Қазақ тіліндегі антропонимдердің тарихи-этномәдени тұрғыдан қарастырылуы [ 54 бет ]

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І тарау
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АНТРОПОНИМДЕРДІҢ ТАРИХИ-ЭТНОМӘДЕНИ ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ 6

1.1 Антропонимдердің шығу тарихы 7
1.2 Қазақ антропонимдерін зерттеудегі тіл мен мәдениет сабақтастығы 20

ІІ тарау
2 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕНГІ АНТРОПОНИМДЕР МЕН ЭТНОАНТРОПОНИМДЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-МӘДЕНИ НЕГІЗІ 34

2.1 Қазақ ономастикасындағы антропонимдік жүйенің қалыптасып дамуы мен қызметі 35
2.2 Қазақ лақап есімдері және антропонимдердің, эпонимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні 44

ҚОРЫТЫНДЫ 58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 60
КІРІСПЕ
Халқымыздың ғасырлар бойы жинақтаған өмір тәжірибесі, адами ізгіліктері мен рухани құндылықтары, қоғамның әлеуметтік сипаты, сөйлеу әдебі принциптері, аялық білімі, жалпы этнологиялық кеңістігі туралы түсініктері ұлтымыздың қазынасы - оның тілінде, тілдік құрылымдарында көрініс тауып, сақталып , жианқталған. Жианқталу негізінде қазақ тіліндегі антропонимдердің әлеуметтік қызметі жүйелі түрде қалыптасып дамиды.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген қағидаға сәйкес жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі метатіл деп анықталып, оның коммуникативтік, кумулативтік, әлеуметтік қызметтерін талдауға қазақ тіл білімінде ерекше назар аударылуда. Осы тұрғыдан қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның бірі жалқы есімдердің (антропонимдердің) әлеуметтанымдық жүйесі.
Тарихи дереккөздердегі, эпостық жырлар мен фольклордағы, прецеденттік жүйедегі тілдік деректердің ұлт санасындағы ізін анықтау мәселесі – қазақ тіл біліміндегі анторпонимдердің әлеуметтік бағытындағы зерттеулердің негізгі арқауы. Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен мәдениет сабақтастығын қарастыратын үрдіс тіл табиғатын зерттеуде жаңа сапаға көтерілуде.
Халық есімдерінің жасалу, пайда болу тарихында маңызды орын алатын мәселенің бірі тарихи-әлеуметтік жағдайлар. Халық тарихындағы бұл елеулі оқиғалар түрлі қоғамдық құрылыстағы әр түрлі діни ағымға байланысты болса, кейде көрші елдермен жасаған алуан түрлі мәдени қарым-қатынас, достық байланыстармен ұштасып жатады. Әдетте, бұл тарихи-мәдени байланыстардың тіліміздегі есімдер құрамының молая түсуіне, антропонимдердің әлеуметтік мәнінің жетілуіне зор ықпал жасағаны аян.
Қазақ есімдерінің баюы, құрамының молая түсуінің енді бір кезеңі – шығыс халықтарының мәдениетімен де тығыз байланысты. Ең алдымен діни есімдер, дін иелерінің, әулие-әнбиелердің, сопы-қажылардың есімдері болса, екіншісі – құраннан қойылған діни мағыналы есім сөздер болды. Ал, үшінші топтағы есімдер – қарапайым тұрмыстық сөздер, халық арасында жиі қолданылатын күнделікті сөздерден жасалған есімдер болды. Мінеки, жалқы есімдердің тарихын, тілдік құбылыстарын жіті байқап, оның көнелері мен жаңаларын салыстыра зерттеу осы ретте антропонимдердің әлеуметтік мәнін тілдік тұрғыдан қарастыру үшін өте құнды болмақ.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қазақ тілінде ұлттың этникалық сипатын айғақтайтын тілдік деректер аз емес. Солардың бастылардың бірі – антропонимдердің әлеуметтік мәні. Атап айтқанда ру, тайпа, ел тарихын зерттеуде батырлар жыры, әр түрлі сипаттағы тарихи шығармалардың мазмұнындағы антропонимдік атаулардың ұлт болмысын тану үшін маңызы зор. Осы кезеңге дейін ол жүйелер лексикалық құрылымдарда ғана қарастырылған.
Антропонимдердің әлеуметтік мәнін қарастыру үшін төмендегідей міндеттерді шешу қарастырылды:
- түркітану мен қазақ тіл біліміндегі ономастика жүйесінің, антропонимия саласының зерттеулеріне тарихи-лингвистикалық сипаттамаға ғылыми шолу жасау;
- қазақ антропонимдерінің ұлттық табиғатын айқындаудың лингвомәднеи, әлеуметтанымдық бағытына мән беру;
- қазақ антропонимдеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына мән бере отырып, этноантропонимдердің қалыптасуының әлеуметтік-мәдени негіздерін жүйелеу;
- қазақ ономастикасындағы антропонимдік жүйенің қалыптасып дамуын лингвомәдени сипатта түсіндіру, қазақ лақап есімдері мен эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәніне талдаулар жүргізу.
- Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. Тіл арқылы рухани көздерден жинақталған тарихи-этникалық үрдісті қоғамдық ой , этникалық сана мен оның тілдік бейнесі аясында алып, этникалық дереккөз ретінде қарастырғанда ғана қазақ тарихы мен мәдениеті соны тілдік мәліметтермен дәлелденеді. Осы тұрғыдан келгенде қазақ антропонимдерінің әлеуметтік қызметін сипаттайтын лингвомәдени бірліктер қарстырылды. Диплом жұмысының ғылыми негізінде А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар, Т.Жанұзақ, Р.Сыздық, Ж.Манкеева, Н.Уәли, Е.Керімбаев, Б.Тілеубердиев, Г.Смағұлова, С.Иманбердиева т.б. тілші ғалымдардың ономастика саласына қатысты айтқан ой-пікірлері, тұжырымдары алынды.
Диплом жұмысының дереккөздері. Жұмыстың негізгі дереккөздері лингвомәдениеттану ғылымы пәніне қатысты Ш.Уәлиханов, М.Әуезов еңбектерінен бастап, Ә.Марғұлан, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, Қ.Рысберген т.б. ғалымдардың еңбектері, сондай-ақ ауыз әдебиеті үлгілерінен антропонимге байланысты деректер пайдаланылды.
Жұмыстың әдіс-тәсілдері. Жұмыста тарихи-салыстырмалы, сипаттама, этнолингвистикалық, түйіндеу, жіктеу талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының жаңалығы мен нәтижелері.
- антропонимдердің әлеуметтік саласының әдістанымдық, әлеуметтік тұрғысынан қалыптасуына талдау жасай отырып, төмендегідей тұжырым жасадық:
- антропонимдер этнотаңбалы, этномазмұнды, лингвомәдени жүйе ретінде қарастырылды;
- соңғы уақытта жазылған көркем мәтіннің кестесіне кіріп, белгілі бір функционалдық, әлеуметтік, этнотанымдық жүк арқалаған антропонимдердің қолданысы түсіндірілді.
- антропонимдердің, эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні тарихи этникалық дереккөз ретінде қарастырылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынұлы А.. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1999. 141б.
2. Гумилев Л.Н. Древни тюрки. М: Наука ,1967. 90-91с.
3. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. І бөлім. Алматы, 1966, 74-78 б.
4. Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык. І лексика. Алма-Ата , 1959.
5. Шанский Н.М. Этимологический словарь русского языка, т.І. М., 1962.
6. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, ҚМБ, 1957 ,243-252 б.
7. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Доктор.дисс. авторефераты. Алматы, 1995. 8-10 б.
8. Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. Алматы: Мектеп, 1985. 66 б.
9. Саадиев Ш.М. Основные правила выбора имен для новорожденных ( по азербайджанской антропонимии) // Личныме имена в прошлом, настоящем, будущем. Проблемы антропонимики. М: Наука, 1970 . с 185-187
10. Жанузаков Т.Дж. Лично – собсвенные имена в казахском языке. Автореферат дисс.кан.филол.наук. Алма-Ата. 1960. с56,45
11. Самойлович А.Н. Запретные слова в языке казак-киргизкой замужней женщины // Живая старина. 24, Петроград. 1915 с 151
12. Самойлович А.Н. К вопросу о наречии имен у турецких племен // Живая старина. От этнографии, СПБ, 1911 вып 2с 299
13. Никанов В.А. Имя и общество. М: Наука, 1974 с 56
14. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. М: наука, 1999.
15. Мусаев К.М. Лексикология тюрских языков. М: Наука. 1984. 205 с.
16. Идирисов А. Кыргыз тилиндеги ысымдар. Фрунзе. 1971. 17-37с.
17. Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка: Автореф.дисс.доктора филол.наук. Алма-Ата. 1976. 15-24 с.
18. Саттаров Г.Ф. Некоторые вопросы татарской антропонимии. //Вопросы истории философии и педогоики. Казань, 1965, вып.1.
19. Гордлевский В.А. Кличной ономастики у османцев. – изб.соч. М: 1968. Т4, 131-136с.
20. Гарипов Г.М. О древних кыпчакских именах в антропонимии башкир // Ономастика Поволжья. Уфа. 1943, вып 3.
21. Валиханов Ч. Избранные произведения. Алма-Ата. Т.1, 1958.
22. Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. Алматы: Ғылым, 1997. 282б.
23. Фон Гумбольдт В. Язык и философия культуры. М:1985. 349с.
24. Воробьев В. Лингвокультурология. Теория и методы. М.: РУДН, 1997.
25. Маслова В. Введение в лингвокультурологию. М.: Наследие, 1997.
26. Тероия и методика ономастических исследований. М.: Наука, 1986.293с.
27. Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнотивтік аспектілірі.Алматы:Арыс,2006.
28. Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном номинативном и функциональном аспектах. Алматы.: Санат., 1995,248с.
29. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. Алматы: Ғылым, 1998, 196б.
30. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Алматы: Қазақ университеті, 1999. 309б.
31. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы: арыс, 1998. 215б.
32. Сейсенова А. Лигвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салстырмалы талдау. Филол.ғылым.дисс. авторефераты.Алматы, 1998.22б.
33. Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени бірліктер. Филол.ғылым.канд.дисс. Алматы,2003. 22 б.
34. Жанузаков Т. Очерк казахской ономастики. Алма-Ата., 1958. Т1.
35. Юркенас Ю.К. Онимизация апеллятивов и развитие индоевропейских антропонимических систем Автореф. дис… канд. филол.наук. М., 1979. 48с.
36. Керимбаев Е.А. Этнокультурные основы номинации и функционирования казахских собственных имен: Автореф.дисс... д-ра филол. наук. Алма-Ата., 1992. 48с.
37. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері. // Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1988. 34 б.
38. Фон Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию (перевод с немец. языка). М.: 1984.10с.
39. Азадовский М. История русской фольклористики 2-х томах М.: Учпедгиз, 1963. Т2. 60 с.
40. Мадиева Г.Б. Теория и практика ономастики. Алматы: Қазақ университеті, 2003, 28-29 с.
41. Энгельс Ф. Семьяның, жекеменшіктің және мемлекеттің шығуы. Алматы,1967ж.
42. Мұхаммедова З.Б. Исследование по истории туркменского языка ХІ – ХІVвв. Ашхабад,1973.
43. Бегметов Э. Антропонимика узбекского языка Ташкент 1965, 18с.
44. Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы: Ғылым, 1988. 140 б.
45. Жубанов Х. Исследования по казкхскому языку. Алма-ата. Наука.1966
46. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. Алматы,2002, 368 б.
47. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар.Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары, лингвистикалық серия, 6-шығуы, 1950, №82.
48. Махмудов Х., Мусабаев. Казахско-русский словарь. Алма-ата, 1964.
49. Жанпейсов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (на материалах произведений М.Әуезова) Алма-Ата: Наука, 1989. 23,253-271 бб.
50. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. Алматы:Ғылым, 1996. 126 б.194 б.
51. Олшанский И.Г., Кириллина А.В. Гендер: лингвистические аспекты.// Филологические науки. 2000, №3
52. Абдрахманова Т.М. Қазақ , орыс, неміс тілдеріндегі лақап есімдерінің ерекшелігі // Тілтаным, 2004, №4, 129 б.
53. Митрошкина А.Э. Бурятская антропонимия. Новосибирск, 1987.
54. Махпиров В.У. Имена далеких предков. Алматы, 1997, 302 с.
55. Жанұзақов Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы. Жетістіктері мен болашағы. Алматы, 2004. 43-44 бб.
56. Словарь русского языка. М.: 1935, Т.1.
57. Ағабекова Ж. Қазақ тілінде қалыптасқан араб текті кісі аттарының этнолингвистикалық сипаты: канд.дисс.автореф. Алматы,2005.
58. Әуезов М. Абай жолы. 3Т . Алматы,1957. 367 бет.
59. Мұқанов С. Таңдамалы шығармалары. 2Т. Алматы 1955, 303-304.
60. Байғосынова Г. Лақап ат туралы. // Тіл тарихы және сөз табиғаты. Алматы, 1997.
61. Марғұлан Ә. Қорқыт күйші. «Известия Қазахского филиала Академии наук», серия языка и литературы, вып.8. 1944.
62. Материалы по истории Казахской ССР , 1785-1882 г.г . М-л., 1940
63. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимии //Вопросы географии, 1970.
64. Рысбергенова К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов Южного Казахстана. Алматы: Ғылым, 2000.
65. Күзембаев Г. Қазақ тіліндегі эпонимдік аталымдар // Тілтаным, 2001, №2.
66. Лотте Дистанцс. Изменения значении слов как средство образования научно-технических терминов // Известия АН СССР, Отд.Техн.Нук, 1941,Т.6
67. Шубов Л.И. Практическая транскрипция и эпонимические термины // Топонимика и транскрипция. М., 1964.
68. Жартыбаев А.Е. Орталық Қазақстан топонимиясының тарихи-лингвистикалық этимологиялық және этномәдени негіздері: Докт.Дисс.Алматы,2006.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
4
І тарау
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АНТРОПОНИМДЕРДІҢ ТАРИХИ-ЭТНОМӘДЕНИ
ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ
6
1. Антропонимдердің шығу тарихы
7
2. Қазақ антропонимдерін зерттеудегі тіл мен ... ... ... ... ... АНТРОПОНИМДЕР МЕН ЭТНОАНТРОПОНИМДЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІК-МӘДЕНИ НЕГІЗІ
34
2.1 Қазақ ономастикасындағы антропонимдік ... ... ... мен
қызметі
35
2.2 Қазақ лақап есімдері және антропонимдердің, эпонимдердің,
генетопонимдердің әлеуметтік мәні
44
ҚОРЫТЫНДЫ
58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... бойы ... өмір тәжірибесі, адами ізгіліктері
мен рухани ... ... ... сипаты, сөйлеу әдебі
принциптері, аялық ... ... ... ... туралы
түсініктері ұлтымыздың қазынасы - оның тілінде, тілдік құрылымдарында
көрініс тауып, сақталып , ... ... ... ... ... ... қызметі жүйелі түрде қалыптасып дамиды.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен ... ... ... сәйкес жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі метатіл деп
анықталып, оның коммуникативтік, ... ... ... қазақ тіл білімінде ерекше назар аударылуда. Осы ... ... ... ... ... ... ... арнаның
бірі жалқы есімдердің (антропонимдердің) әлеуметтанымдық жүйесі.
Тарихи дереккөздердегі, эпостық жырлар мен фольклордағы, прецеденттік
жүйедегі ... ... ұлт ... ізін анықтау мәселесі – қазақ
тіл ... ... ... ... ... арқауы. Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен ... ... ... тіл ... ... жаңа сапаға
көтерілуде.
Халық есімдерінің жасалу, пайда болу ... ... орын ... бірі тарихи-әлеуметтік жағдайлар. Халық тарихындағы бұл елеулі
оқиғалар түрлі ... ... әр ... діни ... ... болса,
кейде көрші елдермен жасаған алуан түрлі мәдени қарым-қатынас, достық
байланыстармен ... ... ... бұл ... байланыстардың
тіліміздегі есімдер құрамының молая түсуіне, антропонимдердің әлеуметтік
мәнінің жетілуіне зор ықпал жасағаны ... ... ... құрамының молая түсуінің енді бір кезеңі – шығыс
халықтарының мәдениетімен де тығыз байланысты. Ең ... діни ... ... ... ... есімдері болса, екіншісі
– құраннан қойылған діни мағыналы есім сөздер ... Ал, ... ...... ... ... халық арасында жиі қолданылатын
күнделікті ... ... ... ... ... ... есімдердің
тарихын, тілдік құбылыстарын жіті байқап, оның көнелері мен жаңаларын
салыстыра ... осы ... ... ... ... ... ... үшін өте құнды болмақ.
Диплом жұмысының ... мен ... ... ... ... ... ... тілдік деректер аз ... ... бірі – ... ... ... Атап айтқанда ру,
тайпа, ел тарихын ... ... ... әр ... ... тарихи
шығармалардың мазмұнындағы антропонимдік атаулардың ұлт ... ... ... зор. Осы ... ... ол ... лексикалық құрылымдарда ғана
қарастырылған.
Антропонимдердің әлеуметтік мәнін қарастыру үшін ... шешу ... ... мен ... тіл біліміндегі ономастика жүйесінің,
антропонимия саласының ... ... ... шолу ... ... ... ұлттық табиғатын айқындаудың лингвомәднеи,
әлеуметтанымдық бағытына мән беру;
- қазақ антропонимдеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына мән ... ... ... әлеуметтік-мәдени
негіздерін жүйелеу;
- қазақ ономастикасындағы антропонимдік жүйенің ... ... ... түсіндіру, қазақ лақап есімдері мен
эпионимдердің, генетопонимдердің ... ... ... Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. Тіл ... ... ... тарихи-этникалық үрдісті қоғамдық ой ,
этникалық сана мен оның тілдік ... ... ... ... ... ... ғана ... тарихы мен мәдениеті
соны тілдік мәліметтермен дәлелденеді. Осы тұрғыдан келгенде қазақ
антропонимдерінің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізінде
А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар, ... ... ... Е.Керімбаев, Б.Тілеубердиев, Г.Смағұлова,
С.Иманбердиева т.б. тілші ғалымдардың ономастика саласына қатысты
айтқан ой-пікірлері, тұжырымдары алынды.
Диплом ... ... ... ... дереккөздері
лингвомәдениеттану ғылымы пәніне қатысты ... ... ... ... Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, Қ.Рысберген т.б. ғалымдардың
еңбектері, сондай-ақ ауыз әдебиеті үлгілерінен ... ... ... ... ... тарихи-салыстырмалы, сипаттама,
этнолингвистикалық, түйіндеу, жіктеу талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының жаңалығы мен нәтижелері.
- антропонимдердің ... ... ... ... ... ... ... отырып, төмендегідей тұжырым
жасадық:
- антропонимдер этнотаңбалы, этномазмұнды, лингвомәдени жүйе ретінде
қарастырылды;
- соңғы уақытта жазылған көркем мәтіннің ... ... ... ... ... ... жүк арқалаған
антропонимдердің қолданысы түсіндірілді.
- антропонимдердің, эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... ... ТІЛІНДЕГІ АНТРОПОНИМДЕРДІҢ ТАРИХИ-ЭТНОМӘДЕНИ ... тіл ... ... ... ... ... бір саласы
ретінде кейінгі кезде қалыптасқаны ... ... бұл ... ... ... бар ... ... Байтұрсынұлының , Қ.Жұбановтың
еңбектерінде назар аударылды. ... ... ...... ... ... білімі , әлеуметтану (социология), әлеуметтік
психология және этнография ғылымдарының қиылысқан жерінде дамитын, тілдің
әлеуметтік ... мен ... ... ... ... тілге әсер
ету тетігін және қоғам өміріндегі тілдің қарым-қатынас құралы ретіндегі
коммунативтік қызметін ... тіл ... бір ... ретінде
қалыптасты. Осы тұрғыдан А.Байтұрсыновтың осыдан 85 жыл бұрын тілге берген
анықтамасы ... ... деп ... ... «Тіл ... ... ... жұмсайтын қаруының бірі», - деді [1,141].
Себебі қоғамдағы тілдің мәні мен ... ... ... ... ... ... зердесімен байқаған, сезе ... ... ... ... ... ... ... түйсінуі
–заңды құбылыс. Ал, социолингвистика болса, тіл мен ... ... ... ... ... ... да әлемдік социолингвистика ғылымы тілдің даму сипатын үш
бағытта анықтаса, ... ... ... тілдің жаңаруы
(модернизация) және тілдің қалыпқа түсуі, нормалануы (стандартизация) ... тіл ... осы үш ... ... қалам тартты.
Осымен байланысты кез келген тілдің лексикалық қорының мәнді бір қабатын
жалқы есімдер құрайды. Оларсыз адамзат қоғамының қарым-қатынас қызметі ... ... ... ... бір ... –ономастика . Жалқы есімдердің жинақтық
атауын лингвистикада ономастика дейді де, оны ... ... деп ... ... ... ... ... және жансыз
заттарды не құбылыстардың есімін зерттейді. Ономастика грек сөзі «ономия»
(грек тілінде ... ... ат) ... –ат қою ... яғни ... ғылыми сала. Ономастиканы ( кісі аттарын, жер, су, ру, тайпа
аттары т.б. ) ... ... ... мен ... ... ұлттық этномәдени, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Н.К.Дмитриев, А.Н.Кононов, Н.А.Баскаков,
Қ.Жұбанов, І.К.Кеңесбаев, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
ғалымдар өздерінің еңбектерінде жан-жақты көрсетті. Ономастика өз ішінде
бірнеше салаға бөлінеді: топонимика ( жер, су, қала ... ... ), ... ( адам ... ... ... ), ... (
ру, ел, халық аттарын зерттейтін ғылым), зоонимика ( хайуандар ... ... ( ... , өзен, су, көл атауларын зерттейді ) т.б.
Түркі тіл білімінде ... ... ... ... ... күрделі бір саласы –антропонимика . Антропонимика ... , әке аты patronim ( ... ), ... лақап аттар ( прозвища
), бүркеншік аттарды ( псевдонимы ) зерттейтін ономастиканың бір саласы.
Қазақ ономастикасының ... ... ... шолу ... бұл саладағы зерттеулер 4 кезеңге бөлінген. Соның ішінде ... ... ... ... ... ж.ж. ( ... ... имена в
казахском языке» 1961ж; «Қазақ тіліндегі жалқы есімдер» 1965ж; «Қазақ
есімдерінің ... 1971ж. )
2 ... ... ж.ж. ( ... ... ... ... 1982;
Е.Керімбаев «Атаулар сыры» 1986; «Қазақ есімдері» 1988; В.Махпиров
«Собственые ... в ... Х в. ... лугат ат-турк Махмуда
Кашгарского»» 1980 ж. канд. дисс. )
3 кезең: 1990-2000 ж.ж. ( ... ... ... ... 1997;
М.Мұсабаева «Қазақ ... ... ... ... 1995ж ... дисс.; У.Мусабекова «Мотивационный
аспект антропонимов казахского и ... ... 1996 ... ... ... ... ... и функционирования казахских
собственных имен» 1992ж. док. ... ... ... ... ... и ... русского и казахского языков»;
К.Жаппар «Эстетические функции имен собственных в поэзии О.Сулейменова»
2000ж ).
4 ... ХХІ ... ... жаңа ... ( Б.Көшімова «Қазақ
лексикасындағы бейонимдену үрдісі» 2001 ж; Б.Досжанов ... ... ... 2003ж; Д.Керімбаев «Қазақ фольклорындағы жалқы
есімдердің ... мен ... ... 2004ж;
Г.Аубакирова ... ... и ... ... имен в художественном тексте» 2004; ... ... и их ... ... 2004; ... ... ... лингвокультуремалардың ұлттық мәдени
ерекшеліктерді танытуда атқаратын қызметі ... ... ... ... лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және мәдени деректерді ... ... ... жүйесі болып табылады. Олар халықтың ... мен ... ... ... ... ... ... Т.Жанұзақов,
Қ.Рысбергенова т.б. ономаст-ғалымдардың еңбектерінде арнайы зерттелген.
1.1 Антропонидердің шығу тарихы.
Антропонимия (anthropos «кісі» және onoma «ат», «есім» ... ... ... ... яки бір ... кісі аттарының жиынтығын айтады. Жер жүзі
халықтарының бәрінде әрбір ... ... тән ... бар. ... ... аты жоқ адам ... мүмкін емес. Бірақ кейбір елдерде
фамилиясыз, фамилия иемденбейтін адамдар ... ... ... ... , ... ... болмайды екен).
Қазақ есімдері де санаулы жыл ішінде ... ... бола ... Оның
өзіне тән тарихы, шығу, пайда болу жолы бар. Қазіргі есімдеріміздің ... ерте ... ... ... қарт ... ... ретінде өмір сүріп
келе жатқандары да , орта ... тән және жаңа ... ... ... адамдардың өткендегі тұрмысын, ... және ... әрі ... өмірдің құбылыстарын да көрсете алады.
Олардың кейбір топттары қазақ ауылының ертедегі тіршілік, іс-әрекетінен
және ... ... ... ... ... төрт ... малға,
шаруашылық , тұрмыстық сөздерге байланысты есімдер. Халықтың әдет-ғұрып,
тарихи дәстүрлері мен кісі ... ... ... желі бар. Кісі
аттарына байланысыты жиналған мыңдаған мысалдарды және есімдердің морфемын
талдап қарағанымызда, ... ... ... ... ... олардың әр кез, әр дәурге тән ... ... ... ... ... ... сыры бар. ... әрбір кісі
аты өзінің шыққан заманы мен ... оның ... ... ... ... орай ... шығу ... дәлелдейтін алуан түрлі тарихи
жайлар мен сан қилы оқиғалар бары аян.
Халқымыздың ... бойы ... ... өмір ... ... ... , құсқа сыйыну, ай мен күге табыну, ... ит, ... ... ... ету – бәрі кісі ... ... әсер ... қоймады.
Осымен қатар, көрші-қоңсы елдермен араласу, шет елдермен байланыс жасау
нәтижесінде ... ... ... ... кісі ... да еніп
отырғаны мәлім. Қазақ халқының құрамына енген бөлек тайпалар мен рулардағы
кісі аттарының сіңіп ... ... ... ... ... ... құрамын едәуір байытқан.
Қазақ антропонимдерінің байи түсуі ислам дінінің тарауымен де байланысты
болды. Х ... ... ... діні ... ... түпкір-түпкіріне
тарап, мүмкіндігінше сіңісе бастайды. Сөйтіп, мұсылман дінінің ықпалы күшті
болып, тұрмыстық, қоғамдық жағдаяттың барлық саласына әсерін ... ... ... ... ... мен сөз тіркестері, кісі аттары мен
этнонимдер енді. Араб ... ... ... ... төл есімдеріміздің
дамуына белгілі дәрежеде тежеу жасап, кедергі болды. Бірақ, халық ... ... есім қою ... ... ... тауып отырғаны аян. Ал араб-
иран тілдерінен енген есімдер болса, халық тілінде ... ... аса ... ... ... ... жаңа формаға ие болып
отырады. Қазақ есімдері әсіресе ХV – ХVІІІ ғасырда құрамы ... ... ... ... өзі ... ... ... байланысты құбылыс
еді. Бұл дәуірлерде , ... , ... ... негізінде біртұтас қазақ
халқы қалыптасқан, нығайған кезі еді. Осымен байланысты жер мен жер , ... ел ... ... жалпы халықтық әдет-ғұрып, тіл бірлігі күшейе
түсті. Бұрын Қазақстаның бір ғана ... ... ... ертектер,
алуан түрлі сөздер мен кісі аттары енді басқа жерлерге де тарап, ... ... ... ... жетіліп , құрамының байып
отырған кезі – ... ... ... ... ... құрамында
барлық дәуірге тән антрополекскмалар бар. Әсіресе бұл дәуірде жасалған
антропонимдер жаңа форма, ... ие ... ... Бұл ... ... ... жарқын дәуірімізге лайықты мыңдаған антропонимдер пайда
болды. Олардың өскен, өркендеген заманымыздың мәдениеті мен ... ... мен ... ... жасалғаны мәлім.
Сайып келгенде, тіліміздегі ... ... даму ... өткендегі тіл және азаматтық тарихымен тікелей байланысты болса
, олардың типтерінің шығу, пайда болу жолдарын ... бір ... ... , ... дәрежеде талдау жасауымыз мүмкін емес.
Сонымен, тіліміздегі антропонимдердің тарихын, ... ... ... ... , бір ... тән ... бірнеше дәуірге бөліп
қарауымыз керек. Қазақ антропонимиясының даму ... төрт ... ... ... – көне түркі заманын, яғни V – VІІІ ғасырлардағы
антропонимдерді ... Бұл ... үй ... мен ... ... ... мен ... және қымбат металдардың атаулары кісі
аты ретінде қойылып отырған. ... ... ... Айтолық, Айтолды,
Күнай, Күнсұлу, Күнтуар, Бөрі, Барысбек, Арыстан, Бұқа, Түлкібай, Қоянбай,
Алтын, ... ... ... т.б. Ол ... ай мен ... ... ... құстарды ерекше күш санау, кейбір хайуандарды ( мәселен,
бөрі, ит, бұқа) ... ... , ... ... деп, тотем ету жайлары
басым болғаны мәлім.
V – VІІІ ғасырларға тән жазба ескерткіштерде кездесетін күрделі ... ... және кісі ... ... ... ... ... қазіргі
түркі тілдерінде түгелдей сақталмаған. Өйткені олрады тудырған, тиісті
дәрежеде қолданған қоғамдық қатынас, дәуір түбірімен ... ... ... ... ... заманымызға жетіп отыр. Сол
замандағы кісі аттарының жасалу үлгісі, принципі мен лексикалық номинациясы
тіпті ... ... ... ... ... сақталып
қалған. V – VІ ғасырлардағы түрік мемлекеті ... ... ... ... атты еңбегінде берілген есімдер, титулдар мен ... ... ... ... ... өте көп.
Ескерткіштердің мәтінін оқып, талдауда, лексикалық құрамы мен
граматикалық ... ... ... ... В.В.Радлов,
С.Е.Малов, И.А.Батманов, В.И.Насилов, Ғ.Айдаров, т.б. көп еңбек ... ... ... ... есімдерді талдауда тарихшылар мен
лингвистер арасында әр түрлі болжам, пайымдаулар мен ... ... ... жазба ескерткіштеріндегі ономастиканы талдау
тарихшылар ... ... ... ... ... де ... тапты.
Ескерткіштегі ономастиканың саны мен құрамы әр түрлі. Бұлардың ішінде ,
әсіресе, антропонимия ... ... ... ... ... құрамы ,
жасалу тәсілі, құрылымдық типі, ... ... ... ... ... кең. Құрылымдық типіне сай ол ономастиканы ... ... 1) дара ... 2) ... тұлғалы, 3) екі құрамды, 4) көп
құрамды немесе күрделі тұлғалы.
Дара тұлғалы ... а) ... ... ... ... ... ... Чур,
Тонг, Барс, Баз, Куч; в) ... Кам ... ... ... ... ... в) ... Аз, Огуз, Тюрк, Чік т.б.
Туынды есімдер: а) антропонимдер: Шувуш, Макрач, Туран, ... ... ... б) ... Тогла, Отука, Когман, Болчу, Орпан т.б. в)
этнонимдер: Карлук, Тардуш, ... ... ... ... ... т.б.
Күрделі тұлғалы есімдер: а) антропонимдер: Ал Туган Тутук, Яш Ак ... Борі ... Учін ... ... ... ... Ток ... Ынанчы Кулуг
Чігші баг, Туз бай Куч барс Кулуг т.б. ... мен ... ... ... тип байқалмайды. Жоғарыда көрсетілген
мысалдардан байқап отырғанымыздай , екі ... және ... ... ... ... тутук, алп, тіріг, кулуг, куч, ... баг, ... ... барс т.б. Бұл ... бәрі көне ... ... ... ретінде қолданылып, сол кездегі
адамдардың қоғамдағы орнын, титул, ... ... Ал ... қатар тұрғанда ол адамның ерлік, батырлық қасиетін т.б.
ерекшелігін білдіретін ... ... де ... ... ... тіліндегі кісі аттарының құрылысы, жасалу
тәсілдері көне түркі есімдерінің типіне сәйкес. Олардың ... ... ... т.б. есім ... көне ... ... шейін жетіп, сақталып отырғанын көрсетеді.
Енисей дәуіріндегі кісі аттарының ... ... ... көбінде
сақталып отырғаны мұның толық айғағы бола ... Оны мына ... ... Тува тілінде Ақпаш, шор тілінде ... ... ... ... ... ... қазақта Бұқа, тувада ... ... ... ... ... Дархан, Тархан, шор тілінде Чарык, қазақ тілінде Жарық т.б.
Ономастика материалдарына жіті көз жіберсек, жоғарыда айтқан титул, шен,
атақ-дәрежеге байланысты ... ... ... ... ... кісі аттарының компоненттерінде ... ... ... Мысалы: тува, қырғыз тілдерінде Қушбек, қазақ тілінде құсбек, шор
тілінде Кушпег, тува, ... ... ... Қарабай, Сарыбай, Пору,
Борубай, Бөрібай т.б. Орхон-Енисей ... және көне ... ... сөздердің қазіргі кісі аттары ретінде кездесетінін
көрсете кету орынды сияқты. Мәселен, Багадур, Ябгу, Бүке есімдерін ... ... ... кеңінен қолданылып жүрген Батыр, Батырхан,
Батырбек, Байбатыр тәрізді есімдердің ... ... көне ... ... ... ... ... сөзі осы бағадурдың өзгерген
түрі екені даусыз. Ал Жабатай, Жабағы, ... ... ... ... көне ... ... ябга, ябгу болса керек. О баста титул ретінде
қолданылған бұл сөз ... ... ... ... ... ... қиын емес. Оны ... ... ... ... сирек болса да кездесіп, қолданылып жүрген
антропоним ... ... ... көне ... ... ... кісі аты емес,
лақап ат ... ... ер» ... ... Мұны ... ... хандар иемденген. Мәселен, түріктер ханы Қара Журун Турк алып
денелі, зор тұлғалы болғаны үшін Бокэ ... ... ... ... ... да Богю «батыр» болған. Бұл сөз осы күнгі алтай, ... ... ... ... жалпы есім сөз ретінде викä, пöкö,бөкэ – «батыр», ... ... ... ... музейі ескерткішіндегі
Шогур, Ярук Тегин, Алп Турган, Орхон-Енесей ... ... ... ... ... ... ... Әли, Анар есімдері
сай келеді.
V – VІІІ ғ. тән ескерткіштердегі көптеген сөз тудырушы аффикстер қазіргі
жалқы есімдердің нормативті ... ... ... ... ... ... көне ескерткіштегі кісі аттарын жасауда белсенді роль
атқарған. Мысалы: Туган, Ал ... ... Куч ... т.б. Бұл қосымшалар
бұл күнгі жалқы есімдерді жасауға да ... ... ... ... ... ... ... т.б. Антропонимдердегі лексика-
сематикалық ұқсастықтан басқа грамматикалық ... ... ... ... шығу тарихын айқындауға қатысы бар.
Енисей дәуіріндегі ескертткіштерде және басқа тарихи ... Көп ... ... ... есімдері олардың қоғамдық
жағдайын, лауазымын көрсетіп отырған. Көне түркі тарихын зерттеген ... бұл ... ... ... «Бала кезінде шын ат иемденсе,
жігіт ... - шен , ер ... ... ... Егер хан болса, онда
титул тиісті ... ... ... ... Кушу – ... ... ... жиен) – титул, Янды (жеңді) – лақап ат» [2, ... V – VІІІ ... және ... мен ... ... ... тіл тарихын зерттеуде, ол халықтардың саяси-
әлеуметтік, экономикалық жайын, қоғам ... ... ... ... да құны ерекше. Олардың көпшілігі лексикалық номинация, мағына,
форма жағынан, жасалу тәсілі тұрғысынан қазіргі ... ... ... Орта ... тән ... ... қамтиды.
Біз жоғарыда бір-бірімен жалғас, тығыз байланысты ... ... ... Ал ... ... ... ... өмірінде елеулі
өзгешіліктер барын айтпақпыз. Егер бірінші ... ... орта ... ( І – VІІІ ғ.) көне ... ... ... ... ... және ... экономикалық жайларын ( әлбетте жазба
ескерткіштер мен тарихи деректер арқылы бізге ... тіл ... ... антропонимдерді) баяндаған болсақ, енді Х– ХVІІ ... ... одақ ... ... , одан ... халық болып қалыпасу
кездеріндегі ... мен ... ... мен тіл тарихын, дін мен
білімнің дамуын тиек ете отырып, антропонимдердің ... даму ... ... ... ... Қазақстан территориясында карлук қағандығы (766-
940ж.) , қараханидтер мемлекеті (Х-ХІғ.), ... ... ... ... (ХІІІ- ХІV ғ.), қазақ хандықтары (ХV – ... ... ... ... ... мәлім. Сол ХІ – ХІV ғасырлардағы
қазіргі қазақ тіліне тән ... мен ... ... ... ... ... ... луғотит турк» (1072-1074) және
кумандар тілінің ... ... ... ... еңбектерден мол
кездестіреміз. М.Қашқари Луғатындағы арғу, басмыл, дулу этнонимдерін талдай
отырып, оларды осы күнгі қазақ ... ... ... деп дұрыс айтқан
профессор Ғ.Мұсабаев [3, 74-84]. Бұл ескерткіштегі лексиканың көпшілігі ... ... ... тілімізге ұқсас екені де айтылып ... аба ... ау (ау ... ... аз, ... ... эркак, эрлік, бай,
буғра, бүрді, кэлді, кәсілді т.б. Осымен қатар жүздеген антропонимдердің
ұқсас, тектес ... де ... қиын ... Бұл үш томдық сөздікте саны 400-
дей ономастика берілген. Орта ғасырда шыққан ... ... ... ... ... болды. Ислам діні алғаш, ... ... Х ... ... одан кейін Орталық Қазақсатнға
енгенін тарихтан білеміз. Исламды дамытуға Қараханидтер көп күш ... және діни ... ... ... араб сөздері мен кісі аттары еніп
жатты. Ислам діні ... ... ... тез ... жете ... аяғына дейін созылды.
Қазақ антропонимдерінің шығуына, даму кезеңіне моңғол үстемдігінің (ХІІІ
– ХV ғ.) аз да болса ... ... ... ... ... сөздердің тарихын тек
моңғол шабуылына байланысты кірген демей, моңғол халқымен тым ерте қоян-
қолтық араласу ... ... да ... ... ... ... жылдары
жасаған зерттеулердің өзі-ақ моңғол-қазақ халқына ортақ лексиканың ... тән ... ... ... ... үстемдігі кезінде енген кісі аттары сан жағынан онша көп емес.
Тек ... ... мен ... ... ... және әскери атақ, мансапқа
байланысты санаулы сөздер. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... Түменбай, Сайын т.б.
Бұл кісі аттары тіліміздің дыбыстық заңына бағынып, халықтық тілдің
айтылу нормасына сай ... ... ... Оның ... ол ... ... ... бай, бек сөздерін ... ... ... тілімізде қолданылып жүрген антропонимдер: Жұбан, ... ... ... Жүсіп, Бекболат, Бекқажы, Дәуіт, Махмұт,
Темірболат, Рүстем, ... ... ... ... ... есімдер – ХІ – ХV
ғасырларға тән ... ... ... ескерткіштерде кездеседі.
Мысалы, Кеңгір, Сарысу өзендері ... ... ХІІ ... ... ... :Жұбан – ана, Қайп – ата, Мәулім-берді, ... ... сол ... өз ... ... ХІV ... тән ... кісі аттары: Тоқтамыш, Эдеку, Бекбулат, Бек хажы, Давуд,
Махмуд, Туман. Осы ғасырдағы ... кісі ... ... Али, Фәрхад, Ләйла, Мустафа, Әбәд, Зухра, Жәмал, Жәнат, Хабиб
т.б. Ол кездегі есімдер мен ... ... ... ... айта
қоярлықтай ерекшеліктер байқалмайды да . Олардың негізгі ... ... ... ғана ... ... айта аламыз. Бірақ мұның өзі де
шартты нәрсе. Өйткені ол ... ... мен кісі ... айтылуына
қазіргі орфография тұрғысынан қарауға болмайды. Мүмкін, сол ... ... ... ... ... ... болар.
ХІV ғасырда жазылған , тіл тарихымызға қатысы бар ... ...... ... Бұл ... кісі ... мен ру, ... қазақ есімдеріне өте ұқсас. Қазіргі Мәрия, Бекжан, Жөнкен, Тұрды,
Жақып, Қахан, Садық, Қалкен сияқты кісі ... ... ... Zokan Jwachan Turdun Jacobos Chaxan Zaduk Kalken формаларында
жазылған. Демек , бұл ... ... ... ... ... тілдерінде қолданыс тапқанын байқаймыз. Ескерте кететін бір
жәйт, ескерткіштер мен тарихи деректердің бәрінде хандар мен әкімдердің,
әскер ... мен ... ... ... әлеуметтік тұрмысқа
араласқан адамдардың есімдері ғана ... Ал ... ... ... ... өте ... ... отырады.
ХV – ХVІІІ ғасырлардағы қазақ халқының мәдениеті бұрынғы дәуірлерге
қарағанда ерекше ... ... ... Бұл кезде материалдық мәдениет, сәулет
өнері, ауыз әдебиеті саласында елеулі өзгешеліктер болды. Бұның ... ... ... ... ... ... ... игі әсер жасады.
Осымен байланысты халық есімдерінің де құрамы ... ... ... ... ... мен өмір тіршілігіне қажет заттардың бастылары - киіз үй
жабдықтары мен тағам, мал ... еді. ... осы киіз ... ... ... мал ... адамдардың есімдері ретінде қойылып отырды. Осыдан
келіп киіз үй ... ... ... ... ... Қазанқап;
дәм, тағам аттарына байланысты: Сүттібай, Айранбай, ... ... ... кісі ... ... ... ... мен шеберлік өнерге байланысты сөздерден де кісі аттары
қойылып отырған. ... ... ... ... ... ... ... т.б.
ХV - ХVІІІ ғасырларда қазақ халқының ауыз әдебиеті кеңінен дамыған еді.
Ауыз әдебиетінің түрлі жанрларында төрт ... мал ... ... отырады.
Сөйтіп, төрт түлік мал атауына байланысты ат қою ... ... етек ... дәуірлерде төрт түліктен жылқы, қой, ... ешкі ... ... есім ... ... ... енді ... түрлері мен жас мөлшеріне
байланысты есімдер көбейеді. Мысалы, Құнантай, Дөнентай, Қаратай, ... ... ... ... ... Тоқтыбай, Қозыбай, Қозыбағар,
Бұзаубай, Танабек, ... т.б. Бұл ... ауыз ... ... мен
батырлары туралы, әлеуметтік-салттық поэмалары халық арасына кеңінен
тарайды. Әрбір ата-ана ... ... ... ... елін , ... сүйген
батырлардай болсын деген мақсатпен ер балаларына : Қобыланды, Қамбар,
Алпамыс, Қожақ, қыз балаларына : ... ... ... деген аттарды
қойған. Сонымен қатар, махаббат, сүйіспеншілік жырларындағы есімдер де
қойылып ... ... ... , Төлеген, Сансызбай, Қарлығаш, Баян, Қозы,
Мақбал, ... ... ... Ләйлі т.б.
Халық құрметіне бөленген қадірлі кейіпкерлер есімдері көп-ақ. ... ... ... ... ... ... ... бастыларын ғана айттық.
ХV - ХVІІ ғасырларда ... ... сол ... ... деректерден және кейбір авторлардың еңбектерінен анық
көреміз. Мырза Мухаммед Хайдар ... ... ... и ... Бұл
шығармадағы автордың ата-бабалары: Бабдаған→Үртубу ... ... ... ... ...... Али ... екен. Осымен қатар
көптеген жер-су, ел аттары және кісі аттарын ... ... ... ... ... Камарад-Дин, Мир карим-Берды, Пир-Хакк Берды, Мир
Ибрахим, Санисиз Мырза, Дуст Мухаммад, Мырза ... ... ... ... (ер ... Хуб-Нигар-ханим, Кутлук-Нигар-Ханим, Михр-
ханим, Қара-Куз-Бегим (әйел аттары). Бұл еңбектегі антропонимдердің тілдік
материалы, көбіне, ... ... ... ... қазақ сөзінен
жасалған кісі аттары да бар. Қадырғали Жалаиридың ХV ғасырда жазған ... ... ... ... ... ... «Шежіри-и
Турки» атты еңбектерінде тарихи ономастикаға тән материалдар көп. Олардың
ішінде қазақ тарихына қатысты жер атаулары мен кісі ... ... «Ат ... ... ... бар. Ер ... Болат
сұлтан, Кәнбар сұлтан, Есен, Жолан, Оразмұхаммәт, Шагай хан, Мәлик сұлтан,
Тоғызсары, Башбек сұлтан, Көжік ... т.б. Әйел ... ... ... ... Дауым ханым, Татлы ханым т.б. Қазақ антропонимдерінің біразы
хандық дәуірдің, феодалдық қоғамынң сипатымен байланысты шыққаны ... ... ... тап ... ... мен ... номинациясынан
екі түрлі ерекшелік аңғарылады. Біріншісі – хан, сұлтандардың есімдерінің
басым ... ... ... ... ... - ... ... шендердің болуы. Бұған басты себеп, ХV - ... ... ... ... және ... ... ... еді.
Екінші дәуірде пайда болған антропонимдердің шығу ... ... ... ... ... бұл ... Х - ... халқымыздың ұзақ өмір жолы, үлкен тарихы қамтылады. Олай болса,
бұндай кезеңдерге бөлінетін дәуірдегі антропонимдердің ... да ... ... мен ... ... сөзсіз.
Бұл кезеңдегі антропонимдердің басым көпшілігі төл сөздерден ... ... ой, ... ... ... ... жыл ... ұғымдарға, жер, ел мекендеріне байланысты қойылған есімдер
бар. Мысалы,Тышқанбай, ... ... ... ... Үркербек,
Жетіген, Жұлдыз, Еділбай, Ертіс, Орал, Алтай, ... т.б. Сол ... ... ... ... атауларға да байланысты болса керек.
Бұған көптеген халықтарда туыстық атаулардың көне заманда ... ... ... Ал, ... ... атауларға байланысты кісі ... ... ... көп ... ... ... ... Атабек, Аталық, Аналық, Дадабай, Тәтә, ... ... ... Балабек, Баламер ( бала - әмір) т.б.
Кейбір туыстық атаулардың ... Орта ... ... ... ... ата ... таптық шендер: атабек, аталық шыққан. Атабек үш ... ... 1) ... ... ... пекуны; 2)
Азербайжандағы феодалдық князьдіктің басшысы; 3) Орта ғасырдағы Египеттегі
әскер басы [5,169].
Әйел ... ... ... құрамы орта ғасырда , ... ХV ... ... ... дами ... Бұл кездерде ертеден келе жатқан дара
тұлғалылы есімдерге жаңа сөздер қосу арқылы біріккен тұлғалы есімдер ... ... ... ... ... ... Айжамал, Бижамал,
Айбаршын, Айғаным, Айғанша, Айтолқын, Алтынгүл, Алтыншаш, Балкүміс,
Балғаным, ... ... ... ... ... ... Қаншайым, Мариямбике, Нұрғайша, Орынбасар, Танагүл т.б. Біріккен
тұлғалы әйел есімдеріндегі ең ... ... гүл ... қосу ... ... Бұл ... арқылы жасалған есімдер өте көп. Мысалы: Алмагүл, Айгүл,
Айымгүл, Алқагүл, Анаргүл, Әсемгүл, ... ... ... ... т.б. ... ... металдар мен сапасы жоғары маталар, ... ... ... ... ... тек әйелдерге берілетін. Олар:
Алтыншаш, Күміс, Ақық, Лағұл, Маржан, Меруерт, Гәуһар, ... ... ... ... ... , ... т.б. Осы кезде ең көп тараған , саны
жағынан да молы араб-иран тілдерінен енген, мағынасы айқын ... ... ... ... әйел ... ... ... жеңіл, Ықшамдылығы,
әдемілігі мен мағына-мән айқындылығы ... ... ... ... ... ... ... Ғалия, Ғаини, Дариға, Зғипа, Зылиқа, Зура,
Зәуре, Жамал, Ләтипа, Нағима, Нәзипа, Раушан, ... ... ... ... ... тән ... көбі күнделікті тұрмыста қолданылып
жүрген төл ... ... ... ... мен ... сай ... ... көрсетіп тұрады. Мысалы: Ақылбай, Аппақ; Абир,
Аманбай, ... ... ... ... Алтынсары, Айсауыт, Айтжан,
Бағлан, Байсал, ... ... ... ... ... Жандар,
Жандарбай, Жарылқасын, Жоламан, Игілік, Игісін, Кекіл, көпбай, Көбікті,
Көпжасар, Қайырлы, ... ... ... ... ... ... ... санабай, Сансызбай, Сақтаған, Сарыбас, Саурық, ... ... ... ... ... ... ... Тілепберген,
Тұрғанбек, Үлгібай, Шеге, Шоң, Шоңбай, Шолпан, Шуақ, Шымырбай, Шымтемір,
Шынтас, ... ... ... антропонимдердің бәрі халық арасында кеңінен сақталып,
кейінгі ұрпақтарға жетіп, бұрынғылардың дәстүрлі жалғасы ретінде өмірде
қолданып отыр. ... ХV- ХVІІ ... ... ... ... типті қамти отырып, жаңа түр –мазмұнға ие болып, дами түсті.
Ал ХV – ХІХ ғассырларда оның құрамы ... да ... көп ... ие боды.
Үшінші дәуір – тарихта жаңа заман саналатын ХVІІ - ХІХ ғасырларда
дамыған көп ... ... ... ХVІІ - ХІХ ... көбі қазақ халық ауыз әдебиетнің бай саласы – ғашықтық
жырларда кездеседі. Ғашықтық жырлардағы кісі ... ... ... ... де, ... айтылу үлгісінде де тарап отырған. Түркі халықтарының
көбіне тараған, ортақ «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ауыз ... көрнекті орын алады. Ондаған
есімдердің барынша халыққа түсінікті төл сөздерден ... ... ... ... ... Жанақ, Бекбау, Сарыбай, Қарабай, ... ... ... Ай, ... ... ... ... , Нұрқара,
Көсем сары, Қаратоқа, Бұлан қара, Тоқсан, Айбас, Күліп ... ... аты). ... ... ... ... бай, Көтібар,
Айман, Шолпан, Арыстан, Әлібек, Теңге т.б.
ХVІІ - ХІХ ... ... ... пайда болу жағынан көбіне
осы дәуірлерге тән саналады. Өйткені олардың кейбір ... ... ... ... ... ... шығу , пайда
болуы жағынан көбіне осы дәуірлерге тән ... ... ... кейбір
топтары орта ғасырлардағы деректерде кездеспейді. ... ... ... ССР тарихында » көрсетіліп отырған. Оларды мазмұнына қарай екі
топқа бөліп ... Бір тобы - ... аты ... хан, ... билаер
мен ірі феодалдардың есімдері болса, екінші тобы – ... ... мен ... ... адамдардың есімдері. Бұл тарихи антропонимдердің
құрамы мен тілдік ... әр ... ... ... төл ... мағынасы саралы да айқын, грамматикалық нормамызға ... ... ... ... (1590ж.), Күшік (1592ж.), Мұрат (1595ж.), Жәңгір
(1643ж.), Тасым ... ... ... ... Байдәулет Нұриев (1716),
Құтты би (1718), Қойбағар Көбеков (1726), Барақ ... ... ... ... (1735), Құлсары батыр (1741), Қазыбек, Қабанбай
(1770), Қаратай (1797), Тінәлі Тайсойғанов (1836), Қуаныш ... ... би , ... ... би (1785), Ырысалды , Көшербай, Тоқсанбай,
Серкебай, ... ... ... Қарабатыр, Елшібек, Өмір батыр, Жандар,
Кенжеқара, Тіленші батыр, Отарбай, Ақбура (1794ж.). Есмұрат, ... ... ... Асау ... ... Отанұлы, Бағлан Бұланұлы,
Нарбек, Сатыбалды, Арыстанбай, Тілеулі, ... ... ... ... Байтақ, Орақ, Сүгір, Мыңбай, Дәуқара, Табылды, Тілеубай,
Жақсылық, Бесбай, Тоқбай, Күнту ... ... ... ... ... ... ... кездесіп
отырады. Олар сол кездегі қазақтардың ... ... ... ... ... дыбыстық өзгерістерге ұшырып, бастапқы тұлғаларынан айырылған еді.
Мысалы: ... , ... , ... ... ... , Сейдалы,
Нұрмамбет, Уәли, Шерғали, Мұхаметмырза, Абдуллатиф, ... ... ... ... ... ... Наурызбай, Шахғазы,
Досмұхамамбет, Шерғазы, Әлғазы, Мырзалы , ... ... ... ... ... Мирхайдар, Дәулет, Құлмамбет, Сейфулла,
Нығметұлла, ... т.б. ... ... антропонимдаердің, негізінен , екі
компоненттің бірігуі арқылы, көне түркі тілдеріне тән, ескі ... ... ... аңғарылады және бұл дәуірде араб-иран тілдерінен
енген есмідер әсіресе Оңтүстік, жетісу қазақтарында ... ... ... ... ... ... Орта Азияның Бұхара, Ташкент, Самарқант,
Душанбе қалаларына жақын тұруынан және ... ... тез ... ... дәуірдегі антропонимдердің көбі өткен замандағылардың ... ... ... ... ... ... отырған үшінші дәуірде,
жаңа антропонимдік типтер тумады, жасалмады деген ұғым тумаса керек ... ... пен ... ескі ... мен сенімге байланысты есімдер
қою бұл ... де ... етек ... Және ол ... ... қазақ даласында сауданың дамуымен байланысты да шыққан ... ... ... Ақша, Сомбек, Саудабек тәрізді ... ... ... ... сөздерден де көптеген есімдердің қойылғаны
байқалады: олар: Бегіс, Тегіс, ... ... ... ... ... Елғон, Садыр батыр, Түрке, Жалтыр, Жиен, ... ... ... Қуаныш, Бұхар, Тәтіқара, Шал, Жанкісі, Шернияз, Дәулеткерей,
Құрманғызы, Түбек, Жапақ, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Бұл дәуірде де кеңінен тараған – орта ... ... ... - бай, ... ... хан компонентті антропонимдік
композит. Олардың бұл дәуірде қайталанып, кеңінен ... ...... ... ... ... ... еді.
ХVІІ - ХІХ ғасырларда шыққан әйел есімдерінің басым ... ... ... бір тобы ... тілдерінен енген еді. Әсіресе ... ... ... ... бас ... есімдерін қою әдеті
дәстүрге айналған. Бұл кезде де бұрынғы есімдерді қайталап қою, ... ... ... қою ... өріс ... еді.
Бұл дәуірдегі көп салалы антропонимдік композиттің тарихындағы көбірек
назар аударатын мәселелер - патроним (әке аты) мен ... ... ... дәуірлерде ресми түрде бір ғана есіммен аталу дәстүрі болса ,
ендігі жерде патроним иемдену, яғни әке ... ... олар шын ... қатар
айтылатын болған. Потронимдердің көрсеткіштері болып, ілік септіктің –ның,
-нің формасы және ұлы, қызы ... ... ... Бұл ... ... ... халықтың сөйлеу тілі мен ауыз әдебиетінде кеңінен орын
алғаны байқалады. ... ... ұлы ... ... қызы ... қызы ... , ... ұлы Қараман, Қаржан ұлы Қосдәулет, Өмір
ұлы Сыбан, Қарасай ұлы Көбен, Алшағыр ұлы ... ... ұлы ... ұлы Қарт ... т.б. ... фольклорда бар есімдер).
ХVІІІ ғаысрдың орта кезінен бастап ресми документтердегі патронимдердің
жұрнағы ... ... бин сөзі ... ... Тіленші батыр бин
Бөкенбай, Сырым бин Дат, Алла Жар бин ... (1794). ... ... ... ... , оның ... қайтадан көне тұлғалы ұғлы
сөзі басады; Сейтқали Нұрғали ұғлы, Сұлтан Мырза ұғлы, Бердіқожа ... ... ... ұғлы ... ... пайда болу тарихы саяси қоғам өмірімен ... Ол ең ... ... ... Ресеймен экономикалық және
саяси байланыстар жасау кезінен бастап пайда бола ... Сол ... ... іс ... әке ... жазылмай , -ов, ... ... ... ... ... ... Ең ... рет,
мұндай фамилиялар 1716 жылы Тобольскі қаласына барған қазақ ... орыс ... ... ... және Байдәулет Нұриев болып,
1726 жылы ... ... ... ... ... соң ... ... , одан кейінгілер Сейтқұл Құндағұлов, Құтлымбет ... ... ... ... ... ... ... орыс құжаттарында қазақтардың әке атымен
аталуы орысша –ов, -ев ... ... ... ... ... ... Нұрғалиев, Жоламан Тленчин, Кулмухаммед Джанибеков, Асан Барков,
Дербисали Кайгиликов, Асан Барашев, Джанали Инбаев, ... ... ... ... Бясинов, Арслан Таналин, Байбек Байготанов.
ХVІІІ – ХІХ ғасырларда әке ... орыс ... –ов, ... қосу ... ... қалыптаса бастайды. Ондай
фамилияларды иемденген адамдарды тарихи деректемелерден көптеп кезестіруге
болады. Мысалы: Бегалиев, Шөке ... ... ... ... ... ... Сарт Ералин, Сымайыл Өтемісов, Жанқожа
Нұрмағанбетов, Бекет Серкебаев, Ерназар Кенжалин, Есет көтібаров т.б.
Ресми ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан
басталады. Бұл кезде оқып , білім ... ... ... ... ... мен ақындары да ресми фамилиямен жазылғаны белгілі.
Мысалы, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев т.б.
Бұл ... ... ... оның ... ... ... еді. Сонымен үшінші дәуірде – төл есім, патроним және фамилия – көп
салалы антропонимдік типтің негізі ... ... ... ... ... Кеңес заманында туып, дамыған
антропонимдік типтерді қамтиды.
Қазіргі қазақ тіліндегі есімдер ... ... ... ... ... дәуірде қалыптасып, толасып көбейген антропонимдер.
Оның құрамына ислам дініне дейінгі көне түркі есімдер де, ... ... ... ... ... де, аз да болса моңғол, Батыс Европа
тілдерінен енген есімдер де бар.
Кеңес өкіметі орнаған Қазақстанда ірі ... ... ... Жаңа ... ... заманға лайқ мәдениет, әдибет өрістеді.
Халықтың сөйлеу тіліне ... жаңа ... ... ... Бұл кезде
дүниеге келеген сәбилерге жаңа заманның жаршысы ретінде жаңа ат қою ... жүзі ... ... ... мен қайраткерлерінің есімін жас
балаға қою 30-жылдары кеңінен дамыған еді. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... Суньят, Диас, Хозэ, Долорес ... ... Ким, ... Закон, Кима, Совет, ... ... ... ... сияқты есімдер де сол кездерде шыққан.
Мәдениет пен әдебиет, ғылым мен экономика, шаруашылық дамуына байланысты
жаңа атулар туады. ... ... 30-40 ... ... ... ... , ... Мәдениет, Облыс, Өндіріс, Сайлау, Колхозбек,
Совхозбек есімдер қойылды. Отан соғысы жылдарныда және жеңіс ... ... ... ... ... ... Солдатбек, Жеңіс,
Жеңісбек, Бейбітгүл, ... ... ... ... т.б. ... пайда
болды.
Жаңа ат қоюда бұрынғы аттардың таңдаулы , ең ... ... ... ... ... 50 ... бастап балаларға өте әдемі , айтылуға
ықшам, мағынасы айқын, көбіне , жалаң ... ... ... ... есімдер: Алма, Сәуле, Ажар, Айбарша, Айгүл, Айдай, Айзада, Айша,
Ақлима, Алтын, Бағила, Бану, Баян, ... ... ... ... ... ... Зағипа, Зайра, Мағрипа, Майра, Майса, Маржан, Нағима,
Нәзипа, Нұрша, Тана, ... ... ... ... ... Азамат, Айбол,
Айдар, Айдос, Әбді, Әнуар, ... ... ... ... ... Данай, Досан,
Елдос, Елжан, Есен, Қайрат, Мәжит т.б.
30-жылдардан бастап көркем әдебиет кейіпкерлерінің есімдерін балаға қою
әдетке ... ... ... ... ... ... ... Нұрлан т.б.
Халық арасына ең көп тараған ... ... ... ... ... және ... ... Әліби есімдері болды. Кеңес
дәуірінде даңқы шыққан еліміздің атақты ғалымдары мен ... ... ... ... ... де ... ... Мысалы: Қаныш, Мұқтар, Сәбит, Күләш, Шара, Роза, Рашид т.б.
Кеңес өкіметі кезіндегі есімдердің баю, даму деректері төмендегідей:
1. Әйел есімдерінің көбі орыс ... әйел ... ... ... ... ... ... Нұрша, Айгуля, Аймана, Айнаша,
Бакиша, Гауһария, Гүлжана, Гайния, ... ... ... ... ... ... қою арқылы жасалды. Мысалы:
Динара, Дилара, Замира, Зарема, Карима, Карина, Герта, ... ... ... Орыс ... ... есімдер Қазақ халқы орыс халқымен ежелден мәдени
қарым-қатынас, байланыс жасап келді. Бұл жағдай ... ... өз ... қосылуынан кейін ерекше дамыған еді. ... ... орыс ... ... кісі аттарының енуі елеулі
тарихи себептерге байланысты. Ол, ... орыс ... ... ... ... игі ... болса, екіншіден, екі халықтың
тікелей қоян-қолтық араласуынан. Сонымен бірге көптеген отбасылар
арасындағы ортақ, ... ... ... де үлкен әсер етті.
Қазақ отбасыларында мейлі ол малшы, егінші, колхозозшы болсын, мейлі
оқыған интеллигент ... ... ... ... орыс ... ... балаларының атын қойып отырған. Сонымен бізге: ... ... ... Ждан, Ефим, Илья, Алеша деген ер аттары: Анна,
Валентина, Галина, ... ... Зоя, ... Ира, ... ... ... Нина, Лариса, Рада, Муза сияқты әйел аттары қосылды. Бұлар орыс
орфографиясы ... ... ... ... кейін қазақ ... ... ... ... байи ... Мысалы: Артур, Марат,
Эрнест, Роман, Спартак, Диас, Роза, Жанна, Дина, Софья, Элеонора,
Анжелла, ... ... ... өз ... , ... ... туған: Жігер, Айқын, Айдын, Арман,
Байтақ, Дарын, Дастан, Дәурен, Ерлан, Жаскілең, Келіс, Қуаныш, ... ... ... ... ... ... тағы осы ... есімдермен толықты.
Қазіргі қазақ антропонимиясы құрамын заман талғамына сай жаңа ... ... ... ... ... ... мен туысқандар балаға
өздері ұнатқан , талғап алған есімдер қояды. ... , ... жаңа ... ат ... ... , ... ... талғамын ескере отырып, белгілі бір
принцип дәстүрге сүйенеді.
1.2 Қазақ антропонимдерін зерттеудегі тіл мен мәдениет сабақтастығы.
Қазақтың кең даласы ... пен тіл ... ... салт-сана
тұтастығының негізі. Мысалы, бұл көзқарас қазақтардың балаға ат ... ... бар ... ... ... олар бұл рәсімде
ұлт болмысының барлық этномәдени, әлеуметтік сипатын басшылыққа ... тіл мен ... ... ... ... олар ... ... мақтаудан қорыққан. Соның нәтижесінде Күшікбай, Жаманбала,
Салбыр, Қасым, Сағал, Кенесары ... ... ... ... келген. Олар
«көз тимесін», «балам аман болсын» деген ырымнан туған ... ... ... келген балаға Артықбай, Несібелі, Бекенбай, Мырзагелді сияқты ат
қою арқылы оған белгілі бір ... ... ... ... ... Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Есенгелді лингвокультуремалары ұл ... ... ... ... ... ... антропонимдер.
Антропонимика ( кісі аттары ) –тіл тарихын, ұлт мәдениетін зерттеуде
құнды да ... ... ... ... ... ... ... құрылысын және материалдық әрі мәдени өмірдің
құбылыстарын да ... ... ... кейбір топтары қазақ ауылының
ертедегі тіршілік, іс-әрекетінен және шаруашылық ... ... ... төрт түлік малға, шаруашылық, тұрмыстық сөздерге ... ... ... ... ұлттық әдеті бойынша жас келіндер күйеуінің
жақын ... ... ... ... ... жас ... ... інісін я қарындасын тура атымен атай ... ... ... ... Атап айтқанда, қайынсіңілілерін -шырайлым, бикеш, ... қыз, ... ... ерке қыз, ал ер адамдарды төрем, шырақ, мырза
жігіт, молда жігіт т.б. деп ... ... атын ... ... ... ... «от ... баласының атымен атау (Баймырзаның әкесі деп) дәстүрінің қалдығы әлі
де кездеседі. Тіпті күйеуінің құрдастарының аттарын ... да ұят ... ... ... ... деп атау ... ... Сөйтіп, жаңадан
түскен жас келін болсын, оның абысын-ажындары ... ат ... ... ... ... ... ... болғаны байқалады. Кейде адамдарды түр-
келбеті, дене пішініне қарай: «бауырсақ», «айыр сақал», «бай ... ... ... ... деп атау ... Кейде кісі есімдерінің ... ... айту ... де ... ... ... ... Сәмбет,
Әли – Сәли, Тұрсын – Мұрсын, Ахмет – Сахмет, Жақып демей Мақып деп атаған.
Жас ... мен егде ... ... ... атын ... ... ... кісі аттарын тура атауға тиым салынып отырған. Ат тергеуде әйелдердің
мәндес сөздерді шебер қолданғаны байқалады. ... өзі ... ... ... және тіл ... ... көрсетеді. Ат тергеу
дәстүрінде олардың ерекше тапқырлығы, ойының ұшқырлығы, қара ... ... ... ... ... тиым салу дәстүрі тек әйелерге ғана тән ғұрып болмаған. ... ер ... ... де анық ... ... Әсіресе жастар жасы
үлкен адамдар мен беделді ақсақалдардың немесе ... ... тура ... ... «жәке», «отағасы» және лауазымына сай, «би ата»,
«төре», «болыс аға», «сұлтан», «батыр » деп атаған.
Осымен байланысты ... мен табу ... ... аударды да,
антропонимдердің лингвомәдени, әлеуметтік т.б. аспектілерінің архетиптік
сипатын көрсетеді. Яғни, ... ... ... немесе құбылысты тікелей өз
атымен емес басқа сөзбен атау. Айтуға дөрекі, қолайсыз ... ... ... ... негізінде шыққан. Оның тілдік көріністері қазіргі қазақ
тілінде көптеп кездеседі. Мысалы өтірік айту -қосып айту, ұрланыпты ... өлді ... ... ... т.б.
Ал, табу ерте замандардағы адамдардың мифтік ... ... ... ... ... ... ... тыйым салынуынан қалыптасқан. Бұл
құбылыс әдетте табу деп ... Бұл ... ... және ... ... тілдік көрінісі Ә.Ахметовтің еңбегінде арнайы зерттелген[7,8-10].
Солардың нәтижесінде оның дәстүрлі мәдениетпен сабақтастығы, оның генезисі
анықталады.
Тілші-ғалым Ә.Хасенов эвфемизм мен табу ... ... ... ... тарихи тұрғыдан семантикалық тәсіл қатарында ... ... ... ... деп ... - кісі аттарына
байланысты эвфемизм мына сықылды болып келеді: ауылдағы үлкен кісінің аты
Жаман ... ... жол, ... ... ... уыз, Бұқабай – Сүзербай,
Өгізбай, Қарабас – Боран шеке, Сарыбас – Шикіл шеке, Сары – ... ... Күн жұма ... ... – Қоян ата, ...... ... – Жайсыз
тай, Ақбай – Қылаң ата, ...... ...... Жусанбай-
Сыбақ, Қойлыбай – Жандық ата, Қамшыбек – Ат жүргіш, Бүйенбай – Жуан ішек ...... ... ...... Асыл – Бекзат ата, Ақылбай – Ой ...... ... – Туар ... ... көпшілігінде, оның ішіндегі қазақ тілінде де жалқы
есімдердің көбі табуға ... ... ... бойынша,
әзірбайжанда күні бүгінге дейін шын аттар жасырын болған. Түркіменстанда
«әр ... чын ады ... аты және ямен ады – ... аты ... ... ер ... екі ат ... оның бірі –шын ат, ол ... ал ... ... ... ат ... саналған [9,42].
Қазақ жалқы есімдерін –антропонимдерді зерттеуші Т.Жанұзақ былай дейді:
«Запрет некоторых слов (табу) имел свое ... и ... ... ... ... женщины давали свои имена Төрем, Шырақ, Жарқын,
Тетелес, Мырзажігіт, Шырайлым, Бикеш и ... ... ... ... дүниетанымын А.Самойловичтен
кейігі зерттеушілер күйеуі мен оның туыстарының атын айтуға тыйым салыну
некелік қарым-қатынастың ... ... деп ... Әйел ... ... ... ... жағында оған бірқатар сөздік
тыйымдар салынады: «Большинство запретов, которыми было ... ... во ... ... и свадьбы, постепенно снимались, но оставался
минимум символов, который на протяжении всей ее жизни на ... ... ... ... ...... ... существа «со
стороны», находившегося в роде. Она не имела права произносить в слух имена
своих старших ... Для нее их имен ... бы не ... как имена мужа»[11,151]
Антропонимдер мен жалқы есімдерді қолданған кезде мұндай сөздік тыйымдар
(табу), жоғарыда атап ... ... ... де ... ... ... ... сөздігіндегі табуға айналған жалқы есімдер эвфемизмдермен
алмастырылған. Профессор ... ... деп ... ... имена
заменялись нарицательными по определенной системе. Мужчин ... ... ... ... (деверь) . При запрете личное имя определенного
человека употреблялось в ... ... ... ... Али – Сали,
Турсын – Мурсын . Для замужней женщины ... ... и ... » ... ... ХХ ... бас кезінде-ақ бұл проблеманың
әлеуметтік, этномәдени аспектісіне мән беріп, түркітанудың болашағы өзекті
мәселелерінің бірі ретінде мән ... ... ... ... тюркских
народов обратили особое внимание на личные имена, о том, что следовало ... ... ... ... ... ... как ... так и
женских, по отдельным народам и ... с ... ... в ... в ... историческую эпоху, кому и почему давалось то или ... что в ... ... бы ... ... ... ... отношении сравнительное исследование личных имен
всех тюркоязычных народов»[12,299].
Қазіргі қазақ ... ... ... әлеуметтік
тұрғыдан анықтап, зерттеу олардың тамырының көне түркі (қыпшақ) кезеңімен
сабақтасып қана қоймай, түркі ... ... ... мәдени-тарихи
байланысын, қарым-қатынасын да деректейді. Сондықтан белгілі ономаст-ғалым
В.А.Никонов антропонимика саласының негізгі міндеттерін кезінде ... ... ... ... служит драгоценным источником, помогая
выяснить былой ... ... и ... ... в ... ... ... памятники и т.д... Антропонимика
образует в языке особую подсистему, разобраться в ... ... ... ... без ... единства с этнографией, историей,
социологией, правом» [13,56].
В.Гумбольдттың концепцияларын басшылыққа ала ... оны одан ... ... ... ... мына ... «тіл ... шындықты
түсіндірудің құралы адамдар белгілі мөлшерде, өз тілінің ықпалында ... ... ... да әсер ... ... ... ... оның
тілін зерттемей тұрып түсінуі мүмкін емес, тіл әлеуметтік ... ... ... » ... ... Бұл ... өткен
ғасырдың ІІ жартысында орыс ... ... ... ... рет сөз ... Олар тіл ерекшеліктерін пайдалана
отырып, орыс халқындағы табиғи құбылыстарға байланысты пайда болған әртүрлі
наным-сенімдерді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің басы ертеден басталып, даму
барысында әртүрлі сипатта қарастырылған. Мысалы, Қазанда 1905 жылы жарық
көрген В.К.Магницкийдің ... ... ... кітабында, академик
К.Мусаевтың көрсетуінше, 10587 ер адамның аты (фонетикалық ... ... ... ... зерттеген А.Идрисовтың (Кыргыз тилиндеги ысымдар.
Фрунзе,1971) еңбегінде ... ... ... қоғамының
тарихи – экономикалық даму кезеңдеріне сәйкес анықталады: 1) ... ... ... ... Оған жануарлармен, құстармен, географиялық атаулармен
байланысты антропонимдер жатады. 2) Хун ... ... ... ІІ, ... Оған мал жануар, құс, өсімдік,
жәндік, аспан денелері, т.б. байланысты ... ... Көне ... кезең (V
– Хғ ). Алдындағы кезеңдердегі антропонимдермен ... ... ... ... ескерткіштеріндегі антропонимдер – Чур, Барс, ... ... ... 4) ... кезеңдегі (Х – ХVғғ.) аттарға араб есімдері
қосылады. 5) ... ... ... бұрынғы есімдерге ескіеврей
(библиялық) араб, парсы аттары ... 6) ... ... ... аттарының қатарында революционерлер, әдеби кейіпкерлер, мемлекеттік
ресми тұлғалар атауларымен сипатталған [16.17-37].
Қазақ тіл білімдегі ономастика, ... ... ... Т.Жанұзақовтың антропонимдердің қалыптасуын, даму кезеңдерін ... ... Атап ... 1) Ескі ... ... ... ... байланысты жалқы есімдер. 2) Ортағасырлық кезең (Х-ХVІІғғ.) –
туыстық атаулар, тайпа, ру ... ... мен ... ... қымбат тастар мен материалдық мәдениет пен тұрмыс,
әлеуметтік-саяси терминдермен байланысты. 3) ХVІІ – ... ... ... ... лексикамен байланысты қалыптасқан жаңа атаулар:
Жібек, Баршын, Қамқа, Шекер, Алау т.б. 4) ... ... – жаңа ... жаңа ... ... ... көріп отырғанымыздай, бұл
зерттеудің нәтижесі, тілдік деректердің мазмұны ... ... ... бірге Г.Ф.Саттаровтың ... ... ... ... ... көне ... және ... бұлғар кезеңіне
қатысты анықталып, ежелгі түркілердің наным-сенімдеріне сәйкес - ... ... ... ... ... Таштемир, Бикташ,
Тәңгеребирде, Кугәй, (Кук+ай), Айсылу, Чулпан т.б. [18,69].
Сол сияқты түркімен тілінде де ежелгі ... ... ... күн, ай, ... мен ... ... ... есімдер
көрсетіледі. Мысалы, Ягмур, (жаңбыр) ХІғ. Түркіменнің қолбасшысының аты.
Академик ... ... ... ... ... қабатын
мұсылмандыққа дейінгі деп анықтауы көптеген түркі тілдері бойынша
антропонимист ... ... ... тауып жалғасты. Нақты
айтқанда, осы зерттеулердің ... ... ... сипаттама
космонимдік лақап аттардың т.б. негізі осы қабатқа тән [19,131-136].
Башқұрт антропонимиясындағы қыпшақ қабатын ... ... ... ... ... ортақ, байырғы, түсінікті этностың терең
қайнарларынан деректер беретін ... ... [20, ... ... ... ... ... зерттеуші
К.Мусаевтың еңбегін антропонимияға қатысты ... 7 ... ... ... ... ... мұра болып ауысып, рудан-
руға, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен ... бірі осы ... ... ... тіл ... ... ... қазақ тіл білімдегі тілді сол тілде
сөйлеушінің мәдениетімен, ... т.б. ... ... ... ... оның ішіндегі лингвомәдениеттануға,
этнолингвистикаға сай келеді.
Халықтың әдет-ғұрып, ... ... мен кісі ... ... бар ... ... дәлелденген. Ал оның этномәдени тәні
ерекше екені жоғарыда атап ... Мұны ... тіл ... ... ... ... ... дәлелдеп отыр. Мысалы, балаға ат ... ... ... ырым мен ... ... ... Ал, ырым ... Ш.Уәлиханов атап көрсеткендей, ... тән [21, ... ұлы жоқ ... қыз туатын болса, онда ол қызға Ұлтуған немесе
Ұлболсын деп ат қояды. Ондағысы ... бала ұл ... ... ... ... халқында ат қою ұлттық тарихымен, рухани мәдени өмірмен,
әдет-ғұрпы, салт-дәстүрімен тығыз байланысты. Ал, ... ... ... ... ... мәдениетпен байланысты. Мәдениет дегеніміз
адамдардың өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру ... ... ... және ... ... жасауынан көрінетін қоғам мен ... ... даму ... мен ... ... зерттейтін ғалымдар соның ішінде қазақ
ғалымдары ... ... ... ... т.б.
мәдениетті тілден бөліп алып қарамай, тіл – мәдениеттің бір көрінісі, ... ... ... де ... деп ... [22,282]. Себебі, кез
келген мәдениеттің ... ... тіл ... ... ... жеткізілетіні белгілі. В.Гумбольдт айтқандай «Ұлттың өзіне
тән, іштей дамитын рухы бар, сол ... ... ... ... ... беруші күш – тіл» [23,349].
Осы тектес тұжырымдардың қалыптасуында, тілді зерттеудің барысында
ұлттық мәдениеттің, дәстүрдің ... ... ... ... ... салт-дәстүрлеріміз қайта жанданып жатқан қазіргі қазақ
қоғамындағы ... ... ... ... ... түсіну үшін
осындай тілдің дамуының ішкі ... ... ... ... ... байланысты түсіне білудің маңызы зор. Себебі, дәстүр әркімнің
жеке басының жағдайына байланысты ... ол ... ... ... ... дүниетанымдық жағдайына байланысты
қалыптасқан- жалпыхалықтық құбылыс. Екіншіден, дәстүрдің тағы бір ... ... ... Ол ... ... салмайды, тіл арқылы ол ұрпақтан-
ұрпаққа беріледі. Сол арқылы ұлт өмірінің ... ... ... Сол себепті әртүрлі ұрпақ болғанымен, бірін-бірі ... ... ... Осы жайт ... соның ішінде қазақ антропонимдерінің тілдік
табиғатына да тікелей қатысты.
Мәдениеттің әр ... ... мен ... мәденинттану
зерттейтіндігі белгілі, өйткені лингвистика мен мәдениеттану ... ... ХХ ... 90-шы ... өз ... ... жаңа бағыт
пайда болды, бұл бағыт В.Н.Шаклейн, В.А.Маслова және т.б. ... ... ... ... атауды иеленді.
Осымен байланысты тіл мен мәдениетті біріктіріп қарастыратын сала –
лингвомәдениеттану ... деп ... ... ... ... ... береді: «Лингвокультурология
– это комплексная научная дисциплина синтизирующего ... ... и ... ... и языка в его функционировании и
отражающая этот процесс как ... ... ... в ... ... и внеязыкового (культурного) содержания при помощи системных
методов с ориентацией на современные ... и ... ... ... норм и ... ... [24,37]. Ғалым В.А.Маслова бұл
пәнді халық мәдениетін танытушы ... деп ... ... ... – это ... ... на ... лингвистики и
культурологии и исследующая проявления культуры народа, которые ... ... в ... [25,8].
«Теория и методика ... ... атты ... мәдениет пен ономастикалық байланыс былай деп ... «Біз ... ... материал негізінде белгілі ... ... ... жан – жақты көрінісі арқылы ... ол әр ... ... ... ... Бір ... алып қарағанда,
есімдер тілде ғана жасалады, осы тұрғыдан алғанда олар үшін ең ... ... ...... мәдениет. Басқа бір жағынан қарастырғанда, жалқы
есімдер сөз ретінде тек қана ... ... ... ... ... ... мән ... – келген тілдік құбылыстың табиғатын оның тек тілдік заңдылықтарына
сүйеніп қана қоймай, ... ... ... ... ... болмысына назар сала қарау лингвомәдениеттану пәнінің үлесіне тимек.
Ал лингвомәдениеттану латының Linqua – тіл, Cultura – ... Logos ... ... ... ... туындап, лингвистика мен мәдениеттану
пәндерінің тоғысуында пайда болған, халық ... ... ... сала.
Демек, этнолингвистикамен сабақтас, этнос тіліне ... ... ... бір ...... Бұл сала ... ... айқындауға тікелей қатысты болмас да, этностың мәдениетін таныту
мүддесін көздеген мәдениеттанумен сабақтас [27.37].
Тіл ғылымында лингвомәдениеттану – ... мен ... ... ... ... жағын ортақтастыратын жаңа ғылым.
Сонымен, лингвомәдениеттану - ұлттық сипаты бар деп танылатын әлеуметтік,
танымдық, ... ... ... , ... ... ... мен заңдылықтарды тілдік құралдар ... ... тіл ... ... ... ең негізгі мақсаты –
ұлттық болмыстың тілдегі көріністерін, тіл фактілері мен халықтық танымдық,
этика-эстетикалық категориялары арқылы рухани мәдениетін ... ... мен ... ... деп ... болады.
Білімнің жаңа бір өз алдына жеке саласы ретінде лингвомәдениеттаным
ерекше міндеттерді шешіп, бірқатар ... ... ... тиіс, бұл
мәселелерді В.А.Масолва келесі түрде атап көрсетеді:
1) ... ... ... жасалуына қалай қатысады;
2) тілдік таңба мағынасының қай бөліміне ... ... ... ... осы ... сөйлеушілер мен тыңдаушылар тарапынан таңбалана ... олар ... ... ... әсер етеді;
4) шындығында тіл тасмалдаушының ... - ... ... бар ма , ... ... мәдени мағыналар мәтіндерде
орын алып, тіл тасмалдаушылар ... ... ... бір ... ... мәдениетті көрсетуге бағытталған
мәдениет дискурстары, концептілік ... (осы ... ... ... осы ... ... мәдени
семантикасы әр түрлі екі сала болып табылатын тіл мен мәдениеттің
өзара әрекеті негізінде қалай ... осы ... ... ... ... ... яғни ... қалай құруға болады.
Біздің көзқарасымыз бойынша жоғарыда қойылған міндеттерді ... ... ... ... атап ... нақ осы ... бірліктер,
онимиялық лексика туындаған және қызмет ... ... сол ... ... ... болып келеді. Бұл тұрғыда ... деп ... ... ... ... ... ... тілінің ономастикалық жүйесін зерттеуде мәдениеттанымдық аспектіні
пайдалануды қарастырады. Қазақ тілі онимдерінің генезисіне, ... ... ... ... ... ... ... мәнде әсер етеді. Халықтың
этномәдени ... ... ... бір ... ... ... түрлі
тақырыптық топтардың пайда болуы мен қызмет ... ... мен ... ... ... материалдық және рухани өмірі қазақ тілінің
этностық болмысмен өзара байланысты, этностық тұрғыдан өзіндік ... ... ... бірліктер өзіндік бейнеге ие болады» [28, 7].
Е.Ә. Керімбаев мәдениет ерекшеліктері ... ... ... ... ... ретте әсер етеді деп көрсетеді, ал
кейбір ... ... ...... ... болуы мен
бейнеленуі» деп санайды [28, 127-132].
Лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу деректері мен ... ... және ... құндылықтардың тілдегі көрінісі әдебиет, фольклорда
т.б. Қазақ тіл білімде лингвомәдениеттану ғылымы пәніне қатысты деректер
Ш.Уәлиханов, ... ... ... Ә.Марғұлан, І.Кеңесбаев,
Ә.Қайдар, ... ... ... ... ... ... ... Р.Шойбеков т.б. ғалымдар
еңбектерінде көрсетіледі.
Бүгінде лингвомәдениеттану ұлттық тілді ... да ... ... ... ... ... (Г.Смағұлова, А.Алдашева, А.Сейсенова,
Г.Қажығалиева, ... ... т.б.) ... ... пән ... қалыптасуынан қазақ тіл білімінде жеке сала ... ... өз ... ... ... ... ... Лингвомәдениеттану бұл тіл-ұлт-мәдениет дейтін үштік ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша , тілдік деректерді лингвомәдени
аспектіде ... – ең ... ... ... ... ... өркениеттік қырларды айқындау болып табылады. Табиғаттағы әлемдегі
құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, әрі тілде өз көрінісін табатындықтан,
атау мен оның ... ... ... ... ... ... бұл ... зерттеу көздерін ғылыми тұрғыдан анықтап әрі
лингвистика ғылымымен ортақтығын лингвомәдениеттанудың ауқымы өте кең, ... ... ... ... бір ... төл ... ... тілімен
бірге жасасып келе жатқан ұлттық «бет-пішіні» бар деп ... ... ... ... адамгершілік, мәдени, тұрмыстық нормаларға
сай деп ... ... ... мәдениеттің тілдік жүйеге ... ... яғни ... мен адам ... ... факторлардың байланысын
қарастырады[32,22].
Сол сияқты тіл мен мәдениеттің сабақтастығының көркем ... ... ... Г.Абдрахманова, Ф.Қожахметова,
А.Әмірбекова, т.б. зерттеулеріне арқау болған.
Мысалы, Г.Ж.Снасапова ... ... ... ... ... ... лингвокультуремаларды қарастырады. Солардың
қатарында антропонимдердің лингвомәдени коннотацияларын талдайды. Осы
тұрғыдан қазақтардың балаға ат қоюында ... бір ... ... болуы
сөздің құдіретті күшіне сенуді көрсетеді: Жаманбала, Күшікбай, Салбыр,
Сүйір, Сағал т.б. ... көз ... ... аман ... ... мәнді
аңғартса, Тілеуімбет, Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Ұлпан ... ... ұл ... бала ... ... ... ... білдіретін антропонимдер. Артықбай, Бақберді, Байдалы,
Қайыргелді, ... т.б. ... ... ... ... ... ... қою арқылы оған ... бір ... ... ... ... ... ... типтері семантикалық маңызға ие
белгілі бір әдет-ғұрып және ... ... ... ... ... құдіретті, сиқырлы күшіне сенумен байланысты ырымдар мен ... ... ... ХІХ ... ... ... былай деп жазған
болатын: «Ырым , яғни ... деп ... - ала бір ... ... ... ... ... атайды. Мәселен, ұлды болмай, үнемі ... ... ... соңғы туылған қызына Ұлтуған деген есім береді,
мұның өзі кейінгі перзентінің ұл болсын ... үміт – ... ... ... ... ... ... белгілі
қазақ ономасты, профессор Т.Жанұзақов жан-жақты сипаттама ... ... ... ... ... тілдерінде келесі нұсқаларда кең тараған:
«...қазақша Тоқтасын, Тұрсын, Тоқтар, Тоқтамыс, Ұлтуар, ... ... ... ... өзбекше Турсын, Тохта, Олмес, Қалсын. Егер отбасында
бірнеше қыз дүниеге келіп, бір де бір ұл тумаса, ең ... ... ... ... үшін Қызтумас деген есім беретін. Құм. Қыстаман – ... ... – ұл ... ... ...... Тоқтобубу – Тоқта
бибі »[34,9-10].
Ілгеріде қазақтар сәтті таңдап алынған сәби есімі оны ... ... ... ... ... аман ... деген ырымға сенетін
болған. Мәселен, Мыңжасар, Жүзбай, Өмірұзақ т.б. Сондай-ақ мынандай ... ... ... ... сұрықсыз, жаман ат беретін болсақ, оның өмірі
ұзақ болады, ешқандай пәлекет жағдайға ұшырамайды». Сол ... ... ... Жаманбай, Жылангөз т.б. да есімдерді сәбилеріне қойып
отырды. Қазіргі ... жаңа ... ... ... ... ... ... тегін (фамилиясын) білдіруі мүмкін. [27,40].
Қазақтың ескі салты бойынша отбасында бала қайтыс бола берсе, ... ... ... ... Төлеген, Төленді, Орынбасар есімдер
берілетін.
Қазан төңкерісіне ейінгі уақытта ... ... ... ... ... жиі кездесетін. Оларға осы себепті Шалабай, Шалабек, Лекер
деген есімдер берілетін. Егер отбасында қыз көп болса, кезекті жаңа ... ... ... ... ... ... өзі болашақ та ананың ... ... ұл туса ... ... ... ... ... қыздары мен
әйелдері арасында ер адамдардың есіміне ие және керісінше ер ... ... ... иемденгендер жиі кездеседі. Мұның өзі ата-
аналардың ендігіде ұл ... екен ... ... ... ... Болат,
Қанапия, Асыл сияқты ер адамдардың есімдері берілген отбасында ... ... ... ... ... ... ұл балалардікіндей тақырлап алып
тастаған. Бұл «балалар» кәмелет жасқа толғанша ұлдармен дос ... ... ... ... бұл құбылыс қазақ отбасыларында мүлдем кездеспейді
десе болады.[34,11-12]
Жоғарыда келтірілген дәйексөзден көрініп тұрғандай, ... ... ... ... ... белгілі бір
түрлері немесе типтерін ... я ... ... болуына ықпал етеді.
Сонымен қатар атап өтетін бір жағдай, мәдениет ... ... яғни олар ... ... ... ұшыраған, сондай-ақ
әрбір ұлттың менталитеттегі ... ... мен ... өзгеруі
немесе мүлдем құрып кетуі де мүмкін. Рухани мәдениеттегі өзгерістер жалқы
есімдер жүйесінде де жеке есім ... мен ... бір ... ... да ... бұл ... ... деп жазады: « Кеңес дәуіріндегі ... ... ... тұрмысты, ғылым, техника және мәдениеттің
дамуын бейнелейтін ... жаңа ... ... ... ... ... сәйкес келмейтін кейбір ескі есімдер қолданыстан ... ... ... ... ... ... ... жаңа есімдер
пайда болды:
І. Орыс тілінен енген есімдер:
а) ерлердікі: Алексей, Андрей, Аркадий, Александр, Ефим, ... ... ... Вильтан, Вильжан, Гепан, Денис, Мирон, Петр, Сергей;
ә) әйелдердікі:Анна, Валентина, Галина, Зоя, Лиза, Лида, Лика, Ирина,
Нина, ... Рая, ... ... ... ... және ... сөздерден жасалған есімдер тобы: Генерал,
Маршл, Октябрь, Совет, Съезд, Докторхан, Фермехан, ... ... ... Ким, ... Майя, Мира, Мирагүл.
ІІ. Орыс тілі арқылы енген интернационалдық есімдер:
а) ерлердікі: ... ... ... ... Диас, Карл, Марат, Спартак,
Сократ, Суньят, Роман, Ричард, Эрнест;
ә) әйелдердікі: Дана, ... ... ... ... ... ... ... Маргарита, Роза, София, Элеонора, Эльмира т.б.
ІІІ. КСРО халықтары тілдерінен алынған есімдер:
а) ерлердікі: ... ... ... ... Тайыр, Тарас, Габдулла,
Жалил, Салават;
ә) әйелдердікі: Альфия, Бэла, Дила, Дилира, Карима, , Зухра, Лола ... ... ... ... ... ... ерлердікі: Әдебиет, Ауданбек, Мәдениет, Өндіріс, Талап, Жігер,
Тілек, Бейбіт, Жеңіс, Кеңес, Майдан, Нұрлан, ... ... ... ... ... ... ... Ардақ, Арна, Сәуле, Бейбіткүл,
Мейрамгүл, Әсем, Жанар т.б.[34, 22].
Жоғарыда келтірілеген мысалдардан көріп тұрғанымыздай халық пен қоғамның
мәдени және ... ... ... ... ... ... де ... рухани және идеологиялық көзқарастардың алмасуы ұлттық есімтанудағы
жалқы есімдердің белгілі бір ... ... ... ... әрі соның
себебі де ... ... ... ... ... ... ... кеспе тұрғысынан алғанда түрлі уақыттың көп ... ... Оның ... ... ... тарих, архиология, тіл білімі,
этнография т.б. ғылыми пәндерге, түрлі әдістер мен тәсілдерге ... ... ... ... ... ... және мәдени
тарихындағы түрлі кезеңдерінен бастау алып ... ... ... бөліп көрсетуге болады.
Жалқы есімдердің ономастикалық (онимиялық) бірліктерінің түрлі типтері
мен категорияларының мәдениетпен байланысы және ... ... әр ... ... ... ... түрде онда өзіміз байқағандай диахрониялық
(хронологиялық) аспект болады.
Әр халықтың өзіндік ... ... яғни ... реңк өзгешіліктері болатындығы белгілі. Ұлттық есімдер ұлттық
мәдениет ерекшеліктерін білдіріді, мұндағы бір ... ... ... ... ал ... оның ... нашар болады, алайда
оны жасаған немесе қолданушы халықтың мәдениетімен байланысы жоқ есімі
табыла ... ... ... ... антропоним, топоним, зоонимдер
болсын олардың бойында алуан ... ... ... ... ... : «... антропонимдер өзіндік бір ... ... ... ... , - деп ... [35, ... ... есімдерін лингвомәдениеттанымдылық тұрғыдан зерттеу қазақ
онимдерін қазақ ономастикасының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау мен
суреттеу ... ... ... ... Е.Ә.Керімбаев бұл бағытта
едәуір маңызды жұмыстар атқарған. Ол ... ... ... ... ... ... басты бағыттардың біріне айналуы мүмкін
деп есептейді. Бұл ... өз ... ... ... ... ... ... аспектіде зерттеу қазақ ономастикасының этнографиялық,
материалдық және рухани мәдениетінің кең әрі ... ... ... ашып
көрсетеді. Жалқы есімдерде халықтардың жайғасқан орны мен этникалықт құрамы
туралы ақпарат, материалдық және ... ... ... ... діни ... мен ... әдет-ғұрыптар мен салттар және
халықтың рухани әрі әлеуметтік өмірінің басқа да салалары туралы ... алуы ... [36, ... пәні ... ... ... де ... ақпарат
береді яғни бір ұлттың көршілес ұлтпен туыстығын немесе дәстүр ұқсастығын
салыстыруды да мақсат ... ... ... ... ... оның тіларалық коммуникацияның көріністері ... ... ... ... тікелей қатысы бар.
Тіл мен мәдениетті зерттейтін пәндердің қатарына ... ... , ... т.б. ... Аталған пәндердің зерттеу нысаны ортақ
болып қана қоймай, кей жағдайда олардың ... ... ... ... мен ... ... ... келеді. Жалпы тіл арқылы
мәдениеттанудың ғылыми ... ... ... ... пәні ... жалпы және ұқсас
мақсаттары мен міндеттері - ұлт тілі ... ... ... ойлау жүйесінің
ерекшеліктерін анықтау , қысқаша айтқанда, ұлттық металитетті айқындау,
басқалардың айырмашылығын көрсету.
Осымен байланысты ... ... ... ... бойынша қазақ
тілінің рухани ... ... ... ... ... ... Ф.Қожахметованың т.б. рухани лексикасының
негізгі тақырыптық топтарын және олардың қалыптасу көздерін ... бұл ... ... ... ... ... өміріне қатысы тұрғысынан алып қарастырып, рухани
мәдениетпен ... ... ... номинациялардың жасау тәсілдерімен
даму жолдарын айқындап көрсетуіне арналған зерттеу жұмыстарында жан-жақты
ашылған, дәйектелген.
Қазақ ... ... ... сипатын ашуға арналған
жұмысымызда тіл мен мәдениет мәселесі төңірегіндегі ... тіл ... ... ... ... Р.Сыздық, Т.Жанұзақов,
Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Қ.Рысбергенова, Б.Тілеубердиев т.б. жалпы тіл білімі
мен орыс тіл біліміндегі ... ... ... Э.Сепир, Б.Уорф,
К.Леви-Стросс, Е.Верещагин, В.Воробьев, В.Маслова, И.Толстой, С.Толстая
т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... бетінде 3 мыңнан астам тіл бар. Әрбір халықтың тілі ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл жөнінде
академик Ә.Қайдаров: «Әрбір халықтың тілі – тек ... ... ғана ... ... ... болмысы мен мәдени бйлығының күзгері барлық болмысы
мен өмір тіршілігін, дүниетанымы мен ... ... ... ... асыл қазынасы ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отыратын қасиеті
бар» деп тілге анықтама ... ... да ... тілі ... және ... ... ... тығыз байланысты. Бұл жөнінде
көптеген зерттеуші ғалымдардың пікірлері бір ізділік табады.
Лингвистика тарихында тіл мәселелерін, сол ... ... ... ... ... әдет-ғұрпымен байланыстыра зерттеу жөнінде
алғашқы пікір ХVІІ ғасырдың ... ... өмір ... ... ... ... Иоганн Гердердің поэзияға байланысты зерттеулерінде, одан
кейінгі кезде В.Гумбольдт еңбегінде кездеседі. ... тіл ... ... ... ... ... ... көңіл
бөлу, оған тіл білімінің күрделі проблемасы ретінде қарау ХХ ғасырдың 20-30
жылдарда белең ... ... ... тану, білу процесінде тілдің
атқаратын рөлін түсіндіре келе, тілге мынандай түсініктеме береді: «Язык ... сила ... ... не отдельно друг от друга и не
последовательно одни за ... а ... ... не раздельно
одно и тоже действие интеллектуальной способности. Хотя мы разграничиваем
интеллектуальную деятельность и ... в ... ... ... ... ... М.К.Азадовский өзінің еңбектерінде ... және ... ... ... тіл үшін ... ... ... Ол бір еңбегінде тіл мен мифологияның ... ... ... мынадай анықтама береді: ...язык это основной
слой народности, мифология народная словестность в которой и выражена ... ... ... ... и ... народа [39,60].
Сонымен коммуникативтік қызметімен ерекшеленетін антропонимдердің
әлеуметтік мәнін ашу ... тіл ... ... ... ... мен ... осы бағытпен бір байланыста
қарастырған ғалым ... ... осы ... ... тіл ... іске ... ... тілдік социум мүшелерінің жалқы
есімдерді қабылдауы;
- тілдік тұлғаның санасындағы жалқы есімнің қызметі;
- ... ... ... ... қызметі;
- жалқы есімдердегі ұлттық танымда бекітілуінің әдісін сипаттау;
- жалқы есімдердің инварианттары мен варианттылығын ... ... ... ... ... қорды құрайтын өзекті жалқы есімдерді
анықтау;
- жалқы есімдер жүйесінің ұлттық қорының негізгі ... ... ... ... есімдер мен мифтік танымның байланысы, т.б. [40,28-29].
ІІ тарау
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АНТРОПОНИМДЕР МЕН ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
құрылысын және материалдық әрі мәдени өмірдің құбылыстарын да көрсете
алады. Біз ... ... ... қатысы бар профессор Т.Жанұзақов
зерттеулеріне ерекше назар аудардық. Профессор Т.Жанұзақов зерттеулерінен
бастап, ... ... ... ... ... ... ... Г.Мадиева, А.Жартыбаев, Б.Тілеубердиев
т.с.с. ғалымдардың зерттеулері қазақ антропонимиясына тән бір ... оның ... ... өте кең ... ... есімдерінің де өзіне тән тарихи, шығу пайда болу жолы бар. ... ... ... ... өте көне ... ... рулық қоғамға
барып тіреледі. Әуелде ру, тайпа аттарының, сондан ... кісі ... күні ... ... ... ... отыр.
К.Маркс, Ф.Энгельс неке мен отбасы қалыптасуы туралы ... ... ... ... ... ... қойылу тарихын ғылыми түрде
кеңінен сипаттайды:
«Әрбір рудың белгілі бір есімдері немесе ... ... ... ... ... ... ... ішінде сол рудың өзі ғана пайдалана алады, ендеше
әрбір мүшесінің есімі де оның қай рудың адамы екенін ... - ... [41,47]. ... ... ... ... аттарының хайуандар
аттарымен байланысты болғанын көреміз. Ол туралы ... ... ... ... ... де ... болған. Сенеке тайпасында
қасқыр, , аю, тасбақа, ... ... ... ... ... деген сегіз
ру бар екен. Халық аузындағы аңыз бойынша, басқа ... аю мен бұғы ... ... ... Бұл ... ... әрі сол ру басының
есімдері ретінде жұмсалған. Кейінгі этаптарда осы ру ... адам ... ... ... ... ... үшін ... ат беріледі. Ол ат
бала ... соң жеті ... ... қойылатын. Бастапқы кездегі ... ... төл ... ... ... Мысалы: Бөрібай,
Қойлыбай, Жетібай, Алтын, Күміс, Күмісбек, ... ... ... ... т.б. Байқап отырғанымыздай, бұл есімдердің қойылуынан
этномәдени уәж анықталады. Атап ... ай мен ... тау мен ... көлге
табынып сыйынуға сәйкес мифтік таным негізінде қалыптасқан есімдер ... ... ... ... ... Күнбек, Айкүн, Таутай, Таубай, Көлбай,
Көлтай, Бөрібай т.б.
Бұл жай туралы түркімен онмастикасын зерттеуші ... ... , на наш ... ... считать имена, восходящие к
названиям атмосферных осадков, ... ... ... и ... ... [42,45], ... ... туралы Э.Бегметов: «Имена,
Тангриберген, Тангриберди, Тангриқүл, Қуанышбек, Ойзада, Ойкон связаны с
культом ... ... и ... ... ... свидетельством поклонения и
почитания людьми этих небесных и наземных ... - ... ... ... ... ... ... мен қызметі.
Қазақ ономастикасының негізін салушы ғалым-маман Т.Жанұзақовтың
зерттеуінде қазақ есімдері туралы мақалалар ХІХ ... ... ... ... ... ... мақалаларға А.Е.Алекторовтың, А. Диваевтің
көлемі жағынан тым шағын мақалалар жататыны көрсетілген ... ... ... ... сөз ... ... деген
тамаша еңбегінде біріккен тұлғалы кісі есімдерінің синтаксистік құрылысына
ерекше назар аударып, жан-жақты талдау жасайды. Автор ... ... ... ... орын ... ... ... тексере
отырып, олардың тілдік грамматикалық құрылысының даму ... ... ... қатар бұл жөнінде бірден-бір құнды материал болатындығын
көрсеткен. Тіліміздегі Қойлыбай, Малдыбай тәрізді есімдер мен ... ... ... ... мағыналық әрі құрылымдық жағынан бірдей
еместігін аса көрегендікпен байқаған [45,49-55]. Мұндағы лингвистикалық
заңдылықтың сөз ... ... ... ... сай ... ... талданады. Жоғарыдағы біріккен тұлғалы есімдердің
компоненттеріндегі бай ... ... ... байланысты,
екіншіден, зат есім не сын есім ретінде қолдануына орай, бірінші иә екінші
компонентте ... ... бұл ... қазақ антропонимика тарихында мәні зор тұңғыш еңбек
санатына қосылады. Кісі аттары мен фамилиялары туралы ... ... ... ... ... ... ... бұл мақалада қазақ
есімдерінің таза лингвистикалық сипанты, атап айтқанда, дара, ... ... ... ... фамилиялардың қосымшалары және
олардың жазылуы, орфографиясы сөз ... Ал, ... ... ... ... ... тілдік деректер академик І.Кеңесбаевтың
«Фразеолгиялық сөздігінде» молынан кездесетіні ... Ол ... ... ... ... ... С.Аманжоловтың мақаласы кісі аттарының сөздік қорға тәндігі,
жеке зерттеу ... ... және ... шығу, қойылу ретіне қарай
топтастыру, жіктеу мәселелеріне арналған.
Бұл мәселенің нақты ... ... ... ... ... «... жер мен су ... ... та, кісі аттарын алсақ та, олардың
жасалуында белгілі бір заңдылықтың ... ... ... кісі атының
өзі тоғыз жол яки тоғыз мақсатқа тірелетіні ... ... ... бірі – ... ... өмір ... келуіне байланысты.
Бұл мақсатқа жету үшін ата-анаға өз баласына ең жақсы, ең ... ... сол ... ... я сол дін үшін ... ... ... ислам дінін қабылдаған жұрт үшін қадірлі, атақты адам сол дін үшін
күрескендер болып көрінеді. Сондықтан мұсылман ... аты ... ... ... Омар, Оспан, Ахмет, Садық... болып келеді (Мұхамедсадық,
Сапарғали, Қожахмет т.б.)».
Халықтық танымның ең асқан көрінісі шын ... ... ... қойылу тарихы. Сондықтан да сәбиге атты сол ... ... ... аса ... ... ... ... де этникалық салт-
дәстүрдің, әдет-ғұрыптың айғағы. «Тоғыз жолдың үшіншісі – баланың ... ... ... ... туатын аттар. Мысалы, жібектей болсын десе,
қыздың атын Жібек қояды. Жомарт болсын десе, баласына ... я ... ... ... [46,368].
Профессор Ғ.Мұсабаев, Ғ.Айдаров еңбектерінде көне түркі есімдері,
тілдегі сөздер мен кісі ... ... ... ұқсастық,
ондағы кішірейткіш, еркелеткіш, ұлғайтқыш жұрнақтардың қызметі, ... ... ... ... осы ... ... ... «Қазақ тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар» атты ... ... кісі ... ... –ш, -қан, -жан, -тай ... семантикасы мен функциясын саралайды[47].
Кішірейткіш, сыйлау, құрметтеу ... кісі ... ... ролі тым ... ... Бұл ... жиі ... өнімді
қосымшалар. Жалқы және жалпы есімдердің байланысы, бір-бірінен ерекшелігі
және еміле, жазу, орфография мәселелері ... оқу ... ... мен ... ... үнемі айтылып келеді. Бұларға
берілген анықтама мен түсініктеме тым қысқа, шағын ... ... ... ... сөзсіз. Оның емілесі, жазылу мәселелерінің негізгі
әсері мектептерде ... ... ... мен ... өзара тығыз
байланысты. Олар жасалуы әрі ... тегі ... ... ... әрі антропонимика саласының қазақ тіл ... ... ... ... ... ... Қазақстан картасындағы көптеген елді
мекендер, оронимия ( ... ... төбе ... гидронимия ( өзен, су,
көл, құдық, бастау атаулары), микротопонимия ( сай-сала, жайлау, шабындық,
қыстау атаулары) кісі ... мен ... ... атаулар. Бұл екі
ғылым арасындағы ұқсастық пен тығыз байланыс ( ... ... ... ... ... анық ... ... ономастикасында атап көрсетілген.
Мысалы, А.Әбдірахмановтың еңбегінде көптеген ортақ ... ... ... ... ашылады. Бүкілодақтық конференцияларда жасаған
баяндамалары арқылы ғалым ... ... ... ... мәні ... ... ... антропонимдер құрлысының жаңарып, көбейе
түсуіне әсер еткен деп ... ... ... ... бірі ... ... ... Ғалымның атап көрсеткеніндей, Х ғасырдан
бастап ислам діні қазақ даласының түкпір-түкпіріне ... ... ... ... ... ... ... күшті болып, тұрмыстық,
қоғамдық жағдаяттың барлық саласына әсерін тигізді.
Антропонимдердің ... ... ... ... сипаттайтын
құжаттық қызметін анықтаудың қазіргі антропоөзектік бағыттағы зерттеулерде
мәні ерекше.
Мысалы, қолданудан әлдеқашан шығып қалған, бірақ тілімізге тән, ... ... ... ... ... ... Ардақ, Байсал, Ораз,
Жора, Жекен т.б. Демек, антропонимдер арқылы берілетін ... ... ... ... ат қою әр халықтың өзіндік ... ... мен ... ... байланысты. Мысалы қазақ халқында:
Абзал, Мақсат, Нұрлан, Айгүл, Азамат, Айбек, Дәулет, Дархан, ... ... ... Сұлушаш, Гүлнар, Назгүл, Айдана т.б. ... игі ... ... Бұл ... ... ата-анасының, ат
қойған адамның баланың бойында осы сөздердің мағынасында бар ... мол ... ... ... ... ... жатыр.
Кейбір есімдер баланың туған уақытымен нақты жағдайымен ... ... ... ... ... ... Қазанбек,
Қаңтарбай сияқты есімдер баланың туған ... ... ... ... ... «Жеңіс күні» мерекесі ... ... да ... Жеңіс, Жеңісхан, Жеңісбек сияқты ... Ал ... ... Қалдыгүл, Қалдыбек сияқты есімдерінің меңі,
қалы бар нышанды балаларға қойылатыны белгілі.
Профессор Т.Жанұзақовтың қазақ ... ... ... ... мал ... байланысты есімдер, асыл металдарға
байланысты ... ... ... байланысты есімдер, ... ... ... ... ... қойылған есімдер, түрлі
тағам аттарына байланысты есімдер, тағы аңдар мен үй ... ... ... ... деп, он ... ... жіктейді
[44,40]. Осы еңбектің және содан бастау алған осы ... ... ... ... ... ... т.б.) нәтижесінде
қазақ антропонимдерінің лексика-семантикалық топтарына негіз болған
мынандай дереккөздер мен ... ... ... ... ... ... ... фольклордың орны ерекше. Кейбір
фольклорлық жалқы есімдер жоғары образдылығымен, жоғары ... ... ... ... ... Мұндай фольклорлық
есімдер жалпыұлтқа танымал болады, ұлттық мәдениеттің негізгі
тұжырымын ... ... ... ... Қыз ... ... мен аңыз-әңгімелер кейіпкерлер аттары.
Қазақ ертегілеріндегі антропонимика құрамын шығыс фольклоры ... ... ... байқауға болады. Сондықтан мұнда Ескендір,
Рүстем, Фархад, Шырын, Сүлеймен, Дәуіт т.б. ... ... ... ... ... ... мен ... араб-парсы тектес
антропонимдер көптеп кездеседі.
2 . Қазақтың кең байтақ даласы, оның әр тасы мен ... ... ...... келе ... ... дәстүрінің бірі. Осы жер, су, тау,
өзен, қала ... ... ... ... ... құрамында
жеке есімдер мен фамилиялар өте көп кездеседі. Мысалы: Аякөз, Жамбыл, Нияз,
Абай т.б. Көптеген кісі аттары мен ... ... ( ... су, ... ... ... ... орыс тілінде Донской,
Невский, Азерин, Прудников, Волгин т.б. қазақ тілінде; Еділ, ... ... ... Орал ... .Қай ... ... антропонимиялық қазына байлығы тек төл есімдер
ғана емес, басқа тілден енген антропонимдер де құрайды және ... ... ... ... мол ... Қазақ тіліндегі араб текті
есімдер арабтардың мәдениетінің, салт-дәстүрінің және дінінің ... ... араб ... ... ... қазақ антропонимия қорындағы
жалпы саны – 2000 деп алсақ, оның ... ... ... 900- дейі ... құрайды. Алланың көркем есімдері мен ... ... ... ... ... Али, ... Кәрім т.б.
мәліметтер Ж.Ағабекованың жұмысынан алынған.
4. Жабайы аңдардың , ... ... кісі аты ... ... ... бостандықта жүретін, қарулы әрі жүйрік саналған.
Жабайы хайуандардың аттарын бала күшті, қарулы болсын және ... ... ... деп ... Мысалы: Арыстан, Бүркіт, Жолбарыс, Қарақат т.б. Ата-
бабамыздың негізгі кәсібі мал шарушылығы болғандықтан да төрт түлік малға
байланысты кісі ... жиі ... ... ... ... ... ... деген мақсатпен төрт түлік малға байланысты балаға ат ... ... ... Нартай, Малбағар, Жылқыайдар, Ақбота, Жанбота,
Түйебай, Бурабай т.б.
5. Қазақ халқы ерте кезден-ақ аспан жұлдыздарын бір-бірінен ... әрі ... ... ... ... ... ... аспандағы
жұлдыздар сияқты жарық болсын ... ... кісі ... ... Есекқырған, Үркер деп атаған. Табиғат құбылысына байланысты
атаулары табынып ... ... ... ... ... ... ... Күнай, Айжарық т.б. Осы құбылыстың болуына бастама болсын
деген мағынаға байланысты: Таусоғар, Айтуар, Күнтуар ... ... ... ... ... ... атақты
батырлардың есімдері қазақ тілінде қолданыста. Осы әйгілі, беделді тұлғалар
сияқты ақылды, парасатты, ... ... деп ат ... ... Қазыбек, Сәкен, Жамбыл т.б. Сол батырлардың ақылшысы, өмірлік
сүйген жарларының аттарын қыз балаға қояды: ... ... ... Гүлдана
т.б.
7. Көшпелі халықтың тұрмысы мен өмір тіршілігіне қажет ... ... ... Тоқаш, Сүттібай т.б. Сондай-ақ материалдық
игіліктер, үй ... ... ... аттар да көп кездеседі.
Ертеде байлық негізгі болғандықтан, бала бай, хан, ... бек, ... ... ... ... аттар: Баймырза, Бексұлтан, Асылхан,
Сұлтанбек, т.б.
8. Ал ... ... ... ... ... ... халқының өте
ертеден-ақ алтын, күміс, болатпен таныстығын көрсетеді. Қымбат металдардың
атаулары, зергерлік ... мен ... ... ... кісі ... ... ... Маржан, Әшекей, Сырғабай, т.б. Қазақтың дәстүрлі қару-
жараққа байланысты кісі аттары:Қылыш, Садақ, Айбалта, Найза ... Әр ... ... ... ... аттар. Бала сұлу, көрікті
сүйкімді, ... ... ... ... ... деп ... Сәуле, Ақылжан,
Жомартбек т.б. Бала тұрақтасын, көз тимей өлімнен амал болсын, өмір ... ... екен ... ... аттар: Тұрар, Өмірзақ, Жанұзақ, Мыңжасар
т.б. Көптен баласы болмай жүрген отбасында немесе көп бала ... ... ... есімдер: Қуандық, Сағындық, Тілепберген, Сүйіндік,
Жалғас, Ілес, Ұлас ... Ру, ел, ... ұлт ... ... ... ... ... Арғынбай, Қырғызбай т.б. Қазақ есімдерінің біразы көрші туыстас
халықтар аттарынаң да жасалып ... ... ... Ойрат т.б. Адамға
бұлайша ат қоюдың басты себебі – ... ... аты ... ... ұзақ ... мәдени байланыс, қарым-қатынас жасап, достық,
туыстық ынтымақта болғанында.
Осымен байланысты М.Әуезовтың ... ... ... ... ... профессор Е.Жанпейісовтың «Этнокультурная лексика казахского
языка» ... ... тіл ... ... ... ... ... [49]. Осы еңбектің негізінде «Абай жолы»
эпопеясындағы кісі есімдері мынадай лексика-семантикалық ... ... ... ... енген есімдер: Әбді, Әбдіғаппар, Әбдіжәміл,
Әбдірақмат, Әбдірахман, Әбділда, Әбілқасым, Әнуар, Әлима, ... ... ... Әлі, Әлім, Әлімбай, Әлімбек, Әліимжан, Әутәлип,
Әріп, Әлімқан, Әлімқұл, ... Әли, ... ... ... ... ... Әшір, Әшірбай, Әсет, Әсия, ... ... ... Абдолла,
Афрасияб, Афтап, Асхат, Ахмет, Бәтима, Бағила, Бісмілда, Бағлан, ... ... ... ... ... Ғабитхан, Ғабиден, Ғазиз,
Ғазиза, Ғани, Ғайни, Ғали, Ғалия, ... ... ... ... Дәуіт, Дәуітпай, Есдәулет, Есболат, Жамал, Жәмиля, Жауһар, ... ... ... ... Зәуре, Зейнеп, Исләм, Камал, Камали, Камила,
Кәдіржан, Кәктай, Кәмали, Кәмшат, Кәрім, Күлпаш, Күлпан, ... ... ... ... Қабдеш, Қабдол, Қадір, Қадырәлі, Қадырқұл,Қали,
Қалидолла, Қамза, ... ... ... Қасымбек, Қасымжан, Қасымқан,
Құсайын, Құнапия, Мадияр, Мәлік, Мәлике, Мәли, Мәлікжан, ... ... ... Мағрипа, Мұса, Мұстапа (Мұстафа), Мұхамбеткәрім,
Мұхамедияр, Мұхамед Хайдар, Мұхаметжан, Мұхтар, ... ... ... ... Нафиса, Нәзипа, Назым, Назымбек, Науан, Низами, ... ... ... ... ... ... Оразбақ, Оразке,
Өмірәлі, Пәкизат, Пәрман, Пәрмен, Рабиға, ... ... ... ... ... Рәш, ... ... Сафиат, Сахип, Саяділ,
Сәбит, Сәду, Сәдуақас, Сәкен, Сәлім, Сәлімжан, Сәлімқан, Сәмен, ... ... ... ... Сейполла, Сләм, Смайыл, Таһир, Уәли,
Уәлихан, ... ... ... ... ... ... ... Хайдар, Хакима, Хакімжан, Халил, Халима, Халиолла, Хамит, Хасан,
Хасен, Хасейін, Хәмза, Хисрау, Хожа ... ... ... ... ... Шарафия, Шарипа, Шахмет, Шаяхмет, Шәкір, Шәмил, Шәмші,
Шәмси, Юсуп.
Ай, нұр, күн сөзімен тіркескен ... Ай, ... ... Айшуақ,
Айбарша, Айбас, Айбек, Айғыз, Айдапкел, Айдар, Айдарбек, ... ... ... ... ... ... Айса, Айсұлу, Айша, Айшакүл,
Күнсұлу, Күнту, Күнбала, Күнекей, Күнікей, ... ... ... ... ... ... ... Нұрке, Нұрқан, Нұрқара, Нұрқат,
Нұрқожа, Нұрлан, Нұрлыбек, Нұрмағанбет, Нұрмұқамбет, Нұрпейіс, Нұртаза,
Нұртай, ... ... бей, бай, ... ... хан, батыр, ер сөздерімен тіркескен
есімдер: Бек, ... ... ... ... ... Бекежан, Бекей,
Бекет, Бекқадір, Бекмағамбет, Бектас, Бектен, Бектоғай, Бекхожа, Бейғазы,
Бейсек, Бейсембі, ... ... ... ... Байбосын, Байбөрі,
Байбұлан, Байғара, Байбұлақ, Байдалы, Байділда, Байжан, Байжұман, Байжігіт,
Байкөкше, Байқадам, Баймағамбет, Баймұқамет, Баймұрат, Баймұрын, ... ... ... ... Байтоқа, Байторы, Байтөре, Байтұяқ,
Байұзақ, Байшуақ, Байымбет, Байып, Байсыбай, Мырзабай, ... ... ... ... ... ... Батырбай, Батырхан,
Батыраш, Ербол, Ералы, Ерғазы, ... ... ... Еркімбек, Еркін,
Ерман, Ермұса, Ерімбет, Ертөстік.
Жан, тай, ... ... ... ... ... ... ... Жандарбек, Жандос, Жанкісі, Жансаейіт, Жансүгір, Жантас,
Жантемір, Жантөре, ... ... ... ... ... Тайлақ,
Тайлақпай, Тайман, Тайша, Тайыр.
Қымбатты метал, ру атауына байланысты кісі есімдер: Алтын, ... ... ... ... ... ... Керей, Дулат, Қамбар,
Қарабас, Қожа, Қуандық, Қуатжан, Қызай, Мамай, Найман, ... ... ... Шор, ... байланысты жоғарыда атап көрсетілген антропонимия мәселесін тіл
мен ұлт, тіл мен мәдениет ... ... жаңа ... жаңа ... этноантронимика. Оның алғашқы ғылыми негіздері профессор Ә.Қайдар,
Е.Жұбанов, ... ... ... ... еңбектерінен
басталады. Нақты айтқанда, этнонимдер (ру, ... ... ... ... ... ... этноантропонимия (ТЖанұзақов)
дап атайды.
Бұл термин антропонимияның бір тармағы болып ... ... ... ... аттары мен кісі аттарының өзара байланысты, ауысу процесі
тарихи – ... ... келе ... ... ... ... ... сөздік құрамының алуан
түрлі салалары секілді антропонимдік атаулар мен этнонимдерді, әлеуметтік
топтардың жыр-дастандарда ... ... аты ... ... қыпшақ
Қобыланды» тәрізді этнонимдерді, яғни, эпос қаһармандарының генеалогиялық
тегін танытатын есімдерді зерттеп, олардың ... ... ... ... әлеуметтік лингвистиканың бүгінгі таңдағы міндеті»[50,126].
Тіл білімінде жалқы есімдерді ... ... ... ... ... ... ... мынадай бағыттарды қарастыру
қажет:
1) Семантикада бір ... ... ... ... ер ... және
әйел есімдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
2) Ер және әйел адамдар есімдерін статистикалық тұрғыда талдау.
3) Бейресми есімдерді жынысқа ... ... ... – тіл білімінде жаңадан зерттеліп жатқан сала. Бұл
туралы И.Г.Ольшанский, А.В.Кирилина : «Гендер: лингвистические ... ... ... ... это новое направление в
гуманитарной науке, находящийся сейчас в ... ... В ... ...... и ... а ... языковые факторы, определяющие
отнощение общества к мужчинам и женщинам, поведение ... в ... ... к тому или иному полу, стереотипные представлния о мужских
и женских качествах – все то, что переводит ... пола из ... в ... ... ... и ... деп жазады [51,133].
Соңғы жылдары жалпы тіл білімінде тілдік бірліктерді антропоцентристік
бағытта зерттеуге көп көңіл ... яғни ... ... ... ... ... анықтауға қарай бағытталуда. Гендрлік зерттеудің
басты ерекшелігі - ... ... мен ... ... және әлеуметтік факторларды, ерекшеліктерді анықтау, белгілі бір
жынысқа жататын ... ... тән ... – құлықтары, олардың
қасиеттерінің стереотиптік сипаттарын ашу.
Әйел ... ... ... ... көбінесе адамгершілік,
ізгілік, жылылық, күнделікті күйбең тіршілік жақын да , ер ... ... ... ... ... батырлық көрсету, кәсіппен
шұғылдану т.б. жақын болады. Сәби ... ат қою ... оның ... ... ... мен ... ... аттарды саралағанда оларды былайша жіктеп
көрсетуге болатынын ... Тек ұл ... ... ... ... ... Бөгенбай т.б.
2. Тек қыз балаға қойылатын есімдер: Айна , Айгүл, Әсем т.б.
3. ... мен ... ... ... ... ... Дидар, Асыл т.б.
Кісі есімдерінің гендрлік жүйесінде кей ... ... ... ... ... қыз ... не ұл ... есімдерін жасайтын сөздер болып келеді.
Олар: шаш, көз, гүл, сұлу, бике, бибі, ... ... ... ... ер,
бай, бек, мырза, сұлтан, ғали, хан, жан, тай, ақ, ай, нұр, т.б. ... сөзі ... ... кісі ... барлығы да қыз балаға қойылады.
Өйткені шаштың әдемі, ұзын, бұрымды болуы негізінен қыз ... тән ... Шаш ... ... ... ... екіншілік мағыналы кісі
есімдерінің парадигмалық сипаты мынадай ... ... ... ... ... ... ... негізі сан есімдермен байланысты болып келгенде
дерлік көбі ұл ... ... ... болып келетіндігін байқадық.
Қыз баланың есімі: Ұл ... ... ... ... ... кісі ... ... ондық және жүздік,
мыңдық сандар тобынан жасалатынын да ескеруіміз керек.
Қыз баланың есімі: Ұл ... ... ... ... ... ... ... сөзігі мен «Есімдер сыры»
еңбегінде туынды ... ... ... сан ... ... ... қойылған бірде-бір есім кездеспейді.
Бірханым сөздерінің алғашқы мағыналары Бір+ханым мағыналық деңгейде
дамумен қатар, бір сөзі ... ... ... ... ... ... Қыз балалардың аттары бала тірек ... ... ... ұл балалардың есімі бала тірек сыңарына қарағанда , ... ... ... ... кең ... ... шаштың, сұлудың, бикенің, нұрдың, айдың, күннің,
жұлдыздың т.б. қыз бала есіміне ... ... ... ... ... бейнесін таңбаланумен байланысты. Өздері таныған сұлулық пен
әдеміліктің, ... пен ... ... пен кішіліктің метафоралы
қолданысы қыз ... ... ... да, қыз баланың да есімдерінің метафораланып, атауға айналуы
сөйлеуде, лебізде іске ... ... ... жүйесін саралауда
халықтың дүниетанымдық, ментальдық ... ... ... мәдени, әлеуметтік өзгерістерді ескермеуге болмайды.
Қазіргі таңда қыз балаларға ат беруде шет елдік ... ... ... ... мол ... ... Анель, Анеля, Аида, Адель,
Жанна, Жанель, Элеанора, Диана, Тахмина, Альбина, Альмира т.б
Бұған керсінше, ұл балаларға ат ... ... ... ... келе ... ... батырлардың, хандардың , үлкен ғалымдар мен ... беру етек ... ... Ерасыл, Мағауия, Бекболат, Нұрсұлтан,
Абылай, Кенесары, Қазыбек, Міржақып, ... ... ... ... Абай, Жамбыл т.б. болып келеді.
Мұның өзі егемендік алған еліміздің ертеңін ... өз ... жаңа бір ... ... ... ... ұлттық үмітпен
қарайтынын анықтаса керек.
Т.М.Абдрахманованың зерттеуіне қарағанда лақап есімдері қазақ, ... ... ... олардың көбі ер адамдарға қойылады. Бұл әр ... тән ... бар ... ... ... және орыс ... ... жынысқа байланысты өзгешеленеді, ал қазақ тілінде бұл
ерекшелік ... ... род ... тек орыс, неміс тілдеріне
тән. Бұл ерекшелік дейді автор: «ер адамдар мен әйел ... ... ... ... тиіс. Кез келген елде әйел адамдар ер адамдармен
салыстырғанда жұмсақ мінезді, нәзік жанды, ... ... ... ... ... көп лақап аттар қойылмауы керек». Осы зерттеуде қазақ ,
орыс, неміс есімдері ... ... ... ер ... есімі – 70-пайыз, ал әйел адамдардың бейресми аты – 30- ... ... ... тілде лақап аттарының саны әйел адамдарға
қарағанда ер адамдарға біршама көп қойылады. Қорта ... бұл ... ... ... ғана тән емес, ер адамдар мен әйел адамдардың ресми
есімдеріне де тән [52].
Демек, антропонимдер жүйесінің ... ... ... да ... мәні болған. Бурят тіліндегі антропонимдерді зерттеген
ғалым А.Э.Митрошкина мұны былай деп көрсетеді: «Имя ... как слои и ... ... Имя не ... ... ... обозначения индивидов
для удовлетворения практической необходимости ... а ... ... но и сложным образом отражает, фиксирует состояние
их культуры» [53,3].
Бұл сонымен бірге антропонимияның динамикалық ... да ... ... ... ... ... еңбегінде ол туралы
былай тұжырымдалған: «Для ... ... ... и ... ... ономастики необходимо
рассмотреть этнокультурную и политическую историю древних тюркоязычных
народов, ... ... ... ... ... ... ... на ономастическую систему, которая живо ... на ... в ... ... жизни тюркского общества, четко
фиксируя в своей стуктуре смену ... ... ... в
политической и социальной сфере, ... и ... ... богата история тюркоязычных народов древности и средневековья»[54,4].
Антропонимдік жүйенің қызметі әрбір қоғамның әлеуметтік-экономикалық
және мәдени өрісінің дамуымен ... ... және ... ... ... байланысты «Қазақ онмастикасы. Жетістіктері мен болашағы» атты
осы саладағы ... ... ... ... бағдарлаған Т.Жанұзақов
пен Қ.Рысбергеннің еңбегінде антропонимияның әлеуметтанымдық зерттеу
нысанын былайша ... «1) ... ... ... қалыптасып
дамуы мен қызмет аясының жалпы мәселелерін теориялық әрі ... ... ... ... 2) антропонимдерді тұтас бір жүйе
ретінде зерттеу; 3) кісі ... ... ... ... қарастыру; 4) кісі аттарының пайда болу, жойылу заңдылықтарындағы
тарихи-әлеуметтік жағдайлардың себеп-салдарын анықтау; 5) кісі ... тілі мен ... ... қызметін, қос тілдегі орны мен мәдени қарым-
қатыстағы ... ... 6) кісі ... ... ... ... ... әдебиетте, баспасөзде, күнделікті
тұрмыста қолданылу ерекшеліктері) ; 7) ... ... ... ... ... ... байланыс, бірлігін
зерттеу; 8) қазақ антропонимдерін байытудағы басқа ұлт ... ... а) ... ... ... қазақ
антропонимдерінің қолданылуы мен ... ... ... сипаты; 10)
антропонимдерді тілдік және тарихи тұрғыдан топтастыру»[55,43-44].
2.2 Қазақ лақап есімдері және ... ... ... ... дәстүрінде адамның жалқы есімнен басқа да толып жатқан (жанама,
бүркеме лақап, балама т.б.) қосымша аттары ... ... ... адамдар
арасындағы өзара қарым-қатынастардың ыңғайына қарай өзгеріп, әр алуан
морфологиялық ... ... ... ... ... ізет-құрметін, көңіл-күйін, ішкі сезімін, дәстүрлі әдептілік пен жол-
жоралғыны таныту үшін, жан дүниесін паш ету мақсатында жұмсалады.
Лақап ... ... ... ... ... ... т.б. Ономастиканың антропонимика саласының
негізгі мәселелерінің бірі – ... ... ... (лақап ат). Бейресми
жалқы есімдер барлық халықтарда бар. Орыс тілінде лақап атқа – ... ... ... в ... в ... ... ... содержащее в
себе указание на какую-либо ... ... его ... наружности,
деятельности и.тд» деп анықтама берілген [56,156]. Сонымен, қазақ, ... ... да ... ат қою ... ... ... кәсібіне немесе бір ерекшелігіне байланысты қойылады. Кейбір тура
тауып қойылған ... сол ... өмір бойы ... ат ... қалады.
Зерттеуші пікірі бойынша, жалпы лақап есімдер өзіндей белгілері бойынша
лексика-сематикалық ... ... ... ресми шын аттармен қатар, лақап аттар да бар. Ондай
лақап аттардың тым ерте ... ... ... ... тән ... ... ... ескерткіштеріндегі Күлтегін, Яш Ак Баш,
Джагий Шад, ... ... ...... аттар. Халық ертектеріндегі
Шіңкілдек, Желаяқ т.б. – халық ... ... ... ... лақап аттар.
Лақап аттар ертеректе қазіргі кездегідей, мағынасына қарай ... ... ... ... ... дене ... мен тұлғасына сай
лақап есімдермен аталып отырған. Ал кейінгі кезеңдерде кісі ... ... ... ... ... ... ... бастағаны
байқалады. Сөйтіп, қоғамның даму сатысына лайық адамдарға ат қойылып, оның
мәніне де көңіл ... ... ... Ал ... ... жазба
әдебиеті қалыптасқан халықтарда фамилия шыққан соң лақап аттар сиректейді.
Мәселен, бұл құбылыс орыс тілінде ХV ... ... ... кезде
баяу, өте сирегенін, текэкспрессивтік ... ғана ие ... ... ... ... тек ... ғана ... тіпті кейбір рулардың ... ... ... ... Бұл құбылыс түркі халықтары ... ... ... ... ... ... арасанда да біраз кездеседі.
Мысалы: Қаракесек, Қарақыпшақ, Ақ найман, қара қаңлы, сары ... ... ... ... таз, ... ... ... жуанбұт найман,
көкірек, шуылдақ, ... ... ... ... ... ... ... құйысқансыз, жаулы, сарықасақа, төртқара, ақкете
т.б. [55].
Лақап ат адамның екінші бейресми аты ретінде қоғамның ... ... ... өз атымен қатар қолданып, жеке адамның қадір қасиетін,
оның объективті шындыққа ... ... ... ... ат (жалған ат
араб.) жеке адамның екінші, қосымша аты қызметін атқарады.»[57,26].
Лақап аттар адамның дене ... ... ... және ... ... ... істейтін кәсібіне лайықты қойылып отырады.
Баланың сәби кезінде қойылған лақап аты оның ... де ... ... аттар ауыл адамдары арасында, әсіресе мектеп жасындағы балалар
арсында көп кездеседі. Бойы қысқа баланы Қортық, ... басы ... ... ... тез ... ... – Сартылдақ деу бар.
Лақап аттар халық ауыз әдебиетінде кеңінен орын ... ... ... ... ... ... ... Аязби т.б. лақап аттар.
Жазушы қаламынан туған көркем ... де ... ... ... ... ... баяндап отырған жазушы лақап аттаың мәніне, қойылу
себебіне көңіл аударып, толық сипаттап отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... М.Әуезов пен С.Мұқанов
шығармаларынан айқын көреміз.
М.Әуезов «Абай жолы» романында Кеңгірбайдың лақап атын ... ... ... ... ... аты ... » болатын. Жем үшін,
осындайда ... ... ... ... атанған» [58.392].
Лақап ат әдетте халық тарапынан қойылады. Өйткені халық өз арасындағы,
өз қоғамындағы адамға ... ... ... ... ... ... аттар көбіне өзгермейтін, тұрақты келеді.
Лақап атты бергенде ... өн ... ... ... ... ... қатар, бұрынғы қойлған атының ыңғайлы-ыңғайсыз жағына да
назар аударады. Бұл ... тағы да ... ... жолы» романына
үңілейік.
«Ертеңінде, Абай мен Ербол Шілікті кезеңінен аттанып шығысымен Шүкіман
жайын ауызға ... ... ... ... ... – деді Абай.
- Әй, керім! Әй, керім! – деп, ... да ... ... ... ... ... ... айттың» - деп жолдасының жаңағы ... ... да :
- Ал , мен бір ... ... ба? ... Шүкіман деген аты сұлу емес, сай
емес! Жаңа ат қоямыз. Оны дәл осы арада сен ... ... ... ... аты Әйгерім! Әйгерім болады!» - деді. »[58.40]
Ат қоюшылар бұл жерде Шүкіманның нұрлы , келбетті ... ... ... оның ... ... ерен көңіл бөледі. Осыдан барып,
таңданудың, сұқтанудың, өте қызығудың нәтижесінде Әйгерім деген қосымша ... ... ... ... ... да ... келтірейік:
«Құлым қажының аулынан «қарақасқа сорлылардың» қатарына қосылатын
Балғабайдың сумұрын ... мен ... ... Ахметі жүр. Балтабай
аулынан «қарақасқа сорлылардың» ... ... ... ... ... ... Ұзын Әшкері, Тапалтақ Әбдіман, Омардың таз
Сұлтанқайы жүр; Крестадан өмір бойы ... ... ... Арықбаласы, Төлебайдың Айранкөз ... жүр. ... ... ... Өтегені, Құсайынның бұжыр Ережебі, суылдақ ... және ... ... ... ... жүр ... ... бұл
ретте әрбір кейіпкердің бой бітімін, кемістігін, ... ... ... ... ... ... ... Мұстафа болғанмен жұрт оны Сақау деп кеткен. Көкериді мен жақсы
білемін. Оның шын аты ... Бала ... ... ... оны ... ... шақырытын әтешіне ұқсатып, «көкери-көк»
қойған да, содан «Көкери» атанып ... ... шын аты – ... қасықтай қалқиған үлкен болғандықтан, бала кезінде жеңгелері
«Қасық құлақ» қойған да, содан «Қасқұлақ» атанып кеткен.[59.26]
Бұл ... ... ... ... ... ... Ә.Нүрпейісов, Т.Ахтанов т.б. шығармаларында жүздеп кездеседі.
Лақап аттар дара күйінде де, кісі аттарымен тіркесе де ... ... ... ... ... ... ... Жылауық
Хамит, Сал хамит т.б.
Соңғы есімдердің бірінші сыңарындағы сөздер үш Хамиттің әрқайсысына тән
қасиетін, мінез-құлқын ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... Ал ... Көсе, Жиренше шешен, Біржан сал
тәрізді тұлғаларда келгенде ... ... кісі ... ... Бұл ... ... олардың орын тәртібінде белгілі тәртіп,
заңдылық жоқ сияқты, тек белгілі бір ... ... ... ... ... дегеніміз жекелеген заттардың бейнелеу қызметін
атқаратын, заттық мағынаны беретін арнайы аттаулар тобы. ... ат ... бір ... аты, жеке ... ... қосымша аты қызметін атқарады.
Мәселен, ... ... құс» ... ... өзінің сүйікті
әжесі туралы: «Бірақ мен есі білгелі осы қарт әжемнің қолынан газет, журнал
түсекнін көрген емеспін. ... болу ... ... ... ... деген лақап ат әженің оқымыстылығына қойылған ат емес,
адамдардың ... ... ... жылы да ... ... [60.21].
Демек, лақап аттар ресми түрде (әке аты, фамилия болып) қалыптасады.
Өйткені олар ресми ... ... ... ... өңі қара болса оны
Қарабала, Қарақыз немесе көзі қара болса ... деп кету ... ... ... ... тарапынан қойылады. Өйткені халық өз ... ... ... ... ... ... сыншы болған.
Профессор Т.Жанұзақов лақап аттарды лексикалық мағынасына қарай мынадай
топтарға бөледі:
І.Түрлі белгілерге байланысты.
а) адамның бет-әлпет ... ... ... ... ... ... ... Телқара, Сары Асан, Шұбар ... ... ... Ботан, Бұжыр Мақан, Қызылбет Әли, Ақбас әзім, ... ... ... ... ... Шегір Асаубай, Алакөз, Көккөз т.б. ... ... ауыз ... ... Қара ... Қаракөз Айым сияқты
есімдердің (қара, қаракөз, сұлу) тіркестерін лақап ... ... ... ... ... мүсініне байланысты. Мысалы: жорға Жұмабай,
Ұзын Ахмет, Қисық Әлтай, Қалтақбас Ғабдеш, Ұзын Әшкер, ... ... ... ... ... ... ... Сәми т.т
в) адамның дене мүшесінің кемдігіне байланысты. Мысалы: Бүкір, Сақау
Баймағамбет, Шолақ Шаймерден, Таз ... ... ... ... ... ... ... Манап таз, Кекеш, Ораз т.т.
ІІ. Мінез-құлық, бейімділік әрекетке, ерекшелік қасиеттерге байланысты.
Мысалы: Найзағай Асан, Қиясбай, Қисық, ... ... ... ... ... байланысты. Етікші Ахмет, Оташы
Мәлібек, Саятшы Ораз, Ұста Сұлтанбек т.т. қазіргі кездегі: Мұғалім ... ... ... Әсел ... ... бір ... ... атақты білдіреді. Бұларды сондықтан да лақап аттар қатарына
жатқызуға ... ... яки ... жағдайғаға байланысты лақап аттар. Ерте
кезде үстем тап өкілдерін ... оның ... қоса ... ... би, ... сұлтан, Сағыр батыр, мырза Боранбай т.т. ... ... ... ... ... ... ... шын атымен қатар өмір сүреді. Олардың бірі
әбден қалыптасып, нағыз адмның шын атына айналады да , сол адам ... ... Ал ... ... біраз уақыт айтылып жүргенне кейін,
ескерусіз, ұмыт қалып қояды. Мұндай жағдайда ... ... аты ... Ал ... лақап аттар кісінің бастапқы атымен ... ... ... Олар осы ... ... ... тұтас кісі атын
білдіреді. Оған мынандай тарихи аттардан мысал ... ... ... ... ... ... Шешен, Ақан сері, Біржан сал т.б. ... ... ... «шешен» сөздері кісінің қасиетін, пішінін
және сапасын аңғартып тұр. Бұл сөздердің ... жеке ... ... ... ... байқаймыз.
Көрпеш - қозының көрпелдес жүнді әдемісі. Көсе – ... мұрт ... ... Ал шешен - қара сөзге дес ... ... ... ... ... ... данышпан. Бұлар кейде көсе, көрпеш, ... ... ... ... ... толық сипаттай келіп, профессор Ә.Марғұлан:
«Бұрынғы кездегі қария жыраулардың жиренше деп аталуы олардың ылғи ... ... ел ... ... ... ... ... бұл әдет, әсіресе,
оғыз, қаңлы, қыпшақ руларының ортасында көбірек орын алған. Халық аузында
айтылатын жиренше бір ... аты ... ол ... ... келе ... жыраулардың жинақ әрі лақап аты» [61.77].
Лақап аттардың бір түрі ретінде бүркеншік аттардың да (псевдонимдердің)
әлеуметтік мәні мен ... ... ... ... ... деп шын ... бөлек, ойдан шығарылған, көп реттерде фамилия мен
есімдер орнына жүретін атауларды айтады. Ол ... ... ... ... жасырын» деген ұғымды білдіреді. ... ... ... өмірге қатысушы қоғам қайраткерлерді, ... ... ... мен көркем өнер мамандары пайдаланған. Бүркеншік
аттарды пайдалану әсіресе өткен ғасырлардағы орыс ... ... ... орыс ... мен ... ... ХІХ ... тарағаны белгілі. Мысалы: А.И.Герцен өз шығармаларына «Икандер» деп
А.П.Чехов – Анче, Антоша; Н.Н.Борисов – Кисляев, Крапива, Рувер, ... ... ... ... ... жазушылық қызметінде көптеген бүркеншік аттарды пайдаланыпты.
Мысалы: Горький, Некто, ... ... ... ... ... ... ... мен ғалымдарының саяси-қоғам және ... ... ... ... ... ... ... ол бүркеншік аттардың шығу себебін дәлелдеген тұңғыш
зерттеуші Иван Филиппович Масанов еді. Оның ... ... ... және ... ... бүркеншік аттарының сөздігі»
(М., 1956-1960) деген төрт томдық еңбегі баршаға мәлім. Бұнда ... ... оның ... мен тарауындағы түрлі себептері мен
жағдайлары кеңінен айтылады. Орыс ... ... ... зерттеуші ғалымдар бұған аса назар аударып отыр.
Қазақ жазушылары мен журналисттерінің , саяси қоғам қайраткерлері ... ... ... ... туу ... ... ... тарихында белгілі саяси қоғам ... ... ... пайдалану Қазақстанда ... ... ... кездерде (елді ұжымдастыру) күресу жылдарында
қолданылған.
Бүркеншек ... ... ... ... ... ... Ол кезде
пайдаланылған бүкеншік атар ... төл ... ... фамилиялардың
қысқартылған бас әрпінен, болмаса бас буынынан жасалған. Кейбір ... ... атын не ... ... кейде өз атын бүркеншік атпен жазады. Бұл
жерде аса көңіл аударарлық , жіті зерттеу, ой саларлық жайт – бір ... ... ... ... ... өзінде де белгілі бір себеп болса
керек. Кейбір бүркеншік аттар баспасөз ... жиі ... ... ... ... бола ... Міне , осы себептен
бүркеншік аттарды жиі ... ... ... ... амал ... ... ... бір автродың қолданғанына қарамастан, екінші
бір ... ... ... ... болып келе бергені байқалады.
Мысалы, Матай – Жансүгіровтің де, ... де ... аты ... - ... ... ... ... Қайкенге тән болған.
1917-1930 жылдар аралығында Қазақстанда ... ... ... жұмбақ бүркеншік аттар кездеседі. Бұл ... , сол ... ... мен ... ... ат
пайдалануды дәстүрге айналдырған. Сол ... жиі ... ... ... ... ... ... «Арқа», «Екеу», «Жөнеу»,
«Қапсыңқа», «Матай», «Таңқыбай», ... ... ... ... ... «А.» т.б.
Бүркеншік аттардың кімге, қай жазушыға тәндігі, мән-мағынасын ашу үшін
Т.Жанұзақов екі түрлі жол бар екенін ... ... сол ... ... ... ... олармен бірге қызметтес болған қазіргі аға
буын қалам қайраткерлерінен сұрап ... ... - сол ... ... ... қару ... ... қатар ,
Б.Кенжебаев пен ... ... ... ... ... ... шешімі табылған. Б.Кенжебаев бүркеншік аттардың төрт түрлі
жолмен ... ... Оның бірі – ... өз ... не ... ... басқы әріпттерінен алынған: «М.», «М.Ә.» - ... ... - ... ... ... - ... ... Талжанов, екіншісі -
фамилиясын жазбай , есімдерін қоя салатын ... ... ... ... Бұл ... сол кездегі белгілі журналист әдебиетшілер::
Балқай Байтоғаевтың, Елтоқ Дінмұхамебетовтың, Шияп ... ... өз ... ... – авторлар өздерінің туған, өскен
жерлерінің, ру-тегінің атын да бүркеншік ат ... ... ... - ... ... ... аты, ... - Матай тауына, Матай
руынан байланыстырып алынған Ілиясытың бүркеншік аты. ... ... ... бір ... белгіге байланыстыра, не ойдан шығарып
та қоя салатын болған Айталық ... ... ... - ... ... аттары. Мұнда «Бұйрас» оның шашының бұйралығына
байланысты алынса, «Мәлтең» басының үлкендігіне сай ... ... ... ... аттарды қою әдісті былай
жіктеді:
1. Бүркеншік аттардың жасау, туу ... ... ... ... ... ... жер ру ... қою) Мысалы: Ақмола, Омбылық,
Қоңыр, Семей т.б.
2. Криптонимдік әдіс бойынша (өз атының немесе ... бас ... қою) ... М.Ә. – ... Әуезов, М.Ж. – Мағжан Жұмабаев,
С.С. – Сәкен ... ... ... атау (дене пішіні, псхологиялық ... ... ... бала – ... ... ... Жаны ашыған
– Ж.Байболов, Семинарист Әуезов – М.Әеузов т.б.
С.Талжановтың, Б.Кенжебековтың, Е.Байболовтың материалдар ... ... ... ... ... ... – «Шаңқан» ,
«Малай», «Быж», ... ... ... ... ... ... Ілияс
Жансүгіров – «Таңқыбай», «Матай», «Мерген», « Бөкейше», «Тілші», «Марқа»,
«Сақа», «Қордай», «Ақжол-Қаптағай»; ... - ... ... Тайшықов Қадыр - «Бұйрас», «Мәлтең», «Бөгде», «Қапсыңқа»;
Алдоңғаров Ерғали – «Тамшы» , ... « ... «Е.А. ... ... ... ; Аманғали Сегізбаев – «Жөнеу», «оқушы», «Сыншы көз»; Сәбит
Мұқанов - ... ... ...... ... ... ... – «Жалшы»; Шанин Жұмат – «Ш», ... ... - ... ... С.ж. ... ... аттарды қолданған [44].
Антропонимика ғылымында фамилиялар мен әке ... ... ... ...... ... ... Қазіргі кездегі біздің
фамилиялар нұсқасы орыс тілінің әсерімен қалыптасып ... ... Бұл ... фамилия орыс тілінен қабылданған –ев,-ов, -ева, -ова,
-ин, -ина қосымша арқылы жасалынады. Мысалы: Ахметова, ... ... ... ... өмір ... ... ... жерінің я қалсының атымен
аталғаннан көпке дейін ... ... ... Орта Азия және ... территориясындағы ғалымдардың фамилиялары Махмұд ... ... ... ... т.б. ... ... бұл ... архаизмді
факторға айналып отыр. Фамилиялар негізінде адамның бір ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген
«Түсіндірме сөздікте» - «фамилия это ... ... ... ... ... атымен аталу ғылым тілінде патронимия деген терминмен аталады. Ол
грек pater (patros) «әке» және onoma ат ... ... Орыс ... десе қазақ тілінде «әке», «ата» деген ... Әке ...... ... бар және ... ... ... өмірінде ертеден-
ақ ұлы, қызы, баласы ... ... өз ... қосыла айтылып, әкенің
балаға ... ... ... ... ... ... Бұл формада
айтылуды сонау ерте замандағы көне түркі халықтарына тән ... да ... ... ... Улуғ ... ... оғлу, Байна
Саңун Оғлы Кулуг Чур, Кулуг Тіріг оғлы бан ... ... ... арді
оғлы бан т.б.
Халық ауыз әдебиетінің нұсқаларында , батырлар жырлары мен тұрмыс-салт
жырларында әке ... ... жиі ... Олар ... «қызы»
сөздері арқылы толық, кейде изафеттік ... ... ... ... Төлеген, Базарбайдың Төлегені болмаса, Базарбайдың
баласы Төлеген ... ... қызы ... ... қызы ... ұлы Қараман, Өмір ұлы Сыбан, Қарасай ұлы Көбен, Алшағыр ұлы Тегін,
Керей ұлы Келімбет, Қоянақ ұлы Қарт ... ... ұлы, қызы ... ... патроним жасалуы ХV ғасырда ... ... бұл ... дейін әке атының жасалу, қодану жүйесіне
араб, иран ... ... ... ... ... ... Сол
дәуірлердің заман жыршылары: ... ... ... Сыпыра жырау
Сұрғалтайұлы деп әке атымен аталған.
ХVІ ғасырға тән ... ... ... Жалаири еңбегі «Жами тауарихтан»
біраз мысал келтіре кетейік. Бұл шығармада «ұғлы» сөзімен ... ... ... (сирек болса да) қолданып отырғанын көреміз. Мысалы: Есенұлы
Болай, Ескеұлы ... ... оғлы ... ... ... ... оғлы
Кемсин, Усаңханның оғлы Болат сұлтан, Бауыш Бойдашның оғлы Әдик ... оғлы ... ... оғлы Дәуриш хан, Жағат қызы Яқшымбек, Бұрындық
ханның қызы Дадым ханым т.б.
Бұрын әке атын бір ғана ұлы ... Сол ... ... ... ... ... мүшелері иемденген, Ақжанның ұлы Баян, Ақжанның қызы ... ... ... Ол ... ... болмағандықтан, әйел адамдар да
күйеуінің атымен - Асқарбайдың әйелі деген ... ... ... ... ... әке аты отбасылық атауға да ие болғанын байқатады.
Әке атымен аталудың өзі бұрын түрліше ... ... ... ... әке ... ... өз ... феодалдық тегін қосып айтқан.
Мәселен, Тоқал бай ... ұлы, ... ... ұлы ... Хан ... ... Қайып хан ұлы Әбілғазиз, Есеналы сұлтан Нұралы ұлы. Осы
ХVІІІ ғасырда ұлы сөзінің ... ... бин ... ... тенденциясының
басым болғаны көрінеді. Мәселен, Бекбау бин Ертай, Екілік бин Бөкенбай,
Сапақ бин Ербай, ... бин ... ... бин, ... бин Бай, ... ... атымен аталуда ұлы, қызы сияқты зат есімдерден басқа орыс тіліндегі
–ев, -ов ... да ... Ол ... ... ХІХ ... ... ... Сырым Датов, Тленши Батыров, Құдашев,
Ақымбет Қаратаев, Аликаран Имантаев. Әке атының соңына қосылған орыс тілі
жұрнақтары ол ... ... ... ұлы ... білдірген.
ХVІІІ-ХІХ ғасырларда әке аты мен бала аты ... ... ... ... ... тіркеспей-ақ айтылған. Мұндай жағдайда бала аты алдымен, әке
аты соңынан қатар айтлатын. Мәселен, Күшікбай Есболат, ... ... ... ... ... ... Жұмағұл, Кененбай Отан. Сөйтіп, ХІХ
ғасрдың бас кезінде әке аты ұғлы сөзі ... және –ев, -ов, -ин ... ... берілгенін көреміз. Мәселен, Сәбит Дөнентай ұғлы, Кәрім
Батыш ұғлы, Ысқақ Бердіқожа ұғлы, Шахмарлан ... ... ... ... т.б. Бұл ... ... (-ев ,-ов) фамилиялық
болғанымен әке атында қолданыла беретін. Өйткені ол кездегі фамилияның ... әке аты ... ... , Қазан төңкерісіне дейінгі әке аттары ресми құжаттарда бірде
–ев, -ов жұрнақтары ... ... енді ... ... ... сөздермен,
ілік септік арқылы изафеттік құрлыста және Қазыбек ... Асан ... ... ... ... ... ... соң әке атының кейбір көрсеткіш форманты фамилияға
ауысады. Атап айтқанда –ев, -ов, -ева, -ова ... ... ... да , әке аты оның ... –ич, -евна, - овна қосымшалары арқылы
берілетін болады.Қазіргі кезде қазақ ... әке аты ұлы, қызы ... ... орыс ... ... –евич, - овна қосымша арқылы жасалып
отыр. Бұл екі формада екеуі де бізге қолайлы.
Қазақтың фамилия туралы ... ... ... ... оны айту ... ... көрінісі де ғасырлар бойы әр түрлі болып келеді. Бұл ыңғайда
бірізділіктің ... әр ... әр ... ... ... ... өткен ғасырдың бас кезінде Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезұлы,
Қаныш Сәтбайұлы тұлғалы ... да ... ... ... ... ... ... Өткен ғасырдың 80-90 ... ... ... әр ... басқосуларда ұсыныстар айтылып, ... ... ... ... ... ... арнайы тұжырымдама
бойынша мемлекет басшысының бұл мәселе ... 90- ... ... ... шешім қабылданғаны белгілі. Ол шешім негізінде ... ... –ов, - ев және –ин ... алып ... ... ... ... немесе ұлы сөзін біріктіріп (Аман Жақсыбайұлы
Алдаберген немесе Аман Алдабергенұлы) жазып айту дағдыға ... ... ... ... ... ... қарамастан, «Қазақ
әдебиеті» газеті биылғы 24-қаңтарда «Атың қайсы, ... ... ... ... ... ... тағы көтерді. 14-ақпанда сол ... ... сөз ... материалдар топтамасы жарияланды.
Қазіргі кезде қазақтардың өз фамилиясын әртүрлі жазып ... ... ... ... ұстанымдарды алға тартады. Біреулердің
пайымдауынша, ... ... ... ... ... ... жоқ; енді ... ұрпағы, немересі, келіні, шөбересі (Болатбай
ұрағы, ... ... ... ... ... шөбересі) деген тұлғаларды
ұнатады. Біздіңше, бұлар фамилияның шынайы көрсеткіші емес, өйткені
фамилияның ... жеке ... ... күн ... ешқандай
мағынасы жоқ, тек кісі есіміне қосылғанда ғана мағына туғызатын ... ... ... ... ... оның әртүрлі қасиет-сипаттарын
әлеуметтанымдық тұрғыдан зерттеудің мәні де айтарлықтай. Лақап ... ... ... ... ... ... өзара
қатынасына т.б. байланысына тағылған лақап есімдер тілімізде аз емес. Осы
тұрғыдан ... олар ... ... ... мәнге ие, бірақ
этномәдени сипатқа ... ... ... ... көрінісі негізінен,
лингвомәдени негізде анықталады. Оңтүстік Қазақстандағы топонимдерін
зерттеген ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда Ұ.Ержанов т.б. Оңтүстік ... ... ... жеке есімдер мен әулетесімдерден
(фамилия) ... ... көп ... ... елді мекендер
кісінің жеке атымен аталса, бірқатар ... ... ... ... ... ... аты ... аталатын географиялық
объектілер атаулар сол нақты елді ... ... ... ... сол
төңірегінде тұрған, халық арасында, өз ортасында ... ... ие ... ... ... ... ... Жамбыл, Аманкелді, Қошқарата,
Қалдыкөл, Асан, Алтынбек ... т.б. ... ... ... ... ... кісі ... фамилиялары, лақап аты жиі кездесіп
отырады дейді»[63,7]. Жоғарыдағы ... ... ... ... орнына жұмсалуын көрсетеді. Өйткені
антропонимдер, топонимдер, ... ... ... ... ... халықтың тұрмыс тіршілігі, рухани байлығы, мәдени мұрасы, тіпті
белгілі бір кездегі ... ... да ... ... адам ... ... ... қандай да тарихи оқиғаның, құбылыстың,
жағдайдың болмыс бейнесі көрініп тұрады. Сондықтанда ... ... ... ... ... ... ... аймақтағы елді мекендер жер су, өзен,
көл, құдық т.б. атауларында мифтік бейнелер, пірлер мен ... ... ... жиі ... ... ... ... өмірінің оқиға,
өзгерістері тілдік деректермен таңбаланып, ... өз ізін ... Осы ... ... елді ... жер су ... ... ер
адамдардың есімдерімен аталатынын айту керек. ... ... ... ... Қабанбай, Рысқұл т.б. ауылдар. Осы заңдылықтың өзі қоғамдық
ортада ер адамдардың орны ... ... ... ер ... мойнында
екенін көрсеткендей, ер адамды қадірлеу, сыйлау, ардақтау.
Ресейдің отаршылдық саясатының салдарынан Кеңестік ... ... ... ... ... ... ұшырап, орыс тілді атаулар көбейді.
Мысалы: Түркістан ауданында Пушкин, Чапаев, Максим Горкий; ... ... ... ... Карл ... ауылдары; Мақтарал
ауданында Гагарин, Жданов, Киров, Чкалов, Чехов ауылдары; Отырар ауданында
Ильич ... ... ... Мичурин ауылы т.б. Осындай жағдай тек
Оңтүстік ... ... ғана тән ... басқа да ... ... ... да ... Еліміз тәуелсізідгінің
арқасында ежелгі атаулар қайтарыла бастады. Бұл қоғамдық ... ... ... сонымен бірге Оңтүстік Қазақстан аймағының
топонимдік жүйесінде халықтың ежелден бергі діни нанымы, әдет-ғұрпы ... ... ... ... ... ... ... орын
алып отырған. Оңтүстік Қазақстан облысында зерттеу жүргізіген ғалым
Қ.Рысбергенов аймақ ... ... және ... ... ... есімдеріне байланысты қалыптасқан баба, ата, ана, әулие
этномаркерлі топонимдерге немесе никронимдер: Әзірет ... Баба ... ... ... Ибрагим ата, Қарашаш Ана, Гауһар ана, Қара Бура, ... ... Ата, Укаш Ата ... ата ... ... ... ... болғанынын көрсетеді [64,11].
Ұлы әулиелердің бұрын қараусыз қалып ... ... ... ... ...... ... келтіріп, халық көп жиналатын
жерге ... ... ... ауданындағы Шақпақ баба, Дәу баба
ауылдары, Шардара ауданындағы Ұзын ата ауылы, Төлеби ... ... ... ... ... ... ата, Диқан баба ауылдары қасиетті құтты
мекендер. Бұл елді мекендердің ... ... ... ... ... тарихи тұлғалар, қасиетті адамдардың патронимдерінен
тұрады. Оңтүстік Қазақстан аймағы топонимдердің құрамында жеке ... мен ... ... ... ... ... ... Қорыта келгенде Оңтүстік Қазақстан аймағының бірқатар географиялық
атаулар қасиетті жерлерді мекендеген әулиелер патронимдермен ... ... кез ... ... болмысын, оның жер бетіндегі өмір
тіршілігін дәйектейтін ... бірі – ... ... ... ... ... ... құрайды.
Сондай мәдени-әлеуметтік таңбаның бір саласы – қазақ тіліндегі эпонимдік
есімдер.
Зерттеуші Г.Күзембаеваның «Қазақ тіліндегі эпонимдік аталымдар» ... ... ... ... байланысты туындап және қазақ
тіл білімі саласында қолдануындағы ... ... ... әдебиеттерде «эпоним деген сөз біреуге өз есімін беретін деген
мағына береді» деп анықталады. Басқаша ... ...... оним ... болатын атақты адам есімі.
Орыс әдебиетінде эпоним терминінің басқа да аталымы бар. ... ... ... оны «фамилиялық» ... ... Л.И ... бұл ... ... : ... ... біз
жеке адамдар есімдерімен жасалған терминдерді айтамыз», ... ... ... ... ... ... алғашқы ғалым Д.С.Лотте (
1961ж. Ал оны әрі қарай дамытқан - В.П.Даниленко).
Эпонимдік есімдерге байланысты мәселенің бірі – жеке адам ... ... ... ... ... ... ... саясат
қайраткерлерінің есімдерімен қатар ғылым тарихында алғаш жаңалықтар ашқан
адамдар есімдері де жатады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі бұлардың әртүрлі білім
салаларындағы көптеген ұғымдарға атау ... ... ... ... ... ... ... атаулары және сол
бағыттар өкілдерінің аттары. Мысалы, Кант мектебі, Энгельс мектебі ... да ... ... ... емдеу әдістерін,
анатомиялық ұғымдарды, бірінші зерттеген және ойлап ... ... ... Физикада физикалық модельдер, құбылыстар, заңдар,
өлшем бірлігі т.б. Эпоним ...... бір ... «куәлары», ғылыми
жаңалықтар ескерткіштері. Эпоним атауларына әр ... ... ... ... ... өмір ... хандар, билер, басқа да
белгілі адамдар есімдері енеді. Мысала: Қасым салған қасқа жол, ... туы т.б. ... ... ... ... ... өрістер
білімінің нақты саласындағы, ұғымдық аппаратында антропонимдер ретінде
қолданудағы өзіндік ерекшеліктер ... Ол ... ... ... ... ... ... химия, математика,
геология және басқа да білім ... ... ... ... ... және тағы басқа салаларында да ... ... ... атақты философтар есімдері, олардың идеяларын жүзеге ... мен ... ... : ... ... аристотелизм.
Математикада «Пифагор теоремасы» деген термин, физикада «Архимед заңы»,
«Архимед күші» деген сөз тіркестері ... тіл ... ... ... ... жыл ... толығып,
тілімздің сөздік құрамын байыта түседі. Қазіргі эпонимдер: филологиядағы -
Абайтану, Жұбановтану, т.б. ...... кіші ... – Сәтпаев тау шыңы, және т.б. Демек, ол ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Топонимдер жүйесіндегі онтологиялық жағынан антропонимдермен сабақтас
қалыптасатын ... ...... ... ... жер ... ( ... көл, тау,
жайлау т.б.) мен агиотопонимдер (әулие, ... ... ... ... ... геронократиялық топонимдер туралы жазған
А.Жартыбаевтың диссертация жұмысында мынадай топтарға ... ... ... ... ... ... мекендеулеріне
қатысты және ру басы ақсақалдар мен билердің ... ... ... Ел ... батырлар есімдеріне байланысты қойылған топонимдер.
Осы зерттеудің мазмұны мен нәтижелеріне сәйкес рулық құрамындағы ... ... ... ... Орталық Қазақстан өңірінде Бес мейрам
бірлестігіне жататын аталар ... ... ... ... Бес ... ... Болатқожа (қаракесек) руынан Ақша, Түйте
атты екі ұл туады. Қаз дауысты ... би ... ... ... тарайды.
Қарқаралы қаракесектерінің ауызша шежіресінде былй айтылады:
Бошаннан бес ұл туады ... ... ... ... ... мен Манат, Жанат
Бәрі де қошқар туған арыстандай.
Осы бір атадан тарайтын бес ұлдың басын қосып Бес Бошан деп атайды, олар
мекендейтіні ... ... ... Бошан елі деп те аталынады.[68,110].
Бошанның үлкен ұлынан ... ... ... ... ... ... Шаншар, Шаншардан Келдібек, Келдібектен Қазыбек туады.
Қазақ халқында есімі белгілі, аты ... ... ... би. ... ... Арқа ... ... мейрам бірлестігінен тарайтын рулармен көрші қатынаста болған дадан
тобықты, тама, бағаналы, тарақты , қанжығалы руларының да өмір ... ... мен аңыз ... растайды. Олардың арасынан да әйгілі
билер шығып, Арқа даласындағы ел басқару істеріне ... ... ... мен тапқырлығын бағалаған халық олардың есімдерін топонимдермен
таңбалап, ... ... ... ... олар ... өңірлерді солардың
атымен атап келеді. Солардың бірі Жобалай би көп жылдар бойы дадан тобықты
руның ... ... Оның ... ... ел ... сыйлаған. Кеңес
өкіметі орнағаннан соң оны болыстық қызмет атқарған үшін қыс айында шанаға
салып, орталыққа алып ... ... қолы ... ... шанадан ауып
түседі, орныныа тұрып шанаға отыруын бұйырған айдаушыға ... ... ... ал» ... сөз ел арасында мәтелге айналған.
Орталық Қазақстандағы ел қорғаны батырлар есімдеріне байланысты қойылған
геронократиялық атауларының қоғамдағы орны ... ... ... ... ... ... бәрі де ... Қазақстан жерінен тыс
өтпеген.[68].
Шыңғыс хан мен қазақ хандары ту тіккен Шыңғыстау мен Ұлытау өңірлері –
тарихтың ... ... Осы ... ... ... Жалаңтөс (Соқыр),
Жидебай, Сеңкібай, Байғозы, Ағыбай, Олжабай, Күшікбай, Қарабас батырлардың
ерлік істері елде ... ... ...... бейбіт. Қарағанды қаласының оңтүстік шығысында. Атау
қаракесек, сарым руынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... атауына соғыс үстінде бір көзін шығарып
алуы себеп болған. Өз өсиеті бойынша ... өзен бойы ...... ... ... өзен ... ... деп аталған. Жидебай батыр есіміне
байланысты қойылған . Атау қаракесек, әлтеке – ... ... ...... өлке ... Шет ... ... ішіндегі алтай
қареке руынан тарайды, халық батыры. Байғозы бейіті ... ... ... ... ... ... ... тарайды. Күшікбай – бейіт, ... ... ... жер ... ... ... Қуандық, тоқа руынан,
халық батыры. Ағыбай бейіт, Ақтоғай ... ... ... хан ... бас ... ... Өмірінің соңында мешіт
салдырып, балаларды оқыту ісін қолға алған ... ХVІІ ... ұлт ... ... ... бірі ... ... руынан тарайды. Батырдың бергі ұрпағы ... ... ... ... 1709 жылы ... 1785 жылы Ереймен тауының
сыртындағы Сілеті өзенінің бойында қайтыс болған. Ол қазіргі Ақмола облысы,
Ерейментау ... ... ... – көл және ... ... асу . ... Жасыбай батыр атымен
аталуына осы көл жағасында қалмақтармен соғысып, ... ... ... ... ... ... ... атылған оғынан осы
жерде қайтыс болған. Ол туралы Жанақ Жаңабатырұлының «Баянауыл» ... ... Жол ... ... бұзып Жасыбай ер,
Әркімнің ертедегі-ақ ауызындағы ер.
Арқадан қалмақ ауып өз жеріне
Кеткен соң ат ... ... ... кім екенін сұрасаңыз
Жалқпас, тап руы Қаракесек
Осы келтірілген ... ... ... ... би, батырлардың
есімдері генотопонимдер ретінде кешенді зерттеу арқылы ... мәні ... ... ... оның ... ... өзіндік
ерекшелігі белгілі бір ұлттық тілге емес, ... ... ... ... ... қазақ антропонимдерінің лингвомәдени,
этномәдени, әлеуметтанымдық сабақтастықта зерттелуі көрсетіліп отыр.
Осы бағытта жүргізілген жұмыстың негізгі қорытындыларын былай көрсетуге
болады:
Тіліміздегі ... ... ... ... болу ... ... тән телімей, бірнеше дәуірге бөліп қарастырылды. ... даму ... төрт ... ... ... ... ... болмысын, оның жер бетіндегі өмір ... ... бірі – ... жүйенің өзегінде мәдени-танымдық
коннотацияға сәйкес антропонимдер құралатындығы зерттеу барысында тілдік
деректер арқылы анықталып отыр.
Антропонимдер этнотаңбалы, ... ... жүйе ... кең ...... пен тіл ... ... салт-сана
тұтастығының негізі. Бұл көзқарас қазақтардың балаға ат ... ... бар ... ... ... халқы бұл рәсімде ... ... ... әлеуметтік сипатын басшылыққа ... ... бай ... ... ... ... антропонимдері қазақ халқының дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... Кісі ... мен тыйымдарға байланысыты қойылатындығы, танымдық ... ... ... ... антропонимдерінің басым көпшілігі жеке адам атынан бастап,
рухани ... ... ... ... мен этнонимдерге дейін
этнографиялық ... ... ... ... ... ... деп анықтап, антропонимияның бір саласы деп қарауға
болатынын зерттеу барысында жинақталған бай ... ... ... ... бала мен қыз ... ат ... ... символдық, танымдық өзгешелігі
бар. Кісі есімдерінің гендерлік сипаты нақты тілдік деректермен ... ... ... ... ... ... саралауда халықтың
дүниетанымдық, ментальдық ерекшелігімен ... ... ... ... ... өзерістер ескеріледі.
Қазақ мәдениетінде сәбилерге әр заманға сәйкес ... ... қою ... ... ... Абылай, Марлен, Талғат, Бауыржан ... ... даму ... ашық ... тілдік бірлік
екенін көрсетсе, екіншіден, антропонимдердің әлеуметтенуімен байланысты
екенін көрсетеді.
Этноантропонимика құрамының өзекті бір ... көне ... ... ... ... негізделген (мысалы Тоқтасын, Ұлболсын, Жаңылсын,
Тәңірберген т.б.) атаулар құрайтындығы тілдік деректер арқылы дәлелденді.
Зерттеу нысанына ... ... ... деркетері талданып, жинақталып,
олардың құрамындағы антропонимдердің қолданысы мен қызметіне лингвомәдени
сипаттама ... ... ... – көне ... этникалық ақпарат
жеткізетін тарихи, мәдени және ... ... ... Осы ... этноантропонимдердің этномәдени және тарихи болмысында түрлі ... ... ... тарихи тегі мен жағрафиялық қозғалысы ... - ... ... ассоциацияларға меңзейтін ұлттық
символдарға айналып, қазақтың ұлт ... ... ... ... ... бірі ... қазіргі қазақ тіліндегі
антропонимдердің мазмұнында этномәдени ... ... мен ... оның ... сүрсананың терең қатпаларында жасырынып
жатқан мәдени архетиптердің тілдік ... ... ... ... ... қол ... нәтижелер мен тұжырымдар қазақ тіліндегі
антропонимиялық кеңістіктің жалпы сипаты мен ... ... ... мен атау ... уәж табиғатының дәстүрлі
модельдерін, мәдени-әлеуметтік таңба ретіндегі коннотациялық сипатын тануға
мүмкіндік берді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынұлы А.. Тіл ... ... Ана ... 1999. ... ... Л.Н. ... тюрки. М: Наука ,1967. 90-91с.
3. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. І бөлім. Алматы,
1966, 74-78 б.
4. Мусабаев Г.Г. ... ... ... І ... ... , ... Шанский Н.М. Этимологический словарь русского языка, т.І. М., 1962.
6. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, ҚМБ, 1957 ,243-252 ... ... Ә. ... тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Доктор.дисс.
авторефераты. Алматы, 1995. 8-10 б.
8. Хасенов Ә. Тіл ... ... және ... мәселелері.
Алматы: Мектеп, 1985. 66 б.
9. Саадиев Ш.М. ... ... ... имен для ... ( ... ... // ... имена в прошлом, настоящем,
будущем. Проблемы антропонимики. М: Наука, 1970 . с 185-187
10. Жанузаков Т.Дж. Лично – ... ... в ... ... ... ... 1960. ... Самойлович А.Н. Запретные слова в языке казак-киргизкой ... // ... ... 24, ... 1915 с ... ... А.Н. К ... о наречии имен у турецких племен // Живая
старина. От этнографии, СПБ, 1911 вып 2с 299
13. Никанов В.А. Имя и ... М: ... 1974 с ... ... Э. ... ... по ... и культурологии. М: наука,
1999.
15. Мусаев К.М. Лексикология тюрских языков. М: Наука. 1984. 205 ... ... А. ... тилиндеги ысымдар. Фрунзе. 1971. 17-37с.
17. Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка:
Автореф.дисс.доктора филол.наук. ... 1976. 15-24 ... ... Г.Ф. ... вопросы татарской антропонимии. //Вопросы
истории философии и педогоики. Казань, 1965, вып.1.
19. ... В.А. ... ... у ... – изб.соч. М: 1968.
Т4, 131-136с.
20. ... Г.М. О ... ... ... в ... ... ... Поволжья. Уфа. 1943, вып 3.
21. Валиханов Ч. Избранные произведения. Алма-Ата. Т.1, ... ... Ж. ... ... ұлттық сипаты. Алматы: Ғылым, 1997.
282б.
23. Фон Гумбольдт В. Язык и философия ... М:1985. ... ... В. ... ... и методы. М.: РУДН, 1997.
25. Маслова В. Введение в ... М.: ... ... ... и ... ... исследований. М.: Наука, 1986.293с.
27. Тілеубердиев Б. ... ... ... ... Е.А. ... ... в этнокультурном номинативном и
функциональном аспектах. Алматы.: Санат., 1995,248с.
29. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері.
Алматы: Ғылым, 1998, ... ... А. ... ... Алматы: Қазақ университеті, 1999. 309б.
31. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер.
Алматы: арыс, 1998. ... ... А. ... ... ... ... ... Филол.ғылым.дисс. авторефераты.Алматы, 1998.22б.
33. Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтың ... ... ... ... ... 22 ... ... Т. Очерк казахской ономастики. Алма-Ата., 1958. Т1.
35. Юркенас Ю.К. Онимизация апеллятивов и ... ... ... Автореф. дис… канд. филол.наук. М., 1979.
48с.
36. Керимбаев Е.А. ... ... ... и функционирования
казахских собственных имен: Автореф.дисс... д-ра филол. наук. Алма-
Ата., 1992. 48с.
37. ... Ә. ... ... ... ... ... ... // Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері.
Алматы: Ғылым, 1988. 34 ... Фон ... В. ... труды по языкознанию (перевод с немец.
языка). М.: 1984.10с.
39. Азадовский М. История ... ... 2-х ... М.: Учпедгиз,
1963. Т2. 60 с.
40. Мадиева Г.Б. Теория и ... ... ... ... 2003, 28-29 с.
41. Энгельс Ф. Семьяның, ... және ... ... ... З.Б. Исследование по истории туркменского языка ХІ –
ХІVвв. Ашхабад,1973.
43. Бегметов Э. ... ... ... ... 1965, ... ... Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы: Ғылым, 1988. 140 б.
45. Жубанов Х. Исследования по казкхскому языку. Алма-ата. Наука.1966
46. Аманжолов С. Қазақ тілі ... ... ... 368 ... ... Ғ. ... тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар.Қазақ ССР
Ғылым академиясының хабарлары, лингвистикалық серия, 6-шығуы, 1950,
№82.
48. Махмудов Х., Мусабаев. ... ... ... ... ... Е. ... лексика казахского языка (на материалах
произведений М.Әуезова) Алма-Ата: Наука, 1989. 23,253-271 бб.
50. Жұбанов Е. Қазақтың ... ... ... ... 1996. 126
б.194 б.
51. Олшанский И.Г., Кириллина А.В. Гендер: лингвистические ... ... 2000, ... ... Т.М. ... , ... ... тілдеріндегі лақап есімдерінің
ерекшелігі // Тілтаным, 2004, №4, 129 б.
53. Митрошкина А.Э. Бурятская антропонимия. Новосибирск, 1987.
54. Махпиров В.У. ... ... ... ... 1997, 302 ... ... Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы. Жетістіктері мен
болашағы. Алматы, 2004. 43-44 бб.
56. ... ... ... М.: 1935, ... Ағабекова Ж. Қазақ тілінде қалыптасқан араб текті кісі аттарының
этнолингвистикалық сипаты: канд.дисс.автореф. Алматы,2005.
58. ... М. Абай ... 3Т . ... 367 ... ... С. Таңдамалы шығармалары. 2Т. Алматы 1955, 303-304.
60. Байғосынова Г. Лақап ат туралы. // Тіл ... және сөз ... ... ... Ә. ... ... «Известия Қазахского филиала Академии
наук», серия языка и литературы, вып.8. 1944.
62. Материалы по истории Казахской ССР , ... г.г . М-л., ... ... Э.М. ... географические термины и их роль в ... ... ... ... К.К. ... ... ... Южного
Казахстана. Алматы: Ғылым, 2000.
65. Күзембаев Г. ... ... ... аталымдар // Тілтаным, 2001,
№2.
66. Лотте Дистанцс. Изменения значении слов как ... ... ... // ... АН СССР, Отд.Техн.Нук,
1941,Т.6
67. Шубов Л.И. ... ... и ... ... ... и транскрипция. М., 1964.
68. Жартыбаев А.Е. Орталық Қазақстан топонимиясының тарихи-лингвистикалық
этимологиялық және этномәдени негіздері: Докт.Дисс.Алматы,2006.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет
Pascal тіліндегі айнымалылар типі21 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
XV ғасырдағы Қазақстанның тарихи жағдайы11 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь