратын жаңа тұлғалық құрылымдардың кезекті ... ... Осы ... ... ... ... жастағы
тұлғалық жаңа құрылымдардың психологиялық мазмұнының іздестіру мен үлгісін
жасау болып табылады,ал жеткіншектерді жаңа әлеуметтік қатынастарының жаңа
деңгейге ... ... ... ... ... ... ... жаңа құрылымдардың даму жағдайлары мен механизмдерінің тиімді
жолы индивид ... ... ... ... ... ... ... отыратын бағыт болып табылады [11,3] .
Шалғынбаев Т.М. «мінез –құлқы ... ... ... мен ... ... ... мен оларды келтіру
атты жұмысында» мінез-құлқы бұзылған ... ... даму ... және олардың кісіаралық қатынастар
жүйесінде көріністерін кешенді түрде ... ... ... көрсету мазмұнын жасау болып табылды.Зерттелу
барысында тәрбиеленуі қиын жас ... ... ... ... ... «Тұлғалық алаңдаушылықтың көріну механизмдері өзгеруіне
әр ... ... ... атты ... ... ... ... адамның тұлғалық алаңдаушылық деңгейінде
көрінетін эмоциялық ... ... пәні ... ... ... күйі ... ... ерекшелігі жас өспірім шақтан жиырма сегіз
жасқа дейін оның көріну механизмдерінің өзгеруі алынды. Жұмыстың ... ... рет ... ... жағымды сипаттамасы
зерттелінді.Бұл жұмыста тұлғалық алаңдаушылық бағдарлаушы ... ... ... ... [12,107] ... жетекшілігімен С.Ж.Өмірбекованың «жас өспірімдік және
ерте балауса жас ... ... ... ерекшеліктері» атты
кандидаттық диссертациясы қорғалды. Зерттеу жұмысының мақсаты мектептегі
оқыту жағдайындағы әр түрлі факторлардың жас өспірімдік және ерте ... ... ... әсер ету ... анықтау. Зерттеу
барысында өзін-өзі бағалаудың деңгейлері мен ... ... ... ... ... ... мынадан тұрады:өзін-
өзі бағалаудың құрылымдық құрауыштарын, оның жас өспірім кезден ерте
жастық кезге дейінгі оқушыларда ... етуі ... ... мен
ерте жастық шақтағылардың қала мен ауылдағы әлеуметтік даму жағдайына
байланысты өзін-өзі бағалауының ... және ... ... қала мен ... оқушылардың осы жас аралықтарындағы өзін-өзі
бағалауының даму ерекшеліктеріне жыныстық факторлардың ... ... ... ... тұжырымдар делелденді:қала мен ауылдың жас
өспірімдер мен балаң жас ... ... ... ... ... ... ... танымдық
бөліктерінде көрінеді деп көрсетті [13,107-109] ... ... шет ... және ... ... ... ... соның шінде әлеуметтік психологияда. Ұстаздың оқушылармен қарым-
қатынас стилін дамытуда айтарлықтай зерттеу жұмысын жүргізген Ю.П.Ахзаров,
А.А.Бодалев. Н.Г.Михайлов, А.В.Петровский. А.А.Леонтьев және т.б. ... ... ... тек қана ... мен ... ... жеткіліксіз, сонымен қатар тікелей және жанама түрде қарым-қатынас
жасау қажет екендігі белгілі. Ұстаздың бастауыш сынып оқушылармен қарым-
қатынасын ... ... ... жөнінде көптеген маңызды
зерттеулер бар. Кейінгі жылдарда мұғалім мен бастауыш сынып оқушыларының
қарым-қатынасы және оны қалыптастыру ... ... ... ... ... Олар: Қ.Ж.Қарақулов, С.М.Елеусізов, С.И.Қалиева,
В.К.Шабельник және т.б.
Солардың ішінде Шолпанқұлова Г.К. ... ... ... адамгершілік, түсінік, сезім.және мінез-құлықтың тұтастығымен,
бірлігімен анықталады деп келтірген. Бұл зерттеу жұмысының ... ... ... мен ... ... үрдісіндегі қарым-қатынас
стилінің тәрбиелік негізін дәлелдеді [14,5] .
Шужебаева А.И. «отбасы тәрбиесі жағдайында ... ... ... психологиялық-педагогикалық зерттеу» атты
жұмысында:балаларды тәрбиелеу жүйесіндегі ең түйінді мәселелердің бірі
қарым-қатынас проблемасы. ... ... ... ... психологиялық-педагогикалық бағытта болады,ондай балалар
тобын проблемалары бар балалар деп ... ... ... ... ... ... жасындағы балалардың тұлғааралық қарым-қатынасының
ерекшеліктерін анықтау, ... ... ... ... ... тәрбиесі жағдайында балалардың ересектермен
өзара қарым-қатынасының психологиялық-педагогикалық негіздері, бала мен
ата-ана қарым-қатынасының құрылымы ... бала ... жеңу ... ... ... мен ... ... дербес бағытталған мәдени сәйкес ... ... ... ... ... ... ... емес отбасы жағдайындағы
балалардың қарым-қатынастары зерттелген [15,22] .
Э.Берн ... ... ... эго ... ... ... қарым-қатынас үшін «Ересек»позициясының жағымды
болатынын түсінді. ... ... және ... ... ... ... эго ... белсендіру конфликтілі
адекватты шешуге, агрессияны азайтуға ... ... ... ... Қ.А. ... ішкі қарым-қатынас жүйесінде
жасөспірімдердің өзіндік санасының диологиялық құрылымдардың дамуы» атты
зерттеу жұмысында ... ... ... сана ... және ... ... ... ауытқу өзгешеліктерін тудыратын
факторларды зерттеуге арналған.
Өткізілген зерттеу жұмысының нәтижесі бойынша жасөспірімдердің дамуы
кезіндегі орталық тұлғалық жаңа ... ... ... диалогиялық
құрылымдары екені туралы болжам өзінің растаулығын алып қойылған. Дәл осы
жасөспірімдердің дамуы кезіндегі ... ... ... ... ... атқаруға қамтамасыз ететін функционалды
механизмдерінің деңгейіне жеткізілген.Ішкі ... ... ... ... ... ... және сақтандыруға бағытталған,және
отбасында белгіленген оның мүшелерінің арасындағы коммуникативтікпен
эмоционалдық қарым-қатынастардың ... ... ... жүргізетін бірлескен іс-әрекет жасөспірімдерде өзіндік
санасының диологиялық құрылымдар ... ... көзі ... ... ... ... ... басты орынды таным үрдісі алады.
Адамдардың қарым-қатынас ... ... ... тану ... ... ... үйымдастырушы және оның бастамашысы А.А.Бодалев болған
еді. Оның тікелей басшылық етуімен ... ... ... ... ... ... мен ... формаларының
әлеуметтік-психологиялық және лингвистикалық сипаттамалары» және «қарым-
қатынас теориялық және қолданбалы ... ... ... ... ... ... мысалы: Д.Б. Эльконин, Т.В.Драгунова
жеткіншектік жастың жетекші іс-әрекеті ретінде қарым-қатынасты келтіреді.
Жеткіншек жаста қарым-қатынастың ерекше ... ... ... ... ... ... «жеткіншектік кезең адамда қарым-қатынасты құраушы
тәртіптер мен ережелердің қалыптасу кезеңі».
Ал ... ... де ... ... ... ... кезең
үшін бала-құрдас қатынасы жетекші орын ... ... бала ... орын алмайды (1988). Жеткіншектік жастың өзара қарым-қатынас типін
қолдай отырып, Я.Л.Коломинский және А.Березовин мынадай ... ... ... ... ... екі ... ... жүйе
бірлігінен тұрады алғашқысында бұл «ересек бала» қатынасындағы астарлы
жүйе, белгілі – бір кезеңде бұл ... ... ... ... ... жүйе орын алады. Дәл осы жүйеде қарым-қатынасқа қажеттілік
пайда болып, дамуға түрткі алады,ол тұлғааралық қатынастардың ... ... ... ... сілтей отырып, «құрдастарымен
қарым-қатынасты» бұлайша түсіндіреді.
-ақпараттардың ... ... ... ... ... мен тұлға аралық қатынастар;
-бұл эмоциялық қатынастың ерекше түрі (1980).
Л.Н.Десев (1965) жеткіншектің сынып ұжымындағы құрдастарына ... ... ... Оның анықтауынша,жеткіншек өз құрдасының
бойындағы жоғары адамгершілік қасиеттерді жоғары бағалайды. А.В.Петровский
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... даяр әр
бейім келетін құрдастарын бағалайды. ... ... ... ... ... ... негізі болып қала береді»
(1987) [19,185] ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түрде шыға білмеуімен байқалады.
Құрдастарымен қарым-қатынаста ұмтылыс пен ... ... ... ... ... ... деп көрсетті Шалғынбаев Т.
«Дезадапциялық мінез-құлықы бар жеткіншектердің жеке ... ... ... ... ... және ... ... қолдану» атты зерттеу жұмысында [20,21] .
Шужеваева А.И. ... ... ... ... ... мен ... жақтардың көрінуі,
мйірімсізділік ... ... ... көптеген қақтығыстар балаларды
келісімге келуге ... ... әрі ... алатын бола
білуге,құрдастарымен серіктестік ... түсе ... ... ... ... ... мүмкін. Баланың әлеуметтік
дамуы ата-аналармен құрылатын дамушы жағдапймен ... Жас ... ... ... ... [21,10].
Жеткіншектердің мінез-құлқын өзіндік реттеу механизмдері танымдық іс-
әрекеттер мен байланысты, зейіннің ... ... ... ... барысында мына жағдайлар анықталды:жеткіншектердегі
қалыптасқан ерік күші мінез-құлықтағы ішкі ... ... ... және өзіндік реттелуге әсер етеді. Эмоциялық өзара
қатынас мінез-құлыққа әсер етсе де ... ... ... екінші орынға түседі, олардың әсері сол ... ... ... ... ... ... ... өзіндік бағалау, өзіндік реттелу және эго күйдің
белсендірілуі мен ... ... ... ... ... ... ... жұмысында [22,21].
1.2 Ата-ана мен жеткіншек арасындағы қарым-қатынастың қалыптасу
ерекшелігі
Отбасы әлеуметтенудің ... ... ... ... ... мен мінез-құлықарды меңгере бастайды. Дәстүрлі отбасылар сияқты
кеңейтілген отбасылар да әлеуметтік жүйе болып табылады, онда әрбір ... ... ... тікелкй және жанама түрде ықпал ете алады. Отбасы
жағымды ата-аналар бірлестігін, бір-бірін қолдаушы ... ... ... ... ... ... жақсы тұрады.
Отбасы сонымен қатар дамушы әлеуметтік жүйе болып табылады. Қоғамдық
және ... ... ... ... ... ... ... отбасының
қызмет атқаруына ықпал етіп отырады. Отбасына әсер ететін әлеуметтік
өзгерістерге, ... ... ... неғұрлым кеш некеге тұру;
туылудың азаюы; әйел адамдардың жұмысқа араласуы; толымсыз отбасылар және
аралас отбасылар және де ... ... өмір ... ... ... ... өмірлік құндылықтарды, түсініктерді, ... ... ... бірлігін білдіретін адамдар бірлестігі, ... Дәл осы ... ... ... ... Дәл осы
қызметтердің сипаты некенің мазмұны, формалары және ... ... ... ... ... ... ... ретінде әлеуметік психологияның зерттеу нысаны болып табылады.
Отбасы әлеуметтенудің алғашқы сатысы, мұнда пікірлер, ... мен ... ... ... ... ... ... отбасылар да әлеуметтік жүйе болып табылады, онда әрбір ... ... ... ... және ... ... ... ете алады. Отбасы
жағымды ата-аналар бірлестігін, бір-бірін қолдаушы ... ... ... ... ... ... жақсы тұрады.
Отбасы сонымен қатар дамушы әлеуметтік жүйе болып табылады. Қоғамдық
және мәдени ортаға ... ... ... ... ... ... атқаруына ықпал етіп отырады. Отбасына әсер ... ... ... ... ... ... кеш некеге тұру;
туылудың азаюы; әйел адамдардың жұмысқа араласуы; ... ... ... ... және де кедейлік жағдайда өмір сүріп жатқан отбасылар
баршылық. [23,17]
Отбасы-нақты өмірлік құндылықтарды, ... ... ... бағыттар бірлігін білдіретін адамдар ... ... Дәл осы ... сипаты бірлестігі,мәдени бірлестік. Дәл осы
қызметтердің ... ... ... ... және ... ... Отбасы психологиялық ерекшеліктерден тұратын шағын
топ ретінде әлеуметік психологияның зерттеу нысаны болып табылады.
Шындықтың бейнелннуінің ... ... ... адам ... ғылыми негізделген түрде етудің жаңа мүмкіндіктеріне қоғам ... ... ... ... ... тұлғаның әлеуметтену
процесінің негізінде жатқан дәне де отбасылық бірлестіктің мүшелеріне күшті
әсер ететін заңдылықтарды білуге мүмкіндік береді [24,63].
Отбасындағы ең ... ... ол ... мен бала ... ... – адамзат өмірінің аса маңызды және негізгі сферасы болып,
соның нәтижесіде тұлға аралық байланыс орнығып, ... ... ... ... ... өзара пікір алмасу, сезім әлемінде бірлесіп
ләззат алу, қайғы, қуанышта ортақтас болу ... кең ... ... ... ... ... екі не ... психологиялық
жүйе, рухани әлем және ой-пікір, сана-сезім, мінез-құлық, қылық-жорықтар
арасында келісім, не ... ... ... не ... қақтығыс,
талас-тартыс, қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле үрдіс іске асады.
Отбасы қарым-қатынасында, ... ... ... ... ... екіншісіне бойсынуы, бірінің екіншісін ... ... ... ... ... ... ерекшелігі әр тұлғаның мейлі балалары,
мейлі ересектері болсын,иағлұмат ... ... ... қарым-қатынас осы мағлұмат алмасу кезінде өте тығыз орнығыуы ықтимал.
Өзара мағлұмат алмасу отбасы мүшелерінің ... ... алып ... отбасының болашағы бар. Отбасы ... ... ... ... ... байланыстарын нығайта түсетін аса маңызды
сфера мақсаты. Отбасын материалдық қамсыздандыру мақсатындағы ... ... ... ... ... қарым-қатынас алдымен,
отбасы иелері әке мен шеше ... ... ... ... өзі
балаларға өнеге болатыны өмірден белгілі. Бұдан ... әке мен ұл ... ... бір туғандардың бірлесіп, бір мақсатта еңбектенуі өзара түсіністікті
нығайтатын ас маңызды қарым-қатынас екені ... ... ... ... ... ... екінші бір адамға әсерін, не болмаса
өзара ... ... ... ... ішкі ... ... ахуалына, сезімі, ой-санасына, қылық
жорығы, жүріс-тұрысына тікелей, жанама, сөз арқылы әсер ету ... ... ... ... ... бала мен ата-ана арасындағы
қарым-қатынас түрін қарастырамыз. Яғни жас ерекшелік жағынан жеткіншек пен
ата-ана ... ... жас ... адам ... ... маңызды кезең болып
табылады. Дәстүрлі түрде бұл кезең тәрбиелік қатынасқа қиындықтар тудырытын
кезең ... ... ... білімдер жүйесінде жеткіншектерді зерттеумен
байланысты мәселелер кешеніне көп көңіл бөлінеді, ... ... және ... ... Осы жас ... даму ... жағдайлары
және механизмдерін танып білу тұтастай дамудағы ... ... ... бола ... ... кездегі зерттеулер
жеткіншектік жастың ерекшеліктері мен қасиеттері жайлы үлкен материалдар
жинақталды, ол өз ... осы ... ... ... ... ... жағдайларында зерттеуге қажетті базаның пайда болуына
ықпал етті. Мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... мазмұнда әрі, әртүрлі ұзақтықта орындалуы ... ... ... ... ... бұл ... шамамен 10-11 жастан 14-
15 жасқа дейінгі аралықты қамтиды. Жалпы, балалардың мектептегі орта ... ... ... жас ... ... тақырыбы әрдайым өзекті болып
табылады. Бірақ жеткіншектердің ... ... осы ... ... өткізеді
және де қоғам дамуының тарихи жағдайларына ... өз ... өз ... ... ... ... М. ... баланың дамуындағы ерекше орны бар
«өтпелі», «бетбұрыс», «қиын», «сыналатын» ... ... ... деп ... Бұл ... осы ... ... бір
дәуірінен екіншісіне өтумен байланысты даму процестерінің күрделілігі мен
маңыздылығы айтылған.
Біз ... ... ... ... жете ... үшін оның ... әсіресе екі ортада кездесетін ... ... ... ... қалуы мен үлкендердің оған бала
деп қарауының келіспеушілігінен ... Ал ... ... ... ... ... білмеуді дағдарыс дейміз. Дағдарыстың жеткіншек
жасындағы бұл түрі бөбектердің ... ... ... ... болады.
Дағдарыс дегеннің мағынасы қиын жағдайда тап болған кезді одан қалай шығуын
білмеуді білдіреді.
А.Г.Ковалев дағдарыс кезі ... ... орай ... онымен
үлкендер арасындағы қатынастың бұзылуынан пайда болды дейді. ... ... кезі ... ... ... ол ... ... мүмкін.
Демек, жеткіншектің үлкендермен қатынасы жақсы болып келсе, онда ... ... Осы ... түгелдей қосылу қиын: біріншіден, дағдарысқа
үшырайтын үлкендер емес, жеткіншектің өзі. Екіншіден дағдарыс ... ... риза ... кездессе де, мұның өзі тек 11-16 ... ... ... Егер ... айтқаны дұрыс болса, дағдарысқа
ұшырау 7-10 немесе 16-18 жастарда да кездесуі ықтимал болар еді.
Жеткіншек үлкендерден ... ... ... әр ... ... етеді. Қыздар киім киюде, не өзін күтуде, ұл бала ... өз ... ... Осыған әуелгі кезде туған-
туысқандары қарсы шығады. Бұлардың қарсы шығатын себебі, ... ... ... емес,оны «бала» деп бәлендей істі не ... ... ғой ... ... ... ... ... «мені бала деп
сенбей отыр»,- дейді. Егер осындай қатынас көп созылса, ... пен ... ... ... ... бала ... ерегесуге, не негативті
халде болып, үлкендер не айтса да соны орындамауға тырысады.
Екі арадағы қайшылықты кім жеңеді деугенде, жеткіншектің ... ... сол ... ... ... ... екі ... түсінбеушілікті
неміс психологы К..Левин «ойлық бөгет» деп атаған. Мұны солай ... ... пен ... ... ... ... ... салынған
соң, енді үлкендердің сөзіне құлақ аспайды. Сондықтан жеткіншекке тіл
алдыру үшін алдымен сол ... жою ... ал ... жою оңай ... ... түсінбеуі, кейін оны жан-жалға, не сергелдеңге
апарып соғады. Мұндай оқиғалар, әсіресе қалалық жерлердегі семьяларда ... ... ... ... ... ... төкпей,тіпті
осылардың өзі жауапты болғанда да,қайткенде де арашалау болып табылады.
Жалпы алғанда жеткіншектің үлкендерге қоятын талабын ... қате ... ... үлкендер өзінің өмір баяанын мысал ретнде келтіріп,
«біз жас кезімізде мынадай болып едік..» деп, өзі сол ... ... ... да ... болуы тиіс десе,қателескен болар еді. Себебі үлкендердің
жас кезі мен жеткіншектің қазіргі жас кезіндегі жағдайлар мен ... ... ... бір ... ... ... жеңуге қолданған
тәсілдерді өзгелердің игілігіне барлық жағдайда сіңе бермейді. [27,]
Бала ересектермен қарым-қатынастың белгілі бір ... ... ... ... сезінсе немесе осындай қатынаста қандай да,
бір ауытқулар байқалса, оның дамуында тежеушілік пайда ... ... ... т.б. ... ... ... ... тобына өтуге және үлкендердің балаларда жоқ кейбір
артықшылықтармен пайдалануға деген ұмтылысы болады. Алайда ересектер оны
әлі ... ол ... ... ... ... ... деңгейі мен талас-тартыстардың болуын Левин қоғамда балалар
тобы мен ересектер тобының ... ... және ... ... жағдайда болатын кезеңнің ұзақтығына байланысты етіп қояды.
Левиннің жеткіншектің «өз орнын ... ... ... ... уақытта
Д.Коулмен және басқа шетел пстхологтары дамытуда. Олар ... бір «суб ... бар ... ... қоғамында
жеткіншектер қоғамы бар дегенді айтады. Инфармацияның орасан ... ... бос ... ... және осының мүмкін
салдары ретінде балалардың ... ерте ... ... қарым-
қатынастың жедел дамуы мен жыныстық толысудың акселерациясы.
Жеткіншектердің ересектігінің дамуындағы жалпы бағыт әр түрлі және ... ... ... ... мүмкін. Мәселен, қайсыбір «интелектуал»
үшін өмірде ең басты ... пен ... ... бәрін де ол ... десе енді бір ... ... үйде ... ... ... әуестенсе де, сабақты түк бітірмейді,
модадан қалып қоймаумен төтенше шұғылданып, өмірдің мәнінен бастап ең шебер
шаштараз ... ... ... ... ... жөнінде әңгімелесуге
болатын ересек жасөспірімдермен ... ... ... ... ересектіктің сыртқы көріністері онша қызықтырмайды, ... ... ... ... қасиеттерге тәрбиелейді, ал қыздарға
келгенде, осы ... ... өзін ... ... ... ... үйпалап кетеді. Бір ... ... осы үш ... ... әр қилы ... да, бұл ... ... әр түрлі өмірлік
игіліктер қалыптасады: біреу үшін ... енді ... құны ... кезеңнің маңыздылығы адамның жеке басының моральдық және
әлеуметтік негіздері қолданады және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы жалғасады.
Жеткіншектік кезең қиын әрі сыналатын кезең деп саналады. Бұлай бағалау,
біріншіден, осы уақытта болатын көптеген сапалық ... ... ... кейде баланың бұрынғы ерекшеліктерін, мүдделері мен қарым-
қатынастарын түбірінен өзгертетін сипатта ... ... өзі ... ... болуы мүмкін, көбінесе күтпеген жерден болады да, даму ... ... ... деп ... ... болып жатқан
өзгерістер екінің бірінде, бір жағынан, жеткіншектің өзінде әр түрлі елеулі
субьективтік ... ... ... ол ... ... ... ... ұштасады. Жеткіншек ересектердің ықпалына
көне ... онда тіл ... ... пен ... әр ... ... ... дөрекілік, қарсылық, тентектік, ... ... ... ... Б.Г.Ананев.
Жеткіншектік кезеңдегі дамудың сыналу ... ... ... және ... ... ролі ... ... талас жарты
ғасырдан астам уақыттан бері болып келеді.
Жеткіншектік шақтың басында балалар сырт пішінң жағынан да,мінез-құлықы
жағынан да ... ... олар әлі де көп ... көп жүгіреді,
алысып-жұлысып, тентектіктер жасайды, өз ... ... ... да ... әр ... ... белсенді, көбінесе ұшқалақ,
ынта білдіріп,ден қоюы да,біреуді жақсы көруі,қарым-қатынасы да ... ... оңай ... ... болады. Алайда балалығы қаз-қалпында
болып көрінетін сырт көрініс алдамшы болады да оның ... ... ... ... ... ... Жеткіншектер көп жағынан әлі
бала болып жүріп, елеусіз есейеді. Ересектіктің қалыптасу ... ... ... Оның көріністері мен нышандары әр сипатта және сан алуан.
Ересектіктің ... ... оның ... ... ... ... жеткіншектің мінез-құлқын ересек адамға жағымсыз жаңа сәттерді
салыстырғанда жеткіншекте жаңаның көп болуының нақ өзі дамитын ... ... ... жаңа ... ... және олар ... пәрменділігі аз болып шығады.ал жеке адамның қалыптасуы оның
дамуының қалыптасуы оның дамуының осы жауапты ... ... ... ... ... аяқ ... ... жеке басының қалыптасуындағы
түбегейлі өзгерістер сана-сезімнің дамуындағы ... ... ... арқасында бала мен ортаның арасындағы бұрынғы қатынас
бұзылады. Жеткіншектің жеке басындағы ... және ... тән жаңа ... өзі ... енді бала ... ... ... пайда болуы болады,ол
өзін ересекпін деп сезіне бастайды, ересек болуға және өзіне жұрттың ... ... ... ... ... деп ... бұл ерекшеліктің өзіне
тән белгісі жеткіншек өзін балалар қатарынан ... деп ... ... менің ересек болғанымды ... ... ... онда ... ... ... ... әлі болмайды. Ересектік
сезімі сана-сезімнің өзіне тән жаңа ... ... жеке ... өзекті
ерекшелігі, оның құрылымдық ортасы болады, өйткені ол жеткіншектің өзіне,
жұртқа және дүниеге деген жаңа өмірлік ... ... ... ... тән ... мен мазмұнын, аффективтік ықпалдардың
жүйесін анықтайды.
Жеткіншектің өзіне тән әлеуметтік ... ... ... ... ... бар ... мен мінез-
құлық тәсілдерін меңгеру алғырлығы болып табылады.
Жеткіншектің жаңа ... ие ... ... ең алдымен ересектер мен
қарым-қатынастың бүкіл санасын қамтиды.
Жеткіншек ... ... ... ... қарсыласа бастайды;
өзінің дербестігін тежегенге және жалпы алғанда ... бала ... ... ... тіл алуды талап етіп, жазалағанға оның
мүделерімен,көзқарастарымен,пікірімен санаспағанға, т.б. ... ... ... ... қадір-қасиетін анық сезіну шығады,ол өзін
кемсітуге, дербестікке деген құқығынан айыруға болмайтын ... ... ... қарым-қатынатың балалық кезде болған типі жеткіншек
үшін енді қолайсыз,оның өзінің ересектік дәрежесі туралы түсінігіне ... ... Ол ... ... ... де,өз құқықтарын
ұлғайтады, өзінің жеке басы мен адамдық қадір қасиетін құрметтейді, сенім
білдіріп, дербестік берілуін яғни ересектермен ... тең ... ... ... мұны ... тырысады. Жеткіншектің қарсылығы мен
бағынбауының әр түрлі формалары ересектермен қарым-қатынастарына тән ... ... ... ... ... және төңірегіндегілердің
оны мойындауын қажетсінуінің пайда болуы ересек пен ... ... ... ... ... жаңа ... ... кезеңнің маңыздылығы мен ерекше орын баланың қарым-қатынасына
тән,саналық тұрғыдан жаңа типіне өту жүзеге асады. [30,101-110]
1.3 Отбасында ... ... ... ... ғасырдың соңғы тоқсанында түрлі психикалық бұзылыстардың “отбасылық
диагностикасы” мен “отбасылық емдеу” туралы оқу пайда ... ... ... ... терапиясын нағыз негізін салушы И.В.Маляревский болып
есептеледі, ол 1882 жылы Санкт-Петербургте психикалық ауру ... ... үшін ... –тәрбиелік мекеменің ... ... ... ... ... ... ... анықтау мен
есі ауысқандардың сол ... ... ... ... ... роліне көп көңіл бөлген. Ауру ... мен ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу” өткізіледі.
2-ші әлемдік соғыс аяқталғаннан кейін 20 ... 40 ... ... ... деген қажеттілік өсті. Қазіргі уақытта отбасы терапияда
бірнеше бағыттарды бөледі: ... ... және ... ... ... ... оқиғасынан Фрейд талдауынан
туындаған психодинамикалық бағыт тарихи ... ... Сол ... ... негізгі белгілерін әсіресе отбасы мүшелерінің
тарихи өткенін олардың ұғынбаған ... ... ... мәселелері мен өзара проекцияларын талдап қисынға келді.
Психотерапияның тапсырмалары ...... ... яғни ... ... ... қазіргі уақытта отбасындағы өзара
қатынасқа ... әсер ... ... ... қарым-қатынастың
контекстен невротикалық белгілер мен оның кейбір мүшелерінің өмірге
бейімделуінің конструктивті емес ... ... ... ... ... ... уақытта психотерапевтің жағынан да, отбасы ... да, ... күш ... ... ... мұндай ыңғай жоғары тиімді
болғанымен экономика аз мақсатқа бағытталған ... ... ... ... ... ... көбі жүйелік
отбасылық теропия ағымында ... ... ... ... ... ... ... Эклетикалық бағыттың ... ... ... механизмдер бойынша түрлі әдістерді: гипноз,
аутогенді жаттықтыру, медитация, ... ... ... үй
тапсырмасы, өзара қатынастың талдауы мен қорытылуы, топтық дискуссия және
т.б. біріктіреді.
Шетелдік отбасы ... ... мен ... ... Аято ... өкілі Джей Хейли “мәселені шешуші терапия” әдісінің
авторы болды. Оның көптеген әдістемелері Милтон ... ... ... ... ... ... басқа мүшелерін басқару
таласының нәтижесімен анықталады. Белгі – қоршағандардың қылығын басқару
тәсілдерінің ... Джей ... ... психотерапияның міндеті
адамдардың басқа әсер теу тәсілін ұсынудан тұрады. Отбасы терапиясы емдік
тиімділігі, егер терапиялық ... ... ... ... ... ... Отбасы терапияға Хейлидің үлесі отбасы түрлі дерективтер
(тапсырмалар) беруі болды. Тапсырмаларды орындау ... ... ... ... мүшесі өз пікірін айтуға немесе бір нәрсе ... ... ... шанс ... да, үйге де ... береді. Ол
тапсырмалардың мақсаты:
- отбасы мүшелерінің қылығын өзгерту;
- психотерапевтің ... ... ... ... ... ... табу; тапсырмаларды орындауда ... ... ... ... ... мүшелерінің сүйемелдеуін жүзеге асыру, яғни, тапсырманы
орындау уақытысында психотерапевт көзге көрінбейтіндей қатысады.
Пало Алто мектебінде басқа ірі ... ... ... болды. Оны АҚШ-тағы
отбасы терапиясының негізін қалаушылардың бірі деп есептейді. Ххғасырдың ... ... ... ... ... ... ... және анықтау.
“Үшбұрышқа кіргізілмеу” (бауэн психотерапевтерге ... ... өз ... ... процесіне шоғырлануды ұсынған);
ерлі-зайыптыларды тиңмді эмоционалды үйрету. “Мен-қалпы” сабағы.
Отбасылық психоаналитикалық терапия: ... ... ... психотерапия қатысушыларының жеке тұлғаларының өткен
бейсаналы қатынастар базасында емес, қазіргі шындыққа негізделіп ... ... ... әрекеттесу жағдайында болатындай етіп ... ... ... ... ... ... мектептерге
қарағанда аз дерективтенген.
Бұл терапевтикалық бағытта келесі техникалар қолданылады: конфронтация,
кларификация, ... және ... ... ... ... техникалары, “бос асссоциациялар” техникасы.
Психоаналитиктер бос талқылауды ... ... мен ... ... ... ... ... терапия: Бұл бағыттың ірі өкілдері - Мара Сельвини
Палаццай, Клу Маданес; Сальвадор ... және т.б. ... ... бағыт ең кең танылған перспективті, экономикалық орынды және
отбасы ... ... ... ... бірі ... бҰл бағыттың дамуынша айтарлықтай әсер көрсеткен Илья
Пригожиннің жалпы ... ... ... боладын.
Жеке отбасы теропиясында отбасы құралған байланыстарды ... ... ... ... жүйе ... ... Отбасы пайда
болуы (тіршілігі) бойында дамудың заңдылығы дағдарыстан ... ... ... отбасынан бөлу, жүктілік, баланың ... ... ... ... мекемесіне түсуі, олардың мектепті бітіруі және ... ... ... ... ... ... зейтеақыға кетуі т.б.).
әсірісе осы тіршіліктің бөлігінде ... ... ... мен ... ... қабілетсіз болғандықтан өздерінің ... ... ... ... ... ... ... қадамдары келесідей:
- психотерапевті отбасымен біріктіру;
- психотерапевтикалық сұранысты ... ... ... ... ... ... аяқталуы мен бөлінуі.
Мара Сельвини Паллацоли түрлі жыныстағы терапевтер бригадасы отбасымен
жұмыс істейтін, ал қалғандары ... ... ... бір ... айнаның артында жұмыс істейтін принципті ... ... бір үйде ... ... ... ... ... қатысуы болып
табылады. Кезсесулердің жиілігі айына бір рет, бар ... он ақ ... Оның ... ... және кенет болатын, ал кенет шешуші қозғалыспен
отбасында өзгерістің туғызуы тырысатын. ... ... өте ... ... ... ... мен аңыздарға қарсы тұратын оң барлық
мүшелерін әрекеттер сериясына тартатын.
Бағдарламалық отбасы терапиясы: Отбасы терапиясының бұл әдісі ... ... ... ... ... деп ... ... ең танымды тұрғалары – Джей Хейли, Гари Уитер, Клу Маданес. Өз
жұмыстарында психотерапевтер ... ... ... ... Берілген ыңғай белгінің бөліктеріне үлкен көңіл бөлумен, ал
отбасыға қызығушылықпен сипатталады. Бұл бағыт ... 1970 жылы ... Бұл ... ... ... өкілдері Милтон Эриксонның ... алып ... Оның ... екі ыңғай тән: әсер
етудің жанама әдістерін қолдану және ... ... ... ... ... мәні ... өзгеріс, бұзылыстың себебін
түсінуден маңыздырақ болғандықтан ... ... ... ... ... ... терапевтер мәселенің тұрақтылығын қамтамасыз
ететін факторларды зерттейді. Көптеген ... ... ... ... ... отбасы – бұл белгілерден қашатын және
өзгермелі жағдайлардың талабына сәйкес жұмыс ... ... ... ... ... ... қылықтық психотерапия өзінің
негізгі принципі ретінде қылықты салдармен біріктіруде көрінеді, осыдан
қылықтың ... ... ... туынданғанға дейінгі барлық ... ... ... Бұл ... ... қылықтардың жүйелілігінің
талдауы қызықтырады. Некедегі қанағаттанушылық бір-бірне ... ... ... өзара фрустрациялардың жоқтығымен
айтарлықтай көп мөлшерде шартталу жағдайы негізге ... ... ... бірі ... ... ... табылады. Психотерапияның процесі терапевт клиенттің мәселесінің мәні
мен оны шешу ... ... ... басталады. Қылықтың
психотерапевтер емдеуге бүкіл отбасын емес тек баланы және ата-ананың бірін
шақыратын ... ... ... ... тренингі балаларды
тәрбиелеу, эмоционалдық қылықтың әсер ету, тану және ... ... ... ... ... ... ең ... техникалары келесілері:
- қалыптастыру – жүйелні нығайту арқылы ... ... бөлу ... оған жету;
- жетондық жүйе - сәтті қылықтары үшін балаларды марапаттау есебінде
ақша немесе ұпайды қолдану;
- шарттық жүйе ата-аналардың қылығының ... ... ... ... келісуді өзіне қосады;
- мараппатауға өзгерістер мен айырбастау;
- бөлу шектеу ... ... ... терапиясы бұл өзінің қарапайымдылығы мен ... ең ... ... ... ... Отбасылық коммуникативті терапия Пало Алто бағытынан
бөлініп шықты. Оның жүргізуші өкілдері П. Вацианик,Д.Джексон және ... ... ... ... ... коммуникация тәсілдерінің өзгеруі
немесе интеракцияның жұмыс істейтін үлгілерін өзгеру ... ... ... ... бұл ... ... мысалы, Вирджиния Сатир, жәй
отбасындағы коммуникацияны ... ... етіп ... содан соң бұл идея
блегіні қолдайтын коммуникацияның тәсілдерін ... ... ... ... ... ... тобы ... болып табылады,
отбасы мүшелерін анық ... ... ... ... ... және интерпретациялау; әртүрлі тәсілдер мен
ережелердің көмегімен отбасындағы ... ... ... түрлі жоғары тиімділіктегі әдіс ретінде дәлелдене алады.
Тәжірибеге негізделген отбасы психотерапия бағытының өкілдерінің бірі ең
танымалдары Карл Уйткейер және ... ... Бұл әдіс ... мен ... негізделген.
Ерлі-зайыпты психотерапия: Ерлі зайыпты психотерапия ... ... ... ... атайды. Ол отбасылық жұпқа отбасылық
қатығыстар мен дағдарысты жағдайларды бастан кешіруге, өзара қақтығыста
үндестікке ... ... ... қанағаттандыруды қамтамасыз етуге
көмектеседі. Ол өз бетінше әдіс ... де, ... ... ... де жұмыс істей алады. Жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Ерлі-
зайыпты психотерапия мұндай вариантында психотерапевтпен күйеуі ... ... оның ... жөніндегі ойлары, сезімдері,
уайымдары ғана талқыланады.
Қазіргі уақытта ерлі-зайыпты психотерапияда динамикалық, қылықтық ... ... ең кең ... ... ... ... екі ... қылық мотивация көзқарасымен қарастырылады. Тұлғалық қатынастардың
динамикасы мен олардың психикалық процестердің ... ... ... ... ... ... ... серіктестерінің
қылығының өзгеруі бәрінен бұрын болып табылады. Онда ... мен ... ... ол ... ... етеді:
- күйеуі (әйелінің) өзара жағымды қылықтарын басқару;
- қатынас пен туындаған мәселелерді бірігіп шешу аймағында қажетті
әлеуметтік білімдер мен дағдыларды ... ... ... қылығын өзгерту жайындағы ерлі-зайыптының келісімді
өңдеу мен жүзеге асыру;
отбасы терапиясында қазіргі уақытта қылықтың бағыт ең кең тараған. ... ... ...... ... ... ... конструктивті талас, мәселелерді шешу тәсілдері және т.б. қазіргі
уақытта көптеген ... ... жиі ... ... терапия мен
жүйелі психотерапияны байланыстыра интегративті ыңғайды қолданады.
Шарт негізінде қылық терминінде өздерінің талаптары мен ... ... оның ... ... келісім шарт жатады. Талаптарды
формулағанда келесі тәртіпті қолдау ұсынылады: жалпы ... ... одан ... ... ... ... соңында әрбір жұбайдың
әрқайсысының міндеттерін тізу мен шарт.
Гуманистік бағытта ... ... ... ... неке ... ... ... толеранттылқ, басқаға
тиімділік пен әрбірінің тұлғалық тәуелсіз дамуы ... ... ... Бұл ... ... ... ... дамыған. Ол
зайыптының тарихи өткенінің әсеріне, шектен тыс манипулятивті қылықтық
ыңғайға бағытталған. ... ... ... өздерінің сезімдерін
вербализациялауға және осыдан ... ... ... жасайды.
Серіктестердің жекелік дамуы үшін қолайлы жағдайлар ... ашық ... ... болатын;
Шындық ұстанымы, “қазір және осы жерде”;
Серіктестктің жекелік өмірін сыйлау;
Ашық қатынас басқаның ... ... ... ... мен ... ашық ... ролдерді орындауда ширақтылық;
Тең құқықтық;
Сенімділік;
аутектілік - өзінің бағасын білу, басқаның түсінігіне сәйкес өмір ... ... ... - ... ... жеке ... мен ... бар.
Отбасылық кеңес беру: Отбасылық кеңес беру – бұл ... ... ... оның ... ... ... ерекшелейтін белгілері мен
шектері бар. Отбасылық кеңес беру, отабасылық терапиямен ... ... бір ... өзара байытты. Отбасылық кеңес берудің алдында ...... ... ... мен жеке ... ... қамтамасыз етуүшін отбасы мүшелерінің мәселелерін зерттеу болып
табылады.
Отбасы кеңес беру мен отбасы терапиясы немен ... ... ... беру ... тұжырымдамасын қабылдайды. Екіншіден, отбасындағы
ролдік әрекеттестік жағдай мен аспектісін талдауға екпін қояды. Үшіншіден,
ол кеңес беру ... ... ... ... мен ... ... талқылауға көмек беруге шақырылған.
Отбасы кеңес берудің басты теоретикалық ... ... ...... терапия, рационалды-эмоционалды терапия және басқа
келтіріледі. Мұнымен оның арсеналында бар әдістер мен тәсілдердің ... ... ... ... ... ... ... мен ережелері
келесі бөлімдерге келеді;
Байланысты орнату және кеңес берушінің клиентке ... ... ... ... ... арақашықтықты сақтаудың
көмегімен, сонымен қатар кеңес берушімен кеңес алушының мимикалары мен
тыныс ... ... ... ... ... мәселелері
жайында хабарлаушының басым репрезативті жүйесін бейнелейтін сөздік ... ... ... қол ... (НЛП) және терапевтикалық метафорлар тәсілдерін қолдану
мен клиенттің мәселелері туралы ақпаратты жинау. Бұл ... жету ... ... ... ... сұрақтарды қоя алады: “мынадай нәтижеге
қол жеткізе аласыз ба?”, “сіз нені қалайсыз?”, “ ол ... жоқ ... , ... яғни ... нәтижені суреттейтін сөздермен айтуға
тырысыңызшы”.
Психотерапевтикалық келісім шартты ... ... ... ... міндеттерінің міндеті болып табылады. Бұл кезеңде клиент пен ... ... ... ... ... бөлінетіндігін талқылау
жүргізіледі. Мысалы: отбасы кеңес беру қауіпсіздік жағдайларына, клиенттің
мәселелерін шешуге жету ... ... ... жауап береді. өз
кезегінде клиент өзі белсенділігі, өзінің ролдік қылығын өзгерту ... және т.б. үшін ... ... Бұл ... ... ... кейін
қатысушылар жұмыстың ұзақтығы (3-6 сағат) бір сеансты өткізу ұзақтығымен
терапевтикалық кездесулердің кезеңдігі (мысалы, ... ... 1 ... 2-3 ... бір рет) ... келіседі.
Соңында төлем ақы шарттары мен келісім шарт жағдайларын екі жақ бұзу
санкциялары ... ... ... нақтылау, сонымен қатар жалпы отбасының
және оның мүшесінің әрқайсысының ... ... ... ... ... ... туғызады: “сіз бұрын қиындықтармен қалай
күрестіңіз?”, “сізге онда не көмектесті?”, “ сіз ... ... ... ,” сіз өз ... ... ... берушінің өзінің қылығы мұнда клиентке кеңес беру процедурасының
қауіпсіздігі мен сәттілігіндегі үмітін нығайту ... ... ... ... бұрынғы тәжірибеңізді, белсенділік пен шынайылықты кеңес
берушінің сізбен бірге ... ... ... бірігу, оның
профессионалды қасиеттері мен жұмыс тәжірибесі жұмыстың ... ... ... ... ... мен құлықтың қалыптасқан
стереотиптерінің жағымды және жағымсыз жақтары талқыланады. Мысалы, мына
сақтардың көмегімен: “ ... ... ... ... ең ... Ал бұл ... ең жағымдысы не?” құлықтың жаңа шаблондарын бірігіп
іздеу жүзеге асады. Кеңес ... ... ... ұсыналы: “ Сіз мәселені
шешу үшін әлі не істеген жоқсыз?” , “сіз үшін ... ... ... ... қалай ұстайды? Сіз солай істей алар ма едіңіз?” немесе
“сізге осындай істі ... не ... ... ... ... ... алады: клиенттер транста болып, ... ... ... жаңа ... ... құрайды.
“Экологиялық тексеру”. Кеңес беруші отбасылық мүшелеріне ұқсас жағдайда
5-10жылдан кейін өзін елестетіп, өзінің күйін зерттеуді ұсынады.
Отбасы кеңес ... ... ... ... ... ... бойынша күш сала бастайды. Кейде ... жаңа ... ... ... ... ... әрекеттерді қажет етумен
байлаысты. Олар кеңес берушіден алынған ... ... үшін ... мен ... ... ... кейін қайта кеңес алуға шақыру ала
алады.
Қазіргі уақытта отбасы кеңес беру Ресей аймағы ... кең ... ... түрі ... ... ... процедура жағдайлар қатарында қажетті болған, мысалы,
әдебиеттерде “пародаксальді ... ... Джей ... ... жайында суреттеледі, оны нақты орындау теріс нәтижеге алып келеді,
өзінің сезімдерін көрсету жайында кеңес беру ... жас ... ... әсер ... ... ... күніне бір сағат ұрысу
ұсынылған. Хейли саналы түрде ешкім өзіне кесірін тигізе алмайтынын ... ... ... ... ... тапсырманы орындауға
тырысып, оны тастап ... ... ... ... ... күшейіп, “ақымақ
кеңес беруші” кеңесінен бас тартып, осылайша “бөліну” болды.
Қазіргі уақытта кейбір отбасындағы қатынастарды психотерапевтикалық
түзету. ... ... ... ... ... отбасылық
бұзылысты анықтап, олардың өмірлерінде тілекті өзгерістерге жету мақсатымен
отбасы мен оның жеке ... ... ... ... ... мен ... ... оларды шартты үш топқа бөледі, отбасы
терапиясы отбасының дұрыс қарым-қатынасының ... ... ... ... ... отбасы психотерапия әдістемелері.
Отбасы психотерапиясына жағымды қатынасты қалыптастыру, ұйымдастырушы
эмоционалды және интелектуалды себептердің салдарынан ... ... ... үшін қиын ... ... ... психотерапевтке
психотерапияға қатысудың күшті және тұрақты мотивациясын ... ... ... кездесу болашақты анықтау болып табылады – ... ... ... мәселесін күрделілігі анықталады, ол
клиенттер (отбасы мүшелері) отбасы психотерапиясы ... ... ... және онда ... жалғастыру керек пе екендігі
анықталады. ... ... ... ... ... уақыт ішінде клиенттің
күрделі және ұзақ ... ... мен ... ... ... сезімі мен белменділігін түсінуге терапевт көмектесу міндеті
бар, ... ... ... мен ... кездесудің жақсы өңделген
жоспары қажет. Басында психотрапевт ... ... ... ... т.б. мен ... оның эмоционалды уайымдарын көкейкестіру,
клиент күнделікті өмірде кездесетін ... ... ... беру
керек. психотерапевтің одан кейінгі міндеті - ... ... оның ... ... ... ... түсінігін құру.
Психотерапевт клиенттің көңіл –күйін психотерапияға қатысуға мотивін құру,
сонымен қатар, аз емес маңызды қатысуға ... ... ... ... ... көру ... шешудің жолдарын табу үшін қолдануы
керек. Бұл кездесудің тағы бір маңызды аспектісі – ... ... ... ... ... жағдайды болдыртпау үшін ... ... ... ... ... Оның ... ол ... көмегімен өзінің отбасы
мәселелерді шешуді белсенді ... ... ... ... ... ... түрлі түрдегі
мәселелерді шешуге тура келеді, ... ... ... ... терапевтке шақыру?
Отбасымен кабинетте немесе оның тұратын мекен-жайы бойынша қайда жұмыс
істеу керек?
өзінің отбасымен немесе алғашында отбасы мүшелерімен ... ... ... ... ... мен ... қандай?
Жеке немесе отбасылық мәселелердің қайсысынан бастауы керек?
Нақты әрекеттер жоспарын жасау керек пе, немесе экспорт қою ... ... ... ұйымдастыру мен өткізу ... ... ... көзқараспен” анықталуы керек. отбасы
психотерапиясы ұйымдастыруы таңдауы идеалда ... ... ... ... Кез-келген отбасы психотерапевт отбасы, оның жеке ... ... мен ... ... ... ... стильдерін қолдануға дайын болуы тиіс.
Бір отбасы мүшесімен – авториталды стиль, екіншісімен- директивті ... ... ... Бұл психотерапевт алдында тұрған сұрақтарға жауап
барлық жағдайдың жиынтығына байланысты. Содан соң ... ... ең көп ... жайында сұрақтар қарастырылады. Отбасы
психотерапиясының әдістемесі – бұл психотерапевт нақты ... ... ... ... ... ... ... даму уақтысында қайта пайда болған мектептердің тәжірибесінен келген
әртүрлі техникалардың көптеген санына иемденді. Отбасы ... ... ... ... ... ... атап ... – бұл отбасы мүшелерінің мақсаттарына жету үшін ... ... оның жеке ... ... ... әрекеттердің қажеттігі
жайында тік, нақты сілтеулер. Бұл бір нәрсені ... ... осы ... бір ... ... осы кезге дейінгі істемегенді істемеу болуы
мүмкін. Пародоксальді дерективтер жағдайында айтылғаннан гөрі оның ... ... ... ... оны ... ... отбасын мұқият зерттеуді психотерапевтің үлгісімен отбасыға
психотерапевтикалық әсері, ол ең ... ... ... қажет етеді.
Отбасылық дискуссия әдісі – ... ... ... ... Оны ... ... отбасы мүшелері олардың өміріне қатысты
мәселелердің кең ... және ... ... сұрақтарды шешу жолдары
талқыланады. Дискуссия көптеген мақсаттарды анықтауы ... ... ... ... қате ... ... ... отбасы
мүшелерін дискуссия әдістеріне үйрету. Дискуссияны ... ... ... іскерлікті талап етеді. Отбасы дискуссияларын өткізуде
қолданылатын негізгі ... ... ... ... ... ... сұрақтардың көмегімен оқыту, қайталау, талдап қорыту, ... ... және ... ... отбасылық өмірге қажетті іскерлікер мен дағдылар ... ... ... ... отбасы психотерапия барысында
бұл жетпейтін дағдылар түрлі ... ... ... мен ... ... ... ... жалпы
принципі отбасы мүшесінің алдында нақты міндет тұрады, мысалы, ... ... ... пен ... ... және ... ... алмағаны жайында сынауға болатын критерий айтылады.
Отбасылық психоаналитикалық ... ... ... ... тұрғасының (қазіргі шындық негізінде) бұрынғы
бейсаналы қатынастар негізінде емес, толыққанды сау ... ... ... ... етіп ... ... ... Психоаналитиктер
бақылау мен тыңдауды таңдап, бос талқылауды кенет сұрақтармен тоқтатады.
Отбасы жүйелі ... ... ... ... ... ең ... перспективті, экономикалық мақсатқа ... ... ... ... терапия бағыты болып есептеледі. Жүйелі отбасы
психотерапиясында отбасы құрылған байланыстарды ... мен ... ... жүйе ... ... Отбасының пайда болуы
дамудың заңдылықты ... ... ... ... ... ... ... бланың туылуы, баланың мектепке дейінгі / мектеп
мекемелеріне ... ... ... ... және ... өмір ... ... ажырау, ата – анасының зейнетақыға шығуы және ... осы ... ... ... ... ... мен ... шешуге қабілетсіз болғандықтан өздерінің ... ... ... алдында тұрады.
Жаңа отбасы психотерапиясының негізіг қадамдары келесідей:
1. психотерапевті отбасымен бітіру;
2. психотерапевтикалық сұранысты тұжырымдап айту;
3. отбасылық қатынастарды реконструкциялау;
4. психотерапияның ... мен ... ... ... ... ... әдісі “мәселені шешуші” деп аталады. Өз
жұмысында бұл бағыттың психотерапевтері ... ... ... шоғырланбайды. Бұл ыңғай белгі бөліктері мен ... ... ... тыс ... сипатталады. Бағдарламалық бағыттың мәні
мәселені шешу үшін бағдарламаны өңдеу болып ... ... ... ... ... ... ... маңызды.
Жанұяның имплицитті теориясы: Жанұяны әртүрлі тұрғыдан қарстыру немесе
кеңес беруде жанұяның әртүрлі теориялық моделіне сүйенеді. ... ... ашы ... ... тұрмайды, бірақ ауытқуы мен қалыптылық
осыларға байланысты болады. Л. Г. Люсик ... ... ... жол
табатын “Жанұялық теория” мақсатында ... ... ... Жанұяны
зерттеушінің құрған кеңесі немесе болжамы жанұялық теориялық моделінен ғана
емес, ондағы қалыптасқан жанұяның имплицитті ... де ... ... ... бұл ... мен интерпритациялар клиенттер
үшін қаншалықты қалыпты болып саналады соған байланысты. ... ... біз ... мақсаттың, стереотиптің, клиенттің тұлға екендігінде
деген сыйластықтың жоқтығын, ... қоса ... ... бар, өз
мақсаты мен құндылықтарын әрқашанда ұғына бермейтін тірі одан болып қала
береді.
Жанұяны ... ... ... ... ... ... де “жанұялық өмірдегі тұлғалық тәжірибе сыналушылардың ... мен өз өзін ... ... қарым-қатынасты зерттеуге құлшыныс
білдіруге кедергі жасайды “ деп айта ...... ... ... болу үшін әрбір жанұядағы жанұялық
теорияны ... ... ... ... ... жорамалдап қоймай жанұяның
өзіндік концепциясын ұғынып, өзі жұмыс істейтін жанұяда ... ... ... түсінуі қажет. Жанұяға еніп кеткен мәдениет екінші бір
тері сияқты: біз онда дағдылы түрде ... де оның бар ... ... ... ... оның біздің мінез-құлқымызға әсері көп екеніне таң
қалмауға да болады. Бұл біздің ... ... ... бастап өміріміз,
яғни, анамыздың жүкті кезінде өзін ... ... ... ... бізді
қалай күтті, бізді оқытқанмен өсіп жатқандағы тіл мен дыбыстар”.
Адам өз жанұясының бір бөлігі болып табылады, ол онда туды, ... ... ... мен ... ... жанұялық тәжірибесін негізге ала отырып
талқылайды. Біреулер үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... мен мейрамдарды қалай атап өту керек; жанұяныың
құндылығы қандай, балаларды күту, оларды руханиялыққа, ... ... ... қарым-қатынасы қандай. Осының бәрі олардың
жанұялық мұрагерлігі мен мәдениетін көрсетеді. Эмоционалдық жүйемен бағалап
отыру арқылы жанұя ... ... ... ... құрады. П.Бергер мен
Т. Лукманның ойынша әлеуметтенудің ерте ... бала үшін ... ... бола бастайды. әлеуметтік роль мен қарым-қатынас ... ... ... қоса ... ... ... жеке ... ретінде
санасып, қоғамның құндылығы мен нормасын көрсетеді. Осылайша баланың
әлеуметтік әлемді интерпретациялау типіқұрылады. Г. М. ... ... ... ... ... ... жұмыстың тәсілдері”
қалай десек те балалық шақ та жанұялық шақта құрылады: белгісі тек ... ... ... ... ... ... ... өте ертедегі
өмірлік тәжірибеден өседі. Әлемді тану ... ... ... ғана ... ... бөлігі: жанұяда баладағы тану мен мінез –құлық схемасы әлемдегі
бейнеде бар ... бір ... ... ... ... келісетін
болсақ, некелік жанұя құру әлеуметтену процесінің алғашқы сатысы болып
табылады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл процесс мінез-құлықта реттеліп
отыратын үміт пен мақсатта ... мен ... ... ... ... ... ... деп аталып, жанұя мүшесінің әрқайсысының мінез-
құлқына және ... ... өз ... ... Бұл өз ... ... сипатын және әлеуметтік бақылау қызметін орындауда жанұя
мүшелері қандай мінез-құлықты дұрыс, ненің бұрыс деп ... ... ... ... күрделі әлеуметтік мәдениетті зерттеуде әртүрлі
ғылыми тәсілдер бар: ... ... ... ... ... ... мен ... өз кезегінде жанұяға психологиялық
көмек көрсетудің ... ... ... ... құрылымдық,
коммуникативті, ... ... ... ... Біз бәрінен бұрын жанұяның тұтасорганизм ретінде қарастырған
жүйе ретінде қарастырғымыз келеді. ... ... ... ... ... ол адам ... ... теориясын дамытты. Оның
көзқарастары Беарталансидың ұсынылған жалпы теориялық ... ... ... ... тура осы ... ... практикада
өзіндік терапевтік бағытта жанұяның терапияның жақсылап дамуына көп еңбегін
тигізді. ... ... ... ... ... сипаттауға
болады. Мысалы, ұқсастық (жанұя мүшелерінің эмоционалды байланысы),
иерархия, (шешімді ... ... ... ... ... ... ... жанұяның әлеуметтік қоршаған ортамен қарым-қатынасы). Жүйелік
теориясында иерархиялықтан басқа логикалық түсінік деңгейі де бар, оның бар
болуы В. Рассельдің ... ... ... Жүйе ... ... ... және ... логикалық деңгейде айтылады.
Біз Н+1 деңгейіндегі түсінікті Н ... ... ... ... ... ... қоса Н+1 ... жүйе Н деңгейіндегі
жүйелік модель мен ... ... Біз ... ... ... ... логикалық деңгейде жүйелейміз. Мұндай жағдайда жүйе
белгілі бір түсінікті, затты, бейнені ... сОл ... ... ... ... ... ... ұғынуға болады. Оны
былай айтуға болады: жанұя әлеуметтік жүйе бола отырып, өзіне автопортретті
қосуы қажет. Мұнда жанұяның ... ... өзі ... ... қана қоймай,
өзсеріктесін бөлек бірлік ретінде қарастырып, өз өмірінің ағысында өзара іс-
әрекет тұралы көріністі қалыптастырады.
Н. ... екі ... ...... ... ... ... ұқсастықты”. Жанұялық орындау процесінде олардың
өзара ролді толықтыруы немесе құндылық, мақсат ... ... ... ... ... ... бөлісуі. Л.Б. Шнеллердің пікірінше
жанұялық ұқсастық бұл – жанұяға ... ... және ... ... ... ... ... ұғынуымен байланысты немесе “Мен” және
“Біз” қосылу ... ... ... ... Жанұяның
тұрақтылығын нақтырақ анықтағанда “Өзгрісті қалай ... ... ... болады, яғни дау дамайды бақылауға алу және жанұяның өзгеруге
қабілеттілігі немесе одан әрі ... ... ... ... ... ... құрылымдық
бағытталу, - жанұя бұл табиғи топ, мұнда ... өте ... ... ... ... стереотип туындайды, бұл олардың мүшелерінің
қызметін анықтап, олардағы өзара ... ... Біз ... мүшелері бұл жанұялық құрылымның белгілі бір ... ... адам өзін бір ... бірлік ретінде санайды, бірақ, өзінің жанұясымен
әрекет ете ... ... ... ... ... кезегінде Э.Г. Эйдемиллер мен В. Юстицкис “жанұяның ішкі ... ... ... шығаруды онда ... ... ... ... ... ... ... яғни ояну, бірнен соң бірі
тұру, таңертеңгі ас ішу. Бұл жанұялық көріністі қайталау ... ... ... мен ... ... ... мен ... жанұя мүшелерінің ойша көз алуынан өтеді, онда ... ... ... ... ... дау ... шешу ... іздестіреді.жанұялық
көрәнәстің негізінде өзара жақсы сезім пайда болып проблемалар туындайды
және ... ... ... ... ... ... ... түсінік бар. Бұл: “Жанұялық мифтер, күрделі ... ... ... бір ... енуіндегі маңыздылығы; және “жанұя картасы” –
жанұяда қабылданған тәртіптер әрекеттер ... және ... Бір ... ... раикада туындаған өзара әрекеттерді сипаттаса, екінші жағынан
онда бұл әрекеттің бір деңгейі ғана ... ... ... топтық білім формасында емес, ол қандай да бір өтірік, зиянды білім
ретінде қарастырады. ... ... ... ... ... ... Дегенменде бұл көріністі білдіретін жалғыз көріністі және оның
негізгі мазмұны әлі де ... жоқ. ... ... ... ... ашуын ұсынбас бұрын әлеуметтік әлеуметтік танудағы
психологтық түсігіне ... ... ... А.Н.Леонтьев іс-әрекеттік теорияда “әлем бейнесі
түсінігін” қарастырды. Әлем ... ... ... ... ... ... ... субъективтік шындығы адам өмірінің жағдайына
байланысты. Бұл Руссердің философиясыдағы “әлем ... ... ... ... ... мен ... ... Бұл
терминдердің барлығы әлеуметтік танудағы субъективтің басында суреттер ... ... ... ... пен ... ортаның талап ететін жоспары
мен ақпараттар жиынтығы туындайды.
Скрипт – сол жағдайға сәйкес әрекеттің ... және ... да ... ... ... Олар ... моделін белгілейді.
Имплицитті теория: Тұлғаның имплицитті теориясын 1954 жылы Дж. Брунер
мен Р. Тагиури ұсынды, ... ... ... ... ... бар. Одан әрі бұл ... кеңейіп дәстүрлі және альтернативті деген
екі тәсілге ие болды.
Дәстүрлі-тәсіл тұлғадағы имплицитті теорияны барлық адамда бар, ... ... ... ұйымдастыруын бақылау (белгісіз бақылаушы
ретінде жүру).
Сендірудің ... ... ... ... да бір ... немесе әлеуметтік құбылыстың өзара қатынасын қалыптастыру. Ол ... адам ... ... мақсаты болуы мүмкін.
Альтернативті тәсіл – Келлидің жүргізген “конструкт” түсінігі ... ...... белгі, қарама-қарсы қарым-қатынас немесе
мінез-құлық тәсілі. Бұл өз бетінше ... ... - ... ... ... екі қызметі бар: арақатынас, ұқсастық
табу және қарсы қою қызметі. Егер біз бір ... ... ... соған
седіретін болсақсол сәтте маңызды белгі, бір ... ... ... жүйені белгілейді және оның арасында жүйелік сапаларды ... ... және т.б. ... жүйе – бұл ... да ... феноменнің имплицитті теориясы болып табылады. Ол белгілі бір
адамның әлеуметтік қарым-қатынастағы күрделі әлемді ... ... ... ... ... ... ... идея жатыр:
“әрбір адам зерттелуші”. Келлидің айтуынша біз өзіміздің ... ... де ... да ... ... ... Ол үшін
біздің әрқайсысымыз жақсы ма жаман ба біздің тұлғалық конмтрукты жүйемізді
құрайтын әртүрлі ... ... ... ... Осы жүйемен байланысты
біз өмір сүреміз, жағдайды болжаймыз, өз құқымызды құрамыз,басқаларға және
өзімізге әртүрлі ... ... ... ... ... ось, ... ... өзінің мінез-құлқын әртүрлі қиығынан көрсетіп, өзінің
психологиялық ... ... Бұл ... ... әлем ... ... ... мәніне жету арқылы түсіну қажеттігі бар. ... ... ... ... ... ... емес. әлеуметтік көріністе алынған
бірнеше шынайы статусберетін құрылымдық ұжым немесе процестер қатары.
1. ... ... ... ... ортаны қабылдауы, жағдайға сәйкес
әрекет етумен жағдайды бақылауға тырысу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... әлемдік бейненің фрагменті
сияқты жанұяның шынай түрде қабылдауын ұйымдастырып, ондағы мінез-құлықты
реттеп іске ... ... ... ... ... жекелік
негізінде жанұяның әрбір мүшесі өзі қандай, ... ше, онда ол ... ... сол ... біраз біліп қалады. Жанұя туралы өзінше елестету
адамның дүниетанымының бір ... ... ... ... ... ... қатынастың шынайылығын анықтайды.
2. Имплицитті теория ... өз ... ... ... ... қорытындылау немесе ұғыну үшін қолданылады.
3. Бұл жүйе анық емес көріністі, жағдайды дұрыс ... ... ... ... адамның мінез-құлқын реттеуші кезінде байқалады.
4. Жанұяның имплицитті теориясы имплицитті әлеуметтік теорияның разрядына
қатысты, осыған сәйкес ол бір адамды ... ... ... топ ... ... теорияның мазмұны тәртіп бойынша әкспериментальды
психосемантика ... ... Бұл ... Университетінде 70
жылдардың басында туындаған Кеңес психологиясының ... жаңа ... ... өзі және ... ... ... тұлғалық
жүйелік мәнін зерттеу немесе реконструкциялау. Психология аймағында басты
түсінік мән және ... ... ... ... түсініктері әлемдік бейне,
субъективті тәжірибенің құрылымы, категория жүйесі, тұлғалық ... ... ... кеңістік.
“Мән және мағына”. А.Н.Леонтьевтің пікірінше бұл ... ... ... яғни, мән-туысқандық,ал мағына-түрлік болып
табылады. Мән-объективті ... ... ... ... ... мәнді “Мен үшін деген” белгі арқылы игеріп, қабылдауы.
Мағыналық ... ... ... ... ... құрылымы болып
табылады. Мән мен мағынаның арақатынасы туралы сұрақ пен ... ... ... пен адамдық қарым-қатынасты шектеулі мүмкіндіктер туралы
сұрақтар бар.
Д.А.Леонтьев пен Е.Л.Доценконың психосемантикалық зерттеуі мен ғылыми
рефлекциясы көрсеткендей осы ... ... ... көрсетеді. Мән-ойдың жеке түрі ретінде түсініле бастады. Мағына
– адам ... ... ... ... негізделген
субъективті арнайы мақсатқа бағытталған байланыс, ал мән басқалардың ойын"
айқын түсіндіру. ... ... және ... ... ес ... ... ... қарулы немесе басқа мәдениетте, әлеуметтік қоғамда өзінде
қоғамдық тәжірибенің жиынтығы бар нақты ... ... ... ... ... ... ... инварианты жалпы адамдық ... ... мен ... ... ... ... ... мамандар тілде көрінген идеалды мәндер басқа мәнге
қарағанда жүйелірек болып келеді. Тілге қатысты бұл шарт ... ... ... табылады. Осы ғана оған тәуелсіздік пен ... ... ... ... ... ... ... субъективтік түсінікте
психологиялық табиғаты бар. Бірақта өзіміз білетіндей тұлғалық мағынаның
тілдік бірліксіз аналогиясы жоқ. Онда ... ... ... ... ... еді. Адамдар тек мағынасына қарай таңдап мәдени тілдік ... ... ... Жеке ... ... екі жүзділік бар: бірінші жағынан
қоршаған ортадағы шындық субъектілердің уайымы мен ... ... ... ... ПСИХОЛОГИЯСЫНДА ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫН
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬДІ СЫНАҚТАН ӨТКІЗУ
2.1 ... ... ... ... ... ... алаң ... Оңтүстік Қазақстан
Облысының «Қазақтың Психологтар Қауымдастығы» ... , 15 ... ... мен 16 ... ... ... балалары алынды Алдымен ата-
аналар мен жеткіншек ... ... ... ... қолдана отырып,
ара қатынасын байқауға ... ... ... мен ... «Отбасылық қобалжуды анықтау» сауалнамасы қолданылды.
Әдістеменің ... ... және ... (2000) ... ... жалпы қобалжуын зерттеу, оның отбасына деген ... және ... оны ... ... анықтау. «Отбасылық қобалжу»
дегенде отбасының бір мүшесі үшін, қалған мүш есі бейсанада қобалжиды.
Кесте ... ... ... тобы ... тобы |
| ... ... |
| ... ... ... ... В |8- 46% |7 -50% |5-30% |6-40 % ... ... Т |5- 36% |5 -30% |6-40% |5-35 % ... ... Н |2-18% | 3- 20% |5-30% |4- 25 % |
« ... қобалжуды анықтау» сауалнамасының нәтиже көрсеткішін 1-суреттен
көруге болады.
«Отбасылық ... ... ... : ... « ... осы жерде» бірер минутта анықтауға болатын
жедел диагностика. Субьекті отбасы коммуникациясына ... ... ... ... оны тура және ... түрінде
анықтауға, мүмкіндік береді.Бұл әдіс түрі, суретті телімелі әдіске жатады
Эдістеменің өтілуі: Зерттелушіге жауап беру іс-қағазы ... онда ... ... 110 мм ... ... ... ... бірнеше
шеңбер сызылған. Сол шеңберге алдымен өзіңді « Мен» және отбасы мүшелерін
дөңгелекпен белгілеңіз. Әр ... ... ... ... Отбасы
мүшелері бір-бірімен кеңеспей жеке дара толтыруды өтіну.
Бірінші белгі бойынша бағалау: ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің бірімен қақтығыста жүрсе ол шеңберге
кірмей қалады немесе бір жануарға теңей салады.
Екінші белгі бойынша дөңгелектің ... ... ... егер ... ... ... ол ... өзіндік бағалауы жоғары, ал дәл ортасына
өзін немесе жақын адамын салса дарашыл тұлға бағытында. Ал ... ... ... ... ... ... белгіде дөңгелектердің орналасу
тәртібіне көңіл бөлеміз. Кім –кіммен жақын, ... ... ... ... ... ... ... орналасуы басқамен салыстыр ғанда үлкен
шеңберде болса, ... ... ол ... адам қатарына
жатады. Төртінші белгіде бір бірінің үстіне ... жаза ... ... ... ... ... ... өзара шекара жоқтығынан ... ... ... ... ... назар салып талдауды қажет етеді.
Кесте-2
|Нәтиже көрсеткіштері |Бақылау тобы ... тобы |
| ... ... |
| ... ... ... ... жоғары |5- 35% |4 -28% |6-42% |4-26 % ... ... ... |2- 12% |5 -32% |4-24% |5-30 % ... ... орын |5-35% | 3- 20% |2 -16% |2-18 % ... | | | | ... ... қатынас |3-18% |3-20% |3%-18 |4-26% ... | | | | ... ... ... ... ... ... авторы –Е.Бене
және Д.Антони Е.Бене, (1999). Әдістеме отбасындағы баланың эмоционалды
қатынасы мен ... ... ... Тест ... ... деген баланың сезімін, қатынаста өзін қалай қабылдауын сандық
және сапалық жағынан ... ... ... ... қандай
психологиялық қорғану типін қолданып жүргенін ... ... екі түрі ... 4- 6 (8) жас кіші ... ... 6- (8)
10 жас және жеткіншек тер үшін.Кішкентай балалар үшін қатынас келесі
мазмұнды ... ... ... ... алынатын жағымды сезім
ретінде. .
- балада жағымсыз сезімнің пайда ... ... ... ... ... ... ... арналған варианты,қарым- қатынасты зерттеуге арналады:
-Екі түрлі жағымды қатынастан тұрады : ... және ... ; ... ... ... және қабылдаумен байланысады , ал күшті сезім жыныстық
күйзелістен,ол жекелік ... ... және айла ... тұрады;
-Екі түрлі жағымсыз қатынас; әлсіз және күшті:әлсіздігі достықты
қабылдамау мен мақұлда ... ... ... ... мен ... 20 фигурадан тұрады.барлық жастағы адамдардың түрін,мөлшерін,
көлемін бейнелейді, себебі отбасы ... ... ... ... ... ... ... жеке жолаққа жазылған. Балаға осы сөздер
кімге арналады соны байқап сол ... ... ... ... деп өтінеді.
Әдістеме міндеті –баланы келесі субьектіні көру эмоционалды реттелу ... Бала ... дене ... ... ... ... жақын жерде орналасады.Бала фигураларды таңдайды,ал зерттеуші
одан отбасы мүшелерінің қайсысын көретін сұрайды.Ол
фигураларға қатынас жасағанда отбасы мүшелерімен жасағандай ... ... ... ... ... ... |Тәуелді қатынас |
|Бақылау тобы |5-35% |6-42% |4-23% ... тобы |7- 40% |4-25% |5- 35% ... ... ... ... да ... бөлек қарастырдық:
«Отбасылық серия» телімелі әдісі үш вариантта «Менің идеалды отбасым»,
« Менің шынайы отбасым» және ... ... ... ... сурет арқылы
(арт терапия) деңгейінде анықтауды негізге алдық. Анықтауға ... ... ... ... мүмкіндігін тигізеді.
Қажеттілік базасын анықтау әдістемесінің масаты құрсақ дамуынан бастап, 3
жасқа дейінгі толық дамуда ... ... ... ... ... 4 ... сурет салуды ұсындық: өсімдік, қару түрі, зергерлік
бұйымдар, ыдыс аяқ .
Сурет мазмұнының психологиялық талдануы: Өсімдік- тірі ... өмір ... ал егер ... ... түрінде болса, онда индивидтің ішкі жан-
дүниесінде жойылу деген бағдарлама жұмыс ... оны ... қою ... ... болады.
Қару жарақ –қорғану; егер ол басқаруға келетін болса (мылтық, пистолет,
пышақ ) онда ... өзі ... ... ал егер ... ... жаны тез
жараланатын, осы мінез-құлқымен елді өзінен алыстатады. Ал қылыш болса-
тек жақындарына ғана әсер ете ... ... дәу ... ... ... ... – денеге жақын орналасқан болса сүйкімді, ... ал егер ... ... ... ... ... болса, әлі
сүйіктісін таппағанды білдіреді.
Ыдыс-аяқ - ... ... ... ... ... қарапайымдылық
қажеттілігі қанағаттануда, ал хрусталь сирек кездесетін ыдыстар салынса,
қажеттілігін басып жүзеге асырылмауда.
Бақылау тобы ... ... ... ... ... ... |1- ... |2-субтест |3-субтест ... ... саны | | | | |
|1 |+ |+ |+ |+ |
|2 |+ |+ |+ |+ |
|3 |- |+ |- |- |
|4 |- |- |- |+ |
|5 |+ |+ |+ |+ |
|6 |+ |+ |- |+ |
|7 |+ |+ |+ |- |
|8 |+ |- |- |- |
|9 |- |+ |- |+ ... |+ |- |- |+ ... |- |+ |+ |+ ... |- |- |- |- ... |+ |- |- |+ ... |+ |- |+ |- ... тобы ... ... экспериментінің нәтиже көрсеткіші 2-кестеден
көре аламыз:
1.1-кесте.
|Сыналушының |1- ... ... ... |4-субтест |
|реттік саны | | | | |
|1 |+ |- |- |+ |
|2 |- |+ |+ |- |
|3 |+ |+ |- |- |
|4 |+ |- |+ |- |
|5 |- |+ |+ |+ |
|6 |- |+ |+ |+ |
|7 |- |+ |- |+ |
|8 |+ |- |+ |- |
|9 |- |- |+ |+ ... |- |+ |- |+ ... |+ |+ |- |+ ... |+ |- |- |+ ... |- |- |- |- ... |- |- |- |- ... ... екі ... ... ... нәтиже көрсеткішіне
тоқталсақ:
Бақылау тобында өмір сүруге ... ... ... ... отбасында
30% көрсетсе, ал жарты кеш отбасында 50%құрады. Жеткіншектердің мінез-
құлқын ... ... ... ... мен агрессияның төмен деңгейі толық
отбасында 10%, ал жарты кеш отбасында 75 % ... ... ... ... алуы ... ... 50%, ал ... кеш
отбасында 75% көрсетті. Өмірлік қажеттілігін қанағаттандыру деңгейі толық
отбасында 30%, ал ... кеш ... 50% ... анықталды. Ал ,
эксперименттік топтың нәтижелері өмір сүруге деген құлшыныс төмендеуі толық
отбасында 60 % ... ал ... кеш ... ... Жеткіншек
жасындағы балалардың мінез-құлқын қоршаған ортада реттеу деңгейі мен
агрессияның ... ... ... ... 30 %, ал ... кеш ... ... Индивидтерде сүйіспеншілік сезімдерінің бастау алуы толық
отбасында 60%, ал жарты кеш отбасында 75% ... ... ... ... толық отбасында 40 %,ал жарты кеш отбасында ... ... ... нәтижелері 1 – суретте көрсетілген.
Қажеттілік базасын анықтау нәтижесі
3-сурет
Рене Жиль ... ... ... ... ... ... оның отбасылық рөлдер мен шек–араны анықтауына арналып,
баланың әлеуметтік ... ... ... ... оның ... ... анықтайды. Әдістеме визуалды- вербалді балалар немесе
балалармен ересектер бейнеленген 42 суреттен құралған.
Оның бағыты – балаға ... және ... ... ... ... ... тұрмыстық жағдайларда мінез-құлық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... көру арқылы жауап беру керек. Олар суретті көріп,
тыңдап немесе сұрақтарды оқып, жауап ... Бала ... ... өзінің орнын тауып алуы керек. Белгіленген адамға ... ... ... ... да ... ... мәтіні бар тапсырмалар, сол сияқты
мінез-құлық формаларын таңдау керек. ... ... ... ... ... және ... ... байланысты
ақпараттарды алуға мүмкіндік ... ... және ... ... ... ... тестерге қарағанда Р.Жиль әдістемесінің
ерекшелігі балаға жеңіл берілгендігімен бірге, оның ... ... ... береді. Нәтижелердің бағалауы сапалы түрде
болуымен қатар, ... ... ... ... әдістемесі
психологиялық зерттеудің нәтижесі сандық және өзгермелі түрде болады.
Баланың тұлғалық қатынасы жүйесін ... ... ... ... 2 үлкен өзгермелі топқа бөлуге болады:
1) Өзгермелі, ... ... ... ... ... (әке, ... апа, апай және т.б.), досқа
немесе жолдасына қатынасы, авторитарлы ... және ... ... баланың өзін және әр түрлі қатынасты суреттейтін:
ашықтығы, ... ... ... ... ... ... авторлар 12 белгілерді айқындайды:
- анаға қатынасы
- әкеге қатынасы
- ата-анаға қатынасы
- ... ... ... қатынасы
- ерекше қызығушылық
- доминанттылық
- досқа қатынасы
- мұғалімге қатынасы
- ашықтық
- тұйықтық
- ... ... ... қатынасын сол адамды таңдаған санына байланысты білуге
болады. Р.Жиль әдістемесін таза проективті әдіс деп ... ... ... ... ... ... өтетін форма арқылы жүзеге асады.
Тұлғаның терең зерттеуге ... ... ... ... ... ... және ... талдаулар жасауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... ... ... үш ... ... ... ( Я. ... ... Жиль әдістемесінің бақылау тобындағы нәтиже көрсеткіші:
2-кесте.
|Анықталынар белгілер |Толық отбасы балалары ... кеш ... |
| |(%) ... (%) |
| анаға қатынасы |16 |38 ... ... |14 |25 |
| ... қатынасы |34 |50 |
| ... ... |16 |31 ... ... |15 |24 ... ... |10 |5 ... |14 |28 ... ... |18 |31 ... ... |43 |59 ... |43 |56 ... |13 |10 ... |23 |43 ... ... | | ... Жиль ... эксперимент тобындағы нәтиже көрсеткіші:
2.1-кесте.
|Анықталынар белгілер |Толық отбасы балалары |Жарты кеш отбасы |
| |(%) ... (%) |
| ... ... |14 |29 ... ... |13 |23 |
| ... ... |30 |45 |
| ... қатынасы |14 |28 ... ... |12 |20 ... ... |8 |2 ... |12 |24 ... ... |24 |31 ... ... |30 |25 ... |40 |36 ... |25 |35 ... |25 |45 ... ... | | ... Жиль ... ... ... ... Пирсонның Х квадраттамасы
бойынша өңделді, оның нәтижелерін 3-кестеден көре аламыз:
Рене Жиль әдістемесі бойынша ... ... ... анықтау
кестесі:
3-кесте.
| |Эксперименттік топ ... топ |d |d2 |
|1 |71 |-27 |1 |72 |-26 |1 |1 |
|2 |60 |-6 |2 |55 |-5,5 |0,5 |0,25 |
|3 |61 |-8,5 |3 |60 |-10 |1,5 |2,25 |
|4 |55 |-2,5 |4 |63 |-13 |10,5 |10,25 |
|5 |64 |-17,5 |5 |71 |-24,5 |7 |49 |
|6 |63 |-15 |6 |68 |-21 |6 |36 |
|7 |67 |-22 |7 |68 |-21 |1 |1 |
|8 |68 |-24 |8 |73 |-27 |3 |9 |
|9 |67 |-22 |9 |71 |-24,5 |2,5 |6,25 ... |58 |-4 |10 |57 |-7,5 |3,5 |12,25 ... |67 |-22 |11 |58 |-9 |13 |169 ... |63 |-15 |12 |65 |-16,5 |1,5 |2,25 ... |60 |-6 |13 |51 |-2 |4 |16 ... |62 |-11,5 |14 |70 |-23 |11,5 |132,25 ... |69 |-25 |15 |67 |-29 |6 |36 ... |61 |-8,5 |16 |53 |-4 |4,5 |20,25 ... |55 |-2,5 |17 |50 |-1 |1,5 |2,25 ... |60 |-6 |18 |61 |-11,5 |5,5 |30,25 ... |62 |-11,5 |19 |61 |-11,5 |0 |0 ... |62 |-11,5 |20 |57 |-7,5 |4 |16 ... |66 |-20 |21 |65 |-16,5 |3,5 |12,25 ... |62 |-11,5 |22 |66 |-18 |6,5 |42,25 ... |64 |-17,5 |23 |64 |-14,5 |3 |9 ... |65 |-19 |24 |64 |-14,5 |4,5 |2,25 ... |63 |-15 |25 |52 |-3 |12 |144 ... |28 |-14 |26 |57 |-27 |10 |100 ... |7,5 |-15 |27 |60 |-3 |4,5 |20,25 ... |15 |-16 |28 |65 |-6,5 |8,5 |72,25 |
|E |1750 |-589 |E |1744 |-398 |140 |5804 ... ... = 1 - = 1 - = 1 – 0,28 = 0,71
2.2 Отбасында ... ... ... ... және ... ... нәтиже көрсеткішін негізге ала ... ... ... ... еттік. Арнайы ұйымдастырылған топтарға
қатысу, тұлғааралық ... ... ... ... ... ... мен ...
құлқына ықпал етуші факторлар анықталады, топ қатысушысы ұқсас проблемасы
немесе ... бар топ ... кері ... пен қолдау алуына
мүмкіндік беріледі.
К. Рудестамның айтуынша,топтық психотерапияның бір ерекшелігі топтық
құрылымда пайда болатын және ... ... ... тыс ... қақтығыстарды шешуде көмектеседі. Достық және бақлаушы жағдайда
жаңа дағдылар ... жаңа ...... ... ... ... ... қатар теңқұқылы серіктестердің қатысуы қолайлы жағдай
орнатады. Өзіне сенімсіз топ мүшелері өздерін алаңсыз ... ... ... біз бірнеше тренингтердің техникалары мен жаттығуларын
келтіреміз, оларды ортақ атаумен «Коммуникативті қабілеттер мен ... ... ... ... мен техникалар К. Фогельдің «Команда
құру» және ... ... пен ... атты еңбектерінен алынған.
Қазіргі таңда топта әрекет ете білу қабілеті бұл ... ... ... ... көз ... ... шыдамдылығы және
өзін -өзі сыйлау ... ... ... ... ... тұр. ... ... қарым – қатынас өзара сыйластық, коммуникация және
қызметтестік негізінде құрауға ұмтылыстардың ... ... ... ... ... ... ... бәсекелестік прогресстің түрткісі және бизнестің
өмір сүру кепілі болып табылады. Мектептерде ... бір ... ... мен ... ... болжайтын арнайы конкурстар мен
сайыстар ұйымдастырады. Кейде ... мен ... ... мен
бәсекелестікті білдіреді. Өкінішке орай, бәсекелестік кейде жеке өмірге де
еніп кетеді. Ерлі –зайыптылар кім ақшаны көп ... ... ... ... ... ... ... өзара бәсекелеседі. Балалардың мінез
–құлқына ықпал ету үшін ата –аналар ... ... бір ... Соның барысында барлығы әдетте ... ... ... аз ... ... Әрқашанда жеңіліске ұшырау қаупі
бар екені есте тұрады және оны түсіну өзіне сенімсіздік пен ... ... ... ... де ... аса ... басқа адамдармен қарым –қатынасы нашарлайды. Бәсекелестік біздің
анағұрлым тұйық болуымызға ... ... ... ме кеш пе өз ... ... бұзады.
Қызметтестік адамдарға бірге тіршілік етуге көмектеседі. ... ... ... көру және ... ... ... білу ... Адамдар жетістікті бөліскен кезде, бір –біріне қолдау көрсетуге
бейім болады. Қызметтестік ... ... ... ... көрсету
оңайырақ түседі.
Қызметтестік қақтығыс мүлдем жоқ дегенді ... ... ... ... өз үлесін қосады, әркім өз пікіріне ие
болады.Жағымды қатынастар негізінде шартты ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтар мен әртүрлі көзқарастар
туралы сөз болғанда барлық қиындықтарды шешу жеңіл болады, егер олар жеңіс
пен ... ... ... ... отбасым –қазір және ертең»
Тренинг мақсаты: ... ... ... ... және ... –рольдік иденфикация, қарама –қарсы жыныс өкілімен қатынас орнату
іскерлігі, ... ... ... ... болашағы жайлы түсінік
қалыптастыру.
Қойылған мақсатына сәйкес тренинг 3 кезеңнен тұрады.
1.Өзінің отбасылық тәжірибесін ... және ... ... ... ... мен қабылдау өмірін одан әрі дұрыс құруға қажет. Өзінің
барлық уайымдауларын анықтай біліп, ата ... ... ... –қарсы
сезімдерін айыра білу өте маңызды.
Тренинг барысында қатысушылар келесілерді орындауы қажет:
- отбасындағы өз бағытын анықтай ... ... ... ... өзіндік сананы арттыру;
- отбасының жүйелік табиғатын түсіну;
- дисфункционалды отбасындағы қатынастар динамикасы туралы түсінік алу;
- өз отбасыларындағы қатынас динамикасы жайлы ... ... өз ... бұрын ескермеген қарым –қатынас ерекшеліктерін түсіну;
- өзіндегі және отбасындағы мүмкіндіктерін өзгерту.
«Отбасы мүсіні»жаттығуы
Жаттығуды орындау үшін әртүрлі өмірлік жағдайларды ... үшін ... ... ... ... ... ... кезекпен мүсіншігіе айналады. Ол өз отбасының бейнесін
«жанды мүсін» үлгісінде жасайды. Бұл үшін ол ... ... ... өзі таңдап, бөлмеге орналастырады. Идеал ретінде мүсінші өзінің
роліндегі басқа адамды да таңдады. Егер ... ... ... санынан
көп болса, мүсінші өз ролін өзі ойнайды. Мүсінді аяқтағаннан кейін ... ... ... ... ... мүшелері осылай орналасты. Бұдан
кейін жетекші мүсіншіге ... өзі ... ... етіп ... ... ... ... Жаттығуды орындау үшін үлкен қағаз
парақтары және түрлі –түсті қарындаштар немесе фломастерлер қажет ... ... ... ... ... де, екі отбасылық естеліктің суретін
салады –бақытты және жағымсыз құбылыстардың бір ғана ... ... ... Сурет салып болғаннан кейін, әр қатысушы топқа өз
суретін көрсетеді де, салынған ... ... ... ойнайық»жаттығуы
Топ «отбасыларға» бөлінеді.Ішкі топтар бөлменің әртүрлі бөліктерінде
орналасады.Қатысушылар міндеті –«отбасы» құрамын, ... ... ... ... ... анықтайды. Әр ... ... ... ... ... ... киім киеді, таңертеңгілік
асқа не жегенді ... ... ... ... ... ... «Отбасы» мүшелері жай күн мен ... ... ... ... ... ... қалай бөлетіні жайлы, қарым
–қатынастары ... ... ... ... ... ... ма, ... басты адамы бар ма деген сияқты мәселелерді шешеді. ... ... ... ... ... өз ... жасап, девиз құрастырады,
сонымен қатар қоршаған адамдарға айтпайтын отбасылық құпиясын ойластырады.
Барлық ойластырулар қағаз бетіне жазбалар және ... ... ... саны мен ... әр ... жеке ... жалпы орындалады
–ішкі топ өзі шешеді.
Егер топта консультанттан басқа тағы да бір ... ... онда ... «отбасына» тарайды. Олар кіші балалардың рольдерін алуы қажет.Бұл
жағдайда қатысушылар өз ... ... ... және ... ... көп ... орындағаннан кейін әрбір ішкі топ кезекпен өз «отбасын»
таныстырады, содан соң « ... ... ... қойылады.
Бір маңыздысы,қатысушылар қандай отбасы құрамын таңдайтынын анықтау
қажет: толық отбасы ма, әлде толық емес пе, ... ... ... ... ... басты адамы ретінде әкесін таңдайды. Ол
көбінесе фирмасы бар және ... ... бай. ... ... ... ... бар, қатынастары жақсы, бір- бірімен ұрыспайды. Жеткіншектерге
отбасылық проблемалар туралы ... аз ... ... ... қатысушылар бас тартады, тек бұл
мәселелер уақытша болса ғана оңай ... ... ғана ... ... ... оқу орнына түсе алмады, келесі жылы көреді. Ал ... ... ... ... мәселелерден бас тартады.
Жаттығуды орындап болғаннан кейін, бірден келесіні жүргізу қажет.Өйткені
отбасы ... да бір ... ... ... ... ... байланысқан» жаттығуы.
Әрбір отбасында оның мүшелері бір –бірімен тығыз ... ... ... бір ... әсер ... ... жаттығу отбасындағы
қатынасты түсінуге мүмкіндік береді. Орындау үшін әр қатысушыға 1 ... жіп ... мен ... «отбасы» үшін жіп орамасы және қайшы
даярлап қою ... ... ... ... ... соң « ... ... аралықта кейін тұрып, беліндегі жіпті тағы да ... ... ... ... ... ... бос ... қажет.
«Бұл сіздердің әрдайым байланыста болатындарыңызды сезіну үшін». Қандай
да бір күнделікті жағдайды елестетіп, ... ете ... ... ... әкесі бір- біріне жақындап, ... ... ... ұлы ... ... ... ... қаншалықты байланғаныңызды сезіндіңіз? «Отбасы не
істегісі келеді, ... ... ... ... ... Қай жерде қысым пайда
болды? Оны азайту үшін не істей аламыз?
Бұл жіптерді әртүрлі сезімдер ретінде ... ... ... ... ... ... Біз әр адам ... жеке
өміріне құқысы бар деп жіптерді босатамыз.
«Өзінің болашақ отбасы ... ... ... ... ... және ... өзіңіздің ішкі
кеңістігіңізге еніңіз. Сіз ересек адам екендігіңізді көз ... Міне сіз ... келе ... өз ... жақындадыңыз,
баспалдақпен көтеріліп келе жатырсыз, есікті өз кілтіңізбен ашасыз. Сіз не
көріп тұрсыз, не істеп тұрсыз, ... ... ... ? ... ... ... ... алып жатыр немесе әркім өз ісімен айналысып жатыр ? Сіз
бөлмеге өттіңіз. Жақсылап қарап алыңыз, не ... ... онад кім бар ... соң әрбір қатысушы не көргені жайлы айтып береді. Бұл жаттығуды
топ қатысушыларының күйін ... үшін ... ... ... рет
жүргізуге болады.
«Менің отбасым қазір және болашақта» жаттығуы.
Қатысушыларға осы тақырыпқа екі коллаж жасау ... ... ... ... ... ... ... ватман және әртүрлі қағаз,
түрлі- түсті газеттер, журналдар, ашық хаттар, жарнамалық қағаздар, ... ... ... ... жасаған ұнайды, бірақ ұсынылған
тақырыптар кейде қиындық тудырады. ... өзін ... ... ... өзі ғана ... ... болып көрінеді. Бұл жағдайда жетекші
жеткіншекке қолдау көрсетіп, оның назарын ... ... ... аударуға
ұмтылу қажет.
Коллаж жасап болғаннан кейін қатысушылар өз жұмыстары жайлы әңгімелеп
бере алады.
Немесе тағы бір нұсқаны қолдана алады ... ... ... ... ... ... ... біріге отырып коллаж жасайды.
«Идеалды отбасы» жаттығуы.
Жеткіншек идеалды отбасын ... ... Онда ата- ... ... ... ... ... «дұрыс» тәрбиелеу, «жақсы»
балалар жайлы түсініктері қандай? ... ... не ... ... Бұл тақырыптарды тек талқылауға ғана ... ... ... болады.
Кіші жеткіншектер идеалды отбасын ата-аналарының балаларына деген
махаббатымен түсіндіреді. Олардың пікірінше, махаббат ... ... ... әперуде, ештеңеге қарсылық көрсетпеуден көрінеді. Ал бала
барлық уақытта ата-анасын тыңдайды, айтқан нәрсенің барлығын істейді. ... өз ... ... ... ... ... жаттығуы.
Топ қатысушылары отбасының өміріндегі қуанышты немесе ... ... ... ... ... ... (өз ... арасынан рольге адамдар таңдайды да, идеалды отбасы өмірінен
үзінді ойнайды. Қалған қатысушылар –көрермендер. Көрініс біткеннен кейін,
көрермендер ... ... өз ... бөліседі. Содан соң ... ... ... да, қалғандары көрермен болады. Бұл отбасына
шын мәнінде не ... ... ... отбасының дамуы жайлы талқылау
жүргізуге мүмкіндік береді.
«Өзіңе қолайлы жағдай жаса» жаттығуы.
Жаттығу қатысушылардың бір- біріне вербалды емес формада бағытталуын
қажет ... бұл ... ... ... ... ... ... бөлініп, бір- біріне арқасымен орналасып, дене босаңситындай етіп
өзіне ыңғайлы жағдай тауып алу қажет; екі ... да ... болу ... ... ... ... соң ... үшінші қатысушы қосылады (ата-
аналардың баласы пайда болады). Жаттығу оңай бола ... ... ... ал ... ... ... байланысты болуы да
мүмкін.
«Нәресте» жаттығуы.
Бұл жаттығу ... ... ... Үш ... ... Оның ... мен анасы, ал үшіншісі-нәресте. Ол әлі сөйлей алмайды, тек төсекте
жатыр. Ол тек ым- шара және ... ... ғана ... береді. Ата- аналар
нәрестеге жақындап, онымен ойнайды, ... ... ... нені ... ... ... тырысады. Бес минуттан соң қатысушылар
рольдерімен ауысады. ... ... ... ... өмірінде болатын
қандай да бір жағдайды ойластыруы ... ... ... ... ... ... «Нәресте» бірдеңе қажет еткен уақытты алуға болады. Жаттығу
аяқталған соң, әр «отбасы
мүшелері» өз пікірлерімен бөліседі. Не ... ... ... ... ... ... Содан соң қойылымды басқа қатысушылар ойнайды.
«Дүкен» жаттығуы
Қатысушылар «отбасылық жұптарға» ... ... ... бір ... ... зат ... алады. Оның сатушысы ролін жетекші ойнайды. Ойын
шарты бойынша барлығы дүкенге суға түсетін киімдерімен ... Бір ... алу үшін ... ... ... табу ... Консультант суретті
алып (мысалы, балалар лотосының карточкасы), бірінші жұпқа келіп ... «Бұл ... ... ... ... ... ? Әр жұп кезекпен атап
өтеді. Жауабын тапқан жұптар кез- келген затты ... ... ... ... қатысушылар алдымен киім- кешек, кейіннен пәтер, жихаз, көлік ... ... ... ... сатып аларда кеңесті?
Серіктесінің пікірлерімне санасты ... ... ... ... Қатысушылар олардың жұптарының қаншалықты байланысты
екндігін ... ... өте ... ... сол ... де бұл ... ... арттыру мақсатында да қолдануға болады.
«Отбасылық оқиға» жаттығуы.
«Отбасы» ... ... ... ... ортасына жайғасады. Олар
отбасындағы рольдерін анықтап алады да, жетекші оларға қандай да ... ... ... ... ... болғанын айтады, мысалы:
«Сіздің отбасыңыз лотореядан үлкен ақша ұтып ... ... ... ... алды», оларға пікірталас жүргізуді ұсынады. Жетекші көрермендерге
алдын- ала «отбасы» қаншалықты мәселені бірлесе отырып шешетінін бақылауға
нұсқау береді. ... әр ... ... ... ... ... құлқын
бақылауды ұсынуға болады. Мысалға, ұтыс жағдайында отбасы мүшелері неге
ақша кетіруді қалайды:оқуға, саяхатқа, бір ... ... ... ... қызықтыра алды ма; дәлелдерді қаншалықты ұсына алады.
Талқылаудан кейін, бірнеше қатысушылар орын ауыстырып ортаға отырады
да, басқа ... ... ... ... ... ... ... анасының әкесі
ауылда тұрады, оның өз үйі және ... бар, ол ... ... бірақ
қалаға келгісі келмейді. Отбасы не істейтінін шешуі ... ... ... әр отбасы мүшесінің қалауларын ... ... ... ... ... ... ... өз шаруашылығымен айналысқысы келеді,
әкесі мұны қаламайды, өйткені оның қалада жақсы жұмысы бар, үлкен ... ... ... ... ... түспек ойы бар, кіші үлы барғысы келеді,
жазда шомылуға болады, қыста шаңғы ... ... Осы ... шешім
қабылдауға көп ықпал еткен кімболды, «ата- аналар» қаншалықты «балаларының»
пікірін ескере алды, «отбасы» ортақ пікірге келе алды ма, ... ... ма, сол ... мәселелерге көңіл бөлу қажет.
«Отбасы өмірінен жағдай» жаттығуы.
Қатысушылар екі топқа ... де, кез- ... ... жағдайға
қойылым ойнайды. Бұл бұрынғыдан немесе болашақтан алынған ... ... ... ... да, ... да ... Ең ... ым- ишара,
қимыл- әрекетке көңіл бөледі, яғни қатынас пен сезімнің берілуі. Сөзбен
берілетін бөліктерінде ... ... ... етіп ... бере ... ... ойналып болған соң тоқталады. Көрермендер мен
жетекші жағдайды талқылайды. Көрермендер орын ауысып, басқа жағдайды
ойластырады.
2. ... ... ... ... ... ... бұл кезеңінің мақсаты- жеткіншектерге өзінің жыныстық
ерекшелігін түсініп, ер адам мен әйел ... тән ... ... ... өз ... ерекшелігін қабылдай білуге көмектесу. Мұнда
көбінесе ұл бала мен қыз бала ... ... ... ... ... ... ... серіктесімен махаббат пен өзара қатынас сияқты
тақырыптарға назар аударылады.
«Ұл деген кім және қыз деген кім»? жаттығуы
Егер топта екі жыныс ... де ... екі ... ... болады.
Қыздар «қыз деген кім»? тақырыбында коллаж жасайды, ал ұл балалар «ұл деген
кім»? тақырыбында коллаж жасайды. Коллаж жасау- қиялдың ... ... ... әрекет. Жұмыс орындалғаннан соң, әр топ өз туындылары жайлы
әңгімелеп ... ... ... жас ерекшелігіне сай ұл
балалар мен қыз балалардың, ер адамдар мен әйел ... ... ... ... қолданса болады.
«Біздің сұрақтарымыз» жаттығуы.
Жетекші ортаға қорабша қояды да, қатысушыларға өздері дауыстап
сұрауға ... ... ... жүрген сұрақтарын қағаз бетіне жазып,
қорабшаға салуға болатындығын ұсынады. Есімін жазудың қажеттігі жоқ ... қою ... ... өзін қауіпсіздікте сезінуі қажет. ... көп ... ... ... да қ ... ... Егер сұрақтар аз
болса, қорабшаны бір жерге қойып, қатысушылардың ... ... де қоя ... ... ... қажет.
Ер адамдар мен әйел адамдар жайлы біздің түсінігіміз көп ... ... ... Әйел адам ... нәзік жан болатыны,
қатал әрі ашуланшақ болмауы қажет деген стереотиптер ... Ал ... ... бұл күш және ... ол ... қалып немесе нәзік болмауы
керек. Осы стереотиптерге сүйене отырып, ер адамдар әйел адамдарды ... ... ... ал әйел ... ер ... ... ... Бірақ
табиғи ерекшеліктеріне, тәрбиесіне, нақты жағдайға сәйкес әйел адамдар ... ... ... және ... ... және әлсіз бола алады. Ер ... ... әйел ... осы ... әсер ете ... ма? Әйел ... адамның қаталдығы мен шыдамдылығы жайлы түсінігі ... ... ... ... ер адам мен әйел адам ... ... ... ... ... береміз» жаттығуы.
«Бұл жаттығу сіздерге қарама- қарсы жыныс өкілінен қыз бала мен ... ... ... жайлы пікірлері мен көзқарасын сұрауға болады. Ұл
балалар бұл сұрақты қыздар қалай ... және ... ... қатысушы парақ бетіне бір сұрақтан жазады. Сұрақ тақырыптары- ұл
балалар мен қыз ... ... және ... ... ... ... Біреуге ұнайтыныңды қалай анықтай аласың?Ұл балалардың
(қыз балалардың) киім киісінің қандай ... ... ... мен қыз ... ... екі жаққа тарайды да біріге
отырып сұрақтар ... ... Әр ... жеке параққа жазылып, парақтар
екі қорабшаға немесе ... ... ... қыздар бастайды. Біріншіден, қыз ... ... ... дамыған, сұрақтарды талқылау бірден қызықты
пікірталасқа ... ... ... қыз ... ұл балаларға
қарағанда «ересектеу» болып саналады. Демек қыз балалар, ұл балаларға үлгі
бола алады.
Қыз ... ... ... ... ... ал ұл балалар олардың артына
орындықта отырып, пікірталасты бақылап отырады. Қыздар кезекпен сұрақтарды
бір- біреуден шығарып, оны ... ... ... және оған ... Сұрақты оқытып, қатысушы оны талқылауды жүзеге асырады. Егер ұл
балалардың ... бір ... ... ... қолын көтеріп, сөз
берілгенше күтеді. Сұрақтардың барлығы ... ... ұл ... ... қыз балалардың сұрақтарын талқылайды, ал ... ... ... ... ... ... екеу» жаттығуы.
Бұл жаттығу жеткіншектерге «ер адамның» және ... ... ... ... және өзіндік әлем ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік
береді. Жеткіншектер интуициялық түрде өз жынысының ... ... ... ... ... кезеңде санадан өткенді өзгерту
қиынға соғады: түсініктер, стереотиптерге айналып, басқа адамдармен қарым-
қатынас орнатуға мүмкіндік бермейді.
Бұл үшін ер адам және әйел адам ... ... ... әртүрлі заттарды даярлап қою қажет. Қыздар үшін бұл
киімдері бар қуыршақтар, ыдыс- аяқтар, ... ... ... ... ... ... сөмкелер мен гүлдер т.б.Ұл балалар үшін ... ... ... ... т.б.Сонымен қатар қағаздар, борлар,
қарындаштар, матаның үлкен қиықтары ... ... ... ... ... ... ... Қыз балаларға «әйел әлемін», ал ұл балаларға
-«ер әлемін» ... ... ... ... ... екіге бөлініп, қатысушылар
басқа әлемнің қалай құрылып жатқанын көре алады. Ұл балалар да ... ... ... және ... ... өз қиялдарын
стереотиптерге сүйенбестен көрсете білуіне мүмкіндік береді. Қыз ... ... бос ... ... ... жиі ... Ал ұл
балалар болса: қалпақтар киіп, еріндерін бояп, қыз балалар сияқты сөйлейді.
Жаттығу жүргізу барыснда топтың ... өте ... ... бір ғана «ер ... ... ғана емес, бірнеше ішкі топқа
бөлініп, бірнеше әлем ... ... кім өзін ... ... ? Өз ... туралы не
айтқысы келеді ? Сіздің әлеміңіздегі өмір қалай өтеді ?»
Әңгімелесуден ... бір ... ... болып көрінсе, жетекші мен
қатысушылар ... қою ... ... ... ... соң қыз ... ... жайлы жаңадан білген нәрселері туралы өз ... ... ... Әр ... ... ... және ... беріп, қарсы жыныс өкілдерінің
әлемін құрып, түсіндіріп беруіне ұсыныс жасалына алынады.
Содан соң бір –біріне қонаққа келуге, немесе екі әлемді де ... ... егер ... мұны ... ... ... болашақ таңдау өкілінің қасиеттері.
Серіктесті таңдау мәселесін талқылау ... ... ... ... назар аударуын қамтамасыз ету қажет.Егер адам
сырттай ... ... ... ... ... ... оңды реакция
білдіреді, бірақ бұл өмірдің бір жағы ... ... бір ... ... ... ... ... бұл олардың рухани жақындығын қамтамасыз ете
алмайды. Ол үшін адамдардың қызығушылықтары көп нәрседе сәйкес келуі қажет.
Махаббат тәртіптерге бағынбайды. Ол ... ... ... бірақ ол
өмір сүріп, дамуы үшін оны толықтырып отыру қажет. Махаббат бұл жерден өзі
өніп шыға алатын дән секілді, бірақ оған ... ... өліп ... отбасында серіктестердің оны әрдайым қолдап отыруын ... ғана ... ... Мұны ... ... олар өздері шешеді. Жұп
ортақ шешім қабылдайды. Бұл өмірдің ... ... ... ... ақша,
тамақ, демалыс, жиһаз, ортақ сезімдер. Бірдей адамдар болмайды, көп ... ... ... ... ... ... тура ... тақырыптың аумағында келесі сұрақтар туындайды: Махаббатты қалай
түсінесіңдер ? Сүйікті болу дегенді ше ? Сендердің ... ... ие ... ... ? ... неке ге ... ... ма ?
Некеге тұрсаңыздар өмірлеріңіз қалай өзгереді ? ... болу ... ... ... тақтасы» жаттығуы.
Жаттығуды орындау үшін газеттерден немесе тағы басқа баспа түрлерінен
некелік хабарландырулар жинақталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ?. ... бірақ
интелегентті ер адам......», «Екі сүйкімді қарлығашпен екі жігіт танысқысы
келеді.......», немесе т.б. Сендерге серіктестің қандай ... ... ? Сырт ... қандай ерекшеліктері ? Осы сияқты хабарландыруда
өздерінің қандай қасиетіңізді келтіретін едіңдер ?....».
Жеткіншектер өз ... және ... ... ... ... хабарландыру жасайды. Қатысушылардың келісімімен олардың
хабарландырулары талқыланады.
«Досымды іздеймін» ... ... ... ... және ... атты тақтаға
іліп қояды. Егер біреуді қандай да бір хабарландыру қызықтырса, оған белгі
қойып қояды. Нәтижесінде, бір ... ... ... ... ... ... несімен тартымды ? Неліктен
басқаларға аз көңіл аударды ? ... ... не ... ... жасау тәжірибесі серіктестің бойындаңы қасиеттердің әртүрлі
мүмкіндіктердің ... ... ... соң ... талқылауға болады:Өз таңдауыңызды ... ? Сіз үшін ... дос, ... ... ... кім ?
«Өзара әрекеттесу» тренингі.
Бұл тренингтің тұжырымдық негізі ретінде ересек пен баланың ... ... ... сол себепті де оның басты мақсаты – ата –ана мен
баланың серіктестік қарым –қатынасы мен қызметтестігінің қалыптастыру және
дамыту. ... Т. ... ... ... ... Е.И. ... Г.И. ... жұмыс тәжірибелері
қолданылады. Тренинг марковскаяның (2000) еңбегіне негізделеді.
Бағдарлама міндеттері:
1) өз баласын түсіну мүмкіндіктерін кеңейту;
2) баламен өзара қатынасты ... ... ... ... әрекеттің жаңа дағдыларын меңгеру;
4) отбасындағы коммуникацияны белсендіру.
Көп жағдайда тренинг бағдалламасы мектепке дейінгі балалар мен ... ... ... Осында сипатталған нұсқа ата –ана және балалар
мен 12 сабақты болжайды; аптасына 2 рет 2-3 сағаттан, яғни курс ... ... №1. ... бір ... және топтық жұмыс формасымен танысуы. Ата
–аналардың күтулері мен қауіптенілерін анықтау. Ата ... ... ... ... тренинг мақсаттары және міндеттерімен
таныстырады. ... ... және ... ойласытылады, топтық жұмыстың
ережелері ендіріледі. Психолог сабақтар қандай формада жүргізілетіні және
қандай негізгі тақырыптарға негізделінетіні ... ... ... ... ... ... пен ... әрекет ерекшеліктерінің құралу
философиясын түсіндіреді: бала тұлғасын қолдау және ... ... ... ... өзін ... ... және болашақ жұмыс
істеудегі өз қауіптенулері мен үміттенулерін белгілейді. Топтағы жұмысты
жеңілдету үшін бейдж қолдану ... әр ... оған өз ... немесе
ойдан шығарылған есімін жазып қояды.
3.Психогимнастикалық жаттығу: орнынан тұрып, қандай да бір қажет
бойынша ... ... ... шашының түсіне қарай немесе бойына қарай.
4.Психолог өз -өзін және баланы түсіне білу өте маңызды екенін айтып,
ата- аналарға ... ... ... беруді ұсынады. Ата ... ... ... ... ... ... ... айтып өтуі жөн.
Күнделіктердің жүргізілу ерекшеліктері мен үй ... ... ... нақтылап айтып өту қажет. Үй тапсырмасына ... ... ... ... ... ескертіп қою қажет.
2.3 Отбасында тұлғааралық қарым-қатынастың зерттеу ... ... ... ... ... ... байқау
мақсатында келесі экспериментті жүргізуді жөн көрдік.
“Ата-ана мен бала өзара қатынасы ” ... жас ... ... ... ... ... екі жақты бағалаудан тұрады. Авторы
И.М.Марковская (1999) Онда отбасы өзара қатынасын анықтау
мақсатында ... ... ... ... ... деңгейін анықтауды жөн көрдік. Жүргізілген әдістеме «Жеке тұлғаның
қақтығысын анықтау» тесті. Бұл әдістемеде индивидтің қақтығысын бағалауға
арналған (Қосымша №3).
Құрылымы: 3 варианты бар ... ... ... ... а, б, г деп
белгіленеді. Өзінің ойындағысына жеткіншектер «+» ... (иә) ... ... ... Егер ... ... 30-дан 44-ке
дейін болса, онда ол индивид қақтығысуды ұнатпайды. Сын ... ... ... ... келеді. Бұл төмен қақтығыс.
Егер ұпайдың қосындысы 15-тен 29-ға дейін болса, сіз өз ... ... ... Бұл пікіріңіз жеке ... ... әсер етсе де. Сол үшін де ... сыйлайды. Бұл орташа қақтығыс.
Егер ұпайдың қосындысы 10-нан 14 ұпайға дейін болса, сіз қақтығысқанды
жақсы көресіз. Сол қақтығысу үшін ... ... ... өз ойыңызды
айтқанды қатты жақсы көресіз. Өте жоғары қақтығыс.
Осы әдістемені жүргізгендегі, нәтиже көрсеткіші 4-кестеде көрсетілген.
4-кесте
|Сыналушы тобы ... ... ... ... |Жоғары деңгей ... тобы |5-35% |8 -48% |3-18% ... тобы |6-30% |9-45% |5-25% ... ... қақтығысын анықтау» тестінің нәтиже көрсеткіші 5-суретте
көрсетілген.
5-сурет
Анықтау экспериментінде тақырып көлемінде қарастырған әдістемеден ... оған ... ... ... бақылау экспеиментімен
салыстырмалы қарастырсақ толық қарастырудағы көрсеткіштер дәлелденгенін
байқадық.
Екінші тарау тұжырымы
Тәжірибелік ... ... үш ... ... Анықтау
экспериментінде ата-ана мен ... ... ... ... ... ... негізінде қарастырылды. Нақтылап
өтсек: «Отбасылық қобалжуды ... ... ... социограмма»
телімелі тесті. «Отбасында эмоционалды қатынасты ... ... ... осы ... ... тақырып көлемінде
қарастырылды. Нәтиже көрсеткіштері ... ... мен ... ... экспериментінде тәуелді топтар мен қобалжуы жоғары
сыналушылар алынды. Осы ... ... жеке және ... ... тренингтер қарастырылды. Соңында нәтижелі дәлелді көрсеткіштер
алу мақсатында бақылау ... ... ... ... де екі тест ала ... ... жеткіншек арасындағы
қарым-қатынастағы қақтығыс мәселелерін қарастырдық. ... ... ... ... ... ... жаттығуларын жас және дара
ерекшелігін есепке ал отырып жүзеге асыруда нәтижеге жетуге ... ... көз ... Осы нәтиже көрсеткішінен ... ... ... Жеткіншек пен ата-анасы арасындағы қарым-қатынаста ... ... ... ... ... отырып жетуге болады.
2. Жеткіншектерге «дос» деген сөзге түсінік берумен қатар дос табуға
мүмкіндік ... білу .
3. ... мен ата ... арасында қарастыратын шағым айту процесін
ашық бүрде екі жақ бірге талқылайтын деңгейді меңгерту.
4. Достық қатынасты біртіндеп көлемді тұлғааралық ... ... ... ... ... психологиялық
аспектілері» тақырыбы бойынша жүргізілген дипломдық зерттеу нәтижесінде
келесі қорытынды жасадық.
1. ... ... ... ... ... талдау жасау арқылы ғылыми қағидаларға сипаттама жасалынды.
Оларды отбасының қоғамдағы ... ... ... іс-әрекеттеріне және
отбасындағы қарым-қатынас ерекшеліктеріне анықтама беріліп, сипаттама
жасалынған. Отбасындағы қарым-қатынас пен оның ... ... ... орны ... ... ... С.Голод, З.Янкова,
А.М.Уматинов, Э.К.Васильева т.б. ғалымдар зерттеулерінде отбасы мүшелері
арасында ... болу ... және ... ... үш ... Олар шаруашылық-экономикалық, генеративті-тәрбиелік, мәдени.
Сонымен қатар отбасы қызметінің басқада түрлерін анықтаушылар бар. ... ... ... ... ... әлі отбасы
қызметінің ортақ топтамасы немесе жіктемесі жетік түрде толық жасалмаған.
Мысалға, Г.М.Свердлов және ... ... ... ... ... тәрбиелеу, шаруашылық және өзара көмек көрсету
қызметтерін ... ... ... ... да әлі ортақ пікір
қалыптаспаған. ... ... ... ... ... ... «Отбасы денелік өмір мен әлеуметтік ағза ... ... ... болып табылады.
2. Отбасындағы ең басты іс-әрекет ол ... мен бала ... ... ... – адамзат өмірінің аса маңызды және негізгі сферасы
болып, соның ... ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынас дегеніміз өзара пікір алмасу, сезім
әлемінде бірлесіп ләззат алу, қайғы, ... ... болу ... ... ... спектрлерін қамтиды. Қарым-қатынас барысында екі не бірнеше
тұлға арасында рухани әлем және ой-пікір, сана-сезім, ... ... ... не ... түсіністік тұрғысында, не болмаса қақтығыс,
талас-тартыс, қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле ... іске ... ... оның осы ... ... орын алады. Егер
тартыс-талас, қарама-қайшылық, түсінбеушілік басым болса ... ... ... беру мүмкіндіктері төмендейді. Қарым-қатынасы бұзылған
отбасыларына психологиялық және ... ... ... көптеген
психотехникалар пайдаланылады. Отбасының екі тармағы - ерлі-зайыптылар мен
ата-ана – бала ... ... ... ... ... және ... талданып, одан шығару жолдары көрсетілді.
3. Тәжірибелік бөлімде үш деңгейде жүргізілген эксперимент нәтижелері
келесі. Айқындау ... ... мен ... жас ... ... ... қақтығыс мәселелері бірнеше әдістемелер
көмегімен зерттелінді: ... ... ... ... ... ... ... «Отбасында эмоционалды қатынасты
анықтау» эдістемесі, «Отбасылық ... ... ... Зерттеу
нәтижесі үш көрсеткіш бойынша топтастырғанда (дағымды, жағымсыз және
тәуелді ... ... ... ... ... ... ... орында
тәуелді қатынас, ал үшінші орында жағымды ... ... ... ... ... ... ... құру
эксперименті жүргізілді. Кеңес беру және ... ... ... ... ... қатынасты. Олар тәуелді топтар мен қобалжуы жоғары
сыналушылар ... ... ... ... ... ... ... жоғарылады (бақылау тобында өзгеріс байқалмады).
Сондықтан отбасына психологиялық қызмет көрсетудің нәтижесі оң болды ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсетуді ұйымдастыру туралы келесі
ұсыныстар жасадық.
1. Жеткіншек пен ... ... ... ... ... ... қатынасты орната отырып
жетуге болады.
2. Отбасының психологиялық жағдайын диагностикалауға арналған
әдістемелердің ... ... ... ... Өйткені зерттеу нәтижесін талдау ... ... ... ... ... келіспеушіліктердің себептері анықталады.
3. Психокоррекциялық іс-шараларға ата-аналармен қатар балалары
да қатысуымен жүргізілсе ... орын ... ... ... да ... ... ... және оны шешу
жолдарын анықтау, тіл табысу мәселерін шешу тиімділігі арта
түседі.
Дипломдық ... ... ... ... отбасына
психологиялық кеңес беру, психокоррекциялық сабақтарды жүргізу барысында,
мектеп психологиялық қызметін ... және ... ... ... болады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абдракова А.Б. Роль общения в воспитании трудных ... ... ... ... ... Қ.А. ... ... сруктуры самосознания у
подростков в ... ... ... ... ... 2003.
3. Атоян А.Д Конфликтология М.: Смысл, 2006
4. Әбдумүтәліп К.Д. Тәртібі қиын жасөспірімдерді арнайы мектеп жағдайында
тәрбиелеудің және қайта ... ... ... ... ... 2004.
5. Вестник НАПК 2005, № 2
6. Вестник НАПК 2005, № 4
1. ... дене ... ... 2003, № 3
2. ... С.Б ... ... этнической и идентичности и
самооценки современных казахских подростков. Автореф. канд.дис. Алматы,
2004.
3. Жақыпов С.М, ... Ф.Ә ... беру ... ... ... Тараз.: Қорғау, 2007
4. Жақыпов С.М, Бизақова Ф.Ә Білім беру жүйесінде қолданылатын
психодиогностикалық жаттығулар. Тараз.: ... ... ... Т.К ... ... ... өзіндік реттелу және
эго күйдің белсендірілуі мен агрессиялықтан өзара байланысын
психологиялық-педагогикалық тренинг негізінде зерттеу . Автореф. канд.
дис. Алматы, 2002.
6. Мұқанов М.М Жас және ... ... ... 2002
7. Торыбаева М.З Жасөспірім оқушылардың салауатты өмір салтын
қалыптастырудағы мектеп, отбасын және қоғамдық қауымның бірлескен
жұмысы Автореф.канд.дис. Алматы, 2004.
8. ... себя №2 , ... ... себя №2, ... ... психология Журнал № 5, 1999
11. Прикладная психология Журнал № 4, ... ... А.В ... және жас ... психологиясы А.:
мектеп, 1998
13. Шалгинбаев Т.М Особенности личностных свойств и межличностных
отношений подростков с дезадаптивным ... и их учет ... ... ... ...канд. психол. Наук. А, 2004.
14. Шужебаева А.И Психологияеские-педагогические исследования трудностей в
общении детей в условиях семейного ... ... ... ... ... ... А.А ... ата-ананың балаға тәрбиелік ықпалын артырудың
педагогикалық шарттары Автореф.дис. ...канд. психол. Наук. А, 2004.
16. Малкина- Пых Г. ... ... ... ... ... ... Н.Ә.. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан.-2007
18. Жақыпов С.М.. Управление познавательной деятельностью студентов в
процессе обучения. –Алматы, 2002.-117б.
19. Елизарова Т.Ю. ... ... ... ... ... ... –Минск, 2000.-28б.
20. Погодин И.А.. Динамика психологических характеристик личности в
процессе адаптации в условиях относительной социальной изолояции: …
Автореф.дис ... ... ... ... Л.С. ... ... ... психологии.1995..-352б.
22. Фонтана Д.Как справтиьсся со стрессом. Перри Г. Как ... ... А., ... Х. Как жить с ... ... /Пер. с англ.-М.:
Педагогика –Пресс, 1995.-323б.
23. Василюк Ф.Е. Психологический анализ преодоления критических ситуаций:
Автореф. канд.дис.-М.,1981. –28 б.
24. R.S.Lazarus.. ... stress and the coping ... ... А.К,. ... ... ... в ситуации потери работы //Вопросы психологии.-1999.-№1.-С.92-
104бб.
25. Василюк Ф.Е.. Психология переживания.-М.:МГУ,1984.-200с.
26. Вайзер Г.А. ... ... и ... кризис» в жизни человека
//Психологический журнал.-1998.-Т.18,№5.14б.
27. Селье Г.Стресс без дистресса.-М.:Прогресс,1982.-124б.
28. Томэ ... и ... ... ... ... ... ... развития в психологии / Сб-к науч.тр.-М
Г.С..:изд-во МГУ,1978.-С 201-231б.
29. Абрамова А.Г. ... ... ... со взрослыми.-М.:2003.-155б.
30. Бэрон Р.Б.,Ричардсон Д. Агрессия.-СПб.-М.-Харьков-Минск,1999.-340с.
31. Карцева. Изменение образа Я в ... ... ... ... ... психол.наук. –М.., 1989.-27б
36. Эриксон Э. Детство и общество/ Пер. с англ.-СПб.:Речь,2000.-416с.
37. Асмолов А.Г. Психология личности.- М.: Изд-во ... ... З. Я иОно / Пер. В.Ф ... ... ... Д. Теории личности.-СПб.:Изд-Во «Питер»,1997.-608б.
40. Ломов Б.Ф. Вопросы общей,педагогической и ... ... и авт. В.А ... –М.: АПН СССР, 1991. –295б.
41. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность.–М.:Политиздат,1975.-
303б.
42. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания.-Л.: ... ЛГУ, ... ... ... ... Ростов –на Дону,1998.-538б.
43. Ахметова Р.А. Жеке тұлғаның биографиялық ... Автр реф. ... ... ... 1999.-30б
44. Шалғынбаев Т.М. Мінез-құлқында дезадаптивтік жас өспірімдердің кісілік
қасиеттері мен кісіаралық қатынастар ерекшеліктері және оларды келтіру
жұмысында есепке алу: ... Дис … ... ... ... ... ... М.В. (1999ж) ... алаңдаушылықтың көріну механизмдері
өзгеруіне әр түрлі факторлардың әсері : Автореф.дис. ...канд. психол.
Наук. А, 2004.
34. Қарақұлова З.Ш. ... ... ... психологиялық
механизмі: Автр реф. Дис… канд. Психоло.наук. –А.,2000.-31б
35. Серова Л.К. Жеке ... ... ... жағдайында басқарудың
психологиялық сұрақтары. Психологический журнал. –2000. –Т.20, №4.
21б.
36. Хомик В.С., ... С.Р. ... как ... ... . –М.: ... МГУ, ... Ли Е.П. Бес ... балалар мінез-құлқындағы гуманистік бағыттылықты
қалыптастырудың психологиялық шарттары: Автр реф. ... ... –М., ... ... М.П. ... өмірлік іс-әрекет процесіндегі ерлі-
зайыптылардың қатынас тұрақтылығының психологиялық ... ... ... ... ... И. Зографова Проблемы агрессивности человека. –М., ... К.Н ... ... ... ... ... ... Л.И. ... ... ... ... –Воронеж,
1995. –352б.
42. Петровский В.А. Психология неадаптивной ... –М.: ... ... ... Л.В. Агрессия: причины ,последствия и контроль. –СПб.: Прайм
–УВРОЗНАК, 2002. –512б.
44. Ковалев С.В. Психология ... ... 1988. ... ... В.Н. ... отношений. –М.: Институт ... в ... ... –М.: ... ... ... В.И. Структурно –функциональные особенности субъективной
репрезаньации жизненных событий: Автореф.дис… канд. ... ... ... Ю.Е. Цикл развития семьи: исслед.и проблемы Вестник МУ Сер14
№2.122б
48. Абульханова ... К.А ... ... –М.: ... ... ... А., Велента Т. Кризис семьи // Семейная психология и
семейная ... ... ... Дж. ... Необычная психотерапия.-М., Мысль,1991. –200б.
51. Лабиринты одиночество /Пер., сост.Н.Е Покровский. –М.:Прогресс, 1989.-
623б.
52. Наенко Н.И. Психическая ... ... ... С.Л. Проблемы общей психологии. –М.:Педагогика,1973. –423б.
54. Антипов Е.Е. Введение в теорию ... ... ... Э.Г., ... В.В. ... ... –Л.: ... Ковалев С.В. Психологния семейных отношений. –М.:Педагогика, 1987.
–159б.
57. Фромм Э. Искусство любить: Исследование природы ... /Пер. с ... ... 1990. ... ... А.Г. ... углы ... круга: Психология обыденной жизни.-
М.Знание, 1986, 1986. –93б.
73. Сапарова И.А. Психология ... ... ... ... ... ... Небылицин В.Д. Избранные психологические труды / Под ред. Б.Ф. ломова.
–М.: АПН СССР, 1990.-403б.
75. Герасимович Г.И., ... С.В. ... ... ... / Психология
семейных отношений –Алма –Ата ,- 1992 –224 б.
59. ... А. ... ... пер. с ... М., Прогресс 1997
76. Столин В.В Системная ... ... // ... ... -№4 ... Эйдемиллер Э.Г., Юстицкий. Семейная психотерапия.-Л.,1999 -165б
78. Семья сегодня / Под ред. Т.М. Афанасьевой .-М.: Знание, 1977. –95б.
79. ... Н.И., ... Т.А., ... ... кризисов.-СПб.:Речь,2006.-360б.
80. Фромм Э. Бегство от свободы / Исследование природы любви /Пер. с англ.
–Г.Ф.Швейника /Общ.ред. П.С.Гуревича. –М., ... ... Г.М ... ... установки в процессе адаптации
личности: Дис … ... ... ... ... ... ... З. Введение в психоанализ.- М., 1989.,- 455б.
83. Фрейд А. Анализ «Я» и механизмы защиты / Пер.с ... –М.: ... ... ... ... статей.-Новосибирск,1974.-239б.
85. Березин Ф.Б. Психическая и психофизиологическая адаптация человека.
–Л.: Наука,1988.-267б.
86. Началджян А.А. ... ... ... ... П.С. ... как функция развития личности. –Саратов, 1991.
–28б.
88. Николаев А.Н. Психическая ... ... к ... ... Дис … ... 19.0001. –Л., 1984.-
257б.
ҚОСЫМШАЛАР
1-қосымша
|Қолданылған |Жас ... ... дағд ... ... ... ... ауытқулы|қалыпты: ауытқулы |қалыпты: ауытқулы |
| | |с | ... ... |А- | | ... |60% |40% | | ... | | | | ... | | | | ... ... | |+ | ... ... | | |+ ... ... |+ | | ... ... |+ | | ... ... | | | ... ... |+ | | ... |әйел | |+ | ... ... | | |+ ... ... |+ | | ... ... | |+ | ... |Еркек |+ | | |
| Т.Р ... | |+ | ... ... |+ | | ... ... | | |+ ... |әйел |+ | | |
| Р.Ғ ... |+ | | ... ... | |+ | ... ... | | | ... ... |+ | | |
| О.С ... | | |+ |
| М.С ... |+ | | ... |әйел | |+ | ... ... |+ |- |- ... ... |- |- |+ ... ... |- |- |+ ... ... |- |- |+ ... |Еркек |- |- |+ ... ... |- |+ |- ... - 5 Р. Жиля ... ... экспериментке алынған Облыстық
әкімият маңынан құрылған «Көп ... және ... ... аз ... ... ... және ... топтарына анықтау
эксперименттен кейінгі мәнділік көрсеткіштері
| |Эксперименттік топ ... топ |d |d2 |
|1 |5 |12 |1 |3 |4,5 |7,5 |56,25 |
|2 |3 |7,5 |2 |8 |12,5 |5 |25 |
|3 |8 |10 |3 |10 |18,5 |0,5 |0,25 |
|4 |2 |4 |4 |11 |22,5 |18,5 |342,25 |
|5 |10 |21,5 |5 |7 |10,5 |11 |121 |
|6 |3 |7,5 |6 |2 |3 |4,5 |20,25 |
|7 |4 |10 |7 |11 |22,5 |12,5 |156,25 |
|8 |10 |21,5 |8 |3 |4,5 |17 |289 |
|9 |15 |7,5 |9 |10 |18,5 |8,5 |72,25 ... |14 |10 |10 |15 |28 |12,5 |6,25 ... |16 |21,5 |11 |8 |12,5 |15,5 |240,25 ... |3 |27 |12 |12 |25,5 |18 |324 ... |6 |25,5 |13 |10 |18,5 |3,5 |42,25 ... |7 |28 |14 |13 |27 |10 |100 ... |3 |7,5 |15 |2 |3 |4,5 |20,25 ... |6 |15 |16 |5 |6,5 |8,5 |72,25 ... |5 |12 |17 |9 |15 |3 |9 ... |5 |12 |18 |11 |22,5 |10,5 |110,25 ... |8 |19 |19 |12 |25,5 |6,5 |42,25 ... |8 |19 |20 |9 |15 |4 |16 ... |2 |4 |21 |12 |3 |1 |1 ... |2 |4 |22 |9 |15 |11 |121 ... |12 |24 |23 |7 |10,5 |13,5 |182,25 ... |11 |23 |24 |6 |8,5 |14,5 |210,25 ... |6 |15 |25 |11 |22,5 |7,5 |56,25 ... |14 |25,5 |26 |10 |18,5 |7 |49 ... |0 |1 |27 |6 |18,5 |7,5 |56,25 ... |1 |2 |28 |5 |6,5 |4,5 |20,25 |
| | | | | | | |2731,5 |
Rs = 1 - = 1 – 0,74 = ... мен ... ата ... ... ... тізімі.
|Сұрақтар |Ата –ананың өзі |Ата ... бала ... өз ... |
| ... ... ... ... |(үй ... ... сүйікті | | | ... және | | | ... ? | | | ... ... | | | ... ... | | |
|? | | | ... ... | | | ... ... | | | ... ... ? | | | ... ... | | | ... ... | | | ... ? | | | ... ... | | | ... ... ? | | | ... ... | | | ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... | | | ... | | | ... мен бір | | | ... бола ... | | | ... онда кім | | | ... | | | ... ? | | | ... | | | ... ... | | ... | | | ... ... | | | ... | | | ... ? | | | ... ... | | | ... ... | | | ... қояр еді.| | | ... ? | | | ... ... | | | ... ... | | ... жануарға | | | ... еді ? | | | ... ? | | | ... ... ... ... ... ері немесе зайыбына арналған анкетаның
іс-қағазын алады да, өз есімін белгілеп, графаларды толтырады.
Болашақ ерінің ... ... аты ... ... ... ... ... танысты------------------------------------------------------------
------------------
Қайда және кім болып қызмет атқарады-------------------------------------
---------
Оның артықшылықтары------------------------------------------------------
------------
Оның кемшіліктері--------------------------------------------------------
-----------------
Қайда тұрамыз------------------------------------------------------------
------------------
Отбасымыздың басқа мүшелері----------------------------------------------
-----------
Отбасымыздағы қатынастар-------------------------------------------------
------------
Отбасылық дәстүрлер------------------------------------------------------
---------------
Үй жануарлары------------------------------------------------------------
-----------------
Қатысушылар анкетамен алмасады және жас ... ... ... соң ... ... ... анкеталары ұнады, онда не таң
қалдырды ? ... ... ... ... ... ... ... басқа нұсқасы. Қатысушылар анкета сұрақтарына бірлесе
отырып жауаптар іздейді. Содан соң әркім кездейсоқ тәртіппен өзіне жауапты
«таңдайды», әзілді ... ... ... ... қобалжуды анықтау» сауалнамасының мәтіні:
1. Маған отбасы мүшелері жиі риза ... ... ... Қалай істесем де бәрібір менің айтқанымдай болмайды сеземін.
3. Мен көп нәрсені орындауға үлгермей жүрмін.
4. ... ... ... ... ... ... барлық
уақытта мен кінәлі болып шығамын.
5. Мен өзімді жиі әлсіз ... ... мен көп ... Үйге келгенде өзімді икемсіз және ыңғайсыз сезінемін.
8. Отбасының кейбір ... мені ... деп ... Үйде ... ... , ... уақытта мен бір нәрсені уайымдаймын .
10. Отбасы мүшелерінен жиі дағдарыс көзқарасын сезінемін.
11. Үйге келе жатқанда, мен жоқ ... ... ... ... екен ... Үйде жүргенде мен бәрін істеп үлгеруім керек, деп ... Үйде көп ... ... ... ... ... Үйде ... күрделі жағдай, қимылға келуге менде ешқандай күш
болмайды.
15. Үйде көп жағдайда мен, ... ... ... ... ... Егер де мен жоқ болып кетсем, онда мені ешкім іздемейтін сияқты.
17. Үйге келе жатқанда, орындайтын жұмысымды жоспарлап ... ал ... ... ... ... ... ... кетемін.
18. Отбасылық жағдайымды ойласам болды, мен қобалжи бастаймын.
19. Отбасы мүшелері, кейбір кездері мен үшін ұялатын сияқты.
20. Көп уақытта барлық тірлікті ... ... ... ал ... ... ... шығады.
21. Маған үйде көп нәрсе ұнамайды, мен оны ... ... ... жеке ... арналған парағы
Аты-жөні__________________________________________________
1. 4 7 10 13 ... ... 5 8 11 14 ... ... 6 9 12 15 ... ... ... өңдеу:
Келіскен жауаптарға 1-ұпай беріледі. Үш шкаланың ұпайы бөлек есептеледі.
Суб ... В- ... ... ... кінәсі ) Индивид отбасында
болып ... ... ... ... ... ... ... сезінбейді және алмайды. Шкалаға келесі сұрақтар жатады:
1,4,7,10,13,16,19. Бес ... ... ... ... ... шкала Т- қобалжу (отбасы мүшелерінің қобалжуы ) сыналушының жеке күш
жұмсауынан отбасындағы жағдай өзгермейді. Оған : ... ... ... отбасы қобалжуы анықталады.
Суб шкала Н-қысым (отбасындағы қысым ).Индивидке отбасындағы міндетті
орындау көп күш ... ... Бес ... ... ... қысымы
анықталады. Соңынан бәрін бірге ( ... ... ... ) ... қай ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
№3 қосымша
Отбасына бейімделу мен топтасу шкаласы.
Нұсқау: Бұл ... 12 ... ... ... ... ... болады. Сауалнаманың жауабын бекітуі 5 ұпайлық шкаладан тұрады.
• Ешқашанда
• Сирек
... ... ... ... ... екі рет ... ... сіз «шынайы» өміріңізде отбасы
мүшелерін қалай бағалайсыз ,екінші қандай болса деп ... ... ... ... ... де осы ... беріледі.
Отбасына бейімделу мен топтасу шкаласы.Faces-3
Вариант «А»-шынайы өміріңізді ... ... ... ... ... ... сұрану.
Аты жөні______________________________________________________
Жасы__________________________________________________________
Зерттеу уақыты__________________________________________________
| ... ... ... ... |жиі ... |
| ... | |оқтын | ... ... ... мүшелері бір-бірінен | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... да ескеріледі. | | | | | ... ... ... ... | | | | | ... ,қолдап отырамыз | | | | | ... өз ... ... | | | | | ... ... таңдай алады. | | | | | ... тар ... өз ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... мүшесі | | | | | ... бола ... | | | | | ... отбасы мүшелері өз ортамызға| | | | | ... ... ... ... | | | | | ... болады . | | | | | ... ... ... күнделікті | | | | | ... ... ... ... | | | | | ... бос уақытымызды бірге өткізуді | | | | | ... | | | | | ... жаза ... ата-ана мен| | | | | ... ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... мүшелері бір-біріне өте | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... ата –анамыз шығарады. | | | | | ... ... ... | | | | | ... болып, қатысуға ат салысады. | | | | | ... ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... | | | | | ... шешім шығаратынымызды | | | | | ... ... ... | | | | | ... күнделікті орындалатын | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... отыады. | | | | | ... ... ... ... | | | | ... ... | | | | | ... кімнің көшбасшы екенін | | | | | ... ... | | | | | ... –отбасымыз үшін маңызды | | | | | ... ... үйде ... | | | | | ... ... ... айту қиын | | | | | ... ... эмоционалды қатынасты анықтау»
Баладан шығатын нәзік сезім:
0. Бұл өте жақсы отбасы мүшесі .
1. Бұл өте ... ... ... .
2. Бұл ... ... ... ... мүшесі .
3. Бұл үлкен мүмкіндігі бар отбасы мүшесі.
4. Бұл қандай жағдайда да ... ... ... ... Бұл өте ... ... ... Бұл жақсы сыйлық алуға лайықты отбасы мүшесі
7. Бұл жақсы спортпен шұғылданушы отбасы мүшесі
8. Бұл ... ойын ... ... ... Бұл өте ... ... мүшесі.
Баладан шығатын күшті жағымды жыныстық ерекшелік сезімі
10.Мен отбасы мүшесінен ,осы адамға сүйеніп еркелегенді ... осы ... ... ... ... ... отбасында кейде осы адамның қасында бірге төсекте жатқан ұнайды.
13. Менің қалайтыным, осы отбасы мүшесі барлық уақытта менімен бірге ... осы ... ... ... ... , көбірек қолдау ... алса ... ... ... қалауымша болашақ жарым ,осы отбасы мүшесіне ұқсаса деймін.
16.Маған осы отбасы мүшесінің қытықтап күлдірткені ұнайды.
17.Маған осы ... ... ... ... ... ... ... сезімдер.
20.Осы отбасы мүшесі кейде қатты абыржиды.
21. Осы отбасы мүшесі кейде соқтығады.
22. Осы ... ... ... ... ... Осы отбасы мүшесі қызба .
24. Осы отбасы мүшесі нашар ... ... Осы ... ... ... Осы ... ... әркімді сылтаусыз ренжітеді.
27. Осы отбасы мүшесі барлық уақытта қанағаттанбай ... Осы ... ... ... Осы ... мүшесі қатты ашулы.
Баладан шығатын жағымсыз , күшті кектену сезімі
30.Кейде мен осы отбасы мүшесін өлтіріп тастағым келеді.
31.Кейде мен осы адам көз ... ... деп ... мен осы ... ... қатты жек көремін.
33.Кейде мен осы отбасы мүшесін ұрып жатқанымды көз алдыма елестетемін
34.Кейде мен, егерде осы отбасы ... ... ... ... едік деп
ойланамын.
35.Кейде осы адам мені ... ... ... деп ... Кейде мен осы отбасы мүшесін, тек ренжіту үшін бірдеңе істеуді қалаймын
.
37. Осы отбасы мүшесі мені ... ... ... ... ... ... ... ,алдымен балалармен байланысқа түсе
отырып , сенімге ие болуы керек . Тест өтілетін бөлмеде стөл ... , ... ... ... үшін ... ... ... керек, онда тестің 21
фигурасы орналасады. Барлық ... ... ... ... ... ... ... орналастырылуы қажет: 4-әйел, 4-еркек, 5-қыз Балаға отбасы
мүшелері және құрамы ... ... ... ... ... ... үшін ... келесі сұақтарды қояды: « Сенімен бірге тұратын ... ... ... « ... отбасыңда қанша адам бар ?» Баланың жауабы
тіркеліп отырылады. Тест ... ... үшін ... ... :бүтін немесе
бүтін емес отбасы ма ? Толық мәлімет жинау, бүтін емес болса ... ... ... ... . Анасы қайтыс болып әкесі екінші рет
үйленуі мүмкін , ол бала тілінде ... екі анам ( ... бар деп ... . ... ... екі ( әкесін) анасын да тестке қосу. Қазір бала
кімнің қолында тұрып жатыр,оның іні-қарындастары бар ма ( оның жас ... да )? Егер бала ... неше ... ... ... ,онда психолог
жақындату сұрақтарын қояды, ол сенен үлкен бе ,кіші ме? Ол мектепке барады
ма ?т.б. Егер итін ... ... ... ,оны тек ... ... ,ол ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге


Пәндер

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.1455
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

FAQ
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін жұмасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь