Мемлекеттік дума

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.......................................................................................................................3

1 1905-1907 ЖЫЛДАРДАҒЫ РЕСЕЙ МЕН ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
ҚОҒАМДЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ–ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙ..................................9
1.1 Ресейдегі 1905—1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және
казақ зиялылары....................................................................................................9
1.2 Ресейдің отаршылдық саясаты және қазақ халқы өміріндегі рухани
өзгерістер................................................................................................................20

2 МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ
ҚЫЗМЕТІ...............................................................................................................30
2.1 Мемлекеттік Дума: мәні жөне мазмұны........................................................... 30
2.2 Дала және Түркістан өлкелерінен Мемлекегтік Думаға
депутаттыққа сайланған кайраткерлердің тағдыры.........................................50
2.3 Мемлекеттік Думадағы қазақ депутаттары және жер-су мәселесі.................68

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................72

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................................................................75
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Казақстан халықтарының тәуелсіздікке ұмтылған асыл арманы, қасиетті мұраты 1991 жылы желтоқсан айында жүзеге асты. Ал одан бір жыл бұрын 1990 жылдың 25 қазанында қазақ елінің терең құқықтық сипаты бар Мемлекеттік егемендігі туралы тарихи маңызы зор кұжат - Декларация кабылданды. Сөйтіп, біздің мемлекетіміз осыған дейін кей ретте аумақ көлемі, тұрғындарының саны, санаткерлік қуаты жағынан өзінен әлдеқайда төмен болса да саяси салиқалықық теңестіруге мүмкіндік беретін мәртебеге ие болды.
Тәуелсіздікті жариялаумен бірге Декларация шалғай және таяу көршілермен қатынастың жаңа үлгілерін орнатып, ұлтгық мемлекеттілікті қорғау, сақтау және нығайту жөніндегі жан-жакты сипатгағы шараларды белгіледі, билікті бөлу қағидаларын, меншіктің көп нысандарын, саяси және идеологиялық плюраллизм, азаматтардың құқыктары мен еркіндігінің кепілдіктері жайлы тұжырымдар жариялады. Біздің мемлекетіміз алғашқы кадамдарынан бастап, бүкіл әлемде танылған саяси-құқықтық принциптерге сүйеніп өмір сүре бастады.
Осы жылдар кезінде саяси сахнаға бірнеше Жоғарғы Кеңес, Парламент келді. Жаңа Конституция қабылданды. Казақстан тарихындағы тұңғыш кәсіби заң шығарушы орган - XIII сайланған Жоғарғы Кеңес пен оның орнына келген қос палаталы Парламенттің депутаттарын ойландырған мәселелер аз болған жоқ. Соның бір сауалы - Казақстандағы заң шығару қызметінің бастау көзі кайда? Ол неден басталады? Заң шығару қызметіне қатысқан алғашқы заңгерлер кімдер еді? Олар туралы не білеміз? - деген сауалдарға жауап беру ойға алынды.
Өлкенің қателіктерінен сабақ алу. Ресей империясының ұлан-ғайыр жер аумағындағы өзіндік ерекшелігі мол сайлау жүйесінің тетігін қадағалаудың, Мемлекеттік Дума депутаттарының заң шығару қызметін, монархиялық құрылыс жағдайындағы өкілді және атқару органдарының өзара катысы мен бір-біріне ықпалын зерттеудің бүгінгі кәсіби парламентін қалыптастырып отырған Казақстан үшін маңызы аса зор. Сонымен қатар, Ресейдегі парламентгің өмірге келуіне пәрменді ықпал еткен 1905-1907 жылдардағы демократиялық революцияның дүмпуі нәтижесінде күллі жұртшылықтың сайлауы арқылы кұрылатын Заң Кеңесін шақыру жөніндегі 1906 жылғы бастама империяны мекендеген халықтар мен шет аймақтағы қазақгар үшін де тарихи аса маңызды оқиға болды.
Дала және Түркістан өлкелері тұрғындарының булыгиндік, виттелік сондай-ақ үшінші маусымдық заңдарды қамтитын Думаларға катысуының елдегі демократиялық өзгерістерді іске асырудағы маңызы айрыкща болатыны анық еді. Бірақ, бұл халықтар сайлауға катысуға тең кұқық ала алмады. Олардан сайланатын адамдардың саны мейілінше шектеулі болды. Соның өзінде елде демократиялық өзгерістерге бетбұрыстың басталғаны оған шет аймақтағы халықтардың қатысу мүмкіндігі бар екені сезіле бастады. Метрополиядағы, яғни Ресейдегі орыс халқының озық ойлы зиялылары да, отар болып бодандық қамытын киіп отырған шет аймақтағы халықтардың өкілдері - қазақ зиялылары да жеке-дара ел билеудің келмеске кетіп бара жатқанын түсінді.
Егемен Қазақстанды құру жағдайында ұлтгық сананың қалыптасуы, қазақ этносының тарихи өткенін зерделеудің мейлінше қажеттілігін танытады. Соңғы кезге дейін казақ этносының тарихы жекелеген индивидиумдар мен тарихи үрдістер субъектілері түрғысынан қаралған жоқ.
Осы түрғыдан қарағанда, ақтаңдақтарды анықтап, өткеніміз бен кеткенімізге, кешегіміз бен бүгінгімізге талдау жасаған кезде Ресейдің І-ші және П-ші Мемлекеттік Думаларына депутат болған казақ зиялыларының қоғамдық-саяси көзқарастарын талдап, зерттеудің маңызы зор. Думадағы әрбір қазақ депутаттарының қоғамдық-саяси қызметі ұлттық тарихымыздың құрамдас бөлігі болып табылады.
– көп жылдар бойы әкімшіл-әміршіл жүйе зерттеуші-ғалымдарымызға шет елдерді айтпағанда, өз еліміздегі қажетті кұжаттармен танысу мүмкіндігіне шектеу жасап, тыйым салынды;
– І-ші және П-ші Ресей Мемлекеттік Думасын, оған қатынасқан қазақ депутаттарының қызметтерін, көзқарастары мен ұстанған бағыттарын талдап, олардың кейінгі күрделі де қайшылықты тағдырларын зерттеу қажеттілігі, елімізде жүріп жатқан бүгінгі саяси-әлеуметтік мәдени-рухани ахуалға, қоғамдағы жаңғыру, жаңаруға тікелей байланысты және үндес. Сонымен бірге Қазақстан Республикасының саяси өміріндегі елеулі оқиға:
– Мемлекеттік Думаның мәнін және мазмұнын ашу, ондағы қазақ депутаттарының сөз сөйлеу мәселесінің ішкі жүйесін көрсету;
– жер-су мәселесіндегі Дума депутаттарының көзқарастарын арнайы талдау.
Алға койылған міндеттерді жан-жақты шешу — қазақ қоғамының ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік даму эволюциясының ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Ал бұл мүмкіндік бүгінгі мемлекеттік биліктің белгілері мен кызметі жайлы тұжырымдар жасауға, ұлтаралық қарым-қатынас мәселелерін және қоғамды демократияландырудың қиыншылықтарын өткендегі тәжірибе негізінде шешуге жол ашады деген ойдамыз.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбсрі. ХХ- ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының Мемлекеттік Думадағы саяси қызметтерінің кезеңдері қамтылады.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазакстан тарихындағы "ақтаңдақтардың" бірі болып келген бұл мәселеге еңбекте бұрынғыдай таптық немесе үлттық көзкарас тұрғысынан емес, жаңаша жалпы адамзаттық түрғыдан баға беріледі;
– Бітіру жүмысында Думадағы қазақ депутаттарының саяси қызметтерін бүгінгі уақыт талабына сай тарихи-ғылыми жағдайда жан-жақты ашып көрсетуге әрекет жасалды. Осыған байланысты бұл енбектің тоталитарлық жүйе жылдарында жазылған зерттеулерден өзіндік ерекшелігі бар еңбектер мүмкіндігінше қарастырылады.
Бітіру жұмысының методологиялық негізі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуына байланысты елде демократия
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Аманжолова Д.А. Казахи - депутаты Государственной Думы / Д.А. Аманжолова // Отечественная история. - 1994. –№ 1. –С. 57-73.
2. Аманжолова Д.А. Движение Алаш в 1917 г. / Д.А. Аманжолова. –М.: Наука, 1993. – 526 с.
3. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш /Д.А. Аманжолова. - А.: Шыгыс, 1994. – 330 с.
4. Аманжолова Д.А. Алаш: история и историография. –Семей: Асу, 1994. – 329 с.
5. Аққұлыұлы С. І - Мемлекеттік Дума және оған мүше болған казақтар / С. Аққұлыұлы, Д. Қамзабекұлы // Ана тілі. - 1993. – 4-ақпан.
6. Асылбеков М. Айтұлы Ақан еді (Академик Ақай Нұсіпбекұлы туралы сыр) / М. Асылбеков // Егемен Казақстан. - 1996. –5-маусым.
7. Асфендияров С.Ж. Казақстан тарихының очерктері / С.Ж. Асфендияров. –А.: Ғылым, 1994. – 255 бб.
8. Ахмедов Ғ. Русия думасындағы казақ депутаттар / Ғ. Ахмедов // Жұлдыз. –1994. –№ 1. – 169 - 174 бб
9. Байтұрсынов А. Ақжол /А. Байтұрсынов.-Алматы: Жалын, 1991.-464 б.
10. Бөкейхан Ә. Таңдамалы / Ә. Бөкейхан. Бас редакторы Нұрғалиев Р.Н. - А.: Ғылым, 1995.-475 б.
11. Балашев П.Н. Записки о необходимости изменения закона о выборах в Государственную Думу / П.Н. Балашев.–СПб.: Ретрос, 1996. – 392 с.
12. Бөкейханов Ә. Шығармалар / Ә. Бөкейханов.–А.: Ғылым, 1994. -384 б.
13. Бөкейханұлы Ә. Казақтар / Ә. Бөкейханұлы // Ана тілі.–1990. – 20 караша.
14. Букейхан А. Выборы в Степном крае. 1906 г. Семиреченская область / А. Букейхан // Простор. –1993. –№ 10. –С. 217-223.
15. Бурмистрова Т.Ю. Национальная политика партии большевиков в период первой русской революции 1905-1907гг. / Т.Ю. Бурмистрова.–Л.: Наука, 1962. – 239 с.
16. Дахшлейгер Г.Ф. Историография советского Казахстана / Г.Ф. Дахшлейгер. –А.: Наука, 1969. – 350 с.
17. Зайчиков Г.И. Думская тактика большевиков (1905-1917 гг.) / Г.И. Зайчиков.–М.: Поилтиздат, 1975. – 329 с.
18. Калинычев Ф.И. Государственная Дума в России, Сборник документов и материалов / Ф.И. Калинычев. –М.: Наука, 1957. – 659 с.
19. Кемеңгерұлы Қ. Тандамалы / Қ. Кемеңгерұлы А.: Атамұра, 1996. - 396 б.
20. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. ІІІ-ші, –А.: Ғылым, 1982. - 550 б.
21. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері /С.Қирабаев.-А.: Білім, 1995. -288 б.
22. Қожахметов Ғ. Думаға сайланған қазақтар / Ғ. Қожахметов, Қ. Әбішев // Орал өңірі. - 1990. – 19 қыркүйек.
23. Қозыбаев И. Историография Казахстана / И. Козыбаев. Уроки истории. –А.: Наука, 1990. –256 с.
24. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты / М. Қозыбаев. –А.: Наука, 1992. –272 б.
25. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы / М. Қойгелдиев. –А.: Ғылым, 1995. –352 б.
26. Қойгелдиев М. Алашорда / М. Қойгелдиев // Егеменді Қазакстан. – 1992. –18 - каңтар. – 49 б.
27. Қойшыбай ұрпағы Б. 1905 жыл. –А.: Ғылым, 1988. –227 б.
28. Қойшыбаев Б. Бақытжан Каратаев / Б. Қойшыбаев. –А.: Ғылым, 1993. –257 б.
29. Қойшыбаев Б. Тәлімі мол тақырып / Б. Қойшыбаев // Зерде. - 1990. –№6.
30. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. Ж.Ақбаевтың саяси-құқылық көзқарастары / М. Құл-Мұхаммед.–А.: Атамұра, 1996. - 224 б.
31. Құлмаханова Л. Мұхаметжан Тынышбаев және қырғыз трагедиясы / Л. Құлмаханова, М. X. Қойгелдиев // Акиқат. –1996. –№ 5. –85-88 бб.
32. Ледницкий А. Национальный вопрос в Государственной Думе. // В книге Первая Государственная Дума / А. Ледницкий. –СПб.: 1907. – 654 с.
33. Ленин В.И. Шығармаларының толық жинағы / В.И. Ленин. - 16-том. –А.: Саяси баспа, 1973. - 782 б.
34. Локоть Т.В. Первая Дума. Статьи, заметки и впечатления / Т.В. Локоть.–М.: Изд. Акад. Наук СССР, 1986. – 312 с.
35. Материалы по истории политического строя Казахстана.–А.: Политиздат., 1960. – 652 с.
36. Мектепов А. Халел Досмухамедұлы. Халқының рухани жаны мен тән саулығының шипагері / А. Мектепов // Ана тілі. –1990. – № 15-16.
37. Шоқай М. Естеліктер / М. Шоқай, М. Шоқай. –Стамбул: 1997. - 271 б.
38. Нұрпейісов К. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы / К. Нұрпейісов, М. Құлкенов, Б. Хабижанов, А. Мектепов. –А.: Алаш, 1996. - 276 б.
39. Нұрпейісов К.Н. Алаш һәм Алашорда / К.Н. Нұрпейісов. –А.: Алаш, 1995. - 351 б.
40. Очерки революционного движения в Средней Азии. –Сб. ст. –М.: Наука, 1976. – 329 с.
41. Озғанбаев Ө. Казақ депутаттары І жәнс II Мемлекеттік Дума жұмысына қатысуы // Ө. Озғанбаев // Дәуір бел-белестерінде. –А.: Алаш, 1996. – 32-62 бб.
42. Озганбаев О. Власть и общество / Ө. Озганбаев // Фемида. – 19. - № 9. - 9-11 бб
43. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында... / Ө. Озғанбаев //Ақиқат. - 1996. –№ 10. – 45-50 бб.
44. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында... / Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996. –№ 31. – 40-45 бб.
45. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында.../ Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996. –№ 12. –52-57 бб.
46. Озганбаев Ө. Некоторые вопросы историографии Российской Государственной Думы и о депутатах Государственной Думы из Степного и Туркестанского краев / Ө. Озғанбаев // Саясат. - 1997.– № 2.– 99-109 бб.
47. Озғанбаев Ө. Патшалық Ресей Думасындағы казақтар / Ө. Озғанбаев // Егемен Қазақстан. – 1996. – 24 сәуір.
48. Омарбеков Т. Қазақстан Парламентінің конституциялық өркеңдеуі / Т. Омарбеков // Ақиқат. –1996. – № 12. – 39-44 бб.
49. Өтениязов С. Тарихтың ащы акиқаттары / С. Өтениязов. –А.: Ғылым, 1990. - 125 б.
50. Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов / С. Өзбекұлы.–А.:–1996. – 112 б.
51. Петрищев А. Два избирательных закона / А. Петрищев. –СПб.: Тип. Н.Н.Клобукова, 1967. - 215 с.
52. Пясковский А.В. Революция 1905-1907 гг. в России / А.В. Пясковский. –М.: 1966. – 479 с.
53. Революция 1905-1907 годов в Казахстане / Под ред. Б.С. Сулейменова. –А.: Наука, 1949. – 541 с.
54. Сидельников С.М. Образование и деятельность первой Государственной Думы / С.М. Сидельников.–М.: Наука, 1962. – 567 с.
55. Спанов Ә. Қарашаңырақ / Ә. Спанов, Ж. Нұрмақанова.–А.: Атамұра, 1995. – 459 бб.
56. Сулейменов Б.С. Казахстан в первой русской революции / Б.С. Сулейменов. –А.: Ғылым, 1949. – 247 с.
57. Субханбердин.С.Ү. Айқап /С.Ү. Субханбердин.–А.: Дәуір, 1995. -366 б.
58. Тынышбаев М. Великие бедствия (Ақтабан шұбырынды) / М. Тынышбаев. –А.: Ғылым, 1991. – 548 с.
59. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдырлары / Құраст. Серікбайұлы Қошым-Ноғай. –А.: алаш, 1992. - 184 б.
60. Юзумов К.П. Деятельность депутатов I Государственной Думы от Степного края / К.П. Юзумов. // "Известия АНРК".–1992. –№ 3. –53-57 бб.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан және
шет елдер тарихы кафедрасы
БІТІРУ ... : ... ... 1 ... ... МЕН ... ЖӘНЕ ... ЖАҒДАЙ..................................9
1.1 Ресейдегі 1905—1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және
казақ
зиялылары................................................................
....................................9
1.2 Ресейдің отаршылдық саясаты және қазақ халқы өміріндегі ... ... ... ... ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ
ҚЫЗМЕТІ...................................................................
............................................30
2.1 ... ... мәні ... ... Дала және ... өлкелерінен Мемлекегтік Думаға
депутаттыққа сайланған кайраткерлердің
тағдыры.........................................50
2.3 Мемлекеттік Думадағы ... ... және ... ... ... ... тәуелсіздікке ұмтылған
асыл арманы, қасиетті мұраты 1991 жылы ... ... ... ... Ал
одан бір жыл бұрын 1990 жылдың 25 ... ... ... ... ... бар ... егемендігі туралы тарихи маңызы зор ... ... ... ... ... ... ... дейін кей ретте
аумақ көлемі, ... ... ... ... ... ... ... болса да саяси салиқалықық теңестіруге мүмкіндік беретін
мәртебеге ие болды.
Тәуелсіздікті ... ... ... ... және таяу
көршілермен қатынастың жаңа үлгілерін ... ... ... ... және ... ... ... сипатгағы шараларды
белгіледі, билікті бөлу қағидаларын, меншіктің көп ... ... ... ... ... құқыктары мен еркіндігінің
кепілдіктері жайлы тұжырымдар жариялады. Біздің ... ... ... ... ... ... ... принциптерге
сүйеніп өмір сүре бастады.
Осы жылдар кезінде саяси сахнаға бірнеше Жоғарғы Кеңес, ... Жаңа ... ... Казақстан тарихындағы тұңғыш кәсіби заң
шығарушы орган - XIII сайланған Жоғарғы Кеңес пен оның ... ... ... ... депутаттарын ойландырған мәселелер аз ... ... бір ... - Казақстандағы заң шығару қызметінің бастау көзі кайда?
Ол неден басталады? Заң шығару қызметіне қатысқан ... ... ... Олар ... не ... - ... сауалдарға жауап беру ойға алынды.
Өлкенің қателіктерінен сабақ алу. Ресей империясының ... ... ... ... мол ... ... ... қадағалаудың,
Мемлекеттік Дума депутаттарының заң шығару қызметін, монархиялық құрылыс
жағдайындағы өкілді және атқару органдарының өзара ... мен ... ... ... ... ... қалыптастырып отырған
Казақстан үшін маңызы аса зор. Сонымен қатар, Ресейдегі парламентгің ... ... ... еткен 1905-1907 жылдардағы демократиялық
революцияның дүмпуі нәтижесінде күллі жұртшылықтың сайлауы ... ... ... ... ... 1906 ... ... империяны мекендеген
халықтар мен шет аймақтағы қазақгар үшін де ... аса ... ... ... және Түркістан өлкелері тұрғындарының булыгиндік, виттелік
сондай-ақ үшінші маусымдық заңдарды қамтитын ... ... ... өзгерістерді іске асырудағы маңызы айрыкща болатыны анық еді.
Бірақ, бұл ... ... ... тең ... ала ... Олардан
сайланатын адамдардың саны мейілінше шектеулі ... ... ... ... ... бетбұрыстың басталғаны оған шет ... ... ... бар ... ... бастады. Метрополиядағы,
яғни Ресейдегі орыс халқының озық ойлы зиялылары да, отар ... ... киіп ... шет ... ... өкілдері - қазақ зиялылары
да жеке-дара ел билеудің келмеске кетіп бара ... ... ... құру ... ... сананың қалыптасуы, қазақ
этносының тарихи өткенін зерделеудің мейлінше қажеттілігін танытады. Соңғы
кезге ... ... ... ... ... индивидиумдар мен тарихи
үрдістер субъектілері түрғысынан қаралған ... ... ... ... ... өткеніміз бен
кеткенімізге, кешегіміз бен бүгінгімізге ... ... ... ... ... П-ші ... Думаларына депутат болған казақ зиялыларының қоғамдық-
саяси көзқарастарын талдап, зерттеудің маңызы зор. Думадағы әрбір қазақ
депутаттарының ... ... ... тарихымыздың құрамдас бөлігі
болып табылады.
– көп жылдар бойы әкімшіл-әміршіл жүйе зерттеуші-ғалымдарымызға шет
елдерді айтпағанда, өз еліміздегі ... ... ... мүмкіндігіне
шектеу жасап, тыйым салынды;
– І-ші және П-ші ... ... ... оған ... ... ... көзқарастары мен ұстанған бағыттарын талдап,
олардың кейінгі күрделі де ... ... ... қажеттілігі,
елімізде жүріп жатқан бүгінгі саяси-әлеуметтік ... ... ... ... тікелей байланысты және үндес. Сонымен бірге
Қазақстан Республикасының саяси өміріндегі елеулі оқиға:
– Мемлекеттік Думаның ... және ... ашу, ... ... сөз сөйлеу мәселесінің ішкі жүйесін көрсету;
– жер-су ... Дума ... ... арнайы
талдау.
Алға койылған міндеттерді жан-жақты шешу — қазақ қоғамының ХХ ... ... даму ... ... анықтауға
мүмкіндік береді. Ал бұл мүмкіндік бүгінгі мемлекеттік биліктің белгілері
мен кызметі жайлы тұжырымдар жасауға, ... ... ... қоғамды демократияландырудың қиыншылықтарын өткендегі ... ... жол ... ... ... ... ... шеңбсрі. ХХ- ғасырдың басындағы
қазақ зиялыларының Мемлекеттік Думадағы саяси қызметтерінің кезеңдері
қамтылады.
Бітіру ... ... ... ... тарихындағы
"ақтаңдақтардың" бірі болып келген бұл мәселеге еңбекте бұрынғыдай ... ... ... ... ... жаңаша жалпы адамзаттық түрғыдан
баға беріледі;
– Бітіру жүмысында Думадағы қазақ ... ... ... ... ... сай тарихи-ғылыми жағдайда жан-жақты ашып көрсетуге
әрекет жасалды. Осыған байланысты бұл енбектің тоталитарлық жүйе жылдарында
жазылған ... ... ... бар ... мүмкіндігінше
қарастырылады.
Бітіру жұмысының методологиялық негізі. Қазақстан
Республикасының ... ... ... елде ... орнап,
бұрынғы бір жақты,әміршіл идеологиядан ... ... төл ... көзқараспен жазу қолға алына бастаған шакта оның "ақтаңдақ" ... ашып ... ... ... ... ғылыми объективтілік
және жүйелілік тәрізді принциптерге, ... ... ... салыстырма әдістерін пайдалана ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы
айқындалған ойларды бағытқа алуға ұмтылдық.
Бітіру жұмысының ... ... ... өз ... ... ұлттық тарихымыздың "ақтаңдақ" болып келген беттерін,
оның қатарында ... ... ... ... депутаттарының саяси
қызметтері мен оның деректемелік негіздерін қайтадан жан-жақты қарастыруға
мүмкіндіктер туды. Зерттеу жұмысымызда төмендегідей деректемелік ... ... ... ... ... Дума ... қарсаңындағы
қазақ ұлттық баспасөзінде жарық көрген деректемелік мағлұматтар;
– жеке адамдар жасаған кұжаттар, еңбектер, естеліктер, шығармалар,
туындылар;
Бітіру жұмысының тарихнамасы. ... ... ... Дума
саясатына қатысты зерттеулерді талдау, жүйелеу жүмыстарына және оған баға
беруге бүған ... ... ... еңбектер1 айтарлықтай көмек
береді.
Ғасыр басындағы Ресейдін, Мемлекеттік Дума ... ... шет ... отар ... ... ... орны ... қараған халықтардың экономикалық даму үрдісі кезінде Думаның өз
тарапынан реакциялық, монархиялық, либералдық деп ... ... ... белгілі. Жеке-дара басқарушы өкімет билігін сақтауды
жақтайтын көзқарастағы еңбектер де жоқ емес.
Оңшылдардың жетекшілерінің бірі ... ... ... үгіттің пәрменді ықпалы, әрі шет аймақтағы орыс емес халықтарға
тигізетін кері әсері" [16] деген ... ... ... көлемі де едәуір баршылық. Осы бағыттағы
саясаткерлер Дума Ресей халықтарының тағдырын шешеді, немесе осы ... ... ... әдісі деген уәждерін айтты. Сөйтіп, Думаның орыс емес
халықтар өміріндегі рөлі мен маңызын ... ... ... ... ... ... орыс емес бөгде ұлттар мен ұлыстарға тек «Халықгар
бостандығы» партиясы тарапынан ғана ... пен ... ... ... қажет — деп жазды .
І-ІІ-ші Мемлекеттік Думаның жұмысына және оның қызметінің сан ... орыс ... ... баға ... ... "Народно-социалистическое начало в государственном
строе и при выборах депутатов в представительное учреждение" [16] ... ... ... ... ... бірден өткір сынауға
алады. Бірақ автор ұлы державалық бағыт ... ... ... ... балама сайлау жүйесін ... және ... ... ... Дума ... саны ... ... есебінен
екі есеге жуық өсетін еді — дейді. Қоғам танушы ғалымдар ... да осы ... ... ... арнаған. Шаруашылық
мәселесі адам баласының жеке басы ... ... ... Б.Авилов кадеттердің мұндай ұсыныстарына қарсы: "...Мемлекеттік
Дума... бостандық жолында тек қана кедергі болуы мүмкін" [32, 56 б.] ... ... ... ... и ... ... ... деп аталатын еңбегінде булыгиндік-виттелік зан ... ... Дума ... таптар мен партиялардың және сол ... ... ... ... өкілдерімен күресінің тарихына баса назар
аударылған. Ол Дума ... ... ... ... жобаларына талдау
жасайды. Еңбекте Мемлекеттік ... шет ... оның ... да ... ... мәселелері қамтылған.
Айта кеткен жөн, тар өрісті таптық көзқарас тұрғысынан қоғамдық
өмірдегі ... ... ... ... тарихшылары көп қалам
тартты. Солардың ішінде Т.Ю.Бурмистрованың [15] еңбектерін бөле-жара айтуға
болады. Автор 1905-1907 ... ... ұлт ... шолу ... ... ... ... ұлттық аспектілеріне талдау
жүргізген. Ол өзінің келесі ... ... ... жұмысында
"ұлттық және аграрлық мәселеде Ресейдің өкіметтік ұйымы Мемлекеттік Думада
еліміздің таптары мен партиялары бір-бірімен қақтығысып, жан ... ... деп ... ... өзінің "Буржуазия и царизм в первой русской
революции" атты енбегінде ... ... ... ... ... құралына айналдырмак болғанын архивтік жаңа құжаттар негізінде
дәлелдеуге тырысқан.
Біздің зерттеп ... ... ... ... Р.Ф.Смирнова, И.И.Малярдің еңбектерінен ... ... Бүл ... ... ... ... жағдайлар
мысалға алынып, оларға большевиктік идеяның ... ... ... ... жылдары Әлихан Бөкейханның [12, 13] ертеректе жарық көрген
кейбір мақалалары мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастады.
Сондай-ақ, бүл ... ... ... ... ... ... ... 1996 жылы 29-30 сәуірінде
"ТМД елдерінің мемлекеттік парламентаризм тарихы" деген ... ... ... ... орай ... конференциясында кеңінен
қарастырылынды.
Бітіру жұмысының құрылымы.Кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... МЕН ... ҚОҒАМДЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ –
ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙ
1.1 Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революциялық ... және ...... ... ... әлем елдерінде, атап айтқанда
Еуропа, Азия мен ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы өріс алды. Олардың арасында 1905-1907
жылдары Ресейде болған ... орны ... ... ... ... жаңа ... ... еніп жатқан дәуіріндегі алғашкы
революция еді. Екіншіден, бұл өзгеріс әлем ... өз ... ... бір саты ... көтеруге тікелей әсерін тигізді. Сонымен бірге, ол
Ресейге қараған ұлттар мен ... ... ... ... топтары
араласқан, мазмұны жағынан демократиялық-халықтық революция болды [52, 56
б.].
Бұл дәуірде Ресейде жаңа ... ... енді ғана ... ... ... тұсау болып келген ескі феодалдық-патриархалдық қоғамның
қалдықтары әлі де ... ... жоқ ... ... ... ... үшін жаңа нарықтық қатынастардың дамуы, елде ... ... ... саяси сипаттағы күштердің күресін ... кең жол ... ... ... ... бұл ... ... Ресей
социал-демократиялық жұмысшы партиясының ғана тәжірибесін оқып ... ... да, ... ... ... объективті шындық түрғысынан
пайымдаудан біраз артта қалып, ... 1905 ... ... бұл ... "Қанды жексенбі" деген атпен Ресей тарихнамасына
еніп, мектеп қабырғасынан санаға сіңіп келгенмен, бүгінгі күн ... ... ... ... ... зерттеп, пайымдауды қажет етіп отыр. Ендеше
соған ... ... ... өсуіне орай, елде саяси жағдай күннен
- күнге шиеленісе түсті. Халықтың наразылығын басу үшін 18-ші ... ... ... Ішкі ... ... ... ... жергілікті адамдардан
сайлау арқылы заң шығару ... ... ... қол ... Осы
уақыттан бастап булыгиндік думаның сайлауына мемлекет тарапынан дайындық
басталды [52, 75 б.].
Жер ... ... ... ... ... ... ... болмағандықтан; үкімет "образование их едва ли возможны" (олардың
құрылу мүмкіндігі шек келтіреді) — деп есептеді. ... ... ... ... ... ала есеп бойынша Мемлекеттік Думаға бір адам
шақырылатыны" айрықша айтылды" [52, 75 ... ... дума ... дайындықтың бастапқы кезеңінде-ақ
жергілікті жердегі қарапайым өкілдерін заңмен таныстыру ... бас ... тура ... Бірақ ол кездегі қүжаттар куә ... ... ... көпшілігі өлкенің орыстар тұратын бөлігін қалалық
және шаруалар курияларын ғана қамтыған.
Енді жергілікті халыктарға ... ... ... ... ... ... өкілдеріне мемлекет тарапынан былай деп көрсетті: "не
допускать к участию в этих ... ... и ... ... ... ... населения в управляемой Вами области".
Патша үкіметінің қазақтарға сайлау кұқын бергісі келмеуі, әрине ... ... ... қоюы ... емес еді. ... ... ... адамдары 1905 жылы 31 наурыздағы болған жиналыстарында Жетісудан
Думаға депутаттыққа 4 адамды жіберуді өтінді [53, 12 б.].
1905 жылғы 6 ... ... ... ... жөнінде хабарлады.
Сайлау заңдары бойынша Ресей империясына енетін бодан елдердің халықтары,
соның ішінде Орта Азия мен ... да ... ... Бүл
мемлекеттік акт Ресейді мекендеген күллі халықтардың наразылығын туғызды.
Казақстан халқының сайлау ... жоқ ... ... ... ... жая ... Осы ... наразылықгың көш басында ... ... ... сол ... ат ... ғана ... ... тарих
теріске шығармайды. Олар патшалық Дума сайлауға шақыруымен келіспей
көпшіліктің революциялық ... ... ... ... жылдың қазан айынан шыға бастаған саяси бағыттағы үгіт-насихат
листовкаларының негізгі ... ... ... ... ... арналған-ды.
Революция күн санап өріс ала бастағанынан ... ... ... ... ... ... ... басуға талпыныс жасады. Дала генерал-
губернаторы 1905 жьілы 14-қазанда Ішкі істер министрі мен ... ... ... Онда Дала ... ... ... жағдай енгізуді өтінді.
Жедел хатта былай деп көрсетті: «бұл ... ... пен ... ... ... ... ... етіп, дүрбелең тудырып,
тыныш жатқан басым билігін оятады»-деді [40, 57 ... ... ... қауымының рухани және саяси сұраныстарына
толық жауап беруге атсалысқан ұлт ... ... ... ... барысында барлық деңгейдегі орыс әкімшілігімен бетпе-
бет келіп отырды. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... осы 1905-1907 ... ... ... ... ... жасады. Бұл жөнінде профессор
К.Нұрпейісов "Алаш һәм Алашорда" атты монографиясында ... да ... ... қозғалысының белгілі жетекшілерінің бірі Халел Досмұхамедұлы
1903-1909 ... ... ... ... ... оқыған. Оның саяси көзқарасының қалыптасуы мен саясатқа белсене
араласып, көріне ... осы ... дөп ... Оған ... болатын құжат:
Халел Досмұхамедұлының 1931 жылы 14 қыркүйекте Біріккен ... ... ... ... өз ... жазып берген мәлімдемесі: «Мен
Петербургке бірінші орыс революциясының қарсаңында ... Бұл ... ... оның ішінде студенттер қауымы да жиі-жиі наразылық
білдіріп жататын. Қым-қиғаш студенттік ... ... ... ... жетілдіруге кірістім. Әр ... ... ... ... Мені және ... ... ... ешбір саяси
партия бағдарламасы қанағаттандырмады. Солшыл-демократтар тек ... ... ... ... ... ... сөйлеп
жататын. Кадеттер орыс халқының ұлылығы жөнінде сайрап, басқа халықтар
туралы жұмған аузын ... ал ... ... орыс емес ... ... ... ... Сол кезде жолдастарыммен бірге
митингіге кездейсоқ тап болғанымызда сонда сөйлеген Милюковтың ... ... ... осы ... ... ... жоқпын. Ол: патша
үкіметі орыс емес ... аса ... ... отыр» [40, 83 б.] деп
еді.
XIX-ғасырдың соңы мен ... бас ... ... бір ... ... 20-ға жуық ... ... Б.Қаратай, Б.Құлман,
Б.Сыртанұлы, А.Тұрлыбанұлы, М.Шоқай,Ж.Ақбайұлы және басқалар. Сондай-ақ,
Мәскеу мен Санкт-Петербургтың басқа ... оқу ... ... ... сияқты қазақ жастары бітірген.
Бұл дерек сондай-ақ, қазақ зиялыларының ... легі ... ... Бөкейхан, Бақытжан Қаратай, Бақыткерей ... ... ... ... ... ... сияқты ірі
өкілдерінің көпшілігі Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы төңкеріс кезіндегі
орын алған саяси хал-ахуалға сергектігін әрі сын ... ... ... ... ... үлгі алу ... ... көрсетеді [52, 75 б.].
Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы ... ... үшін де ... ... "Бүкіл дала саяси додаға тартылып, азаттық үшін ... ... ... ... В.И. ... дәл атап көрсеткендей, Ресейдегі 1905 жылғы
орыс революциялық ... мен ... ... ... ... ... халықтарының, соның ішінде қазақ елінің де өз азаттығы үшін
күрес жолына түсуі арасында тікелей байланыстың бар ... ... ... ... Бүл ... қозғалыстар бір-біріне тәуелді де, әрі өзара
айырмашылығы да бар. Орыс ... ... ... ... мақсаты-
Ресейді басыбайлы мешеулік пен шексіз, қатал әкімшілік тәртіптен қарышты
экономикалық даму мен демократия жолына алып шығу ... Ал, ұлт ... ... ... қозғалысының басты мақсаты - отарлау ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саяси дербестігін қалпына
келтіру арқылы ұлттық өркендеуге жол ашу болды. Яғни, бұл ... ... ... ... ... әлеуметтік-таптық міндеттерді де
көтергенін жоққа шығаруға болмайды, дегенмен ол үшін бірінші кезекте ұлттық
еркіндік тұрған еді. ... ... ... ... ... отарлық бұғаудағы казақ қоғамында таптық ... гөрі ... ... ... жетілуіне колайлы алғышарттар басым түсіп жатты [52,
95 б.]. 1905 жылы қазақ азаттық қозғалысының ... жаңа ... ... ... ... ал ... ... әдісі ең алдымен патшаға, ... ... ... ... ... көрінді. Жетісу облысы Лепсі уезінің
қазақтары дайындаған ... 1000 адам ... ... ... үкімет орындарына тапсырылған Орал және ... ... ... жазылған петицияға 44 адам қол ... Бүл ... ... әйгілі Қарқаралы уезіндегі ... ... ... жөн ... жылы жаз шыға саяси ахуал қазақ жеріндегі губерниялық, уездік
орыс әкімшіліктерін де мазасыздандыра бастады. Олар ... Дала ... ... ... ... жағдайды баяндаған
мәліметтерді шұғыл жіберіп ... ... өз ... ... ... ... ... мәлімдеп
жатқан казіргі тұста тағдыры Ресеймен тығыз байланысты қазақ ... да ... өтіп ... ... тыс қала алмастан, өзінің пісіп-жеткен
тілектерін ... ... ... ... да, ... ... алған
демократиялық қозғалыстың қазақ даласына әсер етуі заңды еді. "Орыстандыру
саясатының салдарынан қазақтар, соңғы кезде өздерінің ... ... ... ... ... ... ... бір қадам да жасай
алмайтын болды. Мешіт салуға, мұсылман мектептерін ашуға, Меккеге қажылыққа
баруға және ... ... беру не ... құқы заң ... тек ... ... . ... өкіметі қазақ даласын отарлау саясатын
жүргізгенде әр түрлі кезеңге орай, ... ... ... ... ... ... шикізаттың мол қоры саналатын ... ... ... ... ... иемдену еді. Ол үшін тұрғын халықты сахараның
байырғы тіршілікке оңтайлы сулы-нулы шұрайлы ... ... ... ... оның орнына Ресейдің халқы ... ... ... ... әкеп ... ... ... орай,
отаршыл әкімшілік қол астындағы халықты жан-жакты ... ету ... ойын ... ... ... әр түрлі заңдар мен низамдар шығарып,
елдің ішкі ... ... ... ел билеу жүйесін өз пайдасының
ыңғайына көшіруге күш салды. "Бұл рұқсаттың өзі де іс ... ... ... ... салу, медреселер мен мектептер ашу жөніндегі
тілектер көп ретте жауапсыз қалады. Соңғы кездерде қазақтардың ... ... ... ... қысымшылықтарын санап айту қиын".
"Әсіресе миссионер ғалымдар алдымен қазақ елінің рухани болмысы мен
өткендегі ... ... ... ... ... дәстүрінің
ерекшелігін, билеу жүйесін, яғни өздеріне қажет ... да ... ... ... зерттей отырып, миссионерлік саясатының стратегиялық
негіздерін, мақсаттарын анықтап ... ... ... ... (дәдуге) дейін қазақтан он екі миллион
десятина жер алынған.
Жер алынғанда қыстаулар да көшірілген, ... һәм ағаш ... де ... барлығына да қазынадан ақша төленген, әзірше ... ... да... ... ... ішінде алынған жерлерге екі
миллион мұжық ... яғни екі жүз ... мың ... әр ... жүз ... жұмсалған болады" Патша өкіметі 1900 жылы ... ... ... экспедиция жіберді. Бұл экспедицияның құрамында
белгілі ... және ... ... ... ... І-ші Думаның
депутаты болған Әлихан Бөкейхан да ... ... ... ... ... ... ... сәйкес тиісті жер үлестерінің
мөлшерін де ... ... ... ... "артық" жер аз ... ... ... көзі ... ... ... ... әкімшілігі экспедицияға Лев Карлович Чермакты
жіберді. Ұлы Абайдың досы ... ... ... Лев ... ... бір беткей, қазақтың шаруа жайын көп зерттеген ғалым адам ... ... ... ... ... шаққанда артылмайтындығын ғылыми байламмен
дәлелдеп шығады. Бірақ мұнымен тынбай сахара өлкесіне патша әкімшілігі
тарапынан ... рет ... ... ... деп ... барлығын дәлелдеген ақпарлар түсіруді тоқтатқан жоқ. ... ... ... "Қоныстандыру басқармасы" қазақ иелігіндегі
шұрайлы жерлерді еріксіз тартып алып, мұжықтардың пайдалануына беріп ... 98 б.]. ... ... ... ... Ресейдегі
шиеленіскен аграрлық мәселені шаруаларды Дала өлкесіне ... ... ... ... жобасынан соң, бұл қозғалыс қарқыны бұрынғыға қарағанда үдей
түсті. Осыған орай, жер мәселесінің ... XX- ... ... ... ана ... төл ... ... бетінде ұдайы екі түрлі
пікір жарыса айтылды. Біреулері — қала ... ... ... ... лайық деп тапса, екіншілері — жоқ, қазіргі патша
өкіметінің жүргізіп отырған ... ... мал ... ...... егін салғандар — отырықшы қалыбында қала бергені жөн
деген уәж айтты. Бүл екі пікір де қисынды еді.
Отырықшылықты ... ...... жері ... ... қара ... ... келе жатқан мұжықтардан еншімізді
бермей, басқаға жем болудан алдын -ала қам ... ... ... 15 ... болса да өз үлесімізді алып қалуымызды ойлауымыз
керек. Егер халық ... қала ... ... бар ... ... бар" мешіт,
медресе, мектеп ашуға мүмкіндігіміз туып, мәдениетті елдердей өнер-білімге
қолымыз ... еді ... ... Бұл ... ... үгіт-насихат
таратушылар- Мүхамеджан Сералин, ... ... ... депутаты
Бақытжан Қаратай, Жаһанша Сейдалин сияқты қазақ қайраткерлері.
Казақ зиялыларының енді бір тобы — Мемлекеттік І-ші Думаның депутаты
Әлихан ... ... ... ... ... ... ІІ-ші
Думаның депутаты Мұхамеджан Тынышбайұлы, Халел Досмұхамедұлы екінші пікірді
қолдады; яки мал шаруашылығымен ...... ...... қала бергендері жөн деді. Өйткені қазақтың
жеріне ... ... ... қоныс аудару арқылы патша өкіметінің
ұстанған басты саясаты — ішкі Ресейдегі ... ... ... ... ... Ал бұл ... түбегейлі жүзеге асыруға мүдделі
"Қоныстандыру басқармасы" Дала өлкесін жан-жақты ғылыми зерттеуге мұрындық
болып, жерге орналастыру үшін ... жаны мен ... ... алатын үлес
мөлшерін белгіледі. Министрлер Кеңесінің мақұлдауымен 1909 жылы 9 ... бұл ... ... екі ... ... ... ... калып нормасы. Осы екі норманың қазақ қайсысын алғаны
дұрыс ... ... ... ... ... "Қазақ" газетінде былай
жазған еді: "Айқап"-ты һәм "Қазақты оқушылар көріп жүр, біз ... ... ... ... ... ... ... жаудан олжа, 15-тен жер ал
дейміз, ...... ... түк олжа ... ... ... дүние —
ғүмыр сипаты, талас-тартыс жоқ болса, ғұмыр — абақты болар еді. Айыр ... ... дей ... "Біздің ақылымызша, адам баласының шаруасы бірте-
бірте қиыншылықпен, көп жылдарда аударылады. Мал ... ... ... келе
жатқан жұрт, орыс 15-тен жер берді деп егінші бола ... Мал ... үшін ... жүрген жұрт 15-тен жер алса, үлкен аяққа тар етік ... Біз, ... ... жер ... ... ... қара дейтініміз,
қазақ 15-ті алып, осы алақандай жерге мал бақпақ; бұған мал бағылмайды..."
— деп мәселенің саяси бүркеулі ... ... ... [40, 250 ... ... осы екі шаруашылық қалыптың бірін тандауға келгенде патша
әкімшілігі жүргізген құйтырқы саясатының ... ... ата ...
тіршілік көзі шұрайлы жерінен айрылып, соңы өкінішті оқиғамен аяқталып
отырды. ... ... ... ... бұл ... ... ... күллі қыр-сырын, толып жатқан ... ... және өз ... ... жете ... ... оқыған ұлт
зиялыларынан уақыттың талап етуі — өмірлік кажеттіліктен туған ... ... ... ... ... ... ... кеңейте келіп, Дала өлкесіне де ілгерідегі бай тәжірибесін сәтті
қолдана білді. ... ... ... ... "бұратаналары" мен башқұрттарға
істеген амал-айласы құдды қазақтарға да дәл ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мұхамеджан
Тынышбайұлылар кезінде орыс, татар, қазақ баспасөзі ... ... ... үлгі ... бұл тақырыпқа қайта-қайта, дүркін-дүркін
соғып, қалың бұқараны сақтандырып-ақ еді. Алайда одан еш ... ... ... да өз ... ... арендаға беріп, ақшаға сатып,
айырылып қалып жатқан оқиғалар аз кездеспеді.
Қыр баласы деп қол ... ... ... ... ... 1914
жылғы N47 санындағы "Башқұрт жерінің шежіресінен", 1915 жылғы N147 ... ... атты ... ... ... жүргізген отарлау
саясатының қулық-сұмдықтарын әшкерелеген. Соңғы мақаласында ол қазақтың
"Қызым саған айтам, келінім сен ... ... ... ... ... ... туысқан башқұртқа туған күннің қазақтың да басына келетіндігін
құлағдар етіп, бүған ... ... ... ала ... болып, сақтандыру
шараларын ескертеді. Патша ... ... ... ... ... ... зор ... ретінде айыптап, көшпелі қазақ
еліне төнген қауіп-қатерге шыр-пыр болып ... ... ... ... ... ... 1905 жылғы N75 санында
жариялаған "К вопросу о нуждах кочевого населения киргизских ... ... осы ... ... шұқып көрсеткен еді. Алайда, ... бұл ... ... ... ... жоқ; ... ... казақ жерінің кейінгі тағдырын ойлаған. Қазақ қоғамының өткен
тарихын ... ... ... ... ... ... ... саясаты
өз боданындағы бұратана санаған елді көшпелі ... ... ... жан-жақты насихаттап, жоспарлы түрде мүдделі етуге
тырысуында гәп бар. Осы саяси әдістің ішкі иірімдерін терең ... ... ... ... ... ... ... жағдайдағы
тиімсіз жақтарын өз пікір-пайымымен дәлелдеуі — ... ... ... ... ... қалуына сеп болғаны шүбәсіз. Бұл жайға көз жеткізу
үшін ұлы тұлғаның өз сөзіне кұлақ түрелік; "Жұқпалы аурулар ... ... ... жуық ... шыға ... ... естімеген-білмеген оба жиырма
жылдай Бөкейлік пен Орал облысының қазақтарынан кетуді қойды. Жыл сайын жүз-
жүзден садақа алып тұр. ... қала ... ... ... әзір ерте ... азаматтарын кейбіреулер мысқылдап келемеж қылады. Қала болып алған
соң, көп кешікпей көрерсің, қазақ жұқпалы аурудың араларында ... ... ... ... ... қала ... құрт бәлесін аларсың"
— деген азаматтың зары сонда есіңе ... [40, 255 б.]. Иә, ен ... ... ... бір оқ ... ... жібермек болған
жатжерліктердің көкейіндегі түпкі пиғылы Халекендер сынды ... ... ... ... ... ... ... бар
дауысымызбен айтатын кез жетті.
Міне, XX ғасырдың беташар оқиғасы — Ресей ... ... ... ... ... орыс революциясының жойқын дүмпуі Дала
өлкесін де шарпып, қазақ зиялыларын саяси белсенді күрес ... ... ... ... ... ... ... өмірдегі
теңсіздігін, демократиялық қарапайым құқының жоқтығын тілге тиек етіп, ел
арасында түсіндіріп, үгіт-насихат ... ... ... таратып,
петиция үлгісіндегі жоғарғы мәртебелі билік иелеріне талап қойды. Патша
әкімшілігі елдегі ... ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер жасап, талап-тілектерін
орындауға мәжбүр болды. Әсіресе, заң шығаратын жоғарғы орган Мемлекеттік
Думаға ... ... ... ... ұлт ... ... ... тілінде төл мерзімді баспасөз құралының жарық көруіне қол жеткізуі сөз
жоқ, сол дәуірдегі ел ... ... ... ... ... ... еді. Алайда
патша әкімшілігі өзінің бұл жіберген шегінісінің қарымтасын қайырып, орнын
толтыру үшін шет аймақтағы бодан елдерді ... ... ... ... ... түсті. Империялық саясат ішкі Ресейдегі шаруалардың ... ... ... ... ... басу үшін қазақ даласының
шұрайлы жерлеріне орналастырып, бірнеше жылға ... ... ... ... Бұл — бір. Екінші — орыс шаруасы мен қазақты бір-
біріне ... ... ... ... бұрып сырттай бақылап отыру еді. Үшінші
— Дала өлкесіндегі бұрынырақ келген орыс алпауыттарының жұмыс ... ... да ... ... — шет ... ... ... жүзеге
асыруға мүдделі тіректің мықты болуына көңіл ... ...... ... ... ... ... үлес мөлшері тез арада
асып түсуі есепке алынып, православие дініне шоқындыру, ... үшін ... ... орта ... ... жоспары құрылды.
Сөйтіп, метрополиямен шет ... отар ... ... ... ... Отарлық езгінің қанауына бұдан әрі төзе алмайтынын түсінген
халық, бұл тығырықтан шығудың ... ... көш ... ұлт зиялыларының
соңына ерді. Халықтың болашақ тағдыры бейжай ... ... ... ұлт ... ... үлкен сыннан өтуіне тура келді. Бұл
абыройлы да ардақты, қасиетті істе халқын ... ... ... ... мен қаны ... төгілді; қуғын-сүргінге ұшырады, жер аударылды,
атылды, асылды, ... ... ... ... ұлт ... ... олар соншалыкты шыңдалып, күрес майданының ... ... ... түсті, Ең бастысы, қазақ халқының орта
ғасырлық мешеуліктен жаңа заманның ... ... ... ... ... үшін ... ауадай кажеттігін санасына сіңіру күн
тәртібінде тұрды. Бұл ретте ... ... ... ... үлгі ... ... Міржақып Дулатұлы "Оян, қазақ!" деп кең даланың көгінде
ұрандап, жар салды. "Айқап" ... мен ... ... ... мінбеге
айналдырып, ұлт зиялылары халқына дәріс берді. Әлихан ... ... ... Дулатұлы, Халел Досмұхамедұлы, Мұстафа ... ... ... ... ... тұлғалардың отты
мақалаларынан күш алып, жігерін жаныды. Казақ оқығандары ... ... ... ... ... ... ұстанған өкілдерімен
одақтасып, күресті.
Ұлт зиялыларының ... ... ... ... ... ... Тынышбайұлы, Мұстафа Шоқай, Халел Досмүхамедұлы, Жақып
Ақбайұлы сынды бұл тобы патша өкіметі тұсында да, кеңес ... де ... жер ... ... ... ... ұшырап, ең соңында
"халық жауы" ретінде атылып тынды. Мұнан біз халқының бақыты үшін ... ... ... ... да өр ұрпақтың өкілдері — жаңа сапалы
өркениеттің талабына сәйкес от-жалында әбден ... ... шын ... ... ... ... сынына шыдап, елеулі оқиғалардың
бәрінен өздері бастаған ел- жұртты ... ... алып ... ... ... ... және қазақ халқы өміріндегі рухани
өзгерістер
Қазақ даласы ежелден Ресеймен көрші ... екі ... ... мәдени карым-қатынасы ерте басталды. Міне, ... ... ... ... ... тарихи сипат алғанын, сондай-
ақ бұл жағдайлар ... ... ... ... қаншалықты дәрежеде әсер
еткенін зерттеп білудің тарихи маңызы зор.
Ресейдің шығыс елдерімен байланысқа белсене көшуі ХV-ХVІ ғасырлардан
басталады [35, 152 б.]. Орыс ... ... ... алғаш ресми сапармен
XVI ғасырдың бірінші жартысында келсе, осы ғасырдың екінші жартысынан
бастап мұндай ... ... ... ... 1569 және 1573 ... ... ... Семен Мальцев пен Третьяк Чебуков қазақ халқының
өмірімен, ... жер ... жете ... ... орнату жөнінде келіссөз жүргізді.
Орыс отаршылары ... ... ... ... ... ене
бастады. Өйткені өзара қырқыс салдарынан Мәскеу княздігінен жеңіліс тапқан
Ермак ығысып, жан сауғалай, орыс қаруының күшімен ... ... ... ... ... тұратын халқын кұлдыққа салмақшы болды.
Ермактың басшылығымен келген орыстың алғашқы отаршылдары арада ... ... ... ... ... ... оның ... өзенімен қиылысқан
жеріндегі казақтардың қонысын өртеп, малдарын тартып алып, өздерін жан-
жаққа қуып, ... ... ... ... бұл ... ... городок", қазақтар "Теке" деп атаған қала пайда болады.
XVII-ғасырда Ресей империясы ... ... ... ... ... ... қанағат етпей көршілес елдерге көз аларту сияқты дертпен
ауыра бастады. Көршілес қазақ ... ... ... ... келешекте
зор маңызды екенін түсінді [35, 155 б.].
Қазақ даласымен көршілес жатқан Ресей ... XVIII- ... жаңа ... алып ... ... І-ші ... Ресейді нығайтуға бағытталған
реформалары мемлекетгің беделі мен күш-қуатының өсуіне ықпал етті. ... ... ... саясатыңда Казақстан айрықша орын алды. Өйткені І-
ші Петр қазақ даласын "шығысқа шығаратын қақпаның кілті" деп ... ... Кіші жүз ханы ... ... боданына өтуіне ықпал
еткен жағдайдың түп төркінін осы мәселемен байланыстырған жөн.
Бұл мәселеге кеңірек ... ... ... елін ... яғни ... ... үшін екі ... екі империя (Ресей мен Қытай) ұзақ
жылдар дайындалды.
1.Ресей өкіметі ... мен ... ... ... яғни
"тісіне дейін каруланған" бұзықтар - казактар отрядын айдап салды. Олардан
оқ-дәрі мен қару-жарақты аямады. Сондыктан, ... ... ... ... тарихынан" бөліп қарауға болмайды .
2.Қытай басшылары өз вассалы Жоңғар елін ... ... ұзақ ... бойы ... ... болды. Ал Ресей патшасы
жоңғарлардың Қазақстанға ... ... ... ... ... ... өлкесіне шекаралас Ресей империясына иек артып
отырған казак ... ... ... күні ... Сол
қақтығыстардың ішінде орыс казактарының қазақтарға тұтқиылдан ... мен ... ... ... есепке алу жағы ... ... ... ... ... жорығын қадағалап,
бағдарлап кағазға түсіріп отырды. Себебі, оны Ресей елінің басшылары ... ... ... [22, 2 ... жылы ... елінің басшылары Сібір губернаторы М.П.Гагаринмен
келіссөз жүргізіп жоңғарларға ... ... ... ... жасайды.
Ресейдің Жоңғар мемлекетімен жасырын одақгас екенін білмеген қазақтар
олардың екі ... ... ... ... ... Ақыры Ресейден ешқандай
көмек болмайды. Оның есесіне ... 1717 жылы ... ... ... Орта жүз бен ұлы жүз ... ... ... шабуыл жасады.
Кайып хан 1718 жылы Ресейдің жасырын ... ... ... ... Сібір басшысына әлденеше рет өз елшілерін жіберді.
Ресей өкіметі әрқашан бос ... ... ... ... ... ауыр ... қазақ еліне казак, калмақ кейде ... ... ... отырды.
Бұл дәуірдегі қазақ елінің ішкі-сыртқы калыптасқан саяси-экономикалық
хал-ахуалын ой сүзгісінен өткізіп, терең зерделеп, ғылыми таным тұрғысынан
сараптай келіп, ... ... ... және ... кайраткері Әбіш
Кекілбайұлы мынадай тұжырым жасады:
Сонау ... ... ... ... тек кана өз ... ... көршілермен ықпалдастыққа да назар аудару керек екендігін ... Сол 1690 ... ... ... өлгенге дейін қазақ хандығы
Ресеймен ықпалдастық саясат орнатуға тырысты, Өйткен ... ... ... тойтарыс беру керек болды. Ол Жоңғардың өзінен қорыққандық
емес еді. Жоңғардың ар жағында Цин империясы батысқа бағыттап келе ... ең ... ... ... ... Соны ... қазақ билеушілері
бірде жеңіп, бірде жеңіліп ... ... ... ... табан
тірейтін тірек болуы керек екендігін түсінді. Екіншіден, батыстағы Ресейдің
қытай экспонционизміне қарсы Жоңғарияны пайдаланып отырғандығы, сол үшін ... кару ... ... ... ... ханның ұстанған түпкі саяси мақсатын Қөшке Кемеңгерұлы 1924
жылы Мәскеуден шыққан "Қазақ тарихы" атты кітабында былайша түсіндіреді: ... ... арқа ... ... ... ... үш жүзге
үлкен хан боламын; 2) Тақты ... ... 3) ... ... ... соң,
Ресейден бөлініп кетемін, деп ойлады. Соңғы пікірімен ... ... [35, 159 ... жылы ... ... ... елшілері: Байбек пен Қотыр
батыр"Түркияға бағынамыз" деп, соңғының елшісіне жолыққан.
Қарақалпақты ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың үкіметке қарсы наразылығы аяқталмай қалды" .
1740 жылы яғни екі жылдан соң Орынборға Орта жүз ханы ... ... ... ... ант ... ... ... салтанатты жиылыстың бел
ортасында Жәнібек Шақшақұлы, Әбілқайыр хан және оның баласы Нұралы болды.
Ресей құрамына кіргенмен, Казақстанның ... ... ... ... ... ... ... шабуылы толастамады. Оның үстіне Ресейдің
казактары мен ... ... ... бетер үдетті. Тіпті Еділ
калмақтарынан тұрақты әскерлер құрылып, қазақтарға ... ... ... түрде шабуыл жасай алатын болды. Бұл мәселелерді 1743 жылдың
28-ші қыркүйегінде бекітілген "Постановление Правительствующего ... ... ... войск нцротив киргиз-кайсаков" — деп аталатын
кұжаттан оқуға болады.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... даму, әлемдегі сауда-саттық, әскери-өндірістегі өктемдікке
деген талас оны сыртқы жаулау саясатына итермелегенін ... ... ... ... Батыстағы отаршыл елдерден Ресейдің өзіндік
отаршылдық ерекшелігі болды. Біріншіден, Ресей ... ... ... ... ... ол отар елге қоғамның не бір ... ... ... ... жіберіп, жергілікті халық арасына жаман әдепті
жұқпалы аурудай таратты. Үшіншіден, олар отарлап алған елге ... ... ... Сібір, Жетісу өлкелерін сақиналап әскери қорған ... отар елге ... ... аздай, Ресей кәсіпкерлері шетелдік
шонжарлармен ауыз жаласып, соларды таратты.
XVIII-ғасырдың алғашқы жартысындағы ... ... ... іс-
әрекеттері әр түрлі кедергілерге кездесті. Мысалы, 1822 жылғы "Сібір
қырғыздары туралы ... дсп ... ... ... ... жаңа
аппаратын құруға ұмтылды. Бұл хандық ... ... ... ... реформа еді. Бұл реформаның барысы жалпы халықтық
наразылыққа әкелді. ... ... ... мен ... ... ... ... іс-әрекетіне, кейіннен бұл көтеріліс жалпы
ұлт-азаттық қозғалысқа ұласты.
Қазақ ... ... ... ... орыс ... жер
аумағын кеңейту, байлығы мен дәулетін арттыру мақсатында орыс ... ... ... отырып, оны қазақтарға сүйеніп іске
асырды. Кейбір зерттеушілер казактарды, кейіннен ... деп ... ... жергілікті халықка жақсылық, жасау үшін ... деп, ... ... кездерге дейін дәлелдеуге тырысып бақты. Шындығында олар
кімдер еді? Оған ... Т. ... ... ... ұжымы жазған
еңбектерден табуға болады. Осы еңбекте казак дегендердің бет перделерін
жұлып, олардың кім ... ... ... паш ... ... әскерінің
құрамындағылардың көпшілігі ұры-қары, өз жерінде ... көре ... ... ... ... ... ... жамау ел екен. "И.Грозныйдың патшалық
құрған кезінде-ақ Доннан қашып, Еділ мен Каспий теңізіне, оның жағалауымен
Жайықтың жағасына жетіп, ... ... ... адамдардың бар екендігі
белгілі болатын... Орал казактары кырғыз (қазақ) даласын ... ... ... ... ... ... ... Олар жергілікті халықты
езіп-жаншып, оған ... ... ... ең ... ... ... алғашқы қауымның табы кетпеген дөрекі, әдепсіз тобырдың
көпшілігі табиғаттың дархан байлығын ұқыпты пайдалануға өз ... ... ... жоқ. ... ... ... варварлық
тәсіліне бой ұрған олар қарапайым халықты ... ... өзі ... ... ... әуестенді.
Келімсектердің қазақ даласына өздерімен ... алып ... бірі — ... еді. Оны қоныс аударушылардың елді
мекендеріндегі маскүнемдікке салыну фактілерінің кең етек алуынан ... ... 1910 жылы ... ... 200 ... тұрғындары
5000 шелек арақ ішкен және жергілікті тұрғындарды да бұл ... ... мен ... жерлердегі әскери-әкімшілік отарлаушы
империяның билігін нығайтуға көмектесті және қазақ жеріне ... ... ... кең жол ... ... патша өкіметі бір жағынан
Ресейдің ішкі аймақтарындағы шаруалардың жер ... ... құқы ... жатқан күресін әлсіретпек болса, екінші жағынан қазақ ... ... ... ... бұл ... ... ... таппақшы болды.
Сөйтіп, қоныс ... ... ... отарлау саясатын берік орнату
мақсатын көздеді.
Біріншіден, 1861 жылғы 19-шы ақпанда жарияланған басыбайлылықты жоюға
байланысты реформадан кейінгі ... ... ... ... ... ішкі ... жерге мұқтаж орыс мұжықтарын
Қазақстан сиякты ... ... ... ... аударту арқылы бәсеңдету
болса, екіншіден, ... ... орыс және ... ... шаруаларды жаңа
елдердегі өзінің саяси-әлеуметтік тірегіне айналдыра отырып, ... ... ... ... ... біржола әлсірету, сөйтіп,
болашақта қазақ елін, қазақ жерін империяның географиялық құрамды ... ... ... өз ... ... ... ... отарлаушыларға жерді пайдаланғандары үшін ... ... ... ... ... Кереку қазағы жылына жер үшін казак-
орысқа 90 мың сом шамасында алым ... ... бүл ... ... шаруасына
катты батты, оның еңсесін езіп шарасыздыққа ... етті [39, 251 ... жылы 21 ... ... бекітіп, Орал, Торғай, Ақмола жөне Семей
облыстарын басқару жөніндегі "Уакытша ереже" бойынша Маңғыстау тұрғындары
көшіп-қонғаны, мал өрісін ... ... үшін бұл ... ... деп ... орай ... төлеуге тиіс болды.
Казақы салт-дәстүр бойынша өз атамекенін мемлекеттік деп ... ел ... көне ... ... Оның ... сол ... приставы подполковник Рукиннің екі жылдың салығы әр ... 3 сом 50 тиын етіп ... ... деп ... араны, ескі жараның
аузын тырнап, отқа май кұйғанмен бірдей әсер етті. ... ... ... ... жоқтар жағалауға көше алмайтын болды. Ал бұл жай көшпелі
үрдісі бар елдің ... ... ... келтірмек. Сол үшін ереуілге түбек
халқы көтерілді. Көтерілісшілерді басу, әрі оны жазалау үшін 1870 жылы ... ... ... ... 38 казак және бірнеше түрлі шендегі
казактардан ... ... ... ... ... бекініс Үшауыздың ұрымтал жерлерін басып алған кетерілісшілер
жазалаушыларды қамап алып, отряд ... ... ... ... ... ... Зеленин подполковник Рукинге бір зеңбірек,
Колесников басқарған 20 казак, дәрі-дәрмегімен ... ... ... ... ... ... басшысының келісімге көнбейтініне көздері
жеткен соң, оларды қоршап шабуылға шығады. Сол ... ... ... ... және бір офицер ғана сытылып шыға алады. Беймәмбетті
көтерілісшілер үкімі бойынша өз ... жол ... атып ... ... ... ... ... қолынан каза ... ... ... ... ... ғана кашып құтылады [35, 152 б.].
Ресейдің қазақ даласындағы отарлауы қоныс аудару ... ... ... орай ... ... Қоныс аудару, негізінен төрт кезенде
жүргізілді.
1-ші ...... жж. Бұл ... өкімет тарапынан қоныс аударуға
дәйекті зейін қойылмай, секіріс жүргізілді. Елде өнеркәсіп қаулап өсіп келе
жатқан бұл тұста патша ... ... ... ... ... ... мүдделі
болған жоқ. Сөйтіп, 1881 жылы қоныс ... ... ... ... Бұл ... 1889 жылы жарық көрді'.
2-ші кезең — 1897-1905 жж. аралығында куаңшылық болып егіннің шықпай
қалуына ... ... ... ... ... шаруалардың
Қазақстанға, шығыстағы шет аймақтарға қоныс ... ... ... ... жылдан бастап кең етек ала бастады.
Шаруалар толқуларына тоскауыл болып, бір жағынан ... ... ... алып қалу үшін ... ... ... ... өріс алды. Тіпті қоныс аударушыларға ақшалай ... ... ... шаруашылық кұралдарын сатып алуға жәрдем үйьмдастырылатын болды.
3-ші кезең — ... жж. ... Бұл ... 1905 ж. 9 ... ... ... болды. Осы тұста орталық аймақтардан
"бүлікшіл" шаруалар топтарын басқа ... ... және сол ... ... ... ... ... аграрлық реформасының да белгілі
дәрежеде әсері болды.
4-ші кезең 1910-1917 жж. Бұл ... ... ... жаңа ... ... жүр . Патша өкіметі бұл тұста "кулактар" шаруашылығын өркендету
арқылы шеткері аймақтардан ... ... ... таппақ болды. Ал
қазақтарды бақылап ... үшін ... күш ... оның ... ... жинау қажет деп табады [39, 255 б.].
1868 жылы казақ даласын басқару үшін "уақытша ереже" жарияланды. Бүл
ереже бойынша ... бойы ... ... ... ... жойылып,
қазақ даласы генерал-губернаторлықтарға бөлінді.
Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстарына 1906-1915 ... ... саны (тек ер ... ғана алып отыр) Ақмолада
47%, Семейде 15%, Орал-Торғайда 38%, барлығы 100%-ке ... . ... ... жыл ішінде казақ даласында 600 мыңдай мұжық қоныстанған болады. Бұл ерлер
саны, әйелдерді ... ... 1 ... 200 ... ... Яғни, бұл
деген қоныстанудың күшейіп, әбден ... ... ... ... ... қазақ даласында сандық жағынан өрлеп, демографиялық көрсеткіштер
бойынша ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мұраларды құрту,
халыққа тарихты ұмыттыру, жергілікті халықты ... ... күш ... Патша өкіметінің түпкі ойын жақсы түсінген башқұрт
ұлтының өкілі, белгілі тарихшы ... ... ... зиялы
қауымының өкілдері — А. Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейхан, Ж. Досмухамедұлы сияқты
көзі ашық, көкірегі отты ... ... ... сын-мақалаларында,
баспасөз беттерінде, Дума мінбелерінде орыстандыру саясатының қаншалықты
қатерлі екенін халыққа айтып жеткізуге ... Аты ... ... ... ... ... беттерінде қайтадан басылып та жүр.
1917 жылы 1-2-ші мамырда ... ... ... ... ... конференциясында: «Біз өз жерімізде өзіміз билік ... ... ... бізге қажет емес. Ондай оқу-білімнің дәмін
татқанбыз. Оның "Ұлы" ... де ... - ... еді ... ... жүз жыл бойына біз аяусыз қаналып келдік. ... ... ... өзін ... ... ... ұлттардың билігі қажет емес.
Біздің өз ... ... ... сәйкес өмір сүргіміз келеді
[39, 269 б.].
Мұхамеджан Тынышбайұлы былай деп ... ... ... ауыз ... ... жерін өте арзан бағаға сатып
алды; екіншілері, әр ... ... үшін бай ... сыйлық алып,
оған мақта тазалайтын зауыттар ... ... ... ... ... күшпен айдап әкелді. Үшіншілері, шарап жасаушылармен серіктесіп
алып, көлденең жолмен жүзім алдырып отырды.
Қазақ жеріндегі назар аударарлық тағы бір ... жайт етек ... ... жай ... ... ... мен сарттар)
арасындағы ... ... ... ... сол ... ... Әр түрлі жағдайда кірме шаруалар мен ... ... де ... қазақтар соттан көп кұқай көрді. Мүнда
сауатсыздықпен ... ... ... да әсері болмай қалған жоқ»
[41, 55 б.]. XIX-ғасырдың аяғы мен ... ... ... ... процесі бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерілді. 1868
жылғы әкімшілік реформа сол кезеңдегі ... ... тән ... ізін де қалдырмай жойды. Қазақ даласында темір құрсаудай
әскери феодалдық басқару жүйесі орнаған Еуразиялық ... шет ... 1868, 1886 ... ... ... ... және ... өлкесін басқаруға арналған заңдар қазақ жерін орыс ... деп ... оған ішкі ... ... ... кең жол
ашып берді. Сөйтіп, XIX-ғасырдың аяғы мен XX-ғасырдың басындағы Ресейдің
шегіне ... ... ... ... ... ... өмірінің
үлкен өзгерістерге ұшырауына әсер етті. Әлемдік тәжірибеге сүйенсек,
отарлау жүйесі ... ... іске ... ... ... ... ДУМА ЖӘНЕ ОНДАҒЫ КАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Мемлекеттік Дума: мәні және ... ... мәні мен ... ... үшін оның ... өмірдегі
қажеттіліктен туыңдағанын ескеру керек. Ресей Мемлекеттік Думасының өмірге
келу мұқтаждығы өзінен-өзі өсіп-жетіліп келе жатты. Бірақ оның ... ... ... білеміз. Ендеше ол кажеттіліктер ... ... ... ... ... көрелік.
Ресейде Мемлекеттік Дума дүниеге келген кезде шаруалалар елдегі
халықтың басым көпшілігін құрады. Ал ... ... ... даласының
қалыптасқан саяси-әлеуметтік болмыс пішіні бұл тұста төмендегідей еді. 1905
жылы қазақ даласындағы ... ... саны 4442,8 мың ... оның 10,3
пайызын қоныс аударушы шаруалар, 6,3 процентін казактар, 83,4 процентін
казақтар кұрады [22, 32 б.]. Яғни ... ... ішкі ... саясатының
салдарынан халық кұрамының едәуір өзгергенін көрсетеді. ... ол ... ... дейінгі жер жыртып, мал өсірген шаруалар мемлекеттің ең басты
тіректерінің бірі, ... ... ... ... күн ... етіп ... бірден-бір әлеуметтік топ ... ... ... ... сипат беріп, дамыған еддердегідей
патша билігін ... ... Дума ... сан ... ең ... ... ... кезекке қоймақшы болды. Шаруа үшін жердің
ең маңызды мәселе екені әуел бастан белгілі. Сол ... де Дума өзі ... ... ... бұл ... өз назарынан тыс қалдыра алмады.
Осылайша жаңа ... ... ... ескі ... ... ... өзегі болып жер мәселесі тұрды.
Патша ағзамның қол шоқпар үкіметі қарапайым халықпен түсінісе алмады,
ортақ мәмілеге де ... ... ... ... ... ... мен ... қақтығысын туғызды. Сайлау саяси билікке ұмтылған партияларға да
либералдық ағым ... ... де ... мен қуғындау тұрғысында өтті. 1906 жылы ақпанда Дала генерал-
губернаторы мемлекеттік мекеме қызметкерлеріне саяси ... ... ... да ... ... салған бұйрық шығарды.
1906 жылы көктемде осы ... ... ... ... ... ... ... туралы шешім қабылдады. Өйткені, төңкеріс
үшін сайлау кампанияларына қатынасудан гөрі саяси ... ... ... жаюы ... еді. ... сөзімен айтқанда "конституциялық болмас
іспен жұбатудан, парламенттік ойыннан қауіпті ... жоқ" ... ... ... ... ... социал-демократиялық
ұйымдар қолдады. Дума шақыру жөніндегі дайындық және үгіт ... ... орын ... ... да, 1906 жылы ... үкімет
виттелік дума, булыгиндік думаның кебін кимес үшін, ... ... ... Мемлекеттік Кеңес және Мемлекеттік Думаға сайлауға жалпы ... қоюы ... ... ... ... ... әкімшілік жаза
қолданып, (4 ай мен 8 айға дейін) түрмеге жабу туралы айтылды [32, 30 ... жылы ... ... ... ... ... ... келген өкілдерімен қалалық қоғам ... ... ... Олар І-ші ... ... ... ... айналдырудың
жолдарын қарастырды. Съезд Ресейдегі әрбір азаматтың ұлтына, тегіне, діни
сеніміне қарамастан сайлауға және сайлануға ... ... ... етті. Осы съезге Әлихан Бөкейхан қатысып, қазақ елінің атынан сөз
сөйледі. Орал мен ... ... ... ... ... ... ... сол халықтың перзенті екендігін ... ... ... поляк,
латыш, өкілдерінің сөзін тыңдай отырып, мен ескі кітапты оқығандай боламын.
Бізде де қырғыз (қазақ) ... ... ... ... Бізді
де цензура аямай жаншуда. Автономистердің съезі осы жылы Петербургте қараша
айында өтеді. Бұл съезге ... ... ... ... М.
Тынышбайұлы катынасып, баяндама жасады. Науқан барысында ... ... ... ... ... өмірінде тиімді пайдалануды көздегендер де
кездесті. 1906 жылғы 22-ші ... күн ... уәде ... ... ... ... бет алысы жаңа саяси-идеялық бағыт ... ... ... ... бірі ... кадет партиясының филиалы
құрылды — деп жазады сол кездегі тарихи ... ... [34, 201 ... ... ... ... ... ұлттық, демократиялық сипаттағы мүддені көздеген.
Тарихта орын алып ... ... ... ... ... ... жай филиалы немесе ұлттық буржуазияның таптық
мүддесін мұрат ... ұйым ... ... ... ... Әрі бұл ... ресейлік кадеттермен байланысын жоққа шығара алмаймыз. Бұл алғашқы
саяси ұйым — отарлық езгіге қарсы ... ... ... пен еркіндігіне
барар жолдағы ұлттық, демократиялық мұраттарды көздеген дербес төл партия
құру әрекеті ретінде бағалануға лайықты.
Шаруа ... ... ... ... ... ... Мәселен, Ақмола облысы бойынша ауыл мен ... ... ... ... болатын. Өкімет тарапынан болған куғын-
сүргіндер, әскери жағдайлармен қатар ... ... да ... өз ... ... [22, 32 ... облысында ауыл тұрғындары ... ... ... ... қызмет жасады. Омбы кадеттерінің арасында кең
тараған "Степной голос" ... деп ... ... ... силах
лежит трудная, но почетная, обязанность приложить все усилия к тому, чтобы
выборы в Государственную Думу во всех ... ... не ... ... но и дали бы заранее определенные резулътаты" . Аты аталған
газет кадеттердің бағдарламасын, ... ... ... ... ... "Кім ... игілік жасағысы келсе, сол сайлау кезінде ... ... ... ... — деп ... Сондай-ақ, кадеттер
большевиктердің Дума жөніндегі тактикасына ... ұсақ ... ... ... ... алдындағы күреске бірігуге шақырды Шаруалар оларды
қолдамады. Уездердегі ... ... ... жоқтар тобынан
корінді. Сайлаудың соңғы сатысында Ақмола ... ... ... ... ... ... ... кесірінен деп
үғындырылды. Ал кадеттер болса, ... ... ... ... партиясына сенімсіздігінен деп түсіндірді. Кадеттердің ... да бір ... ... ... ол ... ... ... іс-қимылы болатын. Әйтсе де, ... ... ... ... ... да өз нәтижесін көрсетті.
Думаға меньшевиктік бағытты жақтаушылар да енген еді. Өзінің бастапқы саяси
күрес кезеңінде ... ... оның ... ... ... ... оған ... ашық та пәрменді оппозициялық күшке айналған "Народная
свобода" ... ... болу ... ... және ... қазақ зиялыларына
тактикалық түрғыдан белгілі бір уақытқа дейін тиімді көрінгені тарихи
шындық. Ол ... ... ... 1913 жылы "Қазақ" газетінде: Біздің казақ-
орыстың түзу жолда жүргендерінің ... ... ... ... ... "қазақ сияқты аз-кем жұрт мақсаты біреуге ілесіп жүріп болады.
Өз бетімен қазақ жол аша алмайды"— деп жазған еді [32, 30 ... ... ... ... шаруалар ашты. Олар жалпы 56
сайланушыны таңдау керек болды. Оның 47 орыны ... ... ... ... Ырғыз уездеріне бөлінді. Әсіресе сайлау Қостанай ... ... Онда ... ... ... ... ... пайдалы
үміткерлерді сайлауға жіберуге ықпал етті. Бірақ ауыл кедейлері тарапынан
бұл пиғыл үлкен қарсылыққа ұшырады. ... ... ... ... қатардағы шаруалардан тұрды.
Социал-демократтардың шаруалар қауымына ықпалы әр жерде әрқалай
болды, 1906 жылы 30-шы ... ... ... ... ... ... ... заңына қарамастан Думаға екі депутатты таңдап,
ашық сайлау жүргізді. ... ... және ... да ... ... отырып, төмендегідей талап-тілектер койған: саяси
тұтқындарға ... ... өлім ... жою, аграрлық мәселені шешу,
т.б.
Торғай қаласы мен облысы көлеміндегі сайлау науқанында ... һәм ... ... ... ... түрде көрінді. Ол
туралы "Тургайская газета": "Қостанай қаласының жүртшылығы сайлау науқанына
қатысты әлі ... ... ... ... ... ... ... ұрандары үйлердің қабырғалары мен какпаларында
сақталған" — деп ... ... ... ... ... бағытталған тұстары
қалың бұқараның кейбір әлеуметтік ... ... ... ... ... алғашқы сайысында Торғай қаласы мен облысында ... ... 4-уі ... ... ... Олар ... жер ... жалдап өңдеп, өнім өндірушілер болатын [34, 59 б.]. Калған біреуі ... ...... ... ... таңдаушылардың (выборщики)
бірі — уездік басқарма қызметкері, екіншісі — судья болса, Торғай мен ... ... ... . Сол ... ... көрсеткендей барлық
таңдаушылардың қандай партияның мүшесі болғаны жөнінде нақты деректер ... де, ... ... ... ... ... қиын емес. Сол кезде Торғай облысы әскери губернаторына Ақтөбе
уезінің ... ... ... ... ... ... ... партияның бағдарламасы кең тарады. Мемлекеттік
Думаға осы партияның атынан үміткерлерді ... ... үгіт ... ... ... ... кадеттер ықпалының өте жоғары
деңгейде болмағанын көрсетеді. Облыстық сайлау ... ... ... ... ... 57 ... 31-і өз ... свобода" партиясын жақтаушы Н.Дыхничқа берген. Халықтың неғұрлым
демократиялық ... ... тобы ... ... ... тікелей
қысым көрді" Қостанай қаласының ... ... ... ... білдірді: 1. Сайлау ... ... ... ... ... ... ... 2. Полиция
кандидатты қорқыта отырып, оларды ... ... 3. ... ... ... ... ... 4. Сайлаушылар тізіміне
өлгендер де еніп кеткен; 5. ... ... ... ... ... ... мәжбүр етті, ерікті сайлау болған жоқ, әкімшілік зорлығы
болды. Ескі ... ... ... ... ... Осы тәріздес өкімет
тарапынан болған ... ... ... облысының басқа жерлерінде де
арыз-шағымдар түсіп жатты, облыстағы сайлаудың нәтижесінде қазақ ұлтынан
депутаттыққа ... ... ... ... қаласында 1906 жылы қаңтарда
"Народная свобода" партиясының бөлімшесі құрылды. ... ... ... ... мәжілісте кадеттердің бағдарламасы оқылып, талқыланды.
Мамыр айының екінші жартысында кадеттер жеті мәрте жиналыс өткізді. Осы бас
қосулардың ... ... ... бойынша Мемлекеттік Думаға кандидаттыққа
мүше етіп 16 сайлаушыны белгіледі. Жергілікті әкімшілік бұл істе ... ... ... мен ... ... ... жасап, өз бағдарламаларын ауызша, жазбаша, түрде үгіт
жүргізуге құқық ... ... ... үгіт ... ... ... жетті. Өскеменде және басқа жерлерде бірнеше партиялық
ұйымның бар екендігі анықталып, алғашқы сайлау алдындағы үгіт ... ... ... ... ... ... ... Кадеттер
жергілікті халық арасындағы сайлаушыларға үгіт жүргізуде либералдық
бағыттағы зиялы қауыммен ... ... 1906 жылы ... ... ... партиясының бюросында мынадай шешім қабылдады: "войти в
соглашение с местными киргизским бюро партии ... ... ... по ... работы" Айта кететін жайт, 1906 ... ... күні ... ... ... болып Семей облысынан Әлихан
Бөкейхан сайланды. Ол жөнінде жергілікті газет: "15 ... күні ... ... ... Думаға мүше сайлау болып өтті. Оған бірауыздан
Карқаралы уезі, Тоқырауын ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқын нәтижелі сайлау
қорытындысымен ... олар ... ... ... ... ... үшін ... алатын нағыз қайраткерге сенім артып отыр" - деп жазды
[34, 205 б.]. ... ... ... ... ... соң Петербургке 3
шілдеде аттанғаны туралы хабарды осы ... ... Ол ... ... ... ... күндерінде келіп жеткен еді.
Кадеттер қала, ауыл арасында дауысқа түсуге құлықты болған жоқ,
керісінше казактарды ... ... ... үміттенді. Осы облыс
бойынша сайлау науқанының соңғы мәресінде "Трудовая ... ... ... жетсе, қазақтардың арасынан Алпысбай Қалменұлы
сайланды.
Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде сайлау науқаны өте кеш ... ... ... сайлауға қатынасу құқы жөніндегі жарлыққа патша
І-ші Дума ашылуына санаулы күн қалғанда ғана қол ... Оның ... ... ... ... ... де ... комиссиясының
ұйымдастыру жұмыстарымен айналысуға асықпады. Сайлаушылардың тізімін
жасаған жоқ. ... ... ... бірі ... ... ... ... "вся подготовительная работа верненской городской управы к
выборам является сборником нарушений и ... быть ... ... ... в ... руководства, указывающего, как не Следует делать" ,
Ақырында Верный, Капал және ... ... ... үлгерді, ал
облыстың қалған қалаларында сайлаушылар тізімі әйтеуір жасалды деген құр
аты ғана еді.
1906 жылы 4 ... ... ... сайлаушылардың таңдауы болды.
Онда 1408 адам катысты. Таңдаушылар болып төмендегілер: Покров шіркеуінің
бастығы, ... ... ... банкінің бөлім меңгерушісі, гимназия
мұғалімі және ... ... ... ... және ... тандау жергілікті биліктің күш көрсетуімен
өтті. Мысалы, Верныйлық сайлаушылар былай деп жазды: "осы ... ... қоса ... да ... еніп ... ... өлген
адамдардың сайлау карточкалары мен қосымша деректерді анықтау тапсырылды.
Әрі қарай оларға тиісті тәртіпті қатаң ... ... ... ... ... жөнінде жарлық шыққанда, Жетісу
облысында сайлау науқаны енді басталған болатын. Верный уезінің Михайловка
болысы шаруалары сенім ... ал ... ... 2 ... ... Ал ... ... тіпті сайлаудың өтуіне дайындалып та үлгермеді,
Ал енді бірінші Мемлекеттік Думаға сайланған қазақ депутаттары ... мен ... ... ... Дума ... бір ... ай өткен
соң, яғни 10-17 маусым аралығында келіп жеткен. Бұл ... ... ... һәм азаматтық теңдік туралы және басқа да мәселелер ішкі
талқылаудан өтіп, тиісті комиссиялар ... ... Сол ... де ... ... ... ... жоқ. Алпысбай Қалменұлы мен ... ең ... ... ... алмаған жиырмаға жуық Дума Облыстарыньң
есебімен және жұмыс жасаған комиссиялардың ісімен танысуға отырған; ... ... ... ... Дума ... ... күн қалғанда ғана
келіп жеткен. Осылайша казақ ... ... ... ... Дума ... белсене араласуына шын мәнісінде мүмкіндік
болмады.
Соның өзінде 2-ші шілде күні Дума ... ... ... ... ... ... ... байланысты шешілмей жатқан көп мәселелері бар
екенін айтып, аграрлық мәселе бойынша құрылған комиссияның ... ... ... енгізуді ұсынады". І-ші Мемлекеттік Дума жүмысына
Қазақ депутаттары мұсылман ... ... ... ат ... фракция аграрлық мәселеге байланысты бас құжат боп ... ... ... күш ... Олар мұсылмандар партиясыньң бағдарламасына
сүйене отырып аграрлық түжырымдама жасады. Алғашында ... ... ... сол ... ... ... ... байырғы
тұрғын халық арасында үлес мөлшерінің көлемін бөлу, отырықшы егіншілер ғана
емес сондай-ақ, көшпелі шаруашылық қалыптағы малшылар үшін де ... ... ... ... ... ... аудару біржола тоқтатылуын һәм иелік
еткен жеке мүшелерінің арасында тиісті ... алу құқы ... ... ... ... ... ... комиссиясына берілген осы кұжатпен
қатар Ахмет Бірімжан, Алпысбай Қалменұлы басқа да депутаттар жоғарғы ... ... ... жерге орналастыру комиссияларының қазақ
даласында жасап жатқан заңсыз әрекеттері ... ... ... ... Дума бар ... 72 күн ғана жұмыс жасады (кейбір
деректерде 73 күн). 1906 жылғы 9-шілде күні ... Дума ... ... ... Дума тарағанымен қазақ даласында төңкерісшіл
қозғалыс бәсеңдеген жоқ. 1906 жылы ... қала ... ... ... ... жаңаша сипат алды. Төңкерісшіл көтерілістерді басу ... ... ... ... мақсатында патша үкіметі түрлі айла-
шарғылар жасады.
Елдегі саяси жағдайдың өріс ... ... ... ... Дума
қарсаңында сол кездегі партиялардың да алдағы сайлауға деген көзқарастары
өзгере бастады. І-ші Мемлекеттік ... ... ... большевиктер
конференцияда оны жан-жақты талдап, сайлау науқанына қатысу керек деп шешім
қабылдады. Большевиктер сайлау науқанына қатысуды ... ... ... ауды ... ... Олар оған ... ... толықгай идеялық-ұйымшылдықты сақтау деп білді.
1906 жылы ... ... ... ... ... жаңа ... ... мәселесін талқылады. Бас қосу
большевиктер тактикасының негізінде ... ... ... шешім
шығарды. 1906 жылы 20-шы қазанда арасында В.В.Куйбышев те бар ... ... Омбы ... 38 мүшесі жиналды. Комитет жаңа Думаға көзқарасын
айқындап, басқа партиялармен блок құру және ... келу ... ... ... өз ... ... ... оларды жиналыс кезінде
тұтқындап, қамауға алды. Біз бұдан Ақмола облысы өкілдерінің болашақтағы
Дума сайлауына, оның барысында ... ... ... ... ... бөлгенін байқаймыз.
Қазақстанның солтүстік облыстарында В.И.Лениннің "Мемлекеттік Думаға
кімді сайлау керек?" — деген прокламациясын Петропавловск РСДРП ... ... ... ... Омбы комитеті В.И.Лениннің "Проект
обращения к избирателям" атты еңбегін 8 мың ... ... ... . ... жағдайлармен таныстыруда баспасөз қыруар ... ... ... ... ... мәселелермен қатар, Мемлекеттік Думаға сайлау
ережелері һәм оның шет ... ... ... ... жарияланымдар жарық көрді. Баспасөз беттерінде сайлау ... ... ... ашып, науқан барысындағы жергілікті әкімшіліктің ара-
тұра хабарын ... ... [32, 30 ... ... ... ... бағдарлама жүгенсіздіктерінен де
ережелерімен және І-ІІ-ші Мемлекеттік Дума қарсандарында олардың ... ... ... ... Баспасөз беттерінде І-ІІ-ші ... ... ... ... ... талдаулар берілді.
Газеттің тілші-корреспонденттері шаруаларды өздері қолдайтын партияға
шақырып, үгіт жүргізді. Мақсаттары оларды өздеріне ... ... ... күшейту еді. Әсіресе қазақ болыстарында басталған сайлау
науқандарына ақпарат кұралдары ерекше көңіл бөлуге ... ... ... ... қорғалмай жаткандығы туралы сан алуан
фактілер келтірді. Тілшілер казақ жұртшылығын ағымдағы саяси шараларға ... бел ... ... ... ... ... оқырман қауымды ІІ-ші Мемлекеттік Думаның жұмысы
барысымен, оның атқарып отырған қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ұмтылысы мен солшыл
шешендердің сөздері газет ... орын алды . Бұл ... ... ... ... ... ... губернаторына жазған есебінде: "Том,
Семей газеттеріндегі сайланғандардың мақалаларын оқу- халықтың саяси ... ... ... ... партияларды құрды" — дейді.
ІІ-ші МемлекеттІк Думаға сайлау ... ... ... да ... ... ... ... Оған дайындық жұмыстары ... ... ... ... кезінен бастап-ақ, яғни 1906 жылдың
караша айынан соң басталды.
Сайлауға сайланушылар мерзімі қалаларда 1906 ... ... ... ... ... өтуге тиіс болса, ауылдық жерлерде 1906
жылдың желтоқсаны деп белгіленді.
Мемлекеттік Думаға мүшелерді сайлау ... ... ... 1907
жылдың 16-ақпанында, ал қазақ елді мекендерінде 20-ақпан деп белгіленді .
ІІ-ші Мемлекеттік Думаға депутат сайлау ... ... ... жүйе ... өтті. Ешқандай да ілгерілеудің нышаны ... ... ... ... заң, ... түсіндірмелерімен танысудан соң
үкімет сайланушылар санын қысқартуға ұмтылды. 1906 жылы ... ... ... ... ... ... ... жеделхатында: сенаттық
түсіндірмелеріне орай, пәтерлік цензі бойынша жеке бөлмеде бірлесіп тұратын
немесе жағдайының нашарлығына байланысты ... ... ... алмайтын
қайырымдылық қоғамдар мен ... ... ... ... құқы жоқ" — ... [32, 355 б.].
Осы "түсіңдірмелермен" жергілікті әкімшіліктерге егер мемлекет берген
үйлерде тұрған болса, вахтерларды, курьерлерді (жедел тапсырмалармен жүріп
түратын кісілер), швейцарларды, от ... да ... ... ... ... ... Дәл осындай жағдайда сайлану құқынан
темір жол ... де ... ... ... ... ... және ... шеберлері, бу машинасын жүргізушілер мен оның ... ... ... ... слесарьлары, жұмысшылары,
майлаушылар, жол айыру-біріктірушілер, ... ... ". ... 19шы ... Ішкі ... ... ... өкіметке: "қалалық
сайлаушылар қатарына пәтер цензі бойынша өз атына бөлме жалдаушы уақытша
үзілістермен сол пәтерлерде ... ... ... ... ... ... санын осы құжат негізінде үкімет тағы да ... ... 2-ші ... ... (оның қатарында төңкеріске
дейінгі Қазақстан да енді—Ө.О.) қалаларда пәтер салығын төлеу ... ... да ... ... ... ... болып есептелмейді"—деп атап
көрсетті.
—ІІ-ші Думаның сайлау науқандарының ... ... ... ... ... өздерінің үгіт жұмысын белсенді жүргізе бастады.
Олар листовкаларды көбейтіп және таратып қана қойған жоқ, ... ... ... ... мен ... да кеңінен қолданды.
Революциялық социал-демократтар большевиктердің Дума жөніндегі тактикасын
насихаттау ... ... ... ... ... ұйымдастырған бас қосуларын кеңінен пайдаланды, 1907 жылы 1З-
ші қаңтарда Омбы қаласында ... ... ... ... ... партия
өкілдерімен большевиктер қатысып, олар ... ... ... ... жиналғандарды өздерін қолдап соған дауыс беруге
шақырды.
Кадеттер мен эсерлер ІІ-ші Дума сайлау ... ... ... ... ... ... ұсынды. Ақмола әскери ... ... ... ... ... өз үміткерлерін
қолдауға үндеп, кең көлемде үгіт ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы социал-демократиялық партия
өздігінше үміткерлер ұсынып, жасырын іс-әрекетке көшті". Осының нәтижесінде
Омбы қаласынан сайланған ... ... де ... ... еді. ... екеуі — теміржол жүмысшысы, бірі—қызметкер,
екіншісі—дәрігер еді.
Ал Петропавлда кадеттердің ықпал күші ... ... ... ... қала ... ... ... қолдауына сүйеніп, өздерінің
өкілдерін сайлауға мүмкіндік алды. Біреуі кадеттер ... ... ... ... ... ... сайлау науқаны барысыңда Ақмола
облысының 9 қалалык ... 5-уі ... ... ... Ал ... 11 ... ... Ақмола әскери-губернаторының
берген мінездемесі бойынша партияда жоқ "катардағы шаруалар" ... ... ... ... ... әкімшілік тарапынан
демократияға қарсы іс-әрекеттер ... ... ... "1907 жылы 10-
ақпанда тандаушылар бөлмесі тінтіліп, социал-демократиялық партияның мүшесі
Иваницкийді ... ... ... ... ... ... мақсатында ісі
жүргізілді"—деп жазды жергілікті баспасөз. ... Омбы ... ... ... көп жылдардан бері тұрмайтындармен қатар ... да ... ... ... ... да сайлау қарсаңында түрлі саяси
топтар арасында күрес болды. І-ші Мемлекеттік Думаға қарағанда бүл ... ... ... ... беделі бәсеңсіп қалған
еді. Оған үкімет тарапынан ... ... ... ... ... ... да әсері бар еді.
Торғай облысы бойынша ІІ-ші Мемлекеттік Думаның сайлауы қарсаңында
социал-демократтар мен еңбекшілер және эсерлер бірікті. ... ... ... 9-ы ... ... ... болса, 1-уі қай партияға кіретіні
жөнінде ешнәрсе айтпаған
Кадеттер ... ... ... ... мақсатында көп
жүмыстар жасады. Бірақ І-ші Мемлекеттік Дума тарапынан шешімін таба ... ... ... ... орын алған сенімсіздіктер оларды шаруа
таңдаушыларының көпшілігінен ... Ол ... ... ... ... ... ... евангельское учение, по которому
земля богово, а собственность на нее ... деп ... ... ... ... үгіт ... да әсер ... жылдың 14-ші қаңтарындағы сайлау қорытындысы бойынша Ақтөбелік
таңдаушылардың көпшілігі ... ... ... ... және ... ... Н.Морозовқа дауыстарын берді. Соңғысы Ақтөбе қаласының
татарлар тұратын бөлігінен ұсынылған болатын. Бұл таңдаушылардың ... ... ... ... ... нақты деректер жоқ. Торғай
губернаторының Ішкі істер ... ... ... ... ... ... таңдаушының екеуі де еш партияға кірмейтіндер деп шамалауға негіз бар.
Торғай мен Ырғызда да таңдаушыларды сайлау осы ... ... Онда да ... ... ... ... айналысатын адам және
көпес өтті. Олар да ... ... ... енбеді. Осындай қорытындылар
мүмкіндігін сайлау заңымен танысқан адам алдын ала айта алар еді. ... ... ... 92 сайлаушыньщ 47-сі негізінен мүліктік цензісіне
қарай тізімге ілінсе, 15-і кәсіпкерлік және саудагерлік куәлігіне ... ... ... ... ... орай ... тек 12-і ... цензі негізінде
тізімге ілінген.
Тандаушылар құрамы, негізінен халықтың дәулетті тобын қамтығандықтан,
көптеген жағдайда сайлаудағы таңдаушылардың құрамын алдын ала ... ... ... әкімшілік зор ықпал еткені байқалады.
Мысалы, Торғай каласының түрғындары арыздарында: "сайлау ... күн ... ... ... ... ... сайлауға екі күн
қалғанда ғана жарияланды — деп ... ... ... ... қала ... қалағанындай қорытынды бермеді. Торғай
облысы мен қаласындағы жалпы сайлау қорытындысы төмендегідей ... ... ... 9-ы ... ... ... болса, 5-уі партияда жоқ
адамдар.
Ауылдық жерлерде сайлау компаниясы қалай болды? ... ... ... ... ауылдық, жерлеріндегі үгіт-насихат жүргізген кандай
да бір партиялар жөнінде құжаттар мен фактілер кездеспеді. ... ... ... ... ... ... уезінің бастығы Торғай облысы
әскери-губернаторына жазған өтініштерінде былай деп ... ... ... сайлау ксзінде Торғай облысының атынан солшылдар жағынан
И.Голованов сайланды".
Қостанай, Торғай, Ақтөбе, ... ... ... ... ... ... 51 өкілдің 41-і ауылдық жердің шаруалары,
2-уі ауылдық лисарьлар, 1-уі отставкаға шыққан чииовник, 1-уі ... 1-уі ... ... болды.
1907 жылы 12-ші ақпанда Қостанай ... ... ... тұратын жерлердің атынан бір үміткер сайлау ... ... ... ... Облыс бойынша 65 тандаушының жиналысқа 63-
адамы келіп, олар 5 ... ... ... ... әрі ымыраға келместен 3
кунге созылды. ... ... ... ... ... ... ... Жетісу облысында сайлаушылардың тізімін құру ... бір ... ... ... түсіндірмелер" барлық
жердегідей демократиялық көңіл-күйдегі халық өкілдерінің ... ... орай қала және ауыл ... сайлау тізімінен негізсіз шығып
қалғандығы жөнінде арыз-шағымдар көбейіп ... ... ... әкімшілік орындары көбіне: ... ... ... ... ... ... ... жауап
берген [32, 357 б.]. Егерде, осындай жолмен өздеріне пайдасыз ... ... ... ... келмесе, енді сайлау ісінде ерікті шағым жазу
жолына ... ... ... тізімінен 200-ден астам дүнгендер, қазақтар
мен үйғырлар шығып ... ... бәрі ... қоғамға жазылды да цензі
бойынша өтіп, сол ... ғана ... ... ие бола ... ... Верный қаласындағы сайлаушылардың санын Қазақ даласының басқа
қалаларын ... ... І-ші ... ... ... П-ші
Мемлекеттік Думада олардың саны кеміген жоқ еді. Жетісу облысының басқа
қалаларында да ісі ... ... жоқ. ... ... ... ... ... төмендегідей етіп көрсетті.
Лепсі қаласы бойынша 664 сайлаушының 513-і тізімге мүлік цензі
негізінде алынса, 62-сі ... және ... ... 16-сы ... ... 28-і ... отырған кызметі мен жоғары жалақысына орай, ал
қалған 41-і ... ... ... тізімге ілінді. ... ... ... континенті жоғарғы тап
өкілдерінің басымдылығын көрсетеді.
Қапал каласында да ... ... ... ... Бұл ... татарлар
көптеу тұратын жерлер атынан таңдаушы болып молда ... ... да ... жергілікті әкімшілік араласып бұзды. Оны ... ... ... анық ... ... болды. "Қапал қаласындағы сайлау
барысында да құпиялылық принципі бұзылған еді" [32, 375 ... ... ... ... ... ... арнайы
"таңдаушылар мен уәкілдікке жақсы адамдар сайлануы керек" деп ... ... ... деп ... ... ... сенімді адамдарды
айтқаны белгілі. Уәкілдер мен тандаушыларды ... ауыл ... ... ... ... алдында жиналыс өткізуге ... ... 3-ші ... ... ... болған сайлаушылар
съезінде солшыл блоктың өкілі М.Гаврилов ... Оның ... ... ... ... ... ... науқанының қорытындысы бойынша бұл
жердегі күрес қазақ даласының солтүстік аудандарындағы ... ... ... ... ... ... ұйымшылдығы
саны жағынан көп болмады. Облыс көлемінде олардың үлкен рөл ... ... ... ... ... негізгі күрес кадет ... мен ... ... ... ... партиясының
арасында болды. Облыстық газет ескертпесінде: "консервативтік партия ... ... ... ... ... мумкін емес еді"—деп
жазды.
Кадеттер болса І-ші ... Дума ... ... үн парақтарын
осы ІІ-ші Мемлекеттік Дума кезінде шаруалар мен казактар тұратын ... ... Бұл ... ... ... ... ... әскери
губернаторына жазған хабарламасында, "Народная свобода партиясы нені кажет
етеді?", "17-ші қазандағы ... ... ... ... туралы"
деген тақырыптардағы үнпарақтардың станица ... ... ... ... ... ... ... тапқаны жайында айтады .
Бұл саяси үндеулерде кадеттер патшалық үкіметтің салық саясатын сынады.
Мемлекеттік ... ... ... ... таныстырып, шаруаларды
деревняларда конституииялық-демократиялық партияның филиалын ... Олар ... ... ... ... ... ... сайлау басталғанда "Народная свобода" партиясы таңдаушысына бір
ауыздан дауыс берейік!»—деді.
Кадет партиясы келесі бір үнпарағында ... ... ... кең
түрде шешумен қатар жалпыға бірдей тең және ашық, әрі ... ... ... ... ... ... осындай корытындыны қалағанымен
орындай алмады. Сол ... ... ... ... ... ... қарады"—деп жазған болатын.40 тандаушының сеніміне ие болған
социал-демократ, меньшевик Н.Я.Коншин Семей ... ... ... ... ... Дала ... ... қауымына
қандай әсері болды? Енді соған тоқталайык, Патшалық үкімет ... ... ... ... сенімін ақтамайтындарды енгізгісі
келмеді.1906 жылы 9-шы шілде күні ... ... ... бар І-ші ... ... ... 182 ... Выборг қаласында жиналған болатын. Олар онда манифест даярлап,
өздерінің ... ... ... ... ... ... ... дейін салық төлеуден бас тартуға ұйғарған еді. Сол манифестке
Әлихан Бөкейхан да қол ... ... ... ... 1906 жылғы 23-ші
желтоқсанда Ішкі істер министрлігінің келісімімен әділет ... ... ... ... ... Онда Дала ... арада Омбы қаласының сайлаушылар тізімінен Әлихан Бөкейханды шығаруды
көздеді. Өйткені, ол ... ... қол ... ... ... жауапқа
тартылады—деп айтылды. Жоғарыдағы әкімшіліктің ... ... ... Омбы округгік соты: ... ... ... ... ... ... ... Әрі қарай Ә.Бөкейхан «өз
үміткерлігін Семей облысы ... ... ... 1907 жылы ... Ішкі ... министрінің көмекшісі Крыжановский Ә.Бөкейханды «Омбы
қаласының сайлаушылар тізімінен, Қарқаралы уезі қазақтарының ... ... Оның ... ... емес деп ... талап
етті.
Патшалық үкімет тек "Выборг үндеуіне" қол қойған адамдарға ғана емес,
өкіметке күмән келтіргендерге де ... ... ... ... ... ... ... қоюымен, Қарқаралының таңдаушылары
құрамынан Ә.Бөкейханды және адвокат Ж.Ақбайұлын шығарып тастаған.
Уездік комиссия, облыстық ... ... ... де ... егер осы ... ... соңғысы өзгертіліп, жойылады. Мәселе
Лепсі уезінің ... ... ... ... ... ... ... М.Тынайбектің кандидатурасы қабылданбады.
Осындай шектеулер Жетісу облысының кейбір болыстық басшыларын былайша
мәлімдеуге мәжбүр етті: ... ... ... ... ... ... үшін орыс тілін білетін адамдар жоқ...". Орыс ... ... ... жеңе ... ... ... Болыстық
писарьлар сайлау науқаны тұсында шешімдер мен протоколдарды ... ... ... ... бірде-бір таңдаушы орыс тілін
білмейтіндіктен, шешімдер мен протоколдарды олардың ... ... емес ... ... ... ауыл ... ... бастықтары, дін
жолындағы адамдар сайлаушылардың прогрессивті ойлайтын бөлігіне ... ... Бұл ... ... ... Зайсан уезінде орын алған. Оны
Торғай облысынан да байқауға болады, Мысалы, ... ... ... ... тандаушыларды сайлауға болыс бастығы жібермеді, себебі ол
өзінің үміткерін өткізуді қалады, өзіне ұнамағанын сайлауға жібермеу арқылы
таңдаушылардың санын ... ... ... ... тек ... ... ғана шектелген жоқ, пара беру, тағы басқа келеңсіз
жағдайлар да орын ... Өз ... 1907 ... 20-шы ... ... ІІ-
ші Мемлекеттік Думаға қазақтар арасынан депутат ... ... ... ... — Ш.Қосшығүлүлы, Торғай облысынан — сот қызметкері
Ахмет Бірімжан, Семей облысынан — Т.Нұрекен, ... ...... ... Сырдария облысынан — көпес Т.Аллабергенұлы, ...... ... ... губерниясынан — заңгер Б.Құлман
сайланды. Қазақтардан сайланған ... ... ... ... ... және ... ... депутаттар
бөлімін, ал, М.Тынышбайұлы кадет фракциясын қолдады.
Осылайша ... елі ... ... кемсітушіліктер мен құқықтарының
аяқ асты болуымен күресе жүріп, ... ... ... ... ... ... жіберді. Қазақ даласына әсерін тигізгенімен,
социал-демократтар, кадеттер партиялары қазақ ... ... ... өзгертіп жібере алмады. Дегенмен де қазақ даласы ... ... ... ... ... Бұл ... орыс ... жалпыхалыктың саяси сауатына ықпал еткен кезең еді [54, 209 б.].
Ал енді ... ... Дума ... күн ... ... ... ... І-Мемлекеттік Думадан қандай айырмасы болды?
П-ші Мемлекеттік Дума І-ші ... ... ... ... ... Оған ... астам социалист-депутаттар, (37 эсер, 66 социал-
демократ, Оның 2/3 меньшевиктер), 100 шамалы еңбекшілер, 100 ... ... ... ... 19 октябрист, 33 монархист сайланды. ... гөрі ... ... ... ... ... және ... аудару
мәселесі туғызды. ІІ-ші Думаның екінші сессиясы Сібір және аз ұлттардың
шаруа ... ... ... ... ... ісі бойынша
Депутаттың сұрауға берген жауабында Бас Басқарушысы тағылған айыпты
мойындаудан бас ... ... ... ... ... ... қоныс
аударуын заставалар, баррикадалар, шлагбаумдар құрып, күш қолдану арқылы
ғана бәсеңдетуге немесе тыйым ... ... деп ... [54, 205 ... жылы 16-шы ... депутаттық сұрауға орай жарыссөзде Орал
облысынан барған ... ... ... ... ... ... халқының жер
мәселесіне арнады. Бүл жергілікті халықтың атынан ... ... ... ... ... әшкерелеген сөз еді. Үкімет "Ресей ішіндегі
алпауыттар мүддесін, яғни 130000 алпауыттың мүддесін қорғау ... ... ... ... жерлерін тартып әперіп отыр. Әрі үкіметтің ... ... ұлы ... ... негізде жүргізіліп отыр.
Қазақ даласынан барған басқа депутаттармен қатар қазақ ұлтының ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Бірімжан —
әскери дала соттарын жою туралы заң ... ... ... ...... ... ... тілек комиссиясы, ар-ұждан
бостандығы комиссиясы, аграрлық комиссия, Мұхамеджан Тынышбайүлы — аграрлық
комиссия болып тағайындалды.
Солшыл депутаттардың ... ... және ... ... ... ... Дума ... мен оның төңірегіндегілерге ұнай қоймағаны
түсінікті. ... П-ші ... ... 1907 ... ... күні ... ... жіберді. Қазақ депутаттары қатынасқан бірінші және екінші
Ресей Мемлекеттік Думалары қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Қазақ даласының болашағын
ойлайтын ұлт зиялыларының саяси күрестері осымен шектеліп ... ... ... үшін Дума ... және оған қатысты саяси шараларға
қатынасу ізсіз өтпеді. Ең бірінші ... ... Дума ... "өкілетті"
органның ең алдымен, орыс алпауыттарының мүддесіне, ... ... ... ... ... Екіншіден, қазақ зиялылары Думаға
қатысты шараларға араласа отырып, негізгі мақсатқа жету үшін жалпы халықтың
белсенді, мақсатты ... және ... ... керектігін түсінді. Енді,
олардың алдыңда жауапкершілігімен ерекшеленетін үлкен ... ... ... Дала және ... ... ... Думаға депутаттыққа
сайланған кайраткерлердің тағдыры
XIX-ғасырдың соңы мен XX-ғасырдың басында Қазакстандағы әлеуметтік-
экономикалық қатынастарда және ... ... ... ... ... өндіргіш күштердің айтарлықтай өсуі, Қазақстан мен ... ... ... ... кеңейе түсуі, тауар-ақша қатынастарының күрт
көтерілуі сахара ауылдарының шаруашылық тұйықталуын және патриархалдық
тұрмысты ... ... ... жер ... жаңа өңдірістік
қатынастардың дамуына ықпал етті. Қазақ ... ... етек алуы жаңа ... ... ... заңды салдары
болды. Ресейдегі оның шет аймақтарындағы ... ... ... ... ... бірінші орыс революциясы өлкені дара билеуге
шек қойып, патша өкіметін кейбір демократиялық кеңшіліктерге ... ... ... өзі бастапқыда булыгиндік Думаның тағайындалуынан көрінді [54,
305 б.].
Сайлауға әйелдер, сондай-ақ 26дан ... ... ... ... ... ... ... қызметшілер, шетелдік бодандар, "кезбе
бұратаналар"және ... ... ... ... ... орыс
тілін білмейтін адамдар сайлана алмайды" деген ережедегі бап ... ... ... катысуына басты кедергі болды.
Мемлекеттік Думаға төте сайлау болған жоқ. Дала ... мен ... ... ... ... ... казак билеушілері,
ұсақ саудагерлерден тұратын қала халқының сайлауы екі сатылы жүйе бойынша
жүргізілетін болды: алдымен калалық ... ... ... олар
бұдан кейін шаруа таңдаушыларымен бірлесіп облыстық сайлау жиналысында
Мемлекеттік Думаға облыстан бір депутат ... ... ... облыстың
шаруалары үшін төрт сатылы сайлау белгіленді. ... ... ... ... ... үй ... 10 ... бір адам есебімен өз
ауылдарынан болыстық жиын ... ... олар өз ... болыс
шегіндегі әрбір мың тұрғыннан бір, бірақ болыстық үшін екеуден кем ... ... ... емес уәкіл сайлады. Болыстықтар уәкілдерінің уездік
съезде таңдаушыларды белгілеген саны: Омбы ... ... ... ... -5, ... және ... -1 ... болды. Содан
кейін уездің шаруа халқынан ... бұл 11 ... ... ... ... ... съезде облыстың еуропалық халқынан Думаға
бір мүше сайлады [54, 305 б.].
Көшпелі шаруалар үшін сайлаудың көп сатылы ... ... ... ... ... ... мәдениеті төмен, ой-өріс танымы ... көп ... ... ... Орал жөне ... ... ... халқы үшін,
әлдеқайда жеңілдетілген екі сатылы сайлау ... ... ... ... де жай ... шыққан адамдардың сайлауына жал бермейін қиындыктар
аз болған жок, Түптеп келгенде, сайлау ... өзі тең ... ... ... халықгы жергілікті және еуропалық деп екіге бөліп шек қоюға
жол берідді. ... ... ... ... 10 ... ... 70 ... құраған жергілікті халық, яғни казақтар 4 депутат
(Ақмола, Семей, Торғай және Орал ... ... ал осы ... ... 30 пайызын құрайтын еуропалық 6 депутат сайлау құқығына ие болды.
Осындай теңсіздік пен ... және ... ... ... Ресейде және оның шет
аймақтарында парламентаризмнің калыптасуы мен ... ... ... ... алғашқы сайлау болып өтті. ... бұл ... ... жергілікті
халықтың бірдей және тең құқылы өкілдігі болуының қажет еместігі жөніндегі
үкімет басындағыларының көптеген ... ... да айту ... ... ... ... ... сайланған депутаттар
саны қоныстануға көшіп келген халық депутаты санынан асып кеткен ... ... ... ... ... қатысты Думадағы саясаты біржақты
көрініс табады"-деп жазды. Өйткені, бұл ... ... ... өзі ... тыс қалған тұс еді.
1906 жылдың басында айрықша кеңес Мемлекеттік ... ... ... ... жасап жарыққа шығарды. Сол жылғы 22-ші ақпанда
Дала өлкесінде, 23-ші ... ... ... 25-ші ... ... мен Ішкі ... Мемлекеттік Думаға депутаттар сайлауын өткізудің
ережелері бекітілді.
Түркістан және Дала өлкелерінде ... ... ... жоқ. ... ... ... және басқа аз халықтар шын
мәнінде сайлауға қатыстырылмайтын болды.
І-ші Мемлекеттік Дума сайлауы ... 1906 ... ... ... ... ең ... кезі сәуір-маусым айларына тұстас
келді. Дала өлкесінде жарияланған әскери ... ... ... ... ... бұқараның қатысуына көп қиындық келтірді . Дала ... ... орын ... ... ... мен қиыншылықтар осы
еңбектің "Мемлекеттік Дума мәні мен ... атты ... ... ... ... жатудың қажеті шамалы деп ойлаймыз.
І-ші Мемлекеттік Думаға Торғай облысынан Ахмет ... ... ... ... Орал ... Алпысбай Қалменұлы,
Астрахан губерниясынан. Бақтыгерей Құлман мен ... ... ... ... ... ... ... облысынан Молда
Тайынұлы және Семей ... ... ... ... ... ... болып сайланды. Бірақ І-ші Думаның ғұмыры ұзак ... ... ... ... патша өкіметі 1906 жылдың 8-ші
маусымында оны таратып жіберді. Жүздеген жыл елді ... ... ... ... ... ел ... ақылын кұлағына
ілмеген патша үшін демократиялық өзгерістердің аздаған нышанының өзі
төзгісіздей боп ... Дей ... ол ... ... қол үзе алмады.
Жаңа Дума сайлауын өткізуге мәжбүр болды. ІІ-ші Мемлекеттік Дума өз жұмысын
1907 ... 20-шы ... ... Оның ... Ақмола облысынан
Ш.Қосшығұлұлы, Торғай облысынан А.Қ.Бірімжан, ... ... ... ... М.Тынышбайұлы, Сырдария облысынан Т.Аллабергенұлы, Орал
облысынан Б.Қаратай, ... ... ... ... ... болып сайланды [1, 59 б.].
1907 жылғы 3-ші маусымда ІІ-Мемлекеттік Дума да таратылды. Патшаның
осы жарлығы ... ... ... ... ... ... депутаттар
сайланбайтын болды. Бұл ... ... ... ... ... жан архив қорынан ұлт зиялылары туралы мол мағлұмат табуға
болады. Олардың оқу-білімге ... ... мен ... көрсетуі, мәдени-
рухани деңгейі, имандылық қасиеттері үнемі ... ... ... ... ... ... қол ұшын ... әзір тұратын қоғамдық-саяси
белсенділігінің күшті болғанын байқау қиын емес. ... ... ... ... ... ... ... екі қоғамдык. құрылымның
тұсында ұлттың ... ... ... ... ... ... ... монархиялық құрылыстың әкімшілік жүйесі бір ... ... ... жазалаушылар екінші кезекте қыспаққа алды,
Заңсыз қудалауға ұшырап, атылып, асылып, қуғын-сүргінде шейіт болған
құрбандарды ақтаудың 1953 жылы басталғаны, әсіресе ... жеке ... мен оның ... айыптаған КОКП XX съезінен кейін белсенді
түрде жүргізілгені белгілі. Сол дәуірде нақақтан нақақ ... ... ... ... ... ... ғалымдар мен мәдени-ағарту
саласының қызметкерлерінің есімдері елі мен жұртына қайтып оралды. Алайда,
60-жылдардан ... бұл оң шара ... ... ... ... Тек 80-
жылдардың екінші жартысынан бастап қоғамды ... ... ... ... бітіспес күрес жүргізілуіне
байланысты тарихи шындық пен ... ... ... ... саяси тұрғыдан айқын да нақты баға беріле бастады, сөйтіп, аға
ұрпақтың аруағы алдындағы ізбасар буын ... ... ... ... ... талап етілді.
Ал ендеше, Дала және Түркістан өлкелерінде Мемлекеттік ... ... ... ... еді, ... қиын да күрделі
тағдыры жөнінде осы бітіру жұмысымызда нені анықтадық, болашақ ... ... ... ... мен ... ... тоқталуға тырысалық.
І-ші Мемлекеттік Думаға қазақ елінен ... ... ... ... ... ... Бірімжанның өмір жолы былай қалыптасты. Екі
кластық училищені бітіріп, оқуын Орынбор гимназиясында жалғастырған ол ... ... ... ... ... Университеттің заң
факультетін бітірген, адам құқы туралы ... ... ... оны ... жаратуды ойлап, біраз уақыт Орынбор округінде және Ақтөбе .уезінде
сот ... ... ... Бұл қызметінде де ол ұдайы күнбе-күн ... ... ... ... қылмысты істерді қараудағы
қалыптасқан жағдайға, іс жүргізу дағдыларына ... көп ... Соры ... ... ... теңдігі үшін ат салысып
қолдан келген ... ... Ол ... демократ-ағартушысы Ыбырай
Алтынсариннің немересі еді. Ыбырайдың ағартушылық дәстүрін ... ... ... кезінде заңгерлік білім ... ... ... Бір қызығы, сол тұстағы қазақ зиялыларының
көпшілігі жоғары оқу орындарының заң ... ... ... туралы
терең білім алу арқылы жерін, елін заңсыздықтан қорғамақшы болды. Ал бұл
тұста қазақ даласында ... ... ... ... алып ... жер ... малы мен тасыған дәулеті оның көбеюіне себепші
болған құнарлы жері ұстағанның ... ... ... ... ... ... азап шекті. Осындай жағдайда занды білуге ұмтылу жұрттың
алдына қойған үлкен арман-мақсаты болды [5, 2 б.].
Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөре—көрнекті ... ... ... ... ... ... өкілі. Орынбор гимназиясын
бітірген ол ... ... ... ... ... заң факультетіне, сонымен бір мезгілде Мәскеу мемлекеттік
университетінің физика-математика факультетіне оқуға түсіп ... ... Екі ... ... ... үш жыл сот болып істеген ол
төрт жыл земствоны басқарды. 1903 жылы Уфа мәжілісіне мүше болып ... ... ... мәселелерімен шұғылданды. Үш мерзімге уездік және
губерниялық земстволар бастығы болып сайланды. Ол өзінің ... ... ұлт ... карай халыктар үшін ... ... ... көңіл бөлді . Мектептерде сабакты ана тілінде сол ұлттан
шыққан ... ... ... деп есептеді. С.Жантөре Думаға ... ... ... ... Бұл ... ... ... географиялық көршілес орналасуы, тұрмысы, салт-дәстүрі, басқа
да жақтарынан араласып тұрғанын естен шығармау ... ... ... ұлы ... ел-жұртының мұң-мұқтажын, мүддесін жақсы білді. Ол
башқұрт жерінен Думаға депутат ... ... ... ... ... бір сәтке де естен шығарған жоқ. Орыс емес ... оньң ... ... ... аз ... ... кетуінен кауіптенді. Сондықтан
да ол жергілікті жерлерде ұлттық мектептердің болуына айрықша көңіл ... ... ... Орал ... ... Алпысбай Қалменұлы
Қалмен Орынбор гимназиясының түлегі. Университет бітіріп, келелі білім
алған ол, ... ... ... ... мәртебелі кеңесшісі болды.
Алпысбай қазақтарға ... ... ... ... және ... ... ... айрықша көңіл бөлді. Бұл мәселелер қазақ
зиялыларының әрдайым назарынан шыкқан жоқ. ... бәрі ... ... өндірістік сауда карым-қатынасына бет бұруын дұрыс көрді. "Құдыққа
қауға керек, ... ... ... ... ... пайда болуы осындай
пиғылдан туған еді. Сауда кәсіпшілік есеп ... ... ... ... Ол үшін ... мектеп керек. Сол мектептер арқылы ... ... ... ... ... Ал қазақ зиялылары мұны ... үшін ... ана ... ... керек деді. Олар ана
тіліндегі мектептер арқылы халықтың ата ... ... ... ... ... бұл ... ... оқу-білім туралы
мәселе өзекті де маңызды ... Ол ... сол ... ... "Өз ... ... Хан ... сайланған"—деп жазылған.
Бірінші Думаға депутат болған қазақтардың бірі—Дәуіт Ноян-Түндүт. ... жылы ... ... ... туып ... ... ... кейін шетелдің көптеген университеттерінде лекция ... аса ... ... еді. Дәуіт кадет партиясының мүшесі болып
Астрахан және ... ... ... комиссиясының
құрамында қазақ халқыньщ мүддесі үшін белсене ат салысты.
Ресей ... ... ... жерінен депутат болған азаматтардың
ішінде осы Дәуіт Ноян-Түндүт ... ... ... атап ... ... ... ортасы Астрахан мен Ставрополь губерниялары болғандықтан,
оның шығу тегі туралы күмәнді сауал да айтылып келді. Дей тұрғанмен, Санкт-
Петербург қаласындағы ... ... ... ... оның ... ... ... көрсетілген. Оның өмірі мен саяси қызметінің кейбір
мәселелерін толығырақ анықтау болашақ ... үшін ... ... ... [32, 55 ... ... сайланғандардың бірі—Шаймерден Қосшығұлұлы. Оны ел-
жұрты аса қадір тұтты. Жергілікті халықтың басым көпшілігі бір ... ... ... ... ... ... орыс тілін білмейді
деген желеумен ол Дума мүшелігіне тіркелмеген ". Ел ... ... ... үшін жұрт ... көрген, беделі күшті Ш.Қосшығұлұлы іскер
де құнтты адам болған. Ол өз күшімен бірнеше кітап ... ... ... ... ... етіп ... ол 36 ... болатын. Ақмола
облысының халқы оны ІІ-ші Мемлекеттік Думаға да ... ... ол ... себептермен екі Дума жұмысына да белсенді қатыса алмады.
Соңғы жылдарда мерзімді баспасөз бетінде Әлихан ... ... мен ... ... ... ... мен ... бірсыпырасында оның тегі Бөкейханов болып жазылған. Сондай-
ақ, өз заманында оның достары мен жолдастары оны ... ... деп ... да ... ... ... ... ғылыми еңбектеріне
Бөкейхан деп қол қойған. 1927 жылы ... ... ... ... ... атты соңғы еңбегінде де ол "Бөкейхан" деп қол
қойған. Оксфорд және Сорбонна ... ... ... тегі Бөкейхан деп көрсетілген [18, 35 б.].
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан 1866 жылы 5-ші ... ... ... ... ... ... болысында (қазіргі Қарағанды облысы
Ақтоғай ауданының жерінде) туған. Әлихан төре ... ... ... ... ... Барақтың баласы Бөкейханның ұрпағы болып келеді.
1877 жылы Әлиханның ... ... ... ... ... ... Зариф молданың медресесіне береді, оны бітірген ... төрт ... ... ... ... ... ... тігудің шебері"
мамандығын алып шығады [18, 35 б.].
Әлихан студенттік қозғалыстың нақ ортасында ... ... ... бірі ... ... әдеби-саяси үйірмелердің жұмысына
белсене қатысқан. ... ... ... ... Орталық Азияны
зерттеушілер қоғамы ғалымдарының пікіріне ... "Жас ... ... ... ... революционер социалист және ... ... ... ... ... ... болған", - ... :. ... ... І-ші ... ... депутат болып
сайланғаннан кейін, "Наша жизнь" газеті оны Орман институтында оқып жүрген
кезінде студенттердің ... ... ... ... ... солшыл топтарға бүйрегі бұрып, марксизм туралы қызу ... ... ... ... ... жазды.
Әлекең Омбыға келген алғашқы күннен бастап-ақ қаланың коғамдық-саяси
өміріне қызу араласып кетеді. Омбының "Степной ... ... ... ол, ... ... ... училищесінде математика пәнінен
дәріс береді.
1896 жылдан 1901 жылға дейінгі ... ол ... ... ... ... жөніндегі Щербинаның экспедициясы құрамында
қызмет ... ... ... жолын экономикалық-статистикалық зерттеуге
қатысады. Сондай-ақ, ... ... ... жер ... ... ... ғылыми мәні зор жаңалықтар ашады [18, 45 б.].
1905 жылы Әлихан ... ... ... ... ... саяси талаптарын білдіретін "Қарқаралы петициясы" атты құжат жазылып,
Қоянды жәрмеңкесіне келген 14,5 мың алаштың ... ... ... ... ... ... ... жолданды. Ол өз алдына өткен тарауда әңгіме
болды.
1905 жылғы қараша айында ... ... ... ... ... ... кұрылтайының жұмысына қатысып, онда бүкіл туған
ұлтының атынан сөз сөйледі. "Мен Жайықтан Алтайға дейінгі, ... ... ... ... ... ... алып жатқан 4 миллионнан астам
қазақ халқының өкілімін,-деді ... ... ... І-ші ... Думаны сайлау алдындағы
науқанға қызу араласқан ол өзінің сайлау алдындағы қызметін ана ... ... ... ... ... ... ... сайлау науқанына
байланысты үгіт, ... ... ... ... халкының кезек
күттірмейтін мұң-мұқтаждарын талқылау үшін ол Дала ... ... ... ... ... да оның Мемлекеттік Думаға сайланып
кетуінен қатты қауіптенді. ... оның ... ... ... заң орындарына жергілікті жерден арыз-шағымдар қардай бораған соң
1906 жылы 15-ші ... ... ... ... Павлодардан Омбы
түрмесіне ауыстырды. Көп ұзамай оны өз болысының қарасы мен ... ... ... ... ... етіп ... ... болғаннан
кейін, 30-шы сәуір күні Әлихан Бөкейхан түрмеден ... ... ... заң органдарында мүшелікке үсынған Әлихан Бөкейхан
П-ші Мемлекеттік Дума сайлауына алғашқылардың бірі болып араласты. ... ... ... ... ... алмады. Тіпті А.Беннигсен, Ш.Лемерсье-
Келькежей секілді кейбір шетел ғалымдары мсн ... ... ... ... ... қоғамының ғалымдары атап көрсеткендей
сайлаудың әділетсіздігін көрген Әлихан Бөкейхан өз кандидатурасын ұсынудан
саналы түрде бас ... алып ... ... түпдеректерге сүйенсек
Жақып Ақбайұлы екеуіне жоғарғы әкімшілік тарапынан жасалған қысымшылықтың
салдары сайлауға ... ... ... ... . ... үкіметі
Әлихан Бөкейхан мен Жақып Ақбайұлы сынды ... ... ... ... ... ... ... құлықсыздық танытуы заңды
еді.
Әлихан Бөкейхан сайлаушыларды өзінің орнына ұсынылған елге ... шын ... ... ... ... бес ... ... дауыс
беруге шақырды. Үміткерлердің арасында Абайдың туысқандары ... ... ... қажы ... ... ғалым Кәкітай Ысқақ Хасен,
Омарбек деген азаматтар да болды. ... ... ... ... ... ғана ... керек" деген сылтаумен
қабылдамай тастады. ІІ-ші Мемлекеттік Думаға ... ... ... ... ... ... сайланды.
1914 жылы шілдеде Самарда Ә.Бекейхан осы губерниядан ІІ-ші ... ... ... ... кездесті. Онымен қазақ халкының
саяси-әлеуметтік жағдайы, мұң-мұқтажы ... ... ... өріс жая алмай отырғаны жайында кеңеседі.
Қалай дегенмен де оның саяси күрестегі ... ... 1913 ... Дала ... ... газетін шығара бастауы болды. "Қазақ" газеті
—сахара халқының тарихындағы ұлттық-демократиялық төл мерзімді баспасөзі
еді. Ол қолдан қолға ... ... ... тез ... кетті. "Қазақ" газетін
шығарушылар халқымыздың ұлттық тұтастығын ... ... ... ... салдарынан жойылып кеткен дәстүрлі мемлекеттігімізді
қайта қалыптастыруға ат салысты.
Газет бетінде халықты патша әкімшілігінің отарлау ... ... ... езгіден құтылудың әдіс-тәсілдерінен кеңес берді. ... 1916 ... ... ... ... ... бастаған ұлт
зиялыларының газет арқылы үзілді-кесілді қарсы шығуы да жаппай кырғыннан
аман алып қалудың ... ... ... ... ... ... көсемдері қазақ халқы үшін демократиялық өзін-өзі
басқарудың ең тиімді жолы — ... ... ... земство деп есептеді.
Әлихан Бөкейханның осы мақсаттағы ұзақ жылға созылған күресі Дала өлкесінде
тек патшалық билік кұлағаннан кейін ғана ... ... еді. ... де,
саяси ұйымдық қарама-кайшылықтардың, басқару құрылымдарындағы өрши түскен
дағдарыстың ... ... ... тағы ... себептерден бүл
үрдіс Қазақстанда тежеле берді, ақыры жергілікті Кеңестердің қарсылығына
ұшырады.
Әлихан Бөкейхан басшылық еткен "Алаш" ... 1917 ... ... ... сипат ала бастады. Уақытша ... ... ... ең үлкен облысы Торғайдағы басшылыкқа келген тұңғыш қазақ
Әлихан Бөкейхан еді. Ол 1917 жылы ... ... ... ... ... ... ертеңінде бұрынғы істеп жүрген комиссарлық кызметтен
отставкаға кететінін мәлімдеді .
Ә.Бөкейхан 3-ші ... ... ... ... ... ... жақын ынтымақтаса отырып, өзінің автономиялық Құрылтай
жиналысын шақыру, жоғарғы заң шығару және атқару билігін оған ... ... ... ... - деп ... Оның пікірінше, Алашорда үкіметінің
өкілегтілігін сақтай отырып, кейін демократиялық ... ... ... ... ... тиіс ... Халел һәм Жаһанша Досмұхамедұлына жолданған жеделхатында
Алашорда туралы И.Сталиннің жауабы хабарланды. Ол Кеңес үкіметін жергілікті
жерде мойындаган жағдайда, ... ... ... ... болады
деп есептеп, қамауға алған Алашорда мүшелерін тез арада босатуға ... ... ... ... ... ... ... ұлттардың
тендігін сақтай отырып, демократиялық ... ... ... ... ... ... ... алмайтындығын мәлімдеді. Сонымен
1917 жылы желтоқсанның 5-13-і ... ... ... ... ... ... ... Ғаббасұлы Халел жасап, онда күн ... ... ... ... халықгық милиция құру ''Ұлттық Кеңес"
сайлау мәселесін кетерді. Құрылтай депутаттары ұсынысты бір ... ... ... ... ... құрамында 25 мүшесі
бар «Алашорда» үкіметін құру, халықтық милиция күшін ... ... ... [18, 35 б.].
Алашорда қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады. Алашорда
үкіметінің ресми құрылғанын ... ... зор ... қарсы алды. Үкімет
төрағасына ұсынылған үш ... ... ... ... беру ... ... ... Екі ғасырға жуық Ресей патшалығының бодандығында
рухы жасыған қазақ халқының ... ... өз ... ... түзе бастауы, орыс шовинизміне ұнай ... Бұл ... ... ... басшысы В.И.Ленин мен ұлт істері жөніндегі Халық
комиссары И.Сталин ... ... ... танып, мойындауға
үміттендіріп, әуелгі ... ... ... ... ... ... ... ұстаңды. Мұндағы Кеңес үкіметі басшыларының мақсаты
азамат соғысның өршіп келе жатқан ... ... ... ... орыстардың күш
алуы үшін уақыт ұтуы ауадай қажет ... ... ... ... күрт ... ... өз ... тұрғысынан тиімді болғандықтан еді.
1920-1921 жж. Казақстан Жерхалкомы басшыларының бірі ... ... ... ... ... ... деген желеумен
Мәскеуге шақыртылды.
Мәскеуде Әлекең "Шарық" баспасының қазақ бөлімінде әдеби қызметкер
болды. 1925 жылы ол КСРО ... ... ... комитетінің құрамында
Қазақстан жөнінде сарапшы, осымен бір мезгілде Ленинград ... ... ... [18, 39 б.].
Денсаулығы нашарлағанымен рухы мұқалмаған 71 жастағы қарт ... ... ... ... өз ... өлуіне мүмкіндік бермеді.
Ұлтының саяси көсемі Әлекең қамауға алынып, Бұтыр түрмесінде атылды.
П-ші Мемлекеттік Думаға сайланған ... ... ... ... ... ... ... Шаһмардан Қосшығұлұлы,
Сырдариядан Тілеулі Аллабергенұлы, Астраханнан Бақыткерей Құлман ... ... ... бірге Мүхамеджан Тынышбайұлы мен ... да ... ... ... депутатгары болды.
ІІ-ші Мемлекеттік Думаға Семей облысынан сайланған Сәйтеп елді
мекенінің болысы Темірғали Нұрекең ... ауыр ... жаны ... көзі ояу жан еді. Ол Әлихан Бөкейханның Мемлекетгік Думаға депутат
болуына қолдау көрсетуді ұйымдастыруға белсене араласушылардың бірі ... ... ... ... 49 жасында депутат болып сайланды.
Сырдария облысынан Мемлекеттік Думаға Тілеулі Аллабергенұлы сайланды.
Оның Мемлекеттік Думадағы қызметі мен өмір ... ... ... қасы ... айта кеткен абзал.
П-ші Мемлекетгік Думаға қазақ халқынан сайланған ... бірі ... ... Ол — қазақтар арасынан шықкан түңғыщш темір ... ... ... еңбектердің авторы. Мұхамеджан 1879 жылғы 12-ші
мамырдаЖетісу облысыныц Лепсі ... ... ... облысының Қабанбай
ауданы) Мақаншы-Садыр болысы, Жыланды тауының етегінде көшпелі ... ... ... келді. Тынышбай зерек ұлын ауыл ... хат ... ... ... ... көп үміт ... ... орыс тіліндегі гамназияда оқуын жалғастыру үщін уез ... ... ... ... ... ... түбегейлі өзгертеді. 1905
жылғы 9-шы қаңтардағы "Канды ... ... соң, ... ... карсы буырқанған халык наразылығы тсңіздей тасыды. Осы
оқиғаларды көзімен көріп, куәсі ... ... ... ... ... патша өкіметінің боданындығын, туған халкының тағдыр-тауқыметін өткір
тілмен айтып, баспасөз беттеріне жиі-жиі мақалалар ... ... ... саналатын "СПб. Ведомости" газетінің 1905 жылғы N75-ші ... ... ... ... ел ... мұқтаждығы туралы"
деген мақаласында Мұхамеджан Тынышбайұлы Ресейдің ... ... ... ... ... жаппай қоныс аударушы ... ... ... ... шаруашылығьна нұқсан келтіріп,
әлеуметтік тұрмыс-тіршілігін күрт төмендетіп жібергендігін, санақшы-ғалым
Щербина экспедициясының зерттеу ... қате ... ... ... ... ... өз пікірін ... ... ... ... отырықшыландырып, "мәдениетке үйретудің"
нәтижесі зияңды зардаптарға әкеліп соғатынын және ... ... ... аз ... ... аударады. Дер кезінде
Ресейдің ішкі губернияларынан қоныс ... ... ... жүйесінің толкыны көшпелілерді жуып-шайып, таяу жылдардың әлегінде
башқұрт халқына туған күннің; бейбітшіл, меймандос қазақ елінің ... ... ... тілге тиек етеді ол. Осы жылы ол ... І-ші ... ... һәм ... ... деген тақырыпта
баяндама жасап, патша әкімшілігінің қол астына қараған шет аймақтардан
халықтарға жасап ... ... адам ... ... ... батыл
әшкерелейді.
Қүрылтайдың халық атынан сайланған өкілетті өкілі болмаса да, орайы
келген мүмкіндікті мүлт жібсрмей, туған ел-жұртының ... ... ... зиялы қауым алдында уытты жеткізуі — империялық ... ... ... есімін күтпеген жерден әйгілі еткен
көпшілік ... ... ... ... ... ... ... өлкесінен 28 жасар инженер Мұхамеджан
Тынышбайұльның сайлануы — халық алдындағы оның зор беделі мен үлкен сенімге
ие болғандығын көрсетсді. Әрине ... ... ... ... әкімшілігіне
ұнамағаны белгілі.
1917 жылы Мұхамеджан Тынышбайұлы Ақпан төңкерісін қуана қарсы алды.
Төңкеріс жас ... ... ... ... жол ... деп
есептеді. 1917 жылғы 6-шы ... ... ... ... ... Түркістан комитетін құрды. Оның ... ... эсер ... ... ... және Мұхамеджан Тынышбайұлы
енді. Осымен бір мезгілде О.А.Шкапский мен М.Тынышбайұлы Уақытша үкіметтің
Жетісу облысындағы комиссарлары болып ... ... ... әр ... ... Құрылтай жүмысына
катысты, оларда талқыланған автономия, аграрлық және ұлтгық (тіл һәм қазақ
мектептері туралы) ... ... оның ... ... ... ... ... Орынбор қаласында жалпы қазақ съезі өткізілді. Онда
казақ облыстарынан сайланатьн депутаттар ... ... ... облысынан Мұхамеджан Тынышбайұлы да бар еді. 1917 ... ... ... ... ... ол Ұлттық Кеңеске, яғни "Алашорда" үкіметі
құрамына сайланды. ... ... ... ұлты үшін ... ... ұлы державалық шовинистік пиғылдағы орыс чиновниктерінің ашықтан-
ашық наразылығын туғызып, үнемі қарсылығына ұшырап ... ... ... жазда Алашорда үкіметі Мұхамеджан Тынышбайұлының
катысуымен ... ... ... ... ... ... ... жобаны қабылдады. Бұдан сәл бұрын саясаткер жан Түркістан
өлкесі мұсылмандарының Қоқан қаласында өткен (1917 ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайдың қиын
шағында кәнігі күрескер зиялылардың ... ... ... ... сәті ... Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ішкі істер
министрі болып Мұхамеджан Тынышбайұлы сайланды. ... ... ... ... ... ... жағдайдың күрделі мәселелерін
шеше білетін беделді, білгір қайраткер екендігін ... ... жылы ... ... екі казақ полкі Мұхамеджан
Тынышбайұлының мәмлегерлік ... ... ... ... ... соғыссыз Кеңес өкіметі жағына өтті.
20-шы жылдары ұлы жүректі тұлға азамат соғысы ... ... ... ... аман алып қалу ... ... ... бөлді. Ол
"Солтүстік Жетісудың 31 болысындағы қалыптасқан шаруашылық жағдай хақында"
деген ... өлке ... ... ... ... шараларының
жоспарын көрсететін баяндама ... ... ... ... Бұл ... ... ... АКСР ОАК-нің төрағасы
Т.Рысқұлұлы оны өте жоғары бағалады. 1921 жылы ... ... ... ... онда Түркістан рсспубликасының Жер ... Су ... ... ... болып тағайыңдалды.
1923 жылы Шымкснт қаласының Су ... ... ... ... ол ... ... Түркістан каналының жобасын жасауға қатысты.
Кейін Орта Азия мен ... ... ... құрылуы және
олардың жерін межелеуге ... ... ... ... ... ерекше комиссиясының көшпелі шаруашылық жөніндегі аға маман
қызметіне ... ... ... ... ... ... ... Түрксіб темір жолының бастығы, инженер
Мұхамеджан Тынышбайұлының да басына бұлт ... өзге де ұлт ... ... ... ... Воронежге жер аударылды. Айдауда жүріп ол
Москва — Донбасс темір жолын ... ... ... ... ... етті.
Воронежде айдауда жүрген әкесін көруге барғаны үшін ұлы ... ... ... жер аударылды. Иә, бұл адамзат қоғамында бұрын-соңды
болып көрмеген тоталитарлык, жүйенің қатыгездігін ... ... паш ... орны толмас қасірет.
Ресей Мемлекеттік Думасына сайланғандардың арасындағы Кеңес
дәуіріндегі тарихнамадан ... ...... ... ... Ол ... Мемлекеттік Думаның екінші сессиясының мәжілісінде 1907 жылғы 16-шы
мамырда ... ... ... сөз ... Оның ... баспасөз бетінде
айтылмай келген осы сөзі туралы алғашқылардың ... ... ... ... тақырыбына арқау еткен . Автор негізінен
оны "'саяси өмірді марксистік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... деп ... үшін ғана еске алған.
Рас, бұл орайда БК(б)ГТ тарихының қысқаша курсында және 30-шы- 80-ші
жылдарда жазылған сан ... ... де дәл ... сыңаржақ бағаланып
келді. Мемлекетік Думаның мәжілісінде сөйлеген сөзінде Бақытжан Қаратай
Ресей мен Украинада ... ... ... ... ... етіп
отырғандарға өзінің ізгі ықыласын білдіріп, Казақстандағы ... ... озық ойлы орыс ... ... мен жанашырлығынан
үміттенетінін мәлімдеді.
П-ші Мемлекетгік Думаның мінбесінен ... ... ... Қаратай
"... әлгі помещиктерді құткарьіп қалу үшін қазіргі кезде казақтарды жерінен
емес, ... ... ... ... ... естеріңізге алыңыздар" — деп
қазақ даласындағы ... ... ... ... ... ... басып шара қолдану, мәселені шүғыл шешуді талап етті.
Бұл арада Бақытжан Каратайдың сөзіне түсінік беріп ... өзі ... ... ... ... 74 жыл өмір ... (1860-1934). Әбілхайыр
ханның шөбересі, атасы Қаратайдың тәрбиесіндс болып, қазак дәстүрі бойынша
оның есімін өзінің тегі етіп алды. Ауыл ... ... ... ... шөбересі, сұлтанның немересі Бақытжан Бейсалыұлы Орынбор
гимназиясына ... оны 1886 жылы ... ... Ол Петербург
университетінің заң факультетіне ... 1890 жылы ... ... ... Дума ... ... ... депутат Бақытжан
Бейсалыұлы 1911-1913 жылдары Орал ... ... ... ... ... редакциясының жұмысына қатыса жүріп, өзінің солшыл
позицияларға ... ... ... ... ол ... Орал ... жақындаса бастады. 1918 жылдың көктемінде Бақытжан Қаратай
Орал өңірі Кеңестерінің ... ... ... жұмысына қатысып, онда
әділет істері жөніндегі комиссар қызметіне сайланды.
Төңкерістен ... ... ... ... ... 59 жастағы
зангерді абақтыдан Плясунков бригадасының қызыл әскерлері босатты. Ол
РК(б)П қатарына ... ... ... ұлттық бөлімінің бастығы, кейін І-
ші казак кавалериясы бригадасы ... ... ... ... ... Көп
ұзамай қазақ революииялық комитетінің мүшесі болып бекітілді.
Ресейдің І-П-ші ... ... ... ұлт ... өзге ... ... ... болғанын да айтпай кетуге болмайды.
Олар да Қазақ даласының жоғын жоқтап, соның намысын жыртуға ... ... ... Думаға Қазақстаннан барған орыс депутаттарының
арасында көпшілігі саяси солшыл қанатта болды. Олардың арасында: 5-уі РСДЖП
өкілі, 2-уі ... ... 1-уі ... 2-уі ... және ... ... ... еді. Мемлекеттік Думаның мәжілістерінде Қазақстанның
көшпелі халқының құқығын қорғауға ат салысқан ... ... ... есте тұтарлық лайық тұлғалардың бірі.
Сонымен, Дала және Түркістан өлкелерінің кезінде қозғалған түйінді
мәселелерін шешуге қазақ және орыс ... ... ... ... ат
салысканын айту керек. Қазақ ұлтының зиялылары Ш-ші және ... ... ... ... ... ... сан ... даулы және өткір
қойылатын мәселелерді олар жоғары деңгейде талқылануы үшін ... орыс ... ... ... отырғаньн да естен
шығармағанымыз жөн.
2.3 Мемлекеттік Думадағы ... ... және ... ... ғасырдың аяғы мен XX-ғасырдың бас ... ... ... ... ... мәселе маңызды орын алды. Оның нақты
шешімін таппауы Ресейдегі халықтардың ... ... ... ... 1905-1907 жылдардағы және ... ... және ... басты себептерінің бірі де аграрлык мәселеге тіреледі [18,
39 б.].
Казақстан отар ел ретінде ... ... ... ... Рессй
империясының әлеуметтік-экономикалық және саяси өмірімен тығыз байланысты
болды. Әкімшілік-аумақтық ереже, 1867-1868 және ... ... ... отар ел ... ... ... ... бағытталды [8, 102б.]. Империяның саяси үстемдігі нәтижесінде
бүгінгі Қазақстан алып ... сол ... ... аумақтарда жерді иелену
мен жерді пайдалануды реттеудің кажеттігі мейлінше айкын да өткір ... және ... ... үшін де ... ... ... Жер ... шешу, көші-қон, табындық орнын анықтау және тағы
басқа мәселелерді кезінде генерал-губернатордың жеке өзі ... ... ... ... шөлейт және жартылай шөлейт, сортаң жерлерге қарай
тықсырылды. Жермен бірге барлық су көздері де алынып койды, мұның өзі ... ... ... ... ауыр ... қалдырды.
Отар ретінде Қазақстан бұл кезде империяның бастырмалатқан ресми
идеологиясының ... ... ... ... ... орыстандыру саясаты
жүргізілді. Соған байланысты ... пен ... ... ... ... ... халқы рухани бастауларын өздері білдірудің жолдарын
табуға ұмтылды. ... ... ... ... ... ... ... болды және олар империяның 1-ші парламентінің жұмысында қазақ халкының
мүддесін корғауға ұмтылғанымен, сол ... ... ... ... ... ... еді. Бұл кезеңдегі Қазақ халқыныц ... ... ... ... ... ... кейбір депутаттары, соңдай-ақ, Казақстанда ... ... ... өкілдері де кездесті. Олар туралы әлі де әңгіме болады.
Ресей империясындағы аграрлық көзқарас туралы сол ... ... ... ... мен ... ... болды. XX- ғасырдың
бас кезіндегі Ресейдегі жалпы саяси өрлеумен дағдарысты жағдайлар кейбір
тұста көзқарастар мен ... ... ... ... әр ... күштерді
саяси аренаға шығарды. Олар белгілі бір ... ... да ... 17-ші ... ... пен ... Думаға сайлау туралы заңның
жариялануы Қазақ зияларының қызметін де жандандыра түсті. ... ... ... Торғай облысынан А.Бірімжан, Орал облысынан
Д. Қалменұлы, Семей облысынан Ә.Бөкейхан, Бөкей ордасынан Б.Құлман ... ... [18, 350 б.]. ... ... сайланған Щ.Қосшығұлұлы орыс
тілін білмейтіндігінен облыстық ... ... ... Бұл, ... ... жай-күйімен санаспай құқын аяқ асты ететін факторлардың
бірі болатын.
Ғасыр ... ... осы ... ... ... да осы ... жоқ. Уфа ... сайланған қазақ С.Жантөре көп мәселеде қазақ
жерінен келген депутаттармен пікірлесіп бір ... ... ... аграрлық мәселеде қазақ емес депутаттар арасынан Ш.Сыртланов,
Т.Седельников, В.Недоносков, Н.Бородин, тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... қауымының
өкілдері еді.
Аграрлық жағдайға байланысты қалам тартқан Т.Седельниковтың
көзкарасына ... ... ... жөн ... ... өлкедегі
аграрлық жағдай жөнінде мейлінше мақсатты да ... ... ... Бұған өзінің жазғанындай, жеті жыл бойы ... ... ... ... және мұқият таныс болуы мүмкіндік берді . Ол
осы еңбегінде белгілі аграршы ... ... мен ... сынға алды, "Қоныс аударушылар учаскесі үшін қазақ жсрлерін мүлде
заңсыз тартып алуды ... ... ... ... мен
А.Кауфман сияқты Даланың «білгір», ... ... үшін ... ... ... ретіндегі мұқтаждары мен қажеттіліктеріне
тап болған жағдайда мұны «көшлелі тұрмыстың өзіндік ... ... бұл ... ... да ... ... ... оларға
баяғыдан-ақ "нағыз орыс иеленушілеріне" тиімді даланы отарлауды ... сол ... өзін ... ... ... де қиын ... тура келер еді. Сөйтіп, Т.Седельников Қазақстандағы жер
иелсну мен жер ... ... ... ... ... басты
мәселе етіп қойды, бұл ретте ол объективті табиғи-тарихи жағдайлар әсерімсн
қалыптасқан нормаларға ... ... ... тағы бір жай — ... ... барынша қысым көрсетілу ... Бұл ... ... ... мұсылмандарға жылжымайтын мүлікті сатып алуға тыйым
салынған, ал онда қызметші мұсылмандар өте көп — олардың бір де бірі ... ... жер ... ала ... атап ... ... Дума таратылғаннан кейін, оның кейбір мүшелері
мәжілістерде қаралған ... ... ... ... ... жинағын шығарды. Ол жинақга басқа да депутаттардың көзқарастарын
байқауға ... ... ... ... бостандығы партиясынан) "жерге
құқық — бұл қайыршылықты теңестіру деп ... ал ... ... емес ... ... ... ... өз пікірін былайша білдірді:
"Бұратана халықтардың жер аумақтары каншалықты кең байтақ болса да, бәрінен
бұрын солардың өздеріне тиесілі һәм ... ... ... ... ... ... бос жерлеріне үлесі аз шаруаларды
көшіруге жол беру мүмкін емес". Бірақ, ол өз ... ... ... жүргізушісі ретінде Мемлекеттік Дума мінбесінен айтылған бұл
мәселелер ... ... ... ... ... ... ... өз пікірін ашық білдірген депутат
А.Бірімжанның сөзі де ... ... ... Думадағы орындарды бөлу
кезінде кейбір өлкелер мен облыстардың үлестері бос ... сөз ете ... ... ... "... Бұл бос қалдырылған орындарды Мемлекеттік Дума Сібірге,
Орта Азия мен Кавказға ұсынып отыр; ... ... ... ... ... ... мүмкін олар Сібірге немесе Орта Азияға
жатқызылған шығар, бірақ Дума ... бұл ... ... ... ... кейін ол сөзін: "қырғыз өлкесінің өкілі ретінде мен осы
артық бес орынның үшеуін ... әрі ... ... — Жетісу, Семей,
Торғай, Орал және Бөкей ордасы кіретін қырғыз облыстарына беруді сұраймын"
— деді. А.Бірімжан ... ... ... ... жаппай тартып
алуға калай да қарсы тұру жөнінде мәселе қойды. Бұл ... ... ... ... ұлтын сүйер, атамекенге қорған ... ... орын ... жан ... ... ... даласына орыс шаруаларының ... ... ... ... ... назарын аудару мақсатымен Дума депутаттары Б.Қаратай,
А.Бірімжан, Ш.Қосшығұлұлы, Т.Нүрекендер ... пен ... ... бас ... ... ... барып, осы мәселені қойған
кезде: "XX-ғасырда қырғыздардың ... ... өмір ... ... Сол үшін де жаңа қоныстанушылар керек-ақ"-деп жауап берді.
Аграрлық комиссия мүшелерінің санын ... Орал ... ... Ә. Бөкейхан және І-ші Мемлекеттік Думаның басқа да
депутаттарымен жақсы қарым-қатынаста болған ... ... де ... ... ... Дума ... әр түрлі объективті және субъективті
жағдайларға орай аграрлық мәселені, кейінгі думалар да ... жоқ. ... мен оны ... ... жер ... ... дұрыс
шешуге бағытталған мүмкіндіктер пайдаланылмай ... жок. ... ... ... ... табудағы сәтсіздіктер әр түрлі саяси және
әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты болған.
ҚОРЫТЫНДЫ
XX-ғасыр адамзат қоғамының рухани ... мен жаңа ... ... ... ... ... Әлемдік саяси-өлеуметтік қоғамдық-
экономикалық озық ... ... даму ... ... ... ... ... Ресей империясына да өз ықпалын тигізді. Дүниежүзілік
экономикалық бәсекелестікте Ресей патшалығы шикізат пен тауар өндірісінің
мөлшерінен және оның ... ... ... ірі ... едәуір артта қалды. Жер көлемінің аумағы мен табиғи шикізат
қорының байлығы ... оны ... ... қол күшті — ... ... ... ... алды алып ... көп ... мемлекеттің ішкі-сыртқы
саяси-экономикалық, мәдени-рухани тыныс-тіршілігіндегі іркілістер ... ... ... ... ... және ... ... буынын қамтитын сілкіністер туғызуына әкеп соқтырды.
Ресейдегі ... ... ... даму ... ... ара-жігі
ажырап, билік басындағылардың басқару жүйесіне бұқараның ... ... өрши ... ... ... ... ... бағытталған
дүмпулерге ұласты. Бұл құбылыстың өзі жалпақ елдің қарапайым демократиялық
бостандығына ескі үкімет тарапынан ... ... ... ... ... сананың емін-еркін дамуын тежеп келсе, ендігі жағдайда
бұқараның саяси белсенділігінің қуатты екпіні ондай ... пен ... ... ... ... жол ... Әрине, бұл ретте орыс
халқының демократиялық бағыттағы ... ... ... күш ... ... атап ... ... Ресейдегі саяси-әлеуметтік
өзгерістердің шалалығы шет аймақтардағы отарлық езгіден ... ... ... да ой-санасына игі әсер етті. Қазақ зиялыларының көрнекті
өкілдері халқының империялық қанаудан құтылып, азаттық пен ... ... үшін ... ісі арқылы да жан-тәнімен тынбай адал ... Осы ... орыс ... өз ішіндегі демократияның әкелген айтулы
жеңісі, ұлы оқиға—Ресей Мемлекетгік Думасының сайлануы, оның құрамына ... қол ... ... ... елдердің де өкілдерінің енуі еді.
Солардың қатарында Дала ... ... ... ... ... өздерінің үлестерін косқан қазақ зиялылары да болды. ... елі ... ... перзенттері "ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен" ... ... ... ... иіп ... ... ... қаншалықты ... ... Дума ... ... ... ... ... Демек, XX-ғасырдың басындағы Ресей Мемлекеттік Думасының тарихы
белгілі дәрежеде ... де ... ... ... ... бар. Сондықтан бүгінгі Қазақстан парламентаризмінің тарихын
сөз еткенде үстіміздегі ғасыр басындағы Ресей Мемлекеттік Думасына, оған
мүше ... ... ... ... ... соқпай өте алмаймыз.
Сонымен, "Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан" деп аталатын ... ... келе бұл ... ... ... әлі де ... ... түсу қажеттігіне зиялы қауымның назарын аударғымыз
келеді. Осы ретте төмендегідей ізгі ... іс ... ... нұр ... ... еді ... ойдамыз:
1. Қазақстан Парламенті жанынан ел билеген хаңдар мен ... ... ... ... заң ... ... органымызға дейінгі
парламентаризмнің тарихьн, үлгісі мен ... оның ... ... ... ... топ ... Қазакстан Парламенті, оның екі Палатасының да мәжілісі бүгін тек
депутаттар мен аппарат қызметкерлерінің қатысуымен ғана ... Оған ... ... ... қатыстырылмайды. Ал көптеген ... ... ... ... ... ... ... пікірталасты кез келген жанның галерея не антресольда отырып
бақылауына ... ... ... тәжірибенің демократиялық озық
үрдістерді дамыту үшін берері көп. Яки, ... ... де ... пен ... кең өрістету мақсатында
өркениеті елдердің түзу үлгі- өнегесін қабылдаудан қашпаған жөн.
3. ... ... ... ... ... өз орны ... (Ресей Мемлекеттік Думасының қазақ ... ... ... тас ... ... ... бүгінмен
байланысын, жақсыларымыздың игі істерінің өзектілігі қамтамасыз етілсе;
4. Америка Құрама Штаттарының Конгресінде ... ... ... ... ... мүшелерінің қолын ұзартып шай-кофе,
қағаз, кітап, заң жобаларын тасып қызмет көрсетеді. Парламент ішіндегі ... ... ... заң шығармашылық қызметке құрметі артып, жастайынан
оған құштарлық сезімі оянады. Сөйтіп конгресс пен сенаторлар ... ... ... ... ... ... соған жету үшін олар табанды білім
алып, өздерін ерте бастан дайындайды. Осындай ... ... де іске ... ... ... ... заңгер санатына
қосудың жүйелі әрекеті жүргізілсе дұрыс болар еді;
5.Ресейдің І-ші және ІІ-ші ... ... ... ... мен ... ... ... жалғастырып, халық жадына мәңгі
сақтау мақсатымен олардың ... ... ... мен ... ... беру ... шараларды да іс жүзіне асырса, адамгершілік тұрғыдан
парызымыз өтеліп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасар ... ... ... тақыр жерде пайда болған жоқ, өзіндік өткен жолы, бастан
кешкен тарихы, тағылымы мол ... бар ел. ... ... ... ұлы ... нақ ... ... Ұлытаудағы,
Ордабасындағы, Күлтөбедегі күнде ... ... ... ... ... ... ... тиісті түжырымдар жасаған. Тәуке ханның "Жеті
жарғысы", Қасым ханның "Қасқа ... Есім ... ... жолы" сияқты дала
демократиясының заң құжаттарын өмірге келтірген ... ... ... Одан бері де ... ... ... ТІЗІМІ
1. Аманжолова Д.А. Казахи - ... ... Думы / ... // Отечественная история. - 1994. –№ 1. –С. 57-73.
2. Аманжолова Д.А. Движение Алаш в 1917 г. / Д.А. Аманжолова. –М.: ... – 526 ... ... Д.А. ... ... и ... История движения Алаш
/Д.А. Аманжолова. - А.: Шыгыс, 1994. – 330 ... ... Д.А. ... ... и ... ... Асу, 1994. – ... Аққұлыұлы С. І - Мемлекеттік Дума және оған мүше болған ... / ... Д. ... // Ана тілі. - 1993. – 4-ақпан.
6. Асылбеков М. Айтұлы Ақан еді (Академик Ақай Нұсіпбекұлы туралы сыр) ... ... // ... ... - 1996. ... ... С.Ж. ... тарихының очерктері / С.Ж. Асфендияров. –А.:
Ғылым, 1994. – 255 бб.
8. Ахмедов Ғ. Русия думасындағы казақ депутаттар / Ғ. ... // ... –№ 1. – 169 - 174 ... ... А. ... /А. ... Жалын, 1991.-464 б.
10. Бөкейхан Ә. Таңдамалы / Ә. Бөкейхан. Бас редакторы ... Р.Н. ... ... ... б.
11. Балашев П.Н. Записки о необходимости ... ... о ... ... Думу / П.Н. Балашев.–СПб.: Ретрос, 1996. – 392 с.
12. Бөкейханов Ә. Шығармалар / Ә. ... ... 1994. -384 ... ... Ә. Казақтар / Ә. Бөкейханұлы // Ана тілі.–1990. – 20
караша.
14. Букейхан А. ... в ... ... 1906 г. ... область / А.
Букейхан // Простор. –1993. –№ 10. –С. 217-223.
15. Бурмистрова Т.Ю. ... ... ... ... в ... русской революции 1905-1907гг. / Т.Ю. Бурмистрова.–Л.: Наука,
1962. – 239 с.
16. Дахшлейгер Г.Ф. Историография советского Казахстана / Г.Ф. ... ... 1969. – 350 ... ... Г.И. ... ... ... (1905-1917 гг.) / Г.И.
Зайчиков.–М.: ... 1975. – 329 ... ... Ф.И. Государственная Дума в России, Сборник документов и
материалов / Ф.И. ... –М.: ... 1957. – 659 ... ... Қ. ... / Қ. Кемеңгерұлы А.: Атамұра, 1996. - 396 б.
20. Қазақ ССР тарихы. Көне ... ... ... Бес ... ... –А.:
Ғылым, 1982. - 550 б.
21. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері /С.Қирабаев.-А.: Білім,
1995. -288 ... ... Ғ. ... ... ... / Ғ. ... Қ. ... //
Орал өңірі. - 1990. – 19 қыркүйек.
23. Қозыбаев И. ... ... / И. ... ... ... Наука, 1990. –256 с.
24. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты / М. ... –А.: ... 1992. ... ... М. Алаш ... / М. Қойгелдиев. –А.: Ғылым, 1995. –352
б.
26. Қойгелдиев М. Алашорда / М. Қойгелдиев // ... ...... - ... – 49 б.
27. Қойшыбай ұрпағы Б. 1905 жыл. –А.: Ғылым, 1988. –227 б.
28. Қойшыбаев Б. Бақытжан ... / Б. ... –А.: ... 1993. ... ... Б. Тәлімі мол тақырып / Б. Қойшыбаев // Зерде. - 1990. –№6.
30. Құл-Мұхаммед М. Алаш ... ... ... ... ... ... ... 1996. - 224 б.
31. Құлмаханова Л. Мұхаметжан Тынышбаев және ... ... / ... М. X. ... // Акиқат. –1996. –№ 5. –85-88 бб.
32. Ледницкий А. Национальный ... в ... ... // В ... Государственная Дума / А. Ледницкий. –СПб.: 1907. – 654 ... ... В.И. ... ... жинағы / В.И. Ленин. - 16-том. –А.:
Саяси баспа, 1973. - 782 б.
34. Локоть Т.В. ... ... ... ... и впечатления / Т.В.
Локоть.–М.: Изд. Акад. Наук ... 1986. – 312 ... ... по истории политического строя Казахстана.–А.: ... – 652 ... ... А. ... Досмухамедұлы. Халқының рухани жаны мен ... ... / А. ... // Ана ... –1990. – № ... ... М. Естеліктер / М. Шоқай, М. Шоқай. –Стамбул: 1997. - 271 ... ... К. ... ... және оның өмірі мен шығармашылығы /
К. Нұрпейісов, М. ... Б. ... А. ... –А.: ... 1996.
- 276 б.
39. Нұрпейісов К.Н. Алаш һәм Алашорда / К.Н. Нұрпейісов. –А.: Алаш, 1995.
- 351 ... ... ... ... в ... ... –Сб. ст. –М.: ... – 329 с.
41. Озғанбаев Ө. Казақ депутаттары І жәнс II Мемлекеттік Дума ... // Ө. ... // ... ... –А.: ... 1996. – ... ... Озганбаев О. Власть и общество / Ө. Озганбаев // ... – 19. - № 9. ... ... ... Ө. Демократия бастауында... / Ө. Озғанбаев //Ақиқат. - 1996.
–№ 10. – 45-50 ... ... Ө. ... бастауында... / Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996.
–№ 31. – 40-45 ... ... Ө. ... бастауында.../ Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996.
–№ 12. –52-57 бб.
46. Озганбаев Ө. Некоторые ... ... ... ... и о депутатах Государственной Думы из Степного и Туркестанского
краев / Ө. Озғанбаев // ... - 1997.– № 2.– 99-109 ... ... Ө. ... ... ... казақтар / Ө. Озғанбаев //
Егемен Қазақстан. – 1996. – 24 ... ... Т. ... ... ... өркеңдеуі /
Т. Омарбеков // Ақиқат. –1996. – № 12. – 39-44 ... ... С. ... ащы акиқаттары / С. Өтениязов. –А.: Ғылым, 1990.
- 125 ... ... С. ... ... / С. ... – 112 ... Петрищев А. Два избирательных закона / А. ... ... ... 1967. - 215 ... ... А.В. ... ... гг. в России / А.В. Пясковский.
–М.: 1966. – 479 с.
53. Революция ... ... в ... / Под ред. Б.С. ... ... 1949. – 541 ... Сидельников С.М. Образование и деятельность первой Государственной Думы
/ С.М. ... ... 1962. – 567 ... ... Ә. ... / Ә. ... Ж. ... Атамұра, 1995.
– 459 ... ... Б.С. ... в ... русской революции / Б.С.
Сулейменов. –А.: ... 1949. – 247 ... ... ... /С.Ү. ... ... 1995. -366 ... Тынышбаев М. Великие бедствия (Ақтабан шұбырынды) / М. ... ... 1991. – 548 ... ... М. Түркістанның қилы тағдырлары / ... ... ... –А.: ... 1992. - 184 ... ... К.П. Деятельность депутатов I Государственной Думы от Степного
края / К.П. ... // ... ... –№ 3. –53-57 бб.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш тұлғаларының көзқарасындағы үндестік5 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Ахмет Жұбанов25 бет
Ахмет Қуанұлы Жұбанов23 бет
Бірімжанов Батырбек Ахметұлы4 бет
Мұхаммеджан Тынышбаев3 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
Отбасы және отбасы тәрбиесінің бала дамуында алатын орны4 бет
Х!х ғ. аяғы –хх ғ басындағы Қазақстандағы әлеуметтік-эканомикалық жағдай48 бет
Шортанбай Қанайұлы5 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь