XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы

Мазмұны

Кiрiспе

1-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуының ғылыми негiздерi

1.1XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарының қалыптасуының алғышарттары

1.2XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары еңбектерiндегi жан тану ғылымына деген көзқарастарының қалыптасуы

1.3ХХ ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психология ғылымының мазмұны

2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психологиялық ой-пiкiрлердiң негiзгi идеяларын тәжiрибеде пайдаланудын мүмкiндiктерi

2.1Қазақтың психологиялық тұжырымдарының мақал-мәтелдердегi көрiнiсi

2.2ХХ ғасырдағы Қазақстандық психолог-ғалымдардың ой-пiкiрлерiн оқу-тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi

Қорытынды

Пайдаланылған әдiстемелер тiзiмi
Кiрiспе

Зерттеудiң көкейкестiлiгi. Қоғамның бүгiнгi дамуы елiмiздiң тарихи қалыптасуы мен дамуындағы ұлттық құндылықтарымызды зерделеп, озық тұстарын тәжiрибеде пайдалануды қажет етедi. Себебi, ата-бабаларымыздың психологиялық көзқарастары бойынша айтқан өсиеттерi мен нақыл сөздерiнiң педагогикалық мәнi бүгiн де өз құндылығын жойған жоқ. Керiсiнше, нағыз сұранысын тауып отыр.
Қазақ психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуы көне замандардан бастау алып, қалыптасқан. Олар туралы пiкiрлер түркi халықтарының ортақ ғұдамалары әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.Яссауи, М.Иугнеки және т.б. еңбектерiнде басталып, қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаев еңбектерiнде жалғасын тапқан.
XX ғасырдың бiрiншi ширегiндегi психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы Ш.Құдайбердiұлы, С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймаутов, М.Ж.Копеев және т.б. еңбектерiмен айрықша ерекшеленсе, ХХ ғасырдың екiншi жартысы Қазақстанда психология ғылымының дамуына үлес қосқан академик Т.Т.Тәжiбаев пен профессор М.М.Мұқанов, доцент Ә.Сыдықов, С.Балаубаев және т.б. қазақ ғалымдарының еңбектерiн қамтиды.
Қазақ топырағында ХХ ғасырдың басында тәлiмдiк ой- пiкiрлерi мен ұлттық нақышқа толы психологиялық көзқарастарымен барша жұртты тәнтi еткен қазақ жантану iлiмiнiң көшбасшысы ретiнде танылған Ж.Аймаутовпен қатар оқу - тәрбие iсiне тiкелей қатысты педагогикалық психологияға ерекше ден қойған М.Жұмабаевтың таңдаулы еңбектерi деп атауға болады.
ЖАймаутовтың психология саласындығы еңбектерiнiң басты бiр ерекшелiгi төл тiлiмiздегi тұңғыш психологиялық туындылар болуымен қатар, бұрыңғы Кеңес елiн мекендеген түркi тiлдес халықтар тiлдерiне алғаш жарық көрген бiрден - бiр ғылыми басылымдар екендiгiнде.
М. Жұмабаев сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - тәрбие ғылымының (педагогика, психология және т. б.) теориялық мәселелерiне бой ұруы таңғаларлық жайт. Өйткенi бұл салада ғылыми еңбек жазған әлемдiк ақын - жазушылар некен-саяқ. Осы тұрғыдан алғанда Мағжанның "Педагогика" (1922 - 1923 ж.ж.) атты кiтап жазуы өмiрде өте сирек кездесетiн, тек аса талантты, данышпан адамдарға ғана тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде Қазақстанда психология ғылымының дамуына өзiндiк үлес қосып, осы салада артына мол мұра қалдырған академик Т.Тәжiбаевтың ұлт психологиясына орай айтылған жеке пiкiрлерiмен қатар, Абайдың психологиялық көзқарастары туралы еңбегi; Қазақстандағы ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес қосқан, өзiнiң 20 жылға созылған этнопсихологиялық еңбектерiнде қазақ халқының сонау ерте замандардың өзiнде - ақ ой - өрiсi өте жоғары болғанын эксперимент арқылы дәлелдеп берген ғалым. М.М. Мұқановтың 1979 жылы жарық көрген "Дәстүрлi мәдениет өкiлдерiндегi когнитивтi эмпатия мен рефлексияның зерттелуi" атты ғылыми мақаласы мен 1980 жылы жарық көрген "Ақыл ой - өрiсi" кiтабынан жекелеген тараулары да осы көзқарастың растығын дәлелдейдi.
ХХ ғасырдың екiншi жартысында, яғни 1930 - 1990 жылдар арасында қазақ елiнде, жоғарыда аты аталған ғалымдардан басқа, ұлттық психология ғылымына азды - көптi үлес қосқан басқа адамдар да аз емес. Олар психология ғылымдарының докторлары - профессорлар Жарықбаев Қ., Жақыпов С., Намазбаева Ж., Шериязданова Х., Хамзин Б., Бердiбаева С., Кәрiмова Р. және т.б. Бұлардың барлығының қазақ психологиясының бүгiнгi дамуында өзiндiк орны ерекше.
Ғалым Қ.Жарықбаевтың "Қазақтың психологиялық ой - пiкiрлерi" атты соңғы оныншы том, негiзiнен, елiмiздiң егемендiк алып, тәуелсiздiк алған кезеңiнде дейiнгi қазақ халқының он төрт ғасырлық психологиялық ой - пiкiрлерiн баяндайды. Яғни, бұл сонау VI-VIII ғасырлардан басталып, ХХ ғасырдың соңғы жылдарымен аяқталатын аса дүбiрлi үлкен кезең. Ал үстiмiздегi ХХI ғасырдағы қазақ психологиясының тарихын жазу бiзден кейiнгi ұрпақтың еншiсi болмақ деймiз.
Осындай ауқымды психологтар пiкiрлерiнiң жинақтары болса да олардың көзқарастарын толыққанды зерделеп, тәжiрибеде пайдалану өз деңгейiнде емес. Сондықтан бiз диплом жұмысымыздың тақырыбын "XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы" деп алдық.
Зерттеудiң мақсаты: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуына теориялық талдау жасау және оны бүгiнгi тәжiрибеде пайдаланудың жолдарын көрсету.
Зерттеудiң обьектiсi: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық ой пiкiрлердiң мәнi мен мазмұны.
Зерттеудiң пәнi: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық ой - пiкiрлердiң даму процесi.
Зерттеудiң мiндеттерi:
- XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы зиялы тұлғалардың психологиялық көзқарастарына теориялық талдау жасау, мәнiн айқындау.
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi

1. Қ.Жарықбаев. Қазақ психологиясының тарихы. -Алматы:Қазақстан, 1996. -160 б.
2. Қ.Жарықбаев. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы.-Алматы, 2006.-480 б. 10-том.
3. Қ.Жарықбаев. Кезiнде әлемдiк психологияға өзiндiк үлес қосқан қайран қазақ психологиясының қазiргi халi қандай? /Мектептегi психология. 2006. №4. Шiлде-тамыз.
4. Сабирова Ж. Мағжан Жұмабаевтың психологиялық көзқарастары. -Алматы, 2005.-25 б.
5. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлiм-тәрбиесi. -Алматы:Санат. 1995. -352 б.
6. Жарықбаев Қ., Құдиярова А. Жантану пәнiн орта мектептерде оқытудың мәселелерi. -Алматы, 2004.
7. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кiрiспе.-Алматы, 2000.
8. Сейiтнұр Ж. М.Мұқановтың педагогикалық-психологияға қосқан үлесi. /Ұлағат.-Алматы, 2001. -38 б.б.
9. Уалиханов Ш. Шығармалар жинағы. - Алматы, 1961. 5 - том.- 89 б.
10. Құнанбаев А. Қара сөз, поэмалар. // Құрастырған К.Серiкбаева. - Алматы, "Ел", 1992. - 272 б.
11. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. // Құрастырған М.Жармұхамедұлы, С.Дәуiтов. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 б.
12. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Ана - тiлi, 1992. - 160 б.
13.Көбеев С. Баланы семьяда тәрбиелеу. - Алматы: Мектеп, 1965.-67 б.
14.Аймауытов Ж. Психология. - Алматы, 1995. -235 б.
15. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеулер мен өлеңдер. - Алматы: Ата мұра. 2003. - 208 б.
16. Әуезов М. Адамдық негiзi - әйел. 20-томдық шығармалар жинағы. Т-15. - Алматы: Жазушы, 1984. -7-9 б.
17.Ауезов М. Мысли разных лет. – Алматы, 1965. С.18
18. Алтынсарин Ы. Шығармалар толық жинағы. - Алматы: Жазушы, 1988. - 207 б.
19. Жарықбаев Қ.Б. Психология. -Алматы, 1993.
20. Алдамұратов Ә., Рахымбеков Қ. Қызықты психология. -Алматы, 1992.
21. Тәжiбаев Т. Жалпы психология. -Алматы, 1993.
22. Елеусизова С. Қарым-қатынас психологиясы. -Алматы, 1993.
23. Елiкбаев Н. Ұлттық психология.-Алматы, 1992.
24. Жарықбаев Қ. Әдеп және жантану. -Алматы, 1994.
25. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжiрибелiк психология. -Шымкент, 2006. 1-том. - 188 б.
26. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжірибелік психология. -Шымкент, 2007.2-том.
27.Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. -Алматы, 1981.
28. Жұмабаев М. Шығармалары.-Алматы:Жазушы. 1989.- 448 б.
29. Бейсембиев Қ. Қазақ ағартушыларының әлеуметтiк-саяси философиялық көзқарастары туралы. -Алматы, 1958.
30. Габдуллин И. Абай тағылымы. -Алматы, 1986.
31. Жарықбаев Қ. Әл-Фараби. -Алматы, 1977.
32. Дербiсалин Ә. Ы.Алтынсариннiң өмiрi мен қызметi туралы. - Алматы, 1968.
33. Қалиев С. Қазақ халқының салт-дәстүрi. -Алматы, 1991.
34. Псиқология./Кітапты араб жазуынан көшірген психология ғ.к. А.Т.Ақажанова. — Алматы: "Рауан". 1995, 2-1—32: 42— 57; 62—65: 69—77; 127—146; 178—198-6.)
        
        Қазақстан Республикасының Бiлiм және ғылым министрлiгi
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық
ой- пiкiрлердiң дамуы
Орындаған:
Ғылыми жетекшiсi:
Мазмұны
Кiрiспе
1-тарау. XX ... ... ... ... психологиялық
ой-пiкiрлердiң дамуының ғылыми негiздерi
1. XX ... ... ... ... ... көзқарастарының қалыптасуының
алғышарттары
2. XX ... ... ... қазақ зиялылары
еңбектерiндегi жан тану ғылымына деген көзқарастарының
қалыптасуы
3. ХХ ... ... ... ... психология ғылымының мазмұны
2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан
психологиялық ой-пiкiрлердiң негiзгi идеяларын тәжiрибеде пайдаланудын
мүмкiндiктерi
1. ... ... ... ... ХХ ... ... психолог-ғалымдардың ой-пiкiрлерiн
оқу-тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi
Қорытынды
Пайдаланылған әдiстемелер ... ... ... ... дамуы елiмiздiң
тарихи қалыптасуы мен дамуындағы ... ... озық ... ... ... ... ... ата-бабаларымыздың психологиялық көзқарастары бойынша
айтқан ... мен ... ... ... мәнi ... ... құндылығын жойған жоқ. Керiсiнше, нағыз сұранысын тауып отыр.
Қазақ психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуы көне замандардан
бастау ... ... Олар ... ... ... ... ғұдамалары әл-Фараби, Ж.Баласағұн, ... ... және т.б. ... ... ... ағартушылары
Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаев еңбектерiнде жалғасын
тапқан.
XX ғасырдың бiрiншi ширегiндегi ... ой- ... ... ... ... ... ... және т.б. еңбектерiмен айрықша ерекшеленсе,
ХХ ғасырдың екiншi жартысы ... ... ... үлес ... академик Т.Т.Тәжiбаев пен ... ... ... ... және т.б. ... ... ... топырағында ХХ ғасырдың басында тәлiмдiк ой- пiкiрлерi
мен ұлттық нақышқа толы ... ... ... ... еткен қазақ жантану iлiмiнiң көшбасшысы ретiнде танылған
Ж.Аймаутовпен қатар оқу - ... iсiне ... ... ... ... ден ... М.Жұмабаевтың
таңдаулы еңбектерi деп атауға болады.
ЖАймаутовтың психология саласындығы еңбектерiнiң ... ... төл ... ... ... ... қатар, бұрыңғы Кеңес елiн мекендеген түркi тiлдес
халықтар тiлдерiне ... ... ... ... - бiр ғылыми
басылымдар екендiгiнде.
М. Жұмабаев сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - ... ... ... және т. б.) ... бой ұруы таңғаларлық жайт. Өйткенi бұл салада ғылыми
еңбек жазған әлемдiк ақын - жазушылар некен-саяқ. Осы ... ... ... (1922 - 1923 ж.ж.) атты ... ... өте ... ... тек аса талантты, данышпан адамдарға
ғана тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде Қазақстанда психология ғылымының дамуына
өзiндiк үлес қосып, осы ... ... мол мұра ... ... ұлт психологиясына орай айтылған жеке пiкiрлерiмен
қатар, ... ... ... ... ... ... психологияның дамуына ерекше үлес ... 20 ... ... этнопсихологиялық еңбектерiнде қазақ
халқының сонау ерте замандардың өзiнде - ақ ой - өрiсi өте ... ... ... ... ... ... М.М. ... жылы жарық көрген "Дәстүрлi мәдениет өкiлдерiндегi когнитивтi
эмпатия мен рефлексияның зерттелуi" атты ... ... мен ... ... көрген "Ақыл ой - өрiсi" кiтабынан жекелеген ... осы ... ... ... ғасырдың екiншi жартысында, яғни 1930 - 1990 ... ... ... ... аты ... ғалымдардан басқа,
ұлттық психология ғылымына азды - көптi үлес қосқан басқа адамдар
да аз емес. Олар психология ғылымдарының ... - ... Қ., ... С., ... Ж., ... Х., ... ... С., Кәрiмова Р. және т.б. Бұлардың барлығының қазақ
психологиясының бүгiнгi дамуында өзiндiк орны ерекше.
Ғалым Қ.Жарықбаевтың ... ... ой - ... ... оныншы том, негiзiнен, елiмiздiң ... ... ... кезеңiнде дейiнгi қазақ халқының он төрт
ғасырлық психологиялық ой - ... ... ... бұл ... ғасырлардан басталып, ХХ ғасырдың соңғы ... аса ... ... ... Ал ... ХХI ғасырдағы
қазақ психологиясының тарихын жазу бiзден ... ... ... ... ... психологтар пiкiрлерiнiң жинақтары болса да
олардың көзқарастарын толыққанды ... ... ... ... емес. Сондықтан бiз диплом ... ... ... ... ... Қазақстанда психологиялық ой-
пiкiрлердiң дамуы" деп алдық.
Зерттеудiң мақсаты: XX ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасау және оны бүгiнгi тәжiрибеде пайдаланудың жолдарын ... ... XX ... ... ... ... ой пiкiрлердiң мәнi мен мазмұны.
Зерттеудiң пәнi: XX ... ... ... ... ой - ... даму процесi.
Зерттеудiң мiндеттерi:
- XX ғасырдың ... ... ... ... ... көзқарастарына теориялық талдау жасау,
мәнiн айқындау.
- XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... мәнi мен тәрбиелiк
мүмкiндiктерiн айқындау.
- XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... жолдарын
көрсету.
Зерттеу көздерi: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда
өмiр сүрген қазақ зиялыларының психологиялық ... ... ... ... ... мен
мақалалар және т.б.
Зерттеу әдiстерi: теориялық талдау, салыстыру, жүйелеу,
топтау, және т.б.
Диплом жұмысының құрылымы: ... ... ... ... ... ... және ... әдебиеттер тiзiмiнен
тұрады.
Кiрiспе бөлiмде диплом ... ... ... ... және ... ... ... Онда
зерттеудiң мақсат-мiндеттерi, зерттеу көздерi мен әдiстерi
айқындалды.
"XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы ... ... ... ... деп ... бiрiншi
тарауда XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психология
ғылымының дамуының алғы шарттары, ... ... ... ... рөлi және ... ... ... дамуы қарастырылады.
"XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық
ой-пiкiрлердi бүгiнгi тәжiрибеде пайдалынудын ... ... ... ... Қазақстандық психолог-ғалымдардың
еңбектерiн оқу- тәрбие процесi мазмұнында пайдалану мүмкiндiктерi
мен ... ... - ... ... оқу- ... ... ұсыныстар берiледi.
Қорытынды бөлiмде диплом жұмысын ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы
психологиялық ой-пiкiрлердiң ... ... ... XX ... ... жартысында қазақ зиялыларының психологиялық
көзқарастарының қалыптасуының алғышарттары
ХХ ... ... ... ... психологиялық
көзқарастарының қалыптасуы мен ғылымның дамуын қарастыруда бiз ең
алдымен қазақ ... ... әсер ... ... жөн ... Қазақ зиялыларының психологиялық ой-пiкiрлерiнiң
дамуына батыс философтары мен ... ұлы ... ... негiз
болды. Сонымен қатар осы аталған ғұламалар еңбектерiнен сусындап өскен
қазақ топырағындағы тұңғыш ... мен ... ... ... бар ... оны ... ... деген талпынушылық, адамның
құрамдас бөлiктерi яғни тән. адамның ... рухы ... ... ... ... ... әр ... бір-бір жан бар деп ... ... ... ... психологиясынан табуға
болады. Аристотель: "Адамда тіршілік етуші бір жан бар, ойлаушы ақылы
және тухы бар" ... ... ... тағы ... өсетін қабілет
(способность), сезетін қабілет, пайымдайтын қабілет деген ... тағы ... ... ... ... ... ... ақыл. Аристотельдің осы оқуынан XIX ғасырдың аяғына дейін
"қабілеттер қисыны" деген теория дәуірлеп келді. Бұл қисын (теория)
бойынша бір ... ... көп ... ... бір ... ... деп қарайды: мәселен, сезу, түйсіктеу, ескеру,
қиялдау, көңілдену, қалау қабілеттері. Бірақ, сол ерте ... ... ... ... ... ... ... бірі ағылшынның Локк деген адамы. Локк ... ... ... ... ... ... "билеу қабілетті билейді" деген
сөйлемнен мәнді емес", — дейді. "Қабілеттер қисыны" Гербарт тұсынан
бері өте тексеріліп, сынға алынып, ... ... ... ... ... "жан ... ... сөз жан құбылыстарын ертегіге
айналдырған, ойдан шығарған, тәнге зияндыі сөз. ... ... ... ... ... жоқ, ... бір жадты да түсіндіруге
болмайды" дейді.
Соңғы кездегі психология мамандары ... ... ... ... жад, қиял, қайрат деген ... де ... ... жіктеудің керегі жоқ деп табады. Бұлардың пікірінше,
соңғы кез-келген мектеп психологиясын ашып ... жан ... ... топқа бөлінеді деген сөздерді ұшыратасыз. Алдымен
ақыл, ... ... деп үшке ... ... өзін ... ... жад, қиял, ойлау деп тағы бөледі. Ақыл , ... ... ... ... ... жан туралы жорығаны сықылды
мейілінше ... ... ... ... ... шығады. Осы
айтылған "қуаттар", "қабілеттер", "талаптардың" "жаннан" бөтен ... ... ... ... ... жоқ. Мұнымен еш нәрсе
ұғынуға болмайды. Ол түстерді жақсы жаттайды. Өйткені түстерді тоқып
алатын ... ... ... ... ... психологияны сана туралы пән деп айтуда дұрыс емес.
"Сана" (сознание) деген бiр сөз ... ... ... Кейде
бірдемені ойлағанды "сана" деген сөзбен айтады, кейде ... ... ... бір ... ... ... деп те ұғады. "Сана" бір бар
нәрсе, болмыс деп алсақ, онда жоқ деп ... ... ... ... сөзбен түсін бояп айтқан боламыз. "Сананы" ойлау ... ол ... ... ... ... тура ... "Білу қабілеті"
жан қабілеттерінің бір тарауы ғана. Олай болса, "сана" ... ... ... ... ғана ... пән ... ... Бұрынғы
психологиялар адамның ең жоғарғы қабілеті — ақыл деп ... — сана ... пән ... ... ескі психология кітаптарынан
қалған сарқыншақ. Сондықтан "сана туралы" пән ... ескі ... ... ... ... отыр деп ұғыну керек.
Айта берсек, психологияны жан құбылыстарын зерттейтін пән деп айту
тағы ... ... ... ... жан ... психологиядан пәлендей
қара үзіп кетерлік жері жоқ. ... ... бола ... ... ... ... жоқ ... "жанды" қайта тірілткен
болады. Психология жан құбылыстары жайынан сөйлеуші пән ... "жан ... деп дене ... ... бар, ... ... ... басқаша, көлемдіктен орын алмайтын, саңылау
мүшелеріміз арқылы білуге көнбейтін, ішкі толқындарымызбен ... бірі мен ... ... бар ... ... ... Әлде ... ойым "ми" атанған көлемдіктен орын алмай, ... ... бе? Әлде ... ... шет ... болса да сіз
көрмейсіз бе? Менің тілегімді есітпейсіз бе? Осының бәрін көре-біле
тұра, жан ... ... ... ... ... ... деп кесіп айтуға болар ма екен? Әрине, болмайды.
Сөйтіп ... ... да ... сау емес. "Жанның"
орнына "сана қабілеттерін", "жан қабілеттерін", я "жан ... ... ... Жаңа ... ... бірі ... ... деген
тұжырым айтады.
Американдық психология маманы Джеймстің пікірі дұрыс. Ол: "Қашан
да "рухтың" нысаны ... ... ... пен танаудың арасынан
шығатын дем деген нәрседен данышпандар "сана" атты субстанция (тірек)
деген болмысты туғызып алды деп ... ... ... ... ... деректі затта болатын "ой" дегеніміз нәрсе не ... о да сол ... ... ... және жас ... ... өмірге келуі XIX
ғасырдың екінші жартысына жатады жэне психология ғылымына ... ... ... Даму үстіндегі психологиялык-педагогикалық
ой-пікірге көрнекті орыс педагогы К. Д. Ушинскийдің сңбектері, алдымен
оның «Адам — тәрбие такырыбы» деген жұмысы едәуір үлес ... ... ... ... ... ... оны барлық жағынан
танып білуі тиіс деп есептей отырып, К- Д- Уишнский ... ... ... ... ... ... психикалык
кұбылыстардың заңдарын зерттеңіздер, осы ... және ... ... ... ... іс-әрскет жасаңыздар»— деп
жазды. Жас ерекшелігі психологиясының дамуына Ч. Дарвиннің эволюциялык
идеяларының айтарлықтай ... ... Олар ... ... кайнар
көздері проблемасына зейін аудартты. Психология ... ... ... ... ... ... кернекті орыс ғалымы Я. М. Сеченов те атап көрсетті.
Психология ғылымының адамзат қалыптасуындағы рөлi мен ... ұлы ... ... де ... ... бiрi ұлы ғұлама әл - Фараби адамның мінезінің қалыпты болуы
оның психикалық ахуалына тәуелді қалыптасатынын ... Ол ... ... ... ... деген еңбегінде: "Дене
сияқты жанда да өзіне тән денсаулығы және ... ... ... сол, оның өзінің және оның бөлшектерінің жайы жақсы болуының
әсерінен әрдайым ізгі қылықтар көрсетіледі, игілікті ... ... ... ... Ал ... науқастығы сол, оның өзінің және
бөлшектерінің жайы нашар халде болуының әсерінен әрдайым ... ... ... ... ... және ... әрекеттер
жасалады", - деп адам әрекетінің бәрі белгілі бір әсерлер жиынтығының
нәтижесі екенін көрсетеді. Адамның игі ... мен ... ... ... жан ... - ізгілікті қасиеттер, ал адамның
пасық істері мен оңбаған әрекеттер жасауына себепші ... ... ... немесе опасыздық болып шығады.
Әл - Фараби бала болмысы туа біткен қасиет болмағандықтан,
оны ... ... ... ... ... ... отырып, ол үшін әр түрлі сыртқы әсерлер мен жағымды ықпалдарды
пайдаланудың керектігін айтады. Ол: ... ... ... ... ... ... ... қайырымдылық пен жаман қылық та адамға
әуел бастан жаратылысынан ... ... ... ... ... байланысты күйге жаратылысынан бейім болуы мүмкін,
сонда оған қандай да ... ... ... гөрі әлгі ... ... істеу оңайырақ болады. Сонымен, оны қандай да болсын
сырттан келген басқа бір ниет қарама-қарсы жаққа ... ... әуел ... - ақ ... ... ... келетін әрекетке бет
қояды" - деп түсіндіреді. Бұдан ғұламаның айтпақ ... ... оның арғы ... ... ... атқаратындығын ескере
отырып, оның тәрбиесі әртүрлі қосымша тәрбие ықпалдарын дербес
пайдалануды ... ... ... ... Баланың қалыптасуында
тәрбие шешуші фактор деп санағанымызбен оның генетикалық ... ... яғни жеке - ... ... ... ... ... қасиеттерiне сай тәрбие әдістерінің әртүрлі ... ... ... ... - ... ... ... адамдағы
барлық мінез - құлық қасиеттерді туа біткен емес, ... ... ... деген қағиданы басшылыққа алады. Ол адамда жақсы
мінез - құлықты ... ерік - ... көп мән ... ... мен рухани нәпсі және парасат мұқтаждықтары бір ... ... - ... ... санамен шешу ерікке, өзіне - өзі
билеуге тіреледі. Мұндай жақсы ниет, оң істер бара - бара ... ... ... ... ол ... мінез - құлықты болып
өседі.
Біз мінез - құлық сапаларының абзалы да, ... да ... ... ... ... ... мінез - құлық болмаса, онда ол
жақсы немесе жаман мінез - құлыққа тап ... ... - ... ... ... өз ... ... кетуі мүмкін.
Адамның белгілі бір мінез - құлыққа ие ... ... ... ... бір ... - ... басқа бір мінез - құлыққа
ауысуына себепші болатын нәрсе әдет ... ал әдет деп мен ... ... жиі - жиі және ұзақ ... ... айтамын", - деп
пікірін білдіреді. Бұл көп ... ... - ... "кеселді" ауру
денені, организмді емдеуге қолданылатын медициналық тәсілдерге ұқсас
әдістермен сауықтыруды ұсынады. Басқаша айтқанда, әл - ... ... мен тән ... ... ... алып ... ... адамның жетілуі оның мінез - құлқының ... ... - ... шыққан мінез - құлық үш түрлі халдің бірінде болады, -
деп түсіндіреді әл - Фараби. Ол: не ... ... не ... ... ... орташаға жақын халде. Егер хал орташаға жақын болса,
бірақ, екінші қарама-қарсы жағына қарай ... одан асып ... ... орташа халге жеткенше тағы біраз сол әрекеттерді жасай
береміз.
Әл-Фарабидің ілімі бойынша адамның рухани бет - ... ... ... - тұрысы қоғамдық орта, тәрбие әсері, адамның ... ... ... обьективті және субьективті себептерге байланысты
өзгереді.
Шоқан Уәлиханов (1835 - 1865) ... ... ... әр ... ... ... ... Осылардың
iшiнде басқа мәселелерден көбiрек сөз болғаны - халқымыздың ұлттық
санасы, оның ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық психологиясын мына ... ... ... ... халқының медениетi мен
әдебиетiн, әдет - ғұрпы мен психологиясын ... ... ... ... қана қадiр тұтпассың!
Көшпендi ата- бабаларымыздың психологиясы ... ... ... тағы да ... ... " Тарихи жағынан алғанда қазақ
халқының поэзиялық рухы тамаша, бiрiншеден ақындарының еске тұту ... ... ... өз ... ... ... бұл күнге
дейiн бұрмалаусыз сақтап келген, ... ... ... замандағы
аңыздары мен сенiм- нанымдарын соншалық бағзы қалпында сақтауы
таңырқарлық. Одан да ... ... ... ... ... ... қай қиыр түпкiрлерiнде айтылмасын, бiр ғана қолжазбадан
көшiрiлгендей ... ... ... ... ... ... ... де бұл күдiк келтiруге болмайтын ақиқат факт".
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) де Шоқан ... ... ... жазып қалдырмаған кiсi, әйтсе де оның сан алуан
ойға толы шағармаларынан қоғамдық және педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... оның өзi айналысқан практикалық iстерiнен туындаған сияқты.
Ой ... ... ... бала және оны ... жолдары, оқыту
процесiнiң психологиялық, педагогикалық негiзднрi, ... ... ... психологиялық мәселелерi, т.б. ... өз ... жас ... жан ... ойын қалыптастыруға ұдайы есептедi. Көшпелi қазақ ... ... ... ... ... орай оның байқағыштық
қасиеттерiн арттыру, жетiлдiру мақсатын көздеген.
Бала жанының ... ... ... бәрi- бәрi ... жас ... ... тiлi ... мазмұны тартымды,
олардың жан- дүниесiне әсер етерлiктей етiп iрiктелiнiп алынған. Осы
әңгiмелерде ... мен ата- ... ... әр түрлi iзгi
қасиеттерге тәрбиелеу ... ... ... психологиялық көзқарастарына қазақтың ұлы ақыны
Абай Құнанбаевтың (1845- 1904) да ... ... ... Ол жастардың болашағы бiлiм мен ... ... ... дей ... ... оқу үшiн есте ... ... қайта
жаңғырту т.с.с. психологиялық қасиеттердiң маңыздылығын айтады. Оқу
процесiнде ескеруге тиiс ... ... ... ... абай ... ... төрт шарты бар дейдi: Естiгенде
ой кеселдерiнен аулақ болу керек. Ой кеселiнен ... бола ... ... ... ... ... ... әсерлену керек
дейдi. Үшiншiден, естiгенде бұрын белгiлi болған ... ... ... керек. Сосын көңiлге берiк етiп ... ... деп ... ... психологияның негiзгi мәселесi- жан мен
тәннiң арақатынасы, адамның психологиялық даму жолындағы ... ... ... қызметi, сондай- ақ бала психологиясы мен қоғамдық,
ұлттық психологияның жекелеген мәселелерi де көрiнiс тапқан.
Абай ... ... ... ... ... ... түсiндiредi. Сезiну және түйсiну мәселелерiн де дәл осы
бағытта талдайды. Ақын сыртқы дүниенiң ... ... ... әр
түрлi сипатта әсер ететiн айта келiп: "Құлақ болмаса, не қаңғыр, не
күңгiр, дауыс, жақсы үн, күй, ән- ... ... ... едiк…"- деп
сетедi. Алайда сезiм мүшелерiнiң ... ... ... ... ол бара ... ... түйсiну, қабылдаудың басқа да
танымдық құбылыстарымен, дәлiрек ... ... ... ... ... ... екенiн ашып айтады. Осыған байланысты
Абай: "Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен. ... ... ... өз суретiменен көңiдге түседi ",- деп жазады.
Ақын:
"Сыртын танып iс бiтпес, сырын көрмей,
Шу дегенде ... ... соң ... ... бұрын көрмей,
Таң қаламын алдыңғы айтқанды ұқпай ".
1.2 XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ ... ... тану ... ... ... қалыптасуы
XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары еңбектерiнде жан
тану ... ... ... ... осы ... ... ... мен оның адам тәрбиесiндегi маңызы жариялана бастады.
Солардың бiрi Шәкәрiм Құдайбердiұлы ... ХХ ... ... ... - ... ... ... белсене араласып,
туған халқына iзгiлiк пен имандылық, ғылыми ағартушылық тарату жолында
ұлы Абайдың ұлттық нақышқа толы ... ... ... ... ... мол ... мұра ... ғұлама.
Оның психологиялық көзқарастары өлеңдерi арқылы берiлiп, адамға
қоршаған ортаны сезiнудiң сан қилы ... ... ... сезiп, құлақ естiп, көзбен көрмек,
Мұрын иiс, тiл дәмнен хабар ... ... ой ... ... әр iстi сол ... өлең қатарлары
дәлелдейдi.
Шәкәрiм адам жанының әр түрлi жағдайда ... ... ... ... ... ... ... "…Инстинкт-сезiмдi
жан, сознание- аңғарлық жан, мысль- ойлайтын жан, ум-ақылды жан"
дегендей ... ... ... Дене әр түрге түскен сияқты
жан да өсiп, өнiп, жоғарылайды, толық, терең ақыл ... ... ми ... адамның сезiм мүшелерiнiң әрекетi арқылы iске
асады дей отырып, кiсiнiң ойға ... iсiн ... ... ... ... ... iзгiлiктi қууы немесе жауыздық жолға түсуi
ақыл мен жүректiң қызметi ... ... мен ... аса ... өкiлi, әмбебап ғалым,
қоғам қайраткерi Ахмет Байтұрсынов оқу-ағарту, тәлiм-тәрбие саласында
артына аса бай мұра ... Ол ... ... ... ... қолтаңбасымен дараланады.
А.Байтұрсынов сол сөз өнерiн меңгерудiң теориясын жасап, оны
үйретудiң әдiстемесiн ... ... ... ... ... ... сөз ... рухани байлыққа қол жеткiзудiң бiрден-
бiр жолы ғылым-бiлiмдi игеру арқылы ғана жүзеге асырылатынын ... ... ... ... ... ... ... отырып,
еңбектенуге, әрекетке талпындырып, жағымсыз әдеттерден ... ... Ол ... "Жиған - терген" деген өлеңiнде еңбек тәрбиесiне
көңiл бөлу бала ... ... ... ... алып ... ... деп есептейдi.
Балалық қалып
Ес бiлiп анық,
Ер жеткелi жиырма жыл.
Баяғы қалпы,
Баяғы салты,
- Бұл ... жұрт ... деп , ... ер жетiп жиырмаға
келiп қалса да әлi балалық танытып ... ... ... ... ... ... ... сынайды. Олардың
мұндай халде болуы жұрттың ықпалы, көпшiлiк өнегесi, тәрбиенiң
осалдығы деп түсiнедi.
Ахмет Байтұрсыновтың өлеңдерiнiң ... дәл ... ... байланысты кездесетiн қарым-қатынастар мен мiнез-
құлықтардың ... ... ... ... ... ... ... адамды қалыптастыру немесе жас ... ... ... ... ... ... бойындағы
психологиялық қасиеттерiне сай ерекшелiктерiн көрсетiп отырады.
Мысалы, ... мен ... ... мен ... "жас ... және т.б.
өлеңдерiнде күнделiктi тұрмыста кездесiп жүрген қарым-қатынас
жарасымдығына нұсқан ... ... ... дұрыс әрекеттерге бағыт-
бағдар берiледi. Оларды адам мiнезi мен ... ... ... сипаттайды.
Ахмет Байтұрсынов кейiнгi ұрпаққа өзiнiң ғылыми және ... ... ... көзқарастарын жеткiзе отырып, оны
жастар тәрбиесiнде пайдаланудың тиiмдiлiгiн ескертедi.
Қазақ зиялыларының тағы бiр көрнектiсi, ақын М.Жұмабаев.
Мағжан Жұмабаев ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысының Булаев ауданындағы
"Молодежный" савхозы) ... ... ... ( 1893- 1938 ) ... ХХ ғасыр басындағы жарық жұлдыздарының бiрi. Ол 1922 ... ... " атты ... ... бала ... ... мұғалiмдер қауымына үлкен көмек көрсеттi.
Сонымен бiрге педагогика, психология ғылымдарының қазақ ... ... ... ат салысады. Ол жалпы ... ... ... ... өз ... айта отырып, бастапқы кезде
жөпшендi бiлiнбейтiн баланың жан тұрмысы бала өскен ... ... - ... ... ... баланың дене тәрбиесi мен жан тәрбиесiн
қатар алып бару керек дейдi. ... ... алып бару ... бала ... ... ... көбiн баланың жан тәрбиесiне жұмсай беруге
мiндеттi дейдi. Тегiнде берiк ұғу керек: ... ... ... ... ... де сол жан. Қиын ... ... де сол жан. Жанды дұрыс
тәрбие қылу үшiн жанның жайын баяндайтын ғылыммен таныс болу керек.
Ал ... ... оған ... ... ... ... - ескi пән. Бұл пәндi пән етiп ... ... ... ... ... грек ... ... Александр Македонский -
Ескендiр Зұлқарнайын патшаның тәрбиешiсi Аристотель ... ... сөз ... екi ... ... psycht - жан, ... сөз. Яғни, жан туралы сөз, жан туралы пән деген сөз болып шағады.
Жанды ешкiм көрмесе де, ... ... дау жоқ. ... жан ... не нәрсе? Жанның не нәрсе екендiгi туралы үш пiкiр бар.
Үшеуi үш түрлi филосифия пiкiрiне негiзделедi. Бiрiншiсi - жан ... өз ... бiр ... ... Бұл баяғыдан берi келе жатқан пiкiр.
Қазақтың "жан шыбын сияқты бiр зат, өлгенде ауыздан ұшып шығып кетедi,
ұйықтағанда мұрыннан шығып серуендеп ... ... ... ... бiр сәулесi.
Бұл жан денеден тiптi бөлек, өз алдына қандай да болса
бiр зат деген пiкiр "спиритуализм", яки ... деп ... ... - жан дене ... бiр түрi ... Яғни жан ... жеке ... жан деген дененiң бiр бөлiгi деген сөз. Бұл пiкiр ... ... пiкiр - жан ... жан ... ... Яғни жан деген ойлау, сезу һәм басқа барлық жан көрiнiстерiнiң
жалпы аты дейдi. Бұл пiкiр "феноменализм", яки ... деп ... де, ... бұл ... ... жанның не зат екенiн бiле
алған жоқ. Жанның не зат екенi бiлiнбеуiнен жанның бар ... ... ... Жан бар. ... сол, оның ... ... ... қарда жосылып жатқан айқын iзге түссең, алдымызда аңның барлығына
күмән қыламыз ба? Бұ да сол ... ... ақ ... ... ... ... отырып, адамзат аңды баяғыдан берi соғып келсе де, жанға
жете алған жоқ. Яғни iстерi, көрiнiстерi бойынша жанның не зат ... ... ... да, әлi ... бiле алғаны жоқ. Бiрақ бұдан бала
тәрбиесi ақсамайды. ... ... ... ... қылу үшiн ... ... қолмен ұстамай - ақ, оның iстерiн, көрiнiстерiн жақсы тексеру
жетедi.
Жан туралы ... адам ... ... мен осы ... ... ... ... келесiсi Ж.Аймауытов та көтерiп,
өз көзқарасын көпшiлiк назарына ұсынған.
Ж. Аймауытов (1889—1931) қазіргі Павлодар облысының Баян ... ... ... кедей отбасында дүниеге келді. Сегіз
қырлы, бір сырлы дарынды ақын, романшы, аудармашы, драматург. Тұңғыш
қазақ ... ... ... ... ... ... авторы. Ол психолдогия не туралы сөз қозғайды,
жан деген ұғым қалай туған? деген сұрақтарға жауап iздейдi. Оған ... ... грек ... ... — жан, ... — сөз, ... дәл
мәнісі "жан сөзі" болады. Қазақша "жан тақырыпты пән", болмаса "жан
туралы білім" деп айтуға ... Біз бұл ... ... ... атын ... ... ... қолдандық дейдi.
Ал, жан бар ма, жоқ па№ деген сұрақ қоя отырып, оған мынадай ... бар ... ... ерте заманнан бері ... Бұл ... ... ... анайы адамдарда да болған. Содан бері "жан бар" деген
наным барлық адам баласына тарап, өрбіген.
Бұл нанымның тууына ... ... мен ... ... аіырмасын
бақылау себеп болған. Жанды зат туады, өседі, өрбиді, көбейеді, өз
еркімен ... ... ... Жансыз затта бұл сипаттар ... жоқ, не бір ... жоқ. ... ... осындай өзгешелігін
байқап, анайы адам оларды қозғайтын бірдене болу керек деп ... ... "жан" болу ... деп ... ... ... әр заманда "жанды" дененің әр жерінде болады деп
жіп таққан. Кей жұрт "жанды" — ... ... ел — ... ... — жүректе, енді біреулер қанда болады деп ойлаған. Берірек
заманда жан мида ... тиіс ... ұғым ... ... ... "жан бар" деуге тағы бiр себеп
болған.(Псиқология./Кітапты араб ... ... ... ... — Алматы: "Рауан". 1995, 2-1—32: 42— 57; 62—65: 69—77;
127—146; ... ... ... ... сай "психолгия" деп түзету
еңгізілді. өлетіндігінен көрген. "Өлі мен тірініі" ... ... бар. ... соң ... ... қан жүрмейді, одан да айқьн бір
парқы: дем алмайды, қозғалмайды. Өлген соң ... ... ... ... ... ... — дем, әйтпесе, "дем алу" деп ... Дем ... не ... Жан ... ... ... Өлердегі
ауыр күрсініп, көкірек сылқ етіп, сап бола қалу, ақырғы дем ... ... ... ... деп ... шыққан соң жан қайда кетеді? Бұрынғылардың ұгуънша, жан
өлмейді, өз бетімен өмір сүреді. ... ... жаны ... ... Көк әлемінде жандардың тұратын жайы болады-мыс. Ол жандар
жаңадан жаралатын заттарға жан болып, ... ... ... ... үрім-бұтағына, кейде айуандарға да жан бола ... ... ... ... ... ... иманды, имансызына қарай
болса керек.) Осы тәрізді бұлдыр ертегілер жан туралы көп, әр ... ... ... іштен шығатын жылы ауаны да жан деп жорыған. Сондықтан
өлген адамның жаны ақ бұлт, ақ құс, ... ... ... ... ... ... ... де тараған. Кейде жанды құрт сүгіретіне
кіріп, құрт ... ... деп те ... (Оның себебі өлген жануардың
денесі шіріп, құрт пайда болганын бақылаудан туса керек.)
Жан тақырыпты осындай ... ... дін ... да ... ... ... балшықтан жаратып болған соң, ... ... ... ... ... жан ... екен. Жебірейіл
ақ көгершін болып көрінген екен, Адам ата мен Хауа ананы азғыртуға
Әзәзіл жұмаққа келгенде жылан ... ... екен ... сияқты.
Берірек келгенде адам баласы "жанды" басқаша ұғына ... ... тән — ... "жан" — ... ... ... сүлдері, ауа
тәрізді көзге көрінбейтін бірдеңесі деген ... ... ... ... "мен" бар: ... — жан, ... — тән. "Жан" көрінбейтін "мен";
көрінбесе де көрінетін "менді" ("тәнді") ... ... ... "Тән" — ... ... Кейбір ойшылдар адамның "мен" ... ... болу ... ... (дене) "менікі" болу керек деп ұққан.
"Ақыл мен жан — "мен өзім", "тән — менікі", "Мен" мен ... екі. "Мен" ... ... жоқ әуел бастан, "Менікі" өлсе —
өлесің, оған бекі", — дейтін Абайдың философиясы осыған келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... "тәннен" бөлек, бар нәрсе деп ұғуға адамның түс көруі де
себеп болған. Ұйықтағанда адам еш нәрсені ... ... ... жоқ тәрізді болады. "Ұйқы мен өлі тен" дейді жұрт ... ... ... ... ... Дене сезбейтін болса, көретін не
болу керек? Әрине, жан болу керек деп жорыған. Сонымен, ... жаны ... ... қыдырып кетеді, басқа жандармен, қала
берсе өлген адамдардың жанымен жолығьп жүреді деген наным туған.
Жиып-теріп ... "жан бар" ... ұғым ... ... дем ... соғу, қаны жүру, өсу, өну, өлу, қозғалу, түс көру сықылды түрлі
сипаттарын бақылаудан туғандары ... ... адам ... тиіс. "Көзінен басқа ойы жоқ", терең ұғым миьна қонбайды. ... ұғым тірі ... ... ... ... зерттегенен туған жай бір жора-мал; аңқау тәжірибенің
қорытындысы. Білім күшейіп, өркендеген ... ... ... ... ... тірі ... белгісі — жаны бар. Жан барлықтан дем
алады, өседі, көбейеді, қозғалады, өледі ... ... бұл ... оқымысты адам нанбайды. Өсетін, көбейетін, қозғалатын, өлетін
заттардың бәрінде жан болса, ағаштың, ... ... ... де жаны бар ... болар еді. Өсімдікте жан бар деген
ұғым ... ... ... тым ... тым ... ... ... (1910-1964) ғылыми iзденiстерi негiзiнен екi
бағыттың төңiрегiнде, атап айтқанда ұлт ... ... ... ... мен ... ... және психологиялық
ой-пiкiрлерiнiң даму, қалыптасу және зерттелу iсiне бағытталды.
Т.Тәжiбаев бұрын әр жерде шашырап, белгiлi ... ... ... ... ... ... бұл ... төл тiлiмiзде
тамыр жая түсуiне жағдай ... ... ... ... ... еңбегiнде (1992ж.) психология ғылымының теориялық негiздерi
баяндалады. Бұл еңбек 1940, 1946 жылдары жарық ... ... ... общей психологии" атты кiтабының ғылыми
принциптерiмен астарлас ... ... ... ... ... мол мағлұмат беретiн, Ж.Аймауытов кiтаптарынан
кейiнгi кесек психологиялық еңбек едi. Бұл ... ... ... оның ... ... бұлардың өзiндiк психологиялық
астарлары, сондай-ақ, адамның басты-басты жан қуаттары, түйсiну мен
қабылдау, ... мен ес ... мен ... ойлау мен сөйлеу, қиял мен
сезiм, ерiк-жiгер т.б. ғылыми ... ... ... ... халқымыздың ғұлама перзенттерi
Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаевтардың педагогикалық және
психологиялық көзқарастарын зерттеуге арналды.
Бауыржан Момышұлы (1910-1982) ... ... шет ... өрiс ... ... ... психология ғылымының
Қазақстандағы iргесiн қалаушы. Шын мәнiнде ол iрi ... ... ... ... ... ... халқының жауынгерлiк психологиясы, жау жүрек батырлығы мен
ерлiгi, қаһармандығы, қолбасшылық қабiлет-қарымы, әскерлердi ерлiк
жасауға ... бiлу ... ... мен әмiр ете ... ... дәл Момышұлындай ешбiр тұлғадан таба алған жоқ. Ол
өзiнiң "Жауынгерлiк тәрбие" атты еңбегiнде ... ұят, ... ... ... айлакерлiк, ептiлiк т.б. сезiмдердi
тәрбиелеуге көңiл бөле отырып, солдат сезiмiн ... етiп ... ... ... ... сезiмдер:
Опасыздық
Ұждансыздық
Үрей
Қорқыныш
Шошу және т.б.
Ол жоғарғы сезiмдерге жауынгер бойындағы ең жақсы сезiмдердi
жатқызса, төменгi ... адам ... ең ... ... ... ... ... iшкi күрес те осы
сезiмдердiң арпалысынан туады деп ой түйiндейдi.
Жауынгер ... ол ... ... ... ... ... ерекшелiктердiң маңызын Ұлы Отан ... ... ... ... бердi. Ол мұны терең ұғынып, оның
ерекше маңыздылығын түсiне бiлдi.
1.3 ХХ ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы зиялы қауымның
психолдогия саласында жазған ой-пiкiрлерiнiң қай-қайсысын алып ... олар жан адам ... екi ... яғни жан және ... ... жан ... мен дене ... арасында
көптеген айырмашылық бар деп, оны төмендегiше түсiндiредi:
Бiрiншi. Сыртқы дүние заттарынның бәрi, мысалы, қазан, дөңбек,
құдық ... бiр орын алып ... ... зат болса да, орын алатыны
бiзге белгiлi. Егерде бiр ... алып ... ... ... ... орын алып тұр ... Өлшемеген болсақ, пәлен зат зор не
болмаса кiшi, яки ... зат ... ... не оң ... не сол ... деймiз. Сыртқы дүниедегi заттың өзi ... ол ... өзi ... бiр орын ... яғни ... бiр орында болады, мысалы, жүру
адамның iсi. Осы iс ... ... ... ма? ... Ал ендi, ... ... орын ... Мысалы, бiз бiр ойымызды пәлендей
орын тiлеп тұр, яки пәлен ой пәлен ойдың оң жағы, яки сол жағында ... айта ... Бұл - бiр ... Сыртқы дене заттары һәм көрiнiстерi ... ... ... Мысалы, бiр малды көрiп, бiр иiстi иiскеп, жылылықты
сезiп бiлемiз. Ал ендi, жан көрiнiстерiн ... ... ... Мысалы, ұялу деп аталатын жан көрiнiсiн не ... ... ... ... ... бiреуiмен бiлiп бола ма? Әрине, жоқ.
Бiз екiншi адамда болып ... жан ... ... ... ғана бiлемiз, мысал үшiн ұялу деген жан сезiмiн алайық.
Қарсымызда отырған бiр кiсi бiр ... iстi ... де, ... ... осы кiсiде ұялу жан көрiнiсiнiң болғанын бiле ... Мұны ... Ұят ... бiр зат ... ... ... ме? Яки иiс ... келдi ме? Жоқ, бiрi де болған жоқ. Бiз жалғыз - ақ қарсыда
отырған кiсiнiң бетiнде ... ... ... ... еш ... жоқ. Олай ... жаңа қарсыдағы адамда ұялу жан көрiнiсi
болды ... бiлiм ... ... келдi? Мұның мәнiсi мынау - күндерде
бiр күн бiз де, орасан бiр iс iстен, ... ... ... ... ... осы ұялу көрiнiсi болып қалған ... ... қып - ... ... ... бiз ... ұялғанның не екенiң, жанда ұялу көрiнiсi
болғанда бет қызарып ... ... деп. Жаңа ... ... бiздiң оны ұялды дегенiмiз осы, яғни ана адамның бетiнде
қызылдықты көргенде, бiздiң өз басымыздан кешкен iс ... ... яғни бiз ... өзiмiз сынай қойдық. ... ... адам ... ... бiле алмайды, өзiн сынап қана
бiледi.
Үшiншi. Сыртқы денеде бiрнеше ... яки ... ... бола ... Мысалы, денеде қан жүру, дем алу ... ... бiр ... ... жатады. Бiр - бiрiне бiрiнiң бөгетi жоқ.
Ал ендi, жан көрiнiстерi бiр уақытта болмайтыны бар. Олар ... бiрi ... ... бiз бiр ... екi ой ... аламыз ба?
Жоқ. Кей ... олар ... ... бiрi ... тез - тез ... ... осы ... бiр мезетте
болған сықылды көрiнедi. Бiрақ бұл көрiнуi ғана, шынында әрқайсысы әр
уақытта, бiрiнiң артынан бiрi келiп жатыр.
Сондай-ақ, ... бұл ... мен ... ... ... олар арасында байланыстың ба ... Оны ... ... жан ... байлаулы, бiреуiнiң
бiреуiнсiз күнi қараң" деп сипаттайды.
Өзiмiзге мәлiм - денiмiз сау болса, ... iсi де ... ... Яғни ... ... ... дұрыс, қайратымыз берiк
болады. Егерде денiмiз ауру ... яки ... ... шаршаса, жанымыз да
ауру, жанымыз да шаршайды. Басқа ауру, мидың ауруы жан iсiне ... ... ... ауа ... ... ... ... жүргiзбей, денеге
әсер қылады, жанға барып қол салады. Яғни жанның iсi ... Ой ... ... ... ... ... жасиды. Денең
салбырап отырған кезде ыстық қою шайды iшiп ... ... ... ... ... ... соң, жаның жадырап кетедi. Бұл
мысалдармен бiз жанның денеге ... ... ... Бұл ... ... ... ұлы ... әл-Фарабидiң
көзқарасынан туындап отырғанын көремiз.
Ал ендi дене де жанға байлауы, жан көрiнiстерi денеге қатты әсер
бередi. Адамның ... ... аяқ ... жанның қандай күйде
екенi көрiнiп - ақ тұрды. Қайғы һәм ойлау дененi жабықтырады. Қуаныш
адамды клдiредi. ... һәм ... ... ... ... адамды
күлдiредi. Бетке қан жүгiртедi. Ақынның: "Бетке шықпай қала ма жүрек
iзi?!" дегенi ... ... ... ... дене ... қан
қашып кетедi. Аса қатты қорыққаннан, яки аса күштi қайғыдан бiрнеше
сағатта шаштары аппақ болып қалғандар да ... Мiне, жан ... әсер ... ... ... ... жанды тәрбиелеудiң жолдарын да нақты көрсетедi.
Жан көрiнiстерiн үйрену жолы бiрiншi - өзiн бақылау. Адам өз
жанының ... өзi ... жан ... таныс
болмайды. Мысалы, ашу, қуаныш сықылды ... ... ... бiз ... қандай мiнезде екенiн һәм араларында
қандай айырма бар екенiн бiле ... ... бiр жан ... сол ... ... ... ... оңай емес. Себебi өзiн бақылау деген
сөз адамның, яғни ... бiр ... екi iс ... әрi ... ... ... болып шығады. Бұл iсте де мүмкiндiк аз. Бұған мысал
алайық. Менде ашу ... жан ... ... тұр, яғни мен ашуланып
тұрмын. Егерде мен осы ашуланып тұрғанымда, осы ашу көрiнiсiн ... яғни ... ... не ... болғанын қарастырсам, ашу деген
қандай нәрсе екендiгiн ойлай бастасам, сол ашу ... ... ... ... ... ... ойға ... ашудың күшi кеми бастайды.
Осы мен неге ашуланам деп ойлай бастасаң, ашуың бiтiп те ... ... ... оңай емес ... ... ... де, жан ... артық күштi болмаса, өзiн
бақылауға болады. Мысалы, жеңiл - желпi ашуланып отырған адам ... ... ... ... мүмкiн.
Бiрақ өзiн бақылау деген сөздiң шын мығынасы ... ... ... сөз. Мысалы, ашу кiрген жан көрiнiсiн бақылау үшiн
бiз бұрын өткен бiр ... яғни ... ... не ... ... ... қандай мiнездi болғанын һәм қалай
басылғанын еске ... сол ... бiз ашу ... жан ... бақылаған жолмен бақылаған боламыз. Өзiн бақылау ... сөз ... ... ... ... жан ... еске түсiрiп, тексеру
деген сөз болып шығады. Адамға өзiн - өзi ... ... - өзi ... деген оңай нәрселер емес. Өзiн - өзi тексерiп, қателерiн көруге
адамның менмендiгi бөгет болады. Әйткенмен де, ... өзiн - ... - оның жан ... ... түзу ... түсуiне бiрiншi
шарт. Өз қатесiн көре бiлген адам келешекте сол ... ... ... өзiн - өзi, яғни өз ... өзi көре бiлуi ... ... қасиеттi қиялға ұмтылатын мiнезi барлығын көрсетедi.
Мiне, осы себептен де көптеген ... ... ... ... ... ... Қайта - қайта түзетедi. Жазаласа,
өртеп те, жыртып та ... ... ... көрмей, қате таппай, өзiне - өзi риза болып,
мәз болып жүретiн адам зор адам ... ... адам ... Жаны жабайы,
ауданы тар болады.
Бақылау. Жан көрiнiстерiн үйренудiң ... жолы - ... бiр ... өзiнен басқа адамдардың жан көрiнiстерiн бақылау.
Бiрақ бiз жоғарыда айтып өткенбiз, жан көрiнiстерiн сыртқы сезiмдермен
бақылауға ... деп. ... ... адамның жан көрiнiстерiн
бақылау дегенде, оның жан көрiнiстерiнiң сыртқы белгiлерiн бақылау,
тексеру деп ұғу ... ... ... ... ... сөзiне,
жұрыс - тұрысына қарап, ... ... ... жан ... егер өзiн бақылау жолы мен ... ... ғана ... мына ... жолымен басқа адамдардың
жан көрiнiстерiн бақыламасақ, бiздiң жан көрiнiстерi туралы бiлiмiмiз
толық болмас едi. Сондықтан бұл бақылау әбден керек ... ... көп адам бiр ... ... ... - тұрысынан, бiр - екi
iсiнен, бiраз сөзiнен ол адамның ... ... ... бiлiп ... ... ... ... пiшiншiл, "физиономист" болуы
керек.
Қазақстандың психолог ғалымдар адам сезiмiн ... ... ... түрi болғанымен, оларды түп мiнездерi бойынша үш
тапқа бөлуге боладыдеп ой түйедi. Олар:
- бiлу яки ақыл ... iшкi ... яки ... ... һәм ... көрiнiстерi.
- Қазақтың данышпаны Абай, бұл үш тапты ақыл, жүрек, қайрат деп
атайды. Бiз бiр ... яки ... ... ... яки ... арасындағы байламды, яки айырманы
табамыз. Бұл - ақыл iсi. Бiз ... ... Бұл - ... iсi. Бiз бiр iстi ... ... бiр ... боламыз. Бұл - қайрат iсi.
Сұрау (анкета). Бұдан өзге де жолдарды байқап көруге ... ... місе ... ... ... көп ... үшін,
бақылап берсеңіз екен деп өзгелерден де өтінуіме болады. Баланың
ойнағанын, яки ... ... ... мен ... ... берсеңіз екен
деп тәрбиешілерінен сұраймын. Мен оларға ... ... ... ... ... нұсқаулар беремін. Бақылау жазған
қағаздарын маған жіберуін тілеймін.
Әрине, осы ... ... ... ... ... ... ... олардың бақылағанына да соқыр сене беруіме болмайды. ... ... сын ... ... ... Мен ... бақылаушыларым
қаншалықты сенімді? Менің айтқанымдай бақылай алды ма? ... ... бір ... бағалы дерек алуыма бола ма?
Қайтсе де сұрау қажет. Ол түгілі, зерттеп жүрген кісінің өзіне
өзі бақылағандығымен ... оны өзін ... ... ... ... ... Мен ... өзінен нені
бақылағандығының бәрін, мүмкін болғанша, ... ... ... ... ... ... оның есебінде көп артық, керексіз мағлұматтар
болуы, керекті нәрселер болмауы, көп көмескі нәрселер болуы ... оның ... ... ... кейін оны өзім де сұраймын. Бір
ондай өзін бақылау қандай толық, шын ... ... де сын ... керексінеді. Неге десеңіз, өз ... ... ... толық жазу өте қиын. Бір — екінші, көбейсе, ... ... ... ... ... адам ... кездегі қызығып байқау
шетін жәпе өзің психологияға тілін дәлдеп қолдана білмесең, басқаға
қалай дәлдеп ... ... ... жазғаныңды басқалар қалайша
жорымақ! Сұраумен шатастыруға, жаңылыстыруға да мүмкін. ... ... ... ... айғақтар тергеу алдында шатасатынын талай көреміз,
талай естиміз. ... ... ... ... ... біреу: жай
бақылаудың, тәжірибелі бақылаудың мағлұматгары мен бақыланушы адамның
өзін бақылағандығы мағлұматтарын және ... ... ... ... ... ... Өзін бақылау мен сұрауға онша маңыз
берілмейді. ... ... ... жасаған жай бақы-лауымыз,
тәжірибелі бақылауымыз ... ... ... үшін ... арманы туралы берілген мынадай сұрауларды
көрсетуге болады:
1.Мен үлкен болганда әсіресе кімдей болғыім келер еді?
2.Неге ондай ... ... ... ... не ... оқыған кісілерімнің
қайсысына көбірек ұқсас болуды қалар едім?
4.Неге оған үқсауды қалар едім?
5.Көбінесе не тақырыпты оқығанды жақсы көремiн ?
6.Не үшін ол ... ... ... ... ... нсмен алдануды, шұғылдануды ұнатамын?
8.Неліктен ол қызметті ұнатамын?
9.Үйде жүргенде көбінесе не ... ... ... ... не үиіін тәуір көремін?
Менің жақсы көретін ойындарым қандай?
Ол ойын неліктен маған сонша ұайды?
Бақылағанды ... жазу ... ... ... ... дәл жаз", — дер едік,
бірақ оны қалай орындау керек. ... ... ... болу ... жарық: бақылау жад жалықпаған тың тұяқ кезінде тәптіштеліп,
жинақты жазылу ... ... ... ... ... ... қашан, қандай жағдайда өзгеретіндігін де
жазамыз. Біздің аудармамызда осы үш ... ... болу ... Бұл
аударма нағыз өзгеше болу керек. Өз жанынан қосу, жору, шамалау ... ... ... ... ... Біз ... ... алатын (фотография пластенкесі) тәрізді өзгертпейтін суретші
болуымыз керек.
Біз фотографиямен неге ... ... ... ... ырғасы, нобайы сықылды болатындығы ... ... ... бір адамның түрін суреттеп айтып керіңіз, ол суреттеген
кісіңізді жолықтырғанда танымасына мен ... ... ... ... ... ... сәл оңай емес пе?
Мұңайған, қиналған, танданған... адамдардың ... ... ... анағұрлым дәл, анағұрлым көрнекірек, фотограф ... ... ... ... гөрі ... жазады. Жүректің
соққанын, тамырдың, жүйкенің қызметін, өкпенің қозғалысын ... ... бар. ... осындай аспаптар біздің байқамай қалатын
нәрселерді байқап, түгел суреттеуі анық.
Әрине, бұл жазулар сөзбен жазуды мүлде керексіз
тауып ... ... ... сөз, сурет, фонограф
жазулары бақыланушы адамды жақсы зерттеуге біріне-бірі көмектесіп,
пайдасы тиеді. Сөздің одан да ... ... ... ... ... келгенде көзге анық көрінеді. Онда көбінесе сөзге
сүйенуге тура ... ... жад ... ... ... тілсіз
жануарлар сықылды болмай, бәрін де сөзге айналдыру ғой.
Есте болсын: дәл сөз күндегі сөйлеп жүрген сөзіміз емес.
Жан тұрмысының бiрлiгi. ... жан ... үш ... бұл үш тап бiр - ... жуымайтын емес, бұл таптардың
арасында ... ... бар. ... ... жан тұрмысында берiк бiрлiк
бар. Екiншi түрлi айтқанда, адам бiр iс iстегенде, осы ... ... ... де ... ... ... бiр ... Сонда бiз сол саусағымыздың ауырғанын сеземiз. Бұл - ... iсi. ... ... ... ... Бұл - ақыл iсi. ... ... бiтiруге, жазуға ұмтыламыз. Бұл - қайрат iсi. Ал
ендi ... ... iсiне осы үш тап жан ... ... де
қатысатын болғандықтан, сол ақыл, iшкi сезiм, қайрат үшеуiнiң ... ... қылу ... ... Бiр ... осы үш тап ... тең болмай, бiреуi таразыны басып билеп кетсе, ол адам
бақытты болмақ емес. Бұл ... ... ... ... сөзi ... сөз.
Әуелде бiр суық мұз - ақыл зерек,
Жылытқан тұла ... ... ... талапты шыдамдылық,
Бұл қайраттан шығады, бiлсең керек.
Ақыл, қайрат, жүректi бiрдей ұста,
Сонда толық боласың елден бөлек.
Жеке - жеке ... ... да жоқ ... ... демек.
Ақыл да, ашу да жоқ, күлкi де жоқ
Тулап, қайнап бiр жүрек қылады әлек.
Бiреуiнiң күнi жоқ бiреуiнсiз,
Ғылым сол үшеуiнiң жөнiн ... ... ... ... ... әсерлену сезiмдермен
байланысты деп қарастырады.
Әсерлену ұғымына нерв ... алып ... ... ... ... ... деп ... бередi. Жан алдымен бiлiмдi осы әсерлену
арқылы алады. Әсерлену көрiнiсiнiң болуы бойынша: сыртқы ... ... ... денемiзге, яғни нерв ұшына (периферия нервiлерiне) әсер
етедi. Мысалы, дауыс, құлақ нервiсiне әсер етедi. Осы ... ... ... яғни миға алып ... Ми осы келген әсермен
әсерленедi, яғни мида бiр ... ... ... Мiне, осы нерв ... ... ... жанның аңдауы әсерлену деп атаймыз деп қорытынды
жасайды.
Әсерлену көрiнiстерiнiң болуы шарттары. Жанның ... болу үшiн ... ... болуы керек деп табады.
1. Әсер бiлiнгендей күштi болсын. Яғни әсер тым әлсiз болса,
яки тым күштi болса, әсерлену ... ... ... шаң
қонды. Сол шаң беттегi нерв ұштарына, әрине, әсер бермей
қоймайды. Бiрақ бұдан әсерлену болмайды, яғни жан бетке ... ... ... ... ... ... тым
әлсiз болғандығы және әсер тым күштi болса да ... ... ... ... құлағында тұңдырады,
шулатады. Бiрақ одан жан дұрыс ... ала ... Бiр ... соң екiншi әсерге шейiн белгiлi бiр уақыт
өтсiн. Яғни бiрi арқылы бiрi ... екi ... ... болу үшiн екi әсердiң арасында белгiлi бiр уақыт
өтуге тиiс. ... ... ... ... бiр заттың нервке
берген әсерi тоқталған күнде де, нервтiң өз - ... ... ... ... ... ... екiншi
әсер бiршама әсердiң артынан iле шала келсе, екi әсер
қосылып кетiп, ... де ... ... Мысалы,
зырылдауық қатты айналғанда, бiр дөңгелек болып ... сол ... ... ... ... зырылдатсаң, ана
бояуларын бәрi көрiнбей, зырылдауық сұр болып көрiнедi.
3. Әсер миға барып жетсiн, һәм жан миға ... ... ... Егер әсер миға ... ... ... Мысалы, көру нервiсiн мидан айырсақ, жанда көру
әсерленуi болмайды.Және миға келген әсерге жанның әсерлiгiн
жұмсау шарт. Бұлай ... яғни ... ... ... ... ... әсерлену болмайды.Мысалы, бiз бiр қызық
кiтап оқып, яқи қызу әңгiмеге кiрiп отырсақ, есiктен кiрген
адамды байқамаймыз.
Әсерленудiн сынсипаты әсерленудiң iшi деп ... Яғни бiз ... ... арқылы болатын әсерленуден екiншi сыртқы сезiм туралы
болатын әсерленудi айтамыз.Мысалы, бiз ... ... ... ... ... бiр сезiм арқылы болатын әсерленулердiң де
бiрiнен бiрiн айырамыз. ... ... ... жусан иiсiн оның ерекше
иiсiнен айырамыз.
2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiктерi
1. Қазақтың психологиялық тұжырымдарының мақал-мәтелдердегi
көрiнiсi
Ғасырлар бойы сұрақтар жинақталып, жүйеге түскен ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа біртіндеп ... ... ... ... ... дене ... т. б. нормалар мен принциптер, яғни халықтың жан дүниесі, өзіндік
мінез-құлқы, іс-әрекетінің ішкі астарлары сөз ... ... ... мен ... ... ... тез ... ие
жоғалып кетпейтін ұлттық бітісі, мезгіл мөлшерімен ... ... ... ... мен ... адам ... елеулі орын
алатын біркелкі тұрақты құбылыс екендігін әр кездері ... ... ... атай ... еді. ... психология — адамдардың
қоғамдық және жеке ... ... ... туындайтын
қарапайым психологиялық білімдерінің жүйесі. Бұл адам ... ... ... ... ... тән ... ... мәнді мағлұматтар беретін ілім-білімдердің жүйесі. Әйтсе де
арнайы әділ ғылыми жүйе ізделмегендіктен, бұлар адам ... ... ... жарай бермейді. Мұндай жағдайда тек ... ... ғана ... ... ... ... зерттеумен, этнографиямен сабақтас дамыған,
этнопсихология деп аталатын арнаулы ғылым ... ...... ... рухани әрекетінің өзіндік фольклор,
тіл, дәстүр, ... ... дін және т. б. ... сол ... ... ... негізгі өлшемдердің бірі деп
есептейді. Этнопсихология жеке ғылым ретінде XIX ... ... ... ... ... ... елдерінде (Лацариус,
Штейнталь, Вундт және т. б.) ... ... ... топырағында бұл
мәселемен көбірек айналысқан Шоқан Уәлиханов еді. Оның еңбектерінде
"халық рухы" дейтін ұғым жиі ... Мұны ... ... ... ... ... Бұл жайт біртуар қазақ ғалымының сол
кездегі еуропалық этнопсихологгар ... ... ... ... айтқанымыздай, этнопсихология қарастыратын психологиялық
жайттар фольклор, ауыз әдебиетінде өлшеусіз мол. Мәселен, ... аңыз ... ... ... ... мен ... ... айтыс өнерінің сан алуан түрінде адамның (жас, еркек,
әйел, ер, қария және т. б.) ... ... ... ... қиял, сезім, ерік-жігер) әр қырынан көрініп жатады. Осынау жан
қуаттарының ішінде адамның ойлау (ой) деп ... ... де ... ... ... ... — бұл ... жауап беру, қандай болмасын
бір мөселені істеумен көрінетін күрделі жан қуаты. Оның бірнешеуі бар.
Соның бірі — продуктивтік (өнімді) деп ... Ол ... ... ... тың ... ... орын алып ... Тың
мәселелерді шешуде ой жүйелі болуы тиіс. Продуктивтік ой айтыс, жұмбақ
шешуде ерекше байқалады. Мәселен, Сапарғали меи ... ... ... ойланып-толғанудьң жемісі. Ондағы "Темірдей салбыраған
иегі бар, сабағы бірі қолда, бірі белде" дейтін ... ... "Бұл ... ... ... қолда, шылбыры белде" деп шешеді.
Осы жұмбақты құрастырушыда да, оның шешуін тапқан кісіде де ... ой орьн алып ... ... ... ... ... кез ... түрінде, әсіресе ұзақ
жырмен сөз жарыстыруда ... ... 1910 жылы ... Қаңлы Жүсіп пен Кете Жүсіптердің
айтыстарын жатқызуға болады. ... ... ... ... ғана емес, оның ұйқасына, сөз саптауына, өрнекті сөзбен
мәнерлеп жеткізуіне ерекше мән беріледі. Айтысқа түсушілер кейде ... ... ... ... да бастайды. Бұл тәсіл тек
әріптесін мұқатып, кекету үшін ғана ... ... ... ... ... ... жолдарын іздестіруіне кедергі жасап, оны
айтайын деп ... ... ... ... үшін ... Бұл, ... қарсы жақтың жағдайын ауырлатып, тұтқиылдан
жауап табуды қиындатады. Мұнданда айтыскер "қалай деп жауап ... ол ... ... ... ... — деп ... ойланады. Айтыстың
қандай түрі болмасын (жұмбақ айтысы, қыз бен жігіт, ақындар ... т. б.) ... ... ... ... ... ... етеді. Айтыскерлер сөзім жұртқа қаншалықты әсер
етер екен деп, әр ... ... рет ... бір рет пішкендей" алдын ала,
болжап құрастыруға тырысады, орамды, ұшқыр, кең, сыншыл сөйлемдерді
сұрыптап, олардың iшiнен әрi ... әрі ... ... ... алады. Өйткені бұлардың аузынан шыққан әрбір сөз
"пірдің ойындай" әбден іріктеліп, ой елегінен өткен, "қысқа да ... ... ... ... ой ... ... келуі шарт.
Психологиялық мәні жағынан қазақ фольклорын түрлі жақтарының
ішінде ... аса ... ... ... ... табылады.
Бұларда халықтық өмір туралы сан алуан пайым-байқауларының, онының
түйгендерінің нақты да дәл ... ... ... ... ... ... ... бейнелейтін білім-іліммен
қатар, қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... жаңсақ ойлар да жоқ емес. Бірақ осыған
қарамастан, бұлар ... ... ... де ... ... негізін дұрыс көретеді.
Мақал-мәтелдер адам іс-әрекетінің себебін тiкелей бақылау арқылы
өзінше түйіндейді. Сондықтан да олар ... ... ... ... ... ... ... өмірде жиі қайталанатын сансыз бақылау күнделікті
тәжірибенің өлшемі ретінде ... ... ... ... мәйегіне
айналады.
Диалектикалық пікірталастың, ақиқат білімнің алғашқы көріністері
де мақал-мәтелдерде мол. ... ... ерте ... ... бiлуi әрi ойын ақылымен байыптай алатын адамды ерекше ... ... ... адам ... ... көзіндей саналатын. Мақал-
мәтелдер белгілі бір шешіммен істің дұрыстығын анықтайтын логикалық
қызметтің эталоны ... ... ... ... ... отырады. Осынау ел-жүрт даналығында тек халықтық психологиялық
білімдер ғана көрініс таппай, бұларда қоғамдық-саяси, философиялық,
тәліми ойлармен ... ... ... да ... даусыз.
Көшпелі тұрмыс салтында мақал-мәтелдер мектеп пен ... пен ... ... ... Ол айналадағы сыры мол
дүние ... ... ... ... ... ... шағын
ауызша эпциклопедиясы ғана емес, ұстаздық, тәлімгерлік рөль де
атқарды, адам ... ... ... ... ... ... айналдырды. Мұндағы ақыл-кенестер қысқа да нұсқа әрі
тұжырымды болды. Бұлардың бала тәрбиесіндегі орны да айрықша ... ... ... ... тәрбиесі жөнінде өзінен бұрынғылардың
моральдық-психологиялық, медициналық-гигиеналық, өнер-сайыскерлік ой-
пікірлерін де шоғырландырып, бүкіл халықтың тәлімдік ... ... ... ұғымына лайықты пайдалы кеңестерге айналадағы дүние мен
адамның өзара қарым-қатынастыәр қырынан камтыған сан алуан ... ... ... оқу мен ... ойын мен ... сондай-ақ адамның
жақсы-жаман қасиеттері, өліп сүю, ата-ананы құрметтеу, үлкенді ... т. б. ... бала ... ... ... ... да ... қай халықтың болмасын iлкi психологиялық
түсінігі болды, оларда казіргі жалпы пидагогикалық жас ерекшелік,
медицина, музыка, ... ... ... ... ... ... ... қызықты идеялар топтасқаны хақ. Қазақ
мақалдары адамның ішкі жан-дүниесіне терең ... ... ... аша ... ... ... ... Мәселен, халық ұғымында
ақылдылық — баға жетпес қазына. Бұл ... ... ... ... ... ойың болсын", "Ақыл азбайды, білім тозбайды" дейді.
Ақыл — білім, тәжірибе, ... нәр ... ... ... адам ... ... күйден тіршілігінде де істі ақылға ... ... ... ... жету ... ... ... болжау да ақылға байланысты. Мақалдар сөзді салмақтап,
ойлана айтуға үйретеді ("Ойнап ... де ... ... ... ... ... ... даналығы бөспе сөз бен мылжындықты
ұнатпай, ондайларды өткір сынға алған ("Құрғақ сөз бас ... ...... аз сөз — ... ... сөзде қырсық көп" және т. б.).
Осы ... ... ... мен ... ... ұштасып отыратьнын меңзеді.
Жалпы, бейнелі сөз, шешендік өнерге құрмет о бастан-ақ қазақ
психологиясына тән сипат. Ш. ... ... ... ... ол ... ... ... қатты сүйеді", — деп тегін айтпаған.
Адамның жан дүниесінің тілдегі көрінісі, яғни ... ... ... де мақал-мәтелдерде кеңінен бейнеленген. Сөз — ... ... ... "Сөз ... — дертпен тең". Халқымыз ойға олақ,
сөзге олақ жанды әжуалап, аз сөйлеп, көп ... ... ... ... ... ескерткен. Мәселен, "Тіл тас ... ... — бас ... "Сөз — ... таяқ ... ... ... жылан інінеп шығады", "Шешеннің тілі — шебердің ... сөз ... ... және т. б. ... сөз ... ... ... қандай болатынын жақсы аңғартады. Сөйтіп, шебер де
шешен сөйлей білу адамның асыл ... бірі ... ... ой ... ... болып табылған.
Мақал-мәтелдер қоғамдық ой-сананың қалыптасу кезендерінен көптеген
соны ... ... Адам ... ... оқу, ... ... атқаратын рөлі зор. Мына төмендегі мақалдар: "Көп жасаған
білмейді, ... ... ... "Оқу — оқу түбі тоқу", "Көп оқыған
білмейді, көп тоқыған біледі", "Білімнен асар байлық жоқ", "Көре-көре
кесем ... ... ... ... және т. б. осы ... ... iспеттi. Халқымыз оқудың табанды еңбекпен, маңдай
термен қонатынын жақсы түсiнген. ("Оқу ... ... ... оқу ... болу үшін ынта мен ерік-жігер, ынтызарлық пен
құмарлық қажет ("Шыдамды мiнез, алғыр ой — анық ... ... ... пен ... ... іске болсын тап" және т. б.)
Мақал-мәтелдерде адамның жан қуаттарының ... ... ... жатқан жақтары бейнеленген. Бұларды психологиялық тақырып
тұрғысынан төмендегіше топтастыруға болады:
1) Психологияның жалпы мәселелері:
а) жан ... ... ... қасиеттері туралы түсінік;
ә) өскен орта және тұқым қуалаушылықтың жан құбылыстарына әсері;
б) психиканың қалыптасуындағы еңбек, ... және ... ... оқу, өнер, еңбек, бұлардың сана-сезімді дамытудағы рөлі
және т. б.;
2) Сезім мүшелерінің (көз, құлақ және т. б.) ... ... ... Тіл мен ... ... ... пен қарым-қатынастағы рөлі;
4) Ақыл және ес;
5) ... мен ... Адам ... мен ... ... пен ... ... мен
қуаныш, махаббат пен жек көру, шындық пен өтірік, достық пен
жолдастық және т. б.;
7) Қажыр-қайрат пен бос ... ... ... ... ... ... қызығушылық,
зейінділік, қабілет, талғам, мұрат және т. б.).
9) Түрлі топ ... ... ... ата-ана, бала-шаға, туыс,
жекжат-жұрат және т.б.) әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері;
10) Әр түрлі жас мөлшерінің (бала, жасөспірім, ... ... және т. б.) ... ... Ал ... ... (мол тәжірибе, тоқталған ақыл, ескі әдеттің ... ... және т. б.) және тән (көз бен ... тістің түсуі, бел бүгіліп, қозғалыстың нашарлауы, шаштың
ағаруы, әжімнің көбеюі және т. б.) ... ... ... өз алдына бір төбе. Осы айтылғанға "Көңіл қартаймас, көз
қартаяр", "Кәрі білгенді пері білмейді", "Сақалға ақ ... ... ... "Көп жасаған көмбенің үстінен шығады" деген тәрізді мақал-
мәтелдер жақсы айғақ.
Мақал-мәтелдерде адамның ес, жад ... ... де ... ... ғылыми психологиямен тамаша ұштасып жатуы
таңқаларлық. Мәселен, біреу көзбен көру, екінші біреу ... ... ... ... ... ал ... ... бұларды
араластыра есте сақтайтындығын, біреу тез арада есте сақтай алатын
болса, екінші біреу ... ұзақ ... ... ... даналығы
жақсы керсеткен. Әрине, жалаң еске сақтаумен адам ... бара ... өз есін оның ... ... ... ... реакция
шапшаңдығы және т. б.) ұштастырғанда ғана ... ... Бұл ... ... айтсаң, ағьп кетеді, құйма құлаққа айтсаң, қағып алады",
"Оқығаныңа мәз болма, тоқығаныңа мәз бол" және т. б. ... ... ... қарт адам жуырда ғана оқыған, ... ... тез ... бұл естің әлсіреуіне әкеледі. Осыны "Ер
қартайса — жаңылшақ" ... дана сөз де ... ... ... ... ... ... зор екенін "Бұрынғыны айтпай, соңғысы еске
түспейді", "Көз — ... ... ... ... дейтін мақалдар
қуаттайды. Ал сын көзімен қабылдау естің дамуына елеулі ... "Өз ... ... кісі ... ... деп
түйіндейді.
Есте сақтау да, еске түсіру де ... ... ... ... ... ... мол мәселелерді есте мықтап
сақтауға меңзейтін мақал-мәтелдер де баршылық. Мақалдарда адамның есте
сақтау қабілетіне айрықша баға беріледі, ақылдылық жоғары ... адам ... езге ... ... да ... аз ... Мәселен, арман мен қиялдың адам өміріндегі орны жайында
"Арманы жоқ жігіттің дәрмені жоқ" ... ... мен ... ... ... күйген үріп ішеді", ал ерік-жігер жөнінде "Талапты бала
талпынған құстай, құмары ... ... ... әдет пен дағды туралы
"Ауру қалса да әдет қалмайды", құмарлық, бейімділік жайында "Жақта
жақсы әуес", ... ұзын биші ... ... ... әр ... ... ... әр алуан әсерінде болып,
әр салада қызмет етеді. Осы фактордың бәрі оның жан ... ... із ... Кісі оқу, ... ... ... ... "Көре-көре көсем болар, сөйлей-сөйлей шешен
болар", "Адам туа білмейді, жүре біледі" деу осы ... ... ... ... ... ... көрініс таппай, оны қалыптастырудың жолдары да сөз болған, бұларды
қалай тәрбиелеуге болатындығы жайлы ... де ... ... патриоттық, ерлік, достық, жолдастық, ... ... ... ... ... ... және т. б. осы ... кісілік қасиеттер
жайлы насихат көп ұшырасады. Адам бойындағы жалқаулық ("Жұмыссыз
жастың жүргені сәз"), ... ... ... ... сабырсыз
қалар ұятқа"), мақтаншақ, сараңдық, жағымпаздық және т. б. жағымсыз
қасиеттерден жирентіп, ... ... ... еңбектің мәні
зор, орны ерекше қастерленеді. "Сақалын сатқан кәріден еңбегін сатқан
бала артық", "Жігіттің күшіне ... ... ... ... түсімен
емес, ісімен әдемі" және т. б. мақал-мәтелдерде ... ... ... ... тұрпаты да сомдалған.
Жас ұрпақты жағымды мінез-құлыққа тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер де
бір төбе. Баланың алғашқы тәрбиешісі — ата-анасы. Олар өз ... ... ... ... бар болмыс-бейнесімен, балаға үлгі
болуға тиіс. Ұстазы жақсының ұстамы жақсы", "Әкеге қарап ұл ... ... қыз ... "Әке ... сыншы" және т. б.
"Адам туа жаман емес, жүре жаман" дейтін мақалдар мінез сипаттары
туа бітпей, оның ... ... ... ... ... Егер адамды жақсы жағдайда дұрыс тәрбиелесе, оның жақсы
қажеттерге ие ... ... ... ... ... ... ... дарытады. "Баланың тентек болмағы үйінен" деу ... ... ... туа ... ... де белгілі
дәрежеде із қалдыратыны халық дана-лығынан қалыс қалмаған ("Саусағы
ұзын биші болар, құлағы ұзын ... ... ... және ... ... ... ара-қатынасы да
мақалдарда дұрыс көрсетілген. Бірақ халық түсінігінде адам дамуындағы
жетекші рөль тума ... ... жүре бара ... ... ... ... туады, бір аяқ асқа алғысыз. Жаманнан жақсы туады,
атасын айтса нанғысыз" және т. б.). Осы ... әр ... ... ... ... әдет-ғұрып, ұлттық
психология көріністері жақсы аңғарылып тұр.
Көшпелі халыққа тән ... ... ... ... ... және т. б. туралы тамаша
түйіндер ("Қонақ келсе ет пісер, ет ... бет ... ... ... ... ал") мен дана ... қомақты тақырьптарьның
бірі. Жақсы не жаман болу тәрбиенің, оқу-білімнің нәтижесі. Әрине,
адамның нақты ... , ... ... ... маңызды.
Қабілет жұрттың бәріне де тән қасиет. Әркім түйсік, ес, ... ... және т. б. ... ... ... ... Мүлде қабілетсіз,
икемсіз адам болмайды. Жан ... мен ... ... білім,
шеберлік, икем, дағды зор рөль атқарады. Үнемі өзін-өзі ... адам ғана өз ... ... ... Өз ... ... ... арылу адамның өз қолында.
2. ХХ ғасырдағы Қазақстандық психолог-ғалымдардың ой-пiкiрлерiн оқу-
тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi
Бала ... даму және оны ... ... ... эмперикалық
материалдарыкын жинакталуы және қорытылуымен қатар педагогикалық және
балалар психологиясына эксперименттік зерттеулер еңгізе ... ... ... мен ... психикалык дамуына
объективті сипаттама беріп оқыту мен тәрбиелеуге ғылыми түрғыдан
келуді негізден алатыны ... мен ... ... болды.
Алайда ІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... әлі табыла
коймады. Эксперименттің жалпы психологиядағы едәуір жетістіктері
(Вебер мен Фехнердің психофизикалык ... ... ... ... ... ... мүшелсрінің психофизиологиясын талдауы,
Вундтың түйсік пен физиологиялық психологиядағы кимыл-қозғалыстарды
зерттеуі т. б.), оны ... және жас ... ... болатындығы жөнін де үміт туғызды. Ашылған
зацдылықтарды педагогикалык және ... ... тек ... ... ... ... тәрізденуі болып көрінді. Психофизиология
заңдарын немесе мәселен кимыл-қозғалыс реакцияларының жылдамдығы мен
формасына катысты фактілерді біле отыръп, мұғалімдер ... ... жан ... мен оқу ... ... ... ... деген жорамал болды. Орыс педагогы әрі психо-логы П. ... ... ... (1877), ... ... У.
Джемстің «Психология жөнінде мұғалімдермен әңгіме» (1902) атты кітабы
жәме сол кездегі басқа да ... ... ... ... Жұмабаев сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - тәрбие ғылымының
(педагогика, ... және т. б.) ... ... бой ... жайт. Өйткенi бұл салада ғылыми еңбек жазған әлемдiк ақын
- жазушылар некен - саяқ. Осы тұрғыдан алғанда Мағжанның ... - 1923 ж.ж.) атты ... ... ... өте ... ... тек
аса талантты, данышпан адамдарға ғана тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде ... ... ... ... үлес ... осы салада артына мол мұра қалдырған академик
Т.Т.Тәжiбаевтың ұлт психологиясына орай ... жеке ... ... ... ... туралы еңбегi; Қазақстандағы
ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес ... ... 20 ... ... ... ... халқының сонау ерте
замандардың өзiнде - ақ ой - өрiсi өте ... ... ... ... ... ғалым. М.М. Мұқановтың 1979 жылы жарық көрген "
Дәстүрлi мәдениет өкiлдерiндегi когнитивтi эмпатия мен ... атты ... ... мен 1980 жылы ... көрген "Ақыл ой -
өрiсi" кiтабынан жекелеген ... да осы ... орын ... ... ... екiншi жартысында, яғни 1930 - 1990 ... ... ... ... аты ... ... басқа, ұлттық
психология ғылымына азды - көптi үлес қосқан басқа адамдар да аз емес.
Олар психология ғылымдарының докторлары - ... ... ... С., ... Ж., ... Х., ... Б., Бердiбаева С.,
Кәрiмова Р. және т.б. Бұлардың барлығын бiр жинаққа енгiзуге мүмкiндiк
болмағанын оқырман қауымының есiне салады.
"Қазақтың психологиялық ой - ... атты ... ... ... ... ... алып, тәуелсiздiк алған кезеңiнде
дейiнгi қазақ халқының он төрт ғасырлық психологиялық ой - ... ... ... бұл ... VI-VIII ... ... ... соңғы жылдарымен аяқталатын аса дүбiрлi үлкен кезең. Ал
үстiмiздегi ХХI ғасырдағы қазақ психологиясының ... жазу ... ... ... болмақ деймiз.
Ол 1922 жылы тұңғыш ... " атты ... ... ... ... ... ... қауымына үлкен көмек
көрсеттi.Сонымен бiрге педагогика, психология ғылымдарының қазақ
тiлiндегi терминдерiн жасауға белсене ат ... ... ... ... өмiр ... ... зиялыларының
психологиялық ой-пiкiрлерiн бүгiнгi күннiң тәжiрибесiнде пайдалану өте
тиiмдi. Бұл зиялылар балалардың жас ерекшелiктерiмен қоса олардың дара
ерекшелiктерiне байланысты да ... ... ... ... ... ұйымдастырудың жолдарын айтып кеткен. Осы ... ... және ... да ... мекемелерiнде бұл зиялылардың
психологиялық ұсыныстарын ескеру тиiмдiлiк бермек. Нақтырақ айтатын
болсақ, М.Жұмабаев баланың ... оның ... ... Оның табиғаты деп мынадай екi жағдайды атап көрсетедi:
1.Бала өзiнiң табиғатына сай жүгiруге, айқайлап сөйлеуге, ... ... ... ... ... ... ... елiктемпаз болуына сәйкес оны қоршаған ортаның жағымды
ықпал ететiндей ... ... ету ... ... ... ... әйелдерiне тән кемшiлiктер мен
оны түзетудiң жолдарын келтiредi. Ол бала ... ... ... ... мен ... орай ... әйелдерiнiң оны
дұрыс пайдаланбауының салдарын сипаттап келтiредi. Сондықтан ... ... ... ... ... ... Онда М.Жұмабаев бесiкте жатқан баланың ... ... ... өзi бала ... оң ... ... оның ... да байсалды болып қалыптасуына ықпалының болатынын айтады.
Ал Ж.Аймауытов өзiнiң "Психология" деген еңбегiнде баланың жас
кезiнде ол ... ... ... ... сол ... ... Себебi, бала сол кезде үлкен ықыласпен iске
кiрiседi де, оның ... ... ... ... ... ... ... Ал, күштеп тапсырма берiлгенiмен бала оны
жоғары дәрежеде орындап, қалыптастыра алмайды,-деп ... ... арап ... ... ... ... қолайлы
екендiгi жөнiнде былай дейдi: "Сауаты ... адам ... ... сөздi әрiпiне қарап оқымайды, бүтiн тұрған суретiн танып
оқиды. Таныс адамды көргенде ... ... анау ... деген сияқты
әр сөздi тұрпатына қарап, танып оқиды. Неғұрлым сөз ... ... ... ... ... ... ... оқылмақшы. Немiстiң
Мейман деген профессоры …мынаны байқаған: басылған ... ... ... не ... ... қатардан шығып тұрған әрпi бар сөздер немесе
үстiне қойған қосымша белгiсi бар әрiп ... ... тез ... оқылады екен". А.Байтұрсынов арап әрiптерi бiрi биiк, бiрi
аласа, бiрi ұзын, бiрi ... ... ... жағынан қосымша таңбалары
көп болып, сөз суретiн көзге елеулi етiп, кiсiнiң тез ... ... ... ... дедi.
А.Байтұрсынов адамда жазу дағдысының қалыптасу ... ... ... түсiндiредi. "Сауатты ада адам-дейдi автор,-
жазғанда қол дағдысымен жазады. Жазып отырғанда әр әрiптi ойлап барып
жазбаймыз. ... ... ... өзi ... ... сауаты
көбiрек ашылған адам болса, неғұрлым жазуды көп жазатын адам болса,
оның көз бақылауынан көрi қол дағдысы ... ... ... ... ... күш ... ... күш түспейдi. Жазған уақытта ... ... ... күш ... А.Байтұрсыновтың осы түйiндерi
психологияда оқу мен ... ... ... ... ... Мұны ... ... хабары бар
адам, арнайы түсiнiктемесiз ақ ұға алатыны хақ.
Б.Момышұлының психологиялық ұсыныстарына ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде
қолдану өте тиiмдi. Жауынгер тәрбиесiнде ол ұлттық салт-сана, ... ... яғни ... ерекшелiктерiн, маңызын
Ұлы Отан соғысы тәжiрибелерi арқылы айқын көрсетiп бердi. Ол ... ... оның ... маңыздылығын түсiне бiлдi. Б.Момышұлы ұлттық
рух, ұлттық патриотизм ... ... аса ... ... ... (қырғыз, өзбек, тәжiк, түркмен, белорус) бойындағы жақсы
қасиеттердi көре бiлiп, оларды жақсы ... ... ... ... зор мән ... ... ... басты әдiске жауынгерлердiң көзiн жеткiзе бiлудi
жатқызып, оның мәжбүр етуге қосалқы құрал ... ... ... ерiксiз мәжбүр етiп, өз ықтиярына көндiргенiнен көрi
көз ... ... ал ... жеткен адам өз мiндетi
мен борышын ... ... ғана ... зор ... творчестволықпен
орындайтынына асқан бiлiмдiлiкпен назар аудартады. Сондықтан ол ... ... ... ... - ... ... ... езiп, жаншу деп бiлдi.
Б.Момышұлы жаалпы шығыс ... ... тән ... ... ... парыз, имандылы, Отанға, атамекенге деген
сүйiспеншiлiк, үлгi-өнегеге мойынұсынушылық сияқты ана сүтiмен ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, қазақтың ұлттық ойындарының (көкпар,
аударыспақ, сайыс, асық ойнау т.б.) солдаттарды ептiлiкке, штрақтыққа
үйрететiнiне, ал ... өзi ... ұрыс ... ... ... тәптiштеп түсiндiредi.
Б.Момышұлының психологиялық пiкiрлерiнiң кесектiгiмен iрiлiгi,
терең ... мен ... ... оның ... ... ... ... асқан жаңашылдығын
байқатады. Осынау психологиялық ой-пiкiрлер мен толғаныс тұжырымдар
тек жауынгерледердi тәрбиелеуде ғана ... ... ... психология
ғылымы үшiн де маңызы зор. Мұны бiз әлi де қарулы күштерiмiзде жүйелi
түрде игерiп, пайдалана алмай келемiз. Сондықтан осы бай да ... ... ... ... ... болмақ.
Отан қорғау, соғыс өнерiн меңгеру де ер ... ... ... ... ... ... қару - ... қаншалықты мыңқы
екендiгiнен де ер азаматтық отансүйгiштiк сезiмi жоғары деп бағалайды.
Ол "Қысқа қылыш ер ... ... ұзын ... ... болма,
көңiлге енген қорқыныш мың жаның болса да, бiреуiн қауiп - қатерден
сақтай алмайсың. Нәтижеде өзiңнен ... ... ... ... тап ... Жаман атағыңмен атыңды шығарсаң, қорқақтықпен
белгiлi боласың, қатар құрбыларың арасында қадiрiң ... ... өлiм ... - деп ер ... намысын отбасы тәрбиесiнде
патриоттық сезiмдерiн тәрбиелеумен ұштастыруды меңзейдi. Кейкаустың
мұндай ... ... ... "жаным арымның садағасы" деген ұлттық
психологияның сонау көне заманнан ер ... ... ... ... дәлелдейдi. Соғыс өнерiн үйретуде қара ... ... ... ақылдың, айланың да жауды жеңуде
өзiндiк рөлi маңызды деп түйедi. ... ... ... ... ... қалай жеңуде айла ойлап табуға мүмкiндiк бередi.
Жауды жете бағаламау да ер ... ... қате пiкiр деп ... ... қаншалықты азды - көптiгiне қарамай оның күшiн
қауiптi деп ... ... ... ... ... барысында бiз Отандық психолог ғалымдар
еңбектерiне сүйене отырып, ХХ ғасырдың бiрiншi жартысындағы ... ... ... мен ой-пiкiрлерiне талдау
жасадық. Олар көзқарастарындағы бала тәрбиесiне ... және ... ... ... ... топтастырдық. Қ.Жарықбаевтың 10
томдық "Психология" кiтабын негiзге ала отырып, ... ... ... ... ... жасадық.
Олар көзқарастарына ықпал еткен батыс және шығыс ... ... ... еңбектерiне арқау болғандығын сипаттап
көрсеттiк. ... ... ... ... мәтелдерiндегi ұлттық
психологиялық ой-пiкiрлердiң көрiнiсiн және оның тәлiм-тәрбиелiк
астармен сабақтастығын ... ... ... Ш.Уалихановтың, Ы.Алтынсариннiң, Абай
Құнанбаевтың психологиялық ой-пiкiрлерiнiң қазақтың мақал-мәтелдерiмен
сабақтастығын, ... және ... ... ... талпындық. Бұл ағартушылардың көзқарастарына
ықпал еткен ұлы ғұламалар әл-Фараби еңбектерi мен оның ... ... да ... тыс қалдырған жоқпыз.
Бүгiнгi қоғамның ұрпақ тәрбиесiндегi талабы ұлттық психологияны
ескере отырып, ұлттық тәрбие ... ... ... ... Осы ... пiкiрлерiн мектептiң және отбасы тәрбиесiндегi тәлiм-тәрбие
үрдiсiнде пайдаланудың мүмкiндiктерiн айқындадық.
Диплом жұмысын орындау барысында қол ... ... ... ... ... жасауды дұрыс деп таптық:
- қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарының қалыптасуына
шығыстың ұлы ... ... ... ықпал
еттi;
- қазақ зиялылары көзқарасындағы психологиялық ой-пiкiрлердiң
өмiршеңдiгi мен ... ... ... ие ... ... ... ... талаптарымен қоса ... ... ... ... ... ... ой-пiкiрлерiн бүгiнгi күннiң
тәлiмдiк тәжiрибесiнде пайдалану ұрпақ ... ... ... ... әдебиеттер тiзiмi
1. Қ.Жарықбаев. Қазақ психологиясының тарихы.
-Алматы:Қазақстан, 1996. -160 б.
2. Қ.Жарықбаев. Психология. Адамзат ақыл-ойының
қазынасы.-Алматы, 2006.-480 б. 10-том.
3. Қ.Жарықбаев. ... ... ... ... қосқан қайран қазақ психологиясының қазiргi халi
қандай? /Мектептегi психология. 2006. №4. ... ... Ж. ... Жұмабаевтың психологиялық
көзқарастары. -Алматы, 2005.-25 б.
5. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлiм-тәрбиесi.
-Алматы:Санат. 1995. -352 б.
6. ... Қ., ... А. ... ... ... ... мәселелерi. -Алматы, 2004.
7. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға ... ... Ж. ... ... ... /Ұлағат.-Алматы, 2001. -38 б.б.
9. Уалиханов Ш. Шығармалар жинағы. - Алматы, 1961. 5 - том.- ... ... А. Қара сөз, ... // Құрастырған К.Серiкбаева.
- Алматы, "Ел", 1992. - 272 б.
11. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара ... ... ... ... - ... ... 1988. -
560 б.
12. Жұмабаев М. ... - ... Ана - тiлi, 1992. - 160 ... С. ... ... тәрбиелеу. - Алматы: Мектеп, 1965.-67
б.
14.Аймауытов Ж. Психология. - Алматы, 1995. -235 ... ... А. ... ... ... мен ... ... Ата мұра. 2003. - 208 б.
16. ... М. ... ... - ... ... шығармалар жинағы.
Т-15. - Алматы: Жазушы, 1984. -7-9 б.
17.Ауезов М. ... ... лет. – ... 1965. ... ... Ы. ... ... жинағы. - Алматы: Жазушы,
1988. - 207 б.
19. Жарықбаев Қ.Б. Психология. -Алматы, 1993.
20. Алдамұратов Ә., ... Қ. ... ... ... 1992.
21. Тәжiбаев Т. Жалпы психология. -Алматы, 1993.
22. Елеусизова С. Қарым-қатынас психологиясы. -Алматы, 1993.
23. Елiкбаев Н. Ұлттық психология.-Алматы, 1992.
24. Жарықбаев Қ. Әдеп және ... ... ... ... Т.Р. ... ... -Шымкент, 2006. 1-том.
- 188 б.
26. ... Т.Р. ... ... -Шымкент, 2007.2-
том.
27.Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. -Алматы, 1981.
28. Жұмабаев М. Шығармалары.-Алматы:Жазушы. 1989.- 448 ... ... Қ. ... ... ... ... туралы. -Алматы, 1958.
30. Габдуллин И. Абай тағылымы. -Алматы, 1986.
31. ... Қ. ... ... 1977.
32. Дербiсалин Ә. Ы.Алтынсариннiң өмiрi мен қызметi туралы. -
Алматы, 1968.
33. ... С. ... ... ... -Алматы, 1991.
34. Псиқология./Кітапты араб жазуынан көшірген психология ғ.к.
А.Т.Ақажанова. — Алматы: "Рауан". 1995, 2-1—32: 42— 57; 62—65: ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ӘЛЕУМЕТТАНУ ҒЫЛЫМНЫҢ НЕГІЗГІ ТАРИХИ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ20 бет
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрл33 бет
Жас ерекшелік психологиясы7 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
Ежелгі адамдар, олардың дамуы, археология250 бет
Хіх ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь