Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері

Жоспары

І. Кіріспе .......................................................................................3-9

І Тарау. Ілияс Жансүгіровтың «Күйші» поэмасының көркемдік және стильдік сыр – сипаты .......................................................10-49

ІІ Тарау. Ақынның «Құлагер» поэмасының көркемдік ерекшелігі .......................................................................................50-68

Қорытынды ..........................................................................................69

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ....................................................70-71
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ кеңес әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, ақиық ақын Ілияс Жансүгіров шығармашылығының даму жолдары, әсіресе кең құлашты эпикалық поэмалары, сол жанрда әдебиетке қосқан өзіндік үлестерді бүгінгі күн көз қарасынан кең түрде зерттеуді қажет ететін өзекті тақырып. Осы айтылған ой желілері тақырыптық өзектілігін айқындайды.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:Қазақ әдебиетінің қалыптасуына, халық тағдырына тікелей қатысты Ілияс Жансүгіров поэзиясын оның ішінде сюжетті поэмаларын ол туралы деректермен ғылыми зеріттеулерді, ой – танымдарды басшылыққа ала отырып, өзек болған ғылыми пікірлердің екрекшелігін ашып көрсету, талдау негізіне айналдыру. Осы бағытта ақын поэмаларының көркемдік ерекшеліктеріне ғылыми тұрғыдан талдап тұжырымды пікірлерді анықтау.
Ғылыми болжамы:Келешек оқу үрдісінде ғылыми жобалармен ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізгенде, бақылау, курс жұмыстары және кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиеті пәнін өткенде көмекші дерек ретінде пайдалануға болады.
Зерттеу нысаны:Диплом жұмысын орындау барысында кеңес әдебиетімен мәдениетіне байланысты, Ілияс Жансүгіров шығармаларына қатысты қолда бар еңбектермен пікірлер іріктеліп пайдаланылды. Осы пайдаланған дерек көздері мен ақын поэзиясының көркемдік ерекшеліктері әдебиет теорисы заңдылықтары негізінде біз тақырыпқа қатысты еңбектерді ғана талдауға алып, олардың ғылыми және теориялық маңызына назар аудардық.
Диплом жұмысының құрылымы:Диплом жұмысы кіріспеден, екі үлкен тараудан және қорытынды пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Алғаш рет Қарағаш ауылындағы мектепте оқып, жәдитше сауат ашқан. Ташкенттегі екі жылдық мұғалімдік курсты бітіріп ( 1921), өз ауылында мұғалім болады. Одан кейін аз уақыт « Тілші » газетінде істеп Верныйдағы Қазақ ағарту институтының меңгерушілігіне тағайындалады (1922).
І.Жансүгіров 1894 жылы бұрынғы қапал уезі, Ақсу болысында ( қазіргі Талдықорған облысы, Ақсу ауданы) туған. Ескіше хат танитын, шағатай тілдеріндегі кітаптарды жинайтын, аңыз – ертегілерді, батырлық жырларды, тарихи оқиғаларды, әңгіме - шежірелерді жақсы білетін, көкірегі ояу, көзі қарақты, әр түрлі өнерді ұстанған әңгімеші, домбырашы, ұста, көшпелі Жансүгір анасынан ерте қалған Ілиясты жетімсіретпей, еркелетіп, жақсы үлгі көрсетіп, тәрбиелеп өсіреді.
Мәскеудегі Коммунистік журналистика институтына 1925 жылы түсіп, 1928 жылы бітірген соң « Еңбекші қазақ » газетіне қызметке алынады. Қазақстан Жазушылар одағы ұйымдастыру комиссиясының төрағасы ( 1932 – 1934 ). ҚАКСР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1933 – 1936 ). 1937 – 1938 жылдары саяси қуғын- сүргін науқанының құрбаны болады.
І.Жансүгіров – ақын, драмашы, прозашы, оның поэзиясы ұлттық әдебиеттің классикалық байлығының қатарына жатады. Ақынның терең идеялы, көркем мүсінді, эпикалық кең тынысты шығармаларының танымдық тәрбиелік мәні зор. Олар қалың оқырманның ойына ой, сезіміне сезім қосады, қиялына қанат бітіреді, эстетикалық ләззат беріп, гуманистік адамгершілік идеяларды толғайды.
Халқымыздың құт - береке дарыған, ежелден ақындық, батырлық, даналық мекені Жетісу өлкесінің перзенті Ілияс көкірегіне жас күнінен бастап ән мен жырдың, өлең мен күйдің небір асыл нұсқалары ұялаған.
Өз үйінде, әкесінен хат таныған, одан соң молда алдын көрген Ілияс біріз уақыт Қарағаш деген жердегі татар үлгісіндегі мектептен оқып, әр түрлі пәндерден сабақ алады.
Жастық қиял арман толқулары, ауыл көріністері, табиғат суреттері оның жүрегін қозғап, тіліне сөздер оралып, өлең шығара бастайды.
1920 жылы Ілияс Алматыға келіп, үш айлық мұғалімдер курсын бітіреді. Артынан Ташкенттегі Қазақ ағарту институтының жанындағы қысқа мерзімді курста бес - алты ай оқығаннан кейін, денсаулығының нашарлауына байланысты ауылына қайтады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. З. Ахметов. Өлең сөздің теориясы.
2. Стиль сыры. Алматы, ғылым. 1974.
3. С. Қирабаев. Өнер өрісі. А. Жазушы. 1971
4. Р. Нұрғалиев. Арқау. Алматы. Жазушы,1991.
5. М. Дүйсенов, І. Жансүгіров. А. Ғылым, 1965.
6. М. Жолдасбеков. Асыл арналар. Алматы. Жазушы, 1986.
7. С. Сейітов. Тоғысқан толқындар. Алматы. Жазушы, 1975.
8. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы. Жазушы, 1957.
9. Ә.Дербісәлин. Мезгіл және қаламгер. Алматы. Жазушы,1968.
10. Сөзстан. 8 кітап. Алматы. Жалын, 1987.
11. Қ. Бекхожин. Дәстүр және жаңашылдық. Алматы. Жазушы , 1969.
12. Қ. Жұмалиев. Стиль ерекшеліктері.
13. У. Омаров . Әдеби талғамдар. Алматы. Жазушы, 1988.
14. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. Алматы. Ғылым, 1981.
15. Қ. Қуанышұлы. І. Жансүгіровтың екі поэмасы туралы «Қазақ әдебиеті» 1936ж 10 қаңтар
16. Советтік Қазақстан жазушылары. Алматы. Жазушы.
17. М. Әуезов. Әр жылдар ойлары. Алматы. Жазушы,1959.
18. М.Қаратаев. І. Жансүгіров. Алматы. Жазушы, 1961.
19. І. Жансүгіров. Шығармалар ІІ том. А. Жазушы, 1960.
20. С.Сейфуллин ІІ том, А. Жазушы, 1960.
21. А. Құнанбаев. Шығармалары І том А. 1983.
22. С.Қирабаев. Талантқа құрмет. А. Жазушы, 1988.
23. Қазақ ССР ІҮ том қысқаша энциклопедия.
24. Уақыт және қаламгер. А. Жазушы, 1984.
25. М. Базарбаев. Әдебиет және дәуір. А. Жазушы, 1966.
26. С. Шаймерденов. Әдеби толқындар. А. Жазушы,1986.
27. З. Серікқалиұлы. Жандауа. Астана, Елорда, 2004.
28. Қ. Ергөбек. Арыстар мен ағыстар. Астана.
29. А.Егеубаев. Сөз жүйесі. А. Жазушы,1985.
30. І. Жансүгіров. Шығармалар І том. А. Жазушы, 1960.
31. Ә. Тәжібаев. Өмір және поэзия.А. Жазушы, 1960.
32. І. Жансүгіров. Шығармалар, ІҮ том. А. Жазушы,1963.
        
        Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері
Жоспары
І. ... ... ... ... «Күйші» поэмасының көркемдік және стильдік
сыр – ... ... ... ... ... поэмасының көркемдік ерекшелігі
..........................................................................
.............50-68
Қорытынды
..........................................................................
................69
Пайдаланған ... ... ... ... кеңес әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі,
ақиық ақын Ілияс Жансүгіров шығармашылығының даму жолдары, әсіресе ... ... ... сол ... ... ... өзіндік үлестерді
бүгінгі күн көз қарасынан кең түрде зерттеуді қажет ... ... ... ... ой ... ... өзектілігін айқындайды.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:Қазақ әдебиетінің қалыптасуына, халық
тағдырына тікелей қатысты Ілияс Жансүгіров поэзиясын оның ... ... ол ... ... ... ... ой – танымдарды
басшылыққа ала отырып, өзек ... ... ... ... ... талдау негізіне айналдыру. Осы бағытта ақын поэмаларының көркемдік
ерекшеліктеріне ғылыми тұрғыдан талдап тұжырымды пікірлерді анықтау.
Ғылыми болжамы:Келешек оқу ... ... ... ғылыми зерттеу
жұмыстарын жүргізгенде, бақылау, курс жұмыстары және кеңестік ... ... ... өткенде көмекші дерек ретінде пайдалануға болады.
Зерттеу нысаны:Диплом ... ... ... ... ... ... Ілияс Жансүгіров шығармаларына қатысты қолда бар
еңбектермен пікірлер іріктеліп ... Осы ... ... көздері
мен ақын поэзиясының көркемдік ерекшеліктері әдебиет теорисы ... біз ... ... ... ғана ... ... олардың
ғылыми және теориялық маңызына назар аудардық.
Диплом жұмысының құрылымы:Диплом жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Алғаш рет Қарағаш ауылындағы мектепте оқып, ... ... ... екі ... ... ... бітіріп ( 1921), өз ... ... Одан ... аз ... « Тілші » газетінде істеп Верныйдағы
Қазақ ағарту институтының меңгерушілігіне тағайындалады (1922).
І.Жансүгіров 1894 жылы ... ... ... Ақсу ... ( ... ... Ақсу ... туған. Ескіше хат танитын, ... ... ... аңыз – ... ... жырларды,
тарихи оқиғаларды, әңгіме - шежірелерді жақсы білетін, көкірегі ояу, ... әр ... ... ... ... домбырашы, ұста, көшпелі
Жансүгір анасынан ерте қалған Ілиясты жетімсіретпей, еркелетіп, жақсы үлгі
көрсетіп, ... ... ... ... ... 1925 жылы ... жылы бітірген соң « Еңбекші қазақ » ... ... ... ... ... ... комиссиясының төрағасы ( 1932 – 1934
). ҚАКСР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1933 – 1936 ). 1937 – ... ... ... ... науқанының құрбаны болады.
І.Жансүгіров – ақын, драмашы, ... оның ... ... ... ... ... ... Ақынның терең идеялы,
көркем мүсінді, эпикалық кең тынысты ... ... ... ... Олар ... оқырманның ойына ой, сезіміне сезім қосады, ... ... ... ... беріп, гуманистік адамгершілік ... құт - ... ... ... ... ... мекені Жетісу өлкесінің перзенті Ілияс ... жас ... ән мен ... өлең мен ... небір асыл нұсқалары ұялаған.
Өз үйінде, әкесінен хат таныған, одан соң молда алдын көрген Ілияс
біріз ... ... ... ... татар үлгісіндегі мектептен оқып, әр
түрлі пәндерден сабақ алады.
Жастық қиял арман толқулары, ауыл көріністері, ... ... ... ... ... сөздер оралып, өлең шығара бастайды.
1920 жылы Ілияс Алматыға келіп, үш айлық мұғалімдер ... ... ... ... ... ... ... қысқа
мерзімді курста бес - алты ай оқығаннан кейін, денсаулығының нашарлауына
байланысты ауылына қайтады.
Дауылды жылдардың ... ... жас ... өз ... ... ... институтында, Жетісу облысының Қосшы ... оқу ... ... ... редакциясында қызмет істеу
экспедицияға ... ... ... ... ... ауыл ... ширатып
шыңдайды. Жас азаматтың қызметтен өзге уақыты түгелдей кітап, газет- журнал
оқуға, өз көкірегіндегі ... ... ... жұмсалады. Алғашқы
өлеңдері «Тілші», «Кедей еркі», «Лениншіл жаз» ... ... ... ... ... ... 1927 жылы «Беташар» атты үгіт
өлеңі, 1928 жылы «Сағанақ» деген ... ... ... – 1937 ... ... ... ... драматургия, сын,
аударма салаларында жиырмадан астам кітап ... ... бай ... ... Оның ... шығармалары, «Дала», «Күй», «Күйші», «Құлагер»
поэмалары, «Жолдастар» романы, ... ... ...... »
пьессалары қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған өлмес туындылар. Он
жылдың ... ... ... берген қалам қайраты, талант табандылығы
ғажап.
1928 жылы журналистика институтытын бітіріп, елге оралған ... ... ... ... редакциясында қызмет істеп қазақ баспа-
сөзінің ... көп үлес ... ... ... ... мәдениет
қайраткері Ілияс Жансүгіров 1934-1935 жылдарда ... ... ... ... бөлімін басқарады, ССРО Жазушыларының 1 съезінде сөз
сөйлейді, республиканың әлеуметтік ... ... ... ... ... байланысы, Сакен Сейфуллин, Мұхтар Әуезовпен
достығы оның қаламгерлік жолында терең із қалдырған.
1920 жылы ... ... ... ... курс ... әр ... ... жұмыстарында болған. 1925 - 1928 жылдары Москвада
Коммунистік журналистика ... оқып ... ... Ауыз ... ... ... Жансүгіров жастайынан өлең, қисса жаттап, ел арасында
« жыршы бала » атанған. Өз жанынан жыр ... ... ... ... той ... ... да түсіп жүреді. Кейінірек ол өз
шығармаларын жазып та
шығара бастайды жаңа қалыптаса ... ... ... әлі ... Көзі ... қазақ поэзиясының өрең жүйрігі, ақындықтың құлагері
атанған Іляс Жансүгіров кесапат – кесел репресияға ... 1938 жылы ... ... ... да ... ... ... Ілияс Жансүгіров
біраз жанрда қатар еңбектенуіне тура келді. Оның сатираға деген ... ... ... ... ... ... қалам тартты. Орта мектепке оқулық
жазу, қазақтың ... ... ... ауыз ... ... жинап
бастыруға, әдеби сынға, көркем аудармаға да ат салысты. Жазушының әр жанрда
жазған шығармаларының тақырыбы, идеялық ... ... бірі ... еді. ... ... жазылған өлеңдерінде ол көңіл – ... өнер - ... ... ... демократия, бағытын
айқын көрсетті. Сатиралық шығармалары да жарық көре бастаған – ды. Еңбек
адамдарының жарқын бейнесін ... ... ... ... ... ... Ілияс Жансүгіров поэзиясының көрнекті арнасына айналды. Ауыз
әдебиетіне тән дәстүрлі өлең, жыр үлгілерін еркін ... ол, ... ... ... ою - өрнек нақыштарына да қатты еліктеген. Кейбір
өлеңдері оған ұқсаңқырап кеткені байқалады – дегенімен ... ...... Абай поэзиясының еңселі толқындарының ... ... оны ... ... ... өз ... ... бет алады.
[2:5:12] Бірақ ол әр кезде ... ... ... жалыққан емес. Ел
өміріндегі жаңалықтарды ... жаңа ... ... ... үшін тың көркем
бейнелеулер іздейді. Көбіне көшу - қону ... ... тән ... ... береді. Ескі жұртпен жаңа қоныстың көрінісі заман ... ... ... ... - ... ... ... т.б. өлеңдерінен көрінеді.
Дала - ақын тврочествосынан берік орын тепкен тұрақты ... Осы ... ... ... ... жаңалығы еді. «Заводта» , «Отарба»
өлеңдерінде жаңа ... ішкі ... ... ... өмірімен
қабыстыра, сабақтастыра беретін нәзік ... да ол ... ... ... ... шынайы қалпында, тапқыр суреттеуге ден қоюы сол кездің өзінде –
ақ оған заман туралы ... ... ... ... берді. Жат
қылықтарды әшкерленетін фельетон , сықақ өлеңдері, әңгімелер («Құқ», «Сөз
Қамысбаевқа», «Жалаңаштар жиналысы», ... ... ... көрді. Бас
бостандығы үшін, таптық тартыс, ... ... ... үшін
Ілияс «Кек» (1931), «Түріксіб», «Исатай – ... (1936) ... ... ... ... жаңа ... ... Жаңа
қалыптасып келе жатқан драматургиядағы бұл шығармаларының да өз орны бар.
Орыс классиктері В. ... ... ... ... (Евгений Онегин) т.б. ақындардың шығармаларын аударды. Ақынның
классикалық ... ... ... ... ... ... ... («Мақпал», «Көбік шашқан») аяқталмай қалған. «Рүстем ... ... (1937) ... көзі ... ... жоқ. Жаңа
өмірдің шындығынан алып жазылған «Жорық», «Мәйек» ... ... тың ... ... кездескені байқалады. Дегенмен
тақырыптың актуальдығы жағынан бұл ... ... ... ... ... бір дәрежеде қызмет атқарғаны даусыз. Жаңа тақырыпқа сәтті жазылған
лиро – ... ...... ... бұл ... ... дархан
дала, ал «Гималай» атты тамаша өлең – толғауларында ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуді
ақын эпикалық сарынға көшіреді. Қазақ халқын басынан кешкен сан - алуан
тарихи ... ... дала ... ... кең ... ... Ақын ұзақ тарихтың сырын ашуда ұтымды композиция құра білген І.
Жансүгіровтың «Күйші» (1934), ... (1937) ... 30 – ... поэма жанрын шырқау биікке көтерген шын ... ... Бұл ... ... ... өткен ғасырлардағы өнер
иелерінің тағдыры арқылы үлкен әлеуметтік сыр шерткен. Сөз өнері, әншілік ... ... ... жыр ... ақын 1929 жылы ... ... жазған.
Бұл «Күйші», «Құлагер» поэмаларының кіріспелері іспеттес. ... ... ... ... ... Баты - басты кейіпкерлер
бейнесі ұмытылмастай әсер ... ... ... пен ... өз ... ... «Күйшіде» әлеуметтік күреспен бірге
психологиялық тартыс қатар жүреді. Хан ... ... ... ... ... әшкерелейтін оқиғаларда әлеуметтік мәселе тікелей қозғалса
оның өнерпаз күйшіге көңілі құлай ауғандығы ішкі драмасыда ... ... ... ... ... ... ... мен – мендігі, төрелік
тәкәппарлығы өз сезімінен де биік тұр. Сондықтан сезім отына да ол ... ... ... ... реалистік – романтикалық бағыттағы сом ... ... Ақын ... ... ... адам сезімдерін лирикалық
нәзіктікпен төгілте, романтикалық асқақтықпен шалқыта береді. «Құлагер»
поэмасының басты ... ХІХ ... ... өмір сүрген атақты
композитор, әнші әрі ақын Ақан сері. ... ... Ақан сері ... бір ... ... яғни ... ... жүйрік сәйгүлігі Құлагердің
бәйгеден озып келе жатқан да қызғаншақ дұшпаның ... мерт ... ... ... еткен. Жүйрік аттың өлімі арқылы әлеуметтік орта,
заманның шындығының сырын ... ... бұл екі ... ... тап ... ... жеке адамның бас бостандығы үлкен психологиялық драма арқылы
беріледі. Өткен ... ... ... шындығы арқылы жаңа заманның
артықшылығы жырланады. Ілияс Жансүгіров өз ... бір – ... ... ... ... ... ... портрет жасауда
үлкен шеберлік көрсетті. Оның шығармалырында кейіпкерлердің сыртқы мүсіні,
ішкі жан тербелісі, жүрек лүпілі, табиғат сұлулығы – ... ... ... іштей байланысты. Ақын әр бір құбылысқа, детальға , әр сөздің мағыналық
салмағына өте жауапты қарайды. Эпикалық шығармаға лирикалық ... ... ... ... ішкі ... ... Жансүгіров поэзиясында ерекше
орын алады. Оның күрделі, ... кең ... ... келу жолы ... жоқ. ... оның фольклорлық дәстүрден шыға алмағандығы ... ... ... ... ... ... ... Бірақ іздеу
үстіндегі мұндай қиыншылықтарды жеңе ... ақын ... ... ... ... ... ... жылдары қазақ поэмасына жаңа үлгі, тың
соқпақ әкелді. [3:5:6] ... ... ... ... ... орны мен бағасы айрықша. Домбыраның үніндей қоспасы жоқ,
мөлдір, таза поэтикалық тіл ... ... ... ... ауыз ... поэзиясының тілдік бояу – ... ... мол ... Ілияс
Жансүгіров оларды жаңғыртып жаңарта ... ... да ... ... Өлең ... ішкі үндестігі, жаңа инверсия,
аллитерация, ассонанстар, қиыннан ... ... ... ... ... ... ... қызмет етеді. Сөйтіп, Ілияс Жансүгіров қазақтың
поэтикалық тіл мәдениетіне елеулі үлес қосты. ... ... есте ... үшін ... ... ... ... шаруашылыққа, Талдықорған
қаласындағы пединститутқа оның есімі ... ... ... ...
мемориялдық мұражайы жұмыс істейді. Мұражай 1984 жылы 23 ... ... 90 жыл ... ... ... қаласында
ашылды.
Ілияс Жансүгіровтің «Күйші» поэмасының
көркемдік және стильдік сыр – ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі
орнын айқындауда айрықша мәні бар шығарма – 1934 жылы жазылған ... Ол – ... ... ... ... ... осы поэмада жан
– жақты көрінген, ашылған.
Орта мектептерде бұл поэмаға дұрыстап ... ... ...... ... сақтығымыздан, яғни Кенесарыға байланысты болған жай әлі күнге
дейін жөнделіп кете алмай жүр.
Поэманың негізгі ... – ел ... ... орынсыз соғыс ашу емес,
рухани езушілікке моральдық қысымшылыққа, озбырлыққа қарсы ... ... ... ... ... тіпті аз, бар болса «Күйшідей» ... ылғи ... ... жалаңдаған қылмыстың жүзінде ұстай ... ... ... ... ... ... ... ауып, Жетісуға өктемдікпен қоныс тебе бастаған Кенесары
қасына Сарыүйсін жігіті келіп домбыра тартады. ... бал ... ... қошеметке көңілі тасып,
Бес бармақ маймаң қақты перне басып.
Толқынтып тоқсан күйді дірілдетті,
Көңілді ... ... ... ... ... ... ... Қарашаш «ағажан күйшіні маған қиыңыз »
деп сұрап алып, өзінің ... ... ... ... ... - кеш
күй тартқызады. Машықты күйлерін тартып отырып, алдындағы Қарашашқа көз
салса, ай мен ... хор қызы отыр ... тау ... ... ... ... ... пірден пішін» деген сұлу,
Көркіне көз тойынып семіргендей
Қасынан моланың жүріп кетсе,
Жыбырлап көрдегіге жан кіргендей.
Күйші жігіт ақылынан адасып, күнде ... ... ... ... жаңа бір мақамға түседі.
Ауырып домбырада ыңыранды,
Санасыз саусақ қаңғып қыдырады.
Бірде ысып, бірде суып, күйіп-жанып,
Жүректей сансыраған күй ... ... ... ... ... жаңа бір ... ... Жан
сезімін сыртқа шығарады.
Қыз екен! Ақ тамағын сүйер ме еді,
Алпыс жыл асығына күйер ме ... тірі ... жүру ... ... ... киер ме ... ... адасады. Жігіт сезімін күй арқылы Қарашашта ұғып, оның да ... алай – ... ... ... ... Бағлан торы!
Безектеп не қылмақшы мынау қолы.
Есіл ер хан боп неге ... ... неге ... алда ... ... ... ... сыр аңғарылып қалса да күй әуені Қарашаштың
ханша екенін ұмытпасқа шарасын ... ... ... па ... ... бе
екен,
Күйшім боп өміріме жүрсін бе екен.
Сүйкімді, жігіттің бұл – ... ... – ақ ... бе екен, -
деген ой орала бергенде ханзадалығы есіне ... ... ... ба, ... ... хан ... былғармын ба!
Бұл менің басы байлы бір маймылым
Тиюге енді маған құл қалды ма?! –
деп Қарашаш төре ... ... ... ... ... түсіргенімен әліде күй
әсерінен шыға алмай дал болады.
Соқ жігіт! Соқ! Соқ жігіт! Күйіңді
тарт!
Лапылдат! ... ... ... ... Зарлат! Үздіктірме!
Керегі жоқ! Лақтыр әрі! ... ой ... ... бір ... ... ләм деп ... тек ... үні арқылы ынтыға сырласады. Сөйтіп жүргенде
Әлімқұл датқа Кенесарыны қонаққа шақырып риза еткенінен кейін ... ... ... соң ... күй тартқызады Күйдің тілі бұрынғыдан да ... ... ... ба ... қол ... ба екен ... ой жігітке ұйқы бермей
жатыр. Есінен ... өз ... өзі әлек ... ... ... ... деген сыбыр естіледі. Қарашаш орнынан ұшып түрегелгенде:
Ай құлап аспандағы соқты жерді.
Отаудан дүр-дүр етіп ... ... қыз ... ... да
Айдаһар ысқырынған секілденді.
Күйші жігіт болған оқиғаның шын сырын аңғаруға дәрмені жетпей, «Менен
басқа осы үйде еш ... жоқ, ... әлгі ... ... ... ма? ....» ... Көңіл мастығы әлі тарқап болмаған шақта:
Қасына қалай бардым Қарашаштың
Аяғым ... ... ... ... оққа байлап, отына айдап
Есуас, міне адастың! Қапқан бастың –
деп өкініп жатқанында Қарашаш Кенесары қосын дүрліктіреді. Оның ашуы ... қара ... ... әңкі – ... шығарып, абыр - ... есер соқ бір ... ... тап ... ... ... қоқаңдат
па күйші ме» деген кезде ғана сары үйсін есін әзер жиады. ... ... ... ... екен.
Тез келтір өз алдыма дозақыны,
Мен оған көрсетейін мазақына.
Әруағын Абылайдың қорламасқа
Үлгі алсын, мұнан ... ... ұлы! ... ... ... пиғылын жайып салады.
Бұл психологиялық детальдың рөлі аса зор. Енді күйшінің көзі ... ... Қай ... ... ... ... Сапақты масқаралап «жыны
қайтқан» Қарашаш өз отауына ... ... ... ... Күй
машықты болғанымен күйшінің жанары мүлде өзгерген.
Қыз емес мынау ... ... ... күн бар ма екен бұл ... ... оқталдым – ау
Албыртқан жындымын ба жүрек жұтқан, ... ... ... ... ... ... өзгеруі қазақ поэзиясында
бұрын-соңды болып ... ... ... ... ... жанастырып әлек
болдық. Шындығында зұлымдылық, зұлымдық, әсіресе рухани қысым, ... ... ... ... ... ... ... жетектейді. Бұл
поэманың психологиялық негізін күшейте түсіп, оқиғаның әлеуметтік ... ... Мұны ... күй ... ... ... ... тартылар
күйде, ойда өзгеріп, бұрынғы ынтықты ызалы сезім басады. Екеуінің түсінігі
екі түрлі.
Қыз емес, жалмауыз-ау, аузы қалай?
Кісі емес, ... ма ... ... ... жеркенішті көрініс пен мінездемелер
Бұлардың жүрген жері бүлік екен
Қансорғыш, қаралардың сүлігі екен, -
деген ызбалы ойларға жалғасқанда поэманың ... ... ... ашылып,
кейіпкерлердің арасында өткел бермес асу барлығы айқындалады.
Осындай әлеуметтік жайды сезген Қарашаш қайтадан ... ... ... ... ... ... ... қыз жүрегі, ақыл жеңді.
Қызарды қыздың беті тағы өзгерді.
- Тастама домбыраңды, күйіңді ұмытпа!
Тарта жүр ... ... ... ... тілек айтады да, өзінің бар сырын ашуға ... ... ... ... ... береді.
Ілиястың ақындық құдіретінің бір ғажабы – осы ... ... – бір ... ... ... ләм деп сөйлеспейді. Оқиғаның өрбуі де,
шарықтауы да, сырдың ... да, күй ... ... үнімен беріледі. Ішкі
сезім түйсігіне шейін қос ... ... ... ... ... ... ... жеткен адамдарымыз онша көп еместігі бір болса,
екіншіден, шын ... ... ... ... ... қуат - әсері тап осындай – ақ болуға тиіс.
Сол биікке Ілияс «Күйші» поэмасымен көтеріліп, күні ... ... ... ... елді ... ... ... поэзия шынына көтерілген Ілиястың көркемдік шеберлігіне
көз тастасақ Әлімқұл ... ... ... Қарашаш күнде есін
шығарып, желөкпе етіп жүрген күйін тартқызып екеуі де сезімнің ең ... ... ... екі ... болғанымен бір ой, бір арманның
үстінде. Осындай түйіні шиырылған ... ... оқыс бір ... әр ... ой – пиғылын таныту ... ... ... жігітшілігін
бүкіл шығарманың композициялық кілті етіп алуы асқан тапқырлық. Қазақ
өмірінде жиі ... осы бір әдет ... ... ... ... алуы ... тапқырлық. Қазақ өмірінде жиі кездесетін осы бір әдет бүкіл
шығарманын сюжеттік желісін ширықтырып, идеялық нысанына Қарашаш пен ... жан ... ... санасын ашып, көркем образ деңгейіне көтерілуіне
жағдай жасайды. Шығарма композицясының ширақтығы оқиға қақтығысы ... да ... ... де ... ... жол ... ... ой деккарациясынан құтылып көрер суреті, сезінер сезімі, аңғарар
эмоциясы, өзіне бейімдейтін әсері бар жанды шығармаға ... ... ... ... ... ... «Күйші поэмасына» Күйшінің кейбір жолы, әр ... ... ... ... ... ... ... музыкалық әсер беріп
отырады. Ілиястың күйшісіне құлақ жаратын дөкір балға дүрсілі, не құрғақ
айқай жоқ. ... ... ... ... ... ... Абай
поэзиясына мастерлерінің кейбір өлеңдерімен қатар түсіп отырады – деп баға
береді де, ... ... ... ... бұл ... қазақ
поэзиясындағы озық туынды болғанын атап көрсетеді.
Күйші поэмасында І.Жансүгіров өнердің адам өмірінде ... күші мен ... ... ... ойлаған. Поэманың қысқаша мазмұны
мынадай: руы ... он ... өнер ... домбырашы бір жігіт Кене
ханның атағын естіп, өзі іздеп ... оның ... ... Бұл ... ... ... ... ханым өз ордасына алдырып, күй тарттырып
оны ордадан шығармайды. Бір кездегі басы бос жігіт енді ... ... әрең ... одан босап шығады. [5:8:29]
Арқадан ауып, Алатаудың бауырына келген хан Кенеге Үйсін,
Дулат екі хан деп ... ... Сол ... мәз ... ... ... ... еді. Оны Кене хан Үйсіннің ерлігі болар деп, адам тағдырын
ойыншыққа айналдырып, ... құл етіп ... ... Кене ... шаш ... бас алып ... ... әділдік, туралықты белінен ... ... ... мен ... деді ... да, ... - дағы өз ... оның ойы айқын көрініп тұр. Ханыша отауында тұтқын боп, бас
бостандығынан айырылған күйші үстем тап ... кім ... ... көзі жете ... да, ... өзі ... өзі шығарып:
Адамның азат басы дәулет екен,
Өзінде ердің еркі сәулет ... хан ... ... ... ... арнап нәубет екен.
Баласы Абылайдың Кенеме екен?
Сорыма құдай айдап келген екен.
Нашар дың қанын сорып, ... ... емес қара ... ... ... – [203 ... ... осындай озбырлығын көрсету «Күйші» поэмасының басты бір
өзегі. Сонымен бірге бұл поэмада қазақтың қанаушы топтарының ... әдет - ... ... ... ... ... ... жайлары
да сөз болады.
Қарашаштың қанауында басы байлы құл ... ... ... ... ... ... осы шығар,
Пендеге бітеді екен мұнша көрік? – [603 бет]
деп есіненде айырылып қалады. ... ... ... ... күйі бет-бетіне
ыдырап енді жаңа күй – ынтығатын, шын ... пәк ... ... ... орныға береді. Ойын сауық ән күйді сүйетін ... ... ... ... ... бұл ... ... бөгет болатын үлкен
кедергі бар. Ол ... ... хан ... ... да күйшінің
қарапайым үйсін руынан шығуы.
Қазақ халқы үш жүзге бөлінетінін білеміз.Сонымен бірге ... ... қожа ... бар. ... тілі ... ... бірақ өздерін басқа
руларынан бөлек ... ... ... Төре ... ... ақ сүйек
ертедегі хан тұқымдары. Ал қожа ... ... ... ... үшін
шығыстан келген өздерінің пайғамбардың тұқымы санайтын топтар.
Сөйтіп төре мен қожа ... елге ... ... тұрған
заманын да қазақтың өзге жүздерін кем санап олармен қыз ... ... Оны ... ... санаған. Шынайы махаббат бас бостандығы
дегендер ата тегінің ... ... ... құрбан болып кете барған
күйші поэмасындағы төре тұқымнан шыққан қызға күйшінің
Жүргенім дәулет пе екен құр ... ... ... құл исім ... төре заттан сорымдағы
Туғаным әттеген – ай сары үйсін боп [169 бет]
деуде міне осыдан.
Ақын осы ... бұл ... ... ... ... Күйші
жігіттің тартқан ғашықтық күйі Қарашашты да ерекше баурап алады.
Осы бір эпизот ... ... ... басу үшін алынған сияқы.
Өйткені Қарашашпен бір үйде жатып қыз жүрегінің өзіне кет әрі ... ... ... ... өзім жасаймын - деп оңтайлап жүргенде әлі әлгі
Сапақ жайын көрген соң ... бір жолы суып ... ... ескі салт ... ... күші жеке ... бас
бостандық идеясы поэмада осындай риалистік оқиғалар арқылы беріледі.
Мұндағы күйші мен ... ... ... ... ... ... жасалған
сом тұлғалар. Қарашаш ажар десе ажары, ақыл десе ақылы бар бір бет өр ... ... елді ... ... ... ... сөйлеп.
Биі де, батыры да, қарасы да,
Қарашаш айтты десе мақұл жөн деп.
Ханы қадірлеп қарасы қорыққан. [163 бет]
Қарашаш тұлғасындағы өр ... оның ... ... ... қыздың шыққан ата-тегінің билеуші тап екендігін айтып
отыр.Қарашаштың Сапақ сияқты жігіттің бозбалалығына намыстанғаны да, ... елді ... деп күш ... де, шабам десе шауып алатыны да,
Қарашаштан ондай мінездің шығатынын да поэманың бас ... –ақ ... құс, ... азу, ақиық қыз,
Паң қыран қыр тоғысы жаралудан.
Аң іздеп Алатаудың алаңынан,
Тас түлек түлеп ұшқан бала қыран, - [164 ... ... пен ... ала ... ... қызды тотықұсқа, тұйғынға, аққуға т.б. сұлу да нәзік құстарға
теңейтін дәстүр бар да, қыранға теңеу өтесирек кездеседі. ... ... ... – онын ... тең, батыр, өжеттігін көрсетеді.
Бұл жерде ақын оның сұлулығын айтып ... жоқ, ... ... Ал сұлулығына келген де ақын кер ... ... ... гүлге балап отырады. Қарашаш қаншама қатал, өжет қыз болса да, ... ... ... де бар. Ол ... ... ғана ... оның ... қадірлеушілігі. Үйсін жігіті сүйіп, күй тартқанда егілген ... қыз ақыл ... ... ... жүректі ақылға жеңдіріп отырады.
Тұтқын күйшіні жіберемін деп уәде еткен қыз, қаншама ... ... және ... ... ... ... жүр, сонау тартқан сергелдеңді! – [188 бет]
деп өтініш білдіреді.
Қарашаштың күйші жігітке ... ... ... қуанып «Бостандық»
күйін тартуы жалпы оның құл болдым деп зар илеуі қаншалықты шындыққа ... ... ... ... ... ... талас тудырды.
Қ.Қуанышұлы «Жансүгірұлының екі поэмасы» деген мақаласында «...
Ілиястың жоспарынша мәселе ... ... ... ... осы ... мәселесін шешуге құрал етуден үлкен қате шықпай ма? ... ... ... ... ... алып күй тартқыза берсе, тап жауының бәрі
де балқып, мейірімі түсіп ... ... ... - дей ... , ... «Поэманың осы күнгі түрінде сенуге қиын жерінде, ол – күшінің ... деп ... ... ... ... бір үйде ... осы ... оның
пәтер құлшылығын көрмегендігі айқын көрінеді. ... ... ... ... ... ... деп ұмтылса, «мейірімді» Қарашаш
ұрғызбайды «күйшіме тиме» дейді. Күйші ... ... ... ... ... қызы күйшінің басына бос тандық береді. Осының ... ... бар? ... ... зарлауы тек автордан ... ... ... сөз ғана бұл ... ... ... - деп жазды. Күйшінің
Апырмау елге осылар төнерме екен?
Төрелік елге дұрыс бере ме екен?
Қой болдым арасына ... ... ... ... өлем бе ... [206 ... ... келтіріп, күйшінің қой болдым ... ... Қой ... ... ... деп кіналайды.
«Қой болдым» деген сөзді Қ.Қуанышұлы дәл мағынасында ұғынып, тым
ұшқары пікірге ... Бұл ... қой ... ... ... ... ... адасып, екінші бір қой қораға сіңісіп кеткен қойлар сияқты деген
ауыстырмалы мағынада айтылып отыр. Қой ... бас ... жоқ, ... ... мағынада жиі қолданылады. Олай болса, табиғатында момын,
мүсәпір өз ... ... алып ... құдыреті жетпейтін қойдай жуас
күйшінің қой болдым қорасына кіріп ... деуі ... ... ... ... ... Қ. Қуанышұлының екі пікіріне келетін болсақ, ол бұл
жерде де бір жақты ... ... ... ... күйші жігіттің Кенесарыны өзі іздеп келіп, ақырында ол Қарашаштың
қарауына көшкенін айттық. Ал, қылышынан қан ... ... ... ... ... соң одан бірден шығып кету, әрине, оңайға ... ... бұл ... ақын күйдің күшін романтикалық серпінмен беруі
де Қарашаштың аяқ-қолын күймен шырмап тастайды. Күйшінің ... ... да оның ... айғағы бола алмайды. Керісінше, бірге тұрған
уақытта ... хан ... ... қаталдығын, озбырлығын айқын
сезеді. ... ... ... ... мен ... ... ... Сапақ оқиғасынан
кейін шындық жайға көзі жете бастайды. Ал, күйшінің құлдықтан ... ... ... ... ... Қарашаш уәдесінде тұрып, оны босатып
жіберсе, бұдан үстем тап пен езілуші ... ... ... ... деп ... ... түйіндерге алып келер еді. Ақын тап пен тапты
біріктірген жоқ, ... ... ... айтты. Ол тек құнсыз шығармадағыдай
жағымсыз кейіпкерлерді ... аяқ қара ... ... ... ... ... реалистік бейнесін жасады. Адамға тән ... - ... ... ... ... және оның ішкі ... әрекетін шынайы
суреттейді. Мысалы: Сапақтық жігіттік мінезі үшін ел ... ... ... ... берсе, бұл жерде екі тап ... күй ... ... ... ... жоқ, тек ... ... әр түрлі
қырларымен сырлары көрініп тұр.
Ханша қыздың қаһарынан қорқып, хан тұқымымен ортақ тіл таба ... көзі ... ... ... аңсап, ақырында,азаттық алып «Азат»
деген жаңа күй шертуі – шынайы қалпында, реалистік үлгіде беріледі.
Қ.Қуанышұлының жоғарыдағы, бірінғай құрғақ ... ... ... ... ... ... ... дұрыс баға берілмегендігін басқа
әдебиетшілер орынды сынады. Е. Ысмайылов «Шын поэзияны ... ... ... ... Қ. ... ... қарсы тұрып: «Күйшінің мазмұнында
ешбір бүркеме, жанама ... ... ... ... жоқ, ... байланысты шындық оқиға. Сол шындық уақиғамен сәйкестенген ... ... деп ... ... ... ... ... десек те, мұнда романтиканың
едәуір орын алғанын айтқан жөн.
Бай баласы, ... тең ... өзін ... салып, төбесінен
әңгір таяқ ойнатқан Қарашаштың сүйген жігіті – күйші қандай кісі болмақ?
Сұлу ... ол сұлу ... ... ... қара ... кедей, яғни Қарашашпен
теңесер ешбір сипаты да жоқ. Бірақ, мұның ... күші - ... ... ... өр мінез Қарашаштың өзін бас ... ... осы ... күйші арасындағы сезім қақтығыстарына себепші болған
күйшінің өнері, домбыраның құйқылжыған, сюжеттің өзі, ең ... ... ... ... ... ... ... етіп тұр.т
Міне риалистік тартыс, сюжет, адамдар ... ... ... ... ... ... түйеді. Күйші жігітпен Қарашаш
екеуінің арасындағы күй арқылы оянған ... ... оның ... ... ... түсінуін бейнеленген жерлер ... ... ... Осы бір ... ... ... үні ... айтылады
да, оны қыз да түсінеді. Оның үстіне ақын күйдің сарының, қыздың сұлулығын,
жігіттің ойын, тілек – ... да ... ... халық әдебиетінде кездесіп
отыратын дәстүрлі романтикалық леп бере жырлайды.
Поэмадағы лирикалық жылы сезімнің осы бір ... ... ... жері, яғни шындықтың қияларға ойысатын жайлары ... ... ... еш ... ... ... ... та 30 – жылдары осы бір
жайын байыптылықпен ... ... да ... ... «Әдебиеттегі
формализм мен натурализм туралы айтыс кешінде» ... ... ... - деп жазды ол, - Ілияс сезімдік түрден сан алуан дәрежесіне
көтеріле алмай қалған. ... түр ... ... бір қатар қателер жасаған.
Күйдің, күйшінің қайғысына беріліп кетіп, заманын шындықты түрде ... жете ... ... ... суреттеп отырып Ілияс бүкіл
табиғатты, қоғамды сол ... ... ... бағындырып жібереді. Шынында
да жалаң сезімді суреттеу, көшіру біздің әдіс емес, бұл әдіс символистерден
шығады», - деп ... ... ... ... ... дегісі
келеді. Тіпті Қ.Өтепов жоғарыда біз мысалға келтірген кейбір шумақтағы
теңеулерді орынсыз, овстракты теңеулі тілдерінде де көп ... ... деп ... ... бұл ... «Шын ... қалай түсіну
керек?» деген мақаласында Е.Ысмайылов: « Ілиястың бұл поэмасындағы түйдек
образдар, тамаша бай теңеулер бәріде орынды, ... әр бір ... ... ... ... айнала табиғаттағы көріністің, құбылыстың
бәрін де тауып теңеген орынды салыстырған,»- деп сынға ... сын ... ... біз Е. ... ... ... Ең ... көтеріп отырған проблемасы оның идеялық нысанасы туралы біз
жоғарыда ... ол ... заң ... ... бұл ... ... тән суреттеу әдісін іздеу
күйдің сарынымен күйшінің сезімін беретін шумақтарына байланысты айтылған
болуы керек. ... ... ... сол үшін ... ... ... ... болар еді. Біріншіден шығарманың әр бір тарау, әр бір ... бір ... ... ... әр бір ... әр бір жолдарын шығарманың
бүкіл өн бойымен бөліп алып қарауға болмайды. Оның ... ... ... айту үшін қызмет етеді одан басқа қызмет те ... ... Олай ... ... білдіретін шумақтар кейіпкерлердің образын ашуға ... тұр ма, жоқ па? Жоқ, әлде ... ... жанасы жоқ өз алдына
бөлек, оқшау дүние ме ... ... ... бұл ... күйшінің
романтикалық сезімін беру үшін алынғанын байқаймыз. Бұл ... ... етіп беру неге ... ... ... ол төре - ... ақ ... басқа руларының ара қатынасын көрсету үшін керек екенін ... ақын ... ... ... шар ... алып ... ... сіледей
қатып қалған ескі дәстүр мен әдетті ... ... ... сері ... тек ... ... ғана қатар қойып көрсетуге
болар еді. Бұл жерде Ілияс үлкен шеберлік көрсете білді. Ақын ... да күй ... ... ... сөзбен жеткізе алған. Бұл ретте
оның ертеректегі күй, ән туралы туындылары сөз жоқ, үлкен себебін ... ... осы ... ... ... тереңдете түскен.
«Күйші» поэмасы идеялық маңызы, көркемдік сапасын жағынан ... жаңа ... ... саналады.
Керемет поэзиялық серпінмен жазылған күйші поэмасына арқау болған
негізгі идея – ... ... ... 90 ... ... ... өмірлік сырын,
көп қырлы эстетикалық ... ашып ... ... ... ... ... ... ұстайтын қанаушылар ортасының
өнерге жау екенін әшкерелеп көрсету. Осы идеяны ақын үстем тап озбырлығының
кейбір реалистік ... ... ... ... ... ... жас ... бейнесінен біз өткен заманда торға түскен бұлбұлдай
тұншыққан халық талантының күйін көзге ... пен ... ... пен ... өмір мен ... пәні
тіршілік пен мәңгілік өнер арасындағы күрес такырыбына ... ... ... ... көркем идеялы, жұп-жұмыр "Күйші" (1934)
поэмасын тудыруы ақын шығармашылығындағы ... ... ... ... ... ... ... көсіліп, даулай шырқаған тұсы, шашасына
шаң жұкпаған кезі.
Он жеті тараудан тұратын кең ... ... ақын қара ... ... ... ... құлағына әбден сіңісті, 11 буынды, төрт
тармақты шумақты пайдаланған.
Поэма салған жерден буырқанған теңіз толқынындай өз ... ... ... Өлең ... сорғалап төгіліп тұр. Арқадан көшіп, Алатауға
беттеген Кене ... ... ... ... ... ... сыйлаған,
азаттықты аңсаған қалың қазақ Кенені қуана ... ... той ... ... ат ... ... атан байлап жатыр. Осындай күндердің бірінде хан
ордасына сары үйсін руынан шыққан бір ... ... ... ... ... ... берер малы, сыйлар дүниесі жоқ. Ешкім оның атын ... ... ... Оның ... дәулеті, байлығы — күй, тіпті азан ... ... да ... Күйші атанған. Сол Күйші хан ордасына бай мен
бек, би мен датқа, шешен мен ... ... ... рахат, ләззат
сыйлап отыр. Тоқсан тоғыз зарлы күй, ащы күй, тәтті күйді лақылдатып, ... ... ... ... ... ... ... отыр, "Асанқайғы",
"Терісқақпай", "Сарыөзен", "Бозінген", "Қара жорға", "Қорамсақ" күйлерінің
мың сан әуезі, алыс ... ... көз ... Алатау, Алтай, Арқа, Қыр,
төсінде өткен ел окиғалары келеді. Қоңырау ... ... ... ... ... Сондай дыбыстар әсерінен тау-тас, күн, бұлт түгел
маужырап, тыңдаған жұрт тырп ... ... ... ... ... ... ... киелі өнер иесі Күйшіге хан
Кененің қарындасы Қарашаш көзі түсіп, көңілі кеткен соң, ... басы ... ... ... жасы сорғалап, еркінен айырылған бақытсыз Күйші зарлап
кете барады. Құлағында хан ... ... да, ... өз ... ... айтқан сөзі.
Кешегі еркіндік, бостандық жоқ, енді Күйші ханзада Қарашаш қолында,
рас, су тасып, отын жақпайды, жау ... бар ... — күй ... ... сылқ - сылқ күлген жолбарыс, қылышынан хан ... ... ... екі ... Өңі ме? Түсі ме? Не жазығы бар? Неге бұлай
зорлық жасайды? ... ... ... ... ... бұл ... жоқ. Үйін ... көреді? Жалғыз шеше не болмақ? "Оны күй біледі!" деді
ғой Қарашаш күн артынан күн, ай ... ай өтіп ... ... ... ... ... Қарашаш пен Күйші арасындагы терең
психологиялық тартыска, адам сезімдерінің алапат ... ... ... ... ... күл ... деп азапқа түскен Күйші бірте-бірте
бұл халге де ... ... іші - ... зер ... ... ... күміске толы Қарашаш отауындағы жиһаз оның көзінің жауын алып, бұрын
айдаһар санаған ... енді ... қас, ... қабақ, ордадағы сырттай, бойы
сымдай, балға ашытқан қымыздай" болып ... ... ақ ... біресе кер
марал, біресе қызыл түлкі боп ... сұлу енді ... есін ... ... ... ... Бұрынғы ескі сарынды күйлер тоқталып,
кенет жаңа тасқын жөнеледі. Ақын өнер ... ... ... ... шабытты сәтті бейнелейді.
Ал Күйшінің шабытты шақтағы портрет! қимыл-әрекет арқылы, динамикалық
қозғалыс үстінде, жанды қалпында беріледі:
Саусақтар ойнап, орғып, қаздаң кағып,
Суырып ішек ... ... ... шын күйі ... шыға шаппай тұрсың қағып.
Асқақтап, кейде күйді көкке өрлетіп,
Алыстап, шырқап, сілтер, әрі ... ... ... ... ... ... өлке өрлетіп, баяулатып,
Соқтырып кейде боран дауылдатып,
Көңілдің асқарынан тұманды айдап,
Артынан нөсерлетіп, жауындатып...
Күй ырғағын музыка әуенін дәл ... ... ... ... ... сөз ... ... арқылы ақын оқырманға
ғажап әсер етеді. Төреден шыққан сұлу қызға ... ... ... Күйші
басындағы сезім толқындары, психологиялық сан алуан тебіреністер, ұшқыр
қиялдың шалқуын бейнелейтін көріністерде ... қуат бар. ... ... ... ... алатын құмай тазы, аққуға түскен тұйғын, құс
кебін киген періге де айналып, сұп сұрдай сұлу ... ... ... ... жерінен жеті дария аман өтіп, алтын тауға апарып, кұшып та ... ... ... ... ... су болып жаралса, шомылдырмақ, от
болып жаралса, жылындырмақ, күміс болып жаратылса, қолына салар ... ... ... ... шексіз қиялға берілген Күйші
қызыл-жасыл ... елес ... ... жерге түседі.
Қарашаш — төре, бұл — сары үйсін. Екеуінің арасында өткел бермес ... ор бар. ... ... ... ... жатыр.
Күй қүдіреті Қарашаштың бойын билеп, ішіне от тастап, есінен тандырып,
ақыры осы ... ... бе екен ... ойға әкеледі. Жоқ! Бұл бір сиқырлы,
тылсым ... ... ... жынданып ауырғандай халдегі осалдық.
Өйтпесе хан тұқымынан шыққан асау сұлу ... бір ... ... ... ... ... ма?!
Ғашықтық оты жүректерін күйдіріп, жандарын қайда ... ... ... ... Қарашаш — Күйші арасындағы психологиялық ішкі
тартыс желісін кенеттен болған оқиға бұзады.
Күллі дулатқа аты әйгілі ... ұлы ... та— ... ... ... бермес асау. Сол ерің қара түнді жамылып келіп, Қарашашты оятам деп
пәлеге қалады.
Сезім тұтқынына түскен есіл ... өңі ... түсі ... шыны ... қайсы — ажыратудан қалған. Қарашаштың төсегінің қасына барған өзім
екен деп, енді басымды ... ... ... алар деп ... ... ... жігіт Сапақ бізді басынды деп хан Кененің әскерін
аяғынан тік тұрғызған Қарашаш әрекеттерін ел басына түскен ... ... ... ретінде суреттейді. Бозбаланың болымсыз бір қылығы үшін
күллі елді ... ... ... ... Кене қой ... бөлтірікке
бөрі ырық береді, арыстан тісі ақсиып, сырттан барлап отырады. Сең ... ... ... ел бір жақта, сірі садақ, алдаспан, алмас қылыш
асынып, зеңбірек сүйреткен қалың қол екінші ... ... ... кұрыған,
калың жұртты босқа қырғызғанша, жалғыз құрбандыкпен пәлекеттен құтылмақ
болған үйсін, дулат ... ... ... ... майлап, мойнына
масқаралап құрым байлап, тыр жалаңаш шешіндіріп, жаяу ... ... ... ... ... ... ... басын кесіп алғанда, көк кұлап, жер
жарылып кететіндей ... ... ... жас ағып Әлімқұл тұр. ... ... ... ... ... қорқып, бағынып жүрсін деп ... ... ... қандап саған. Көбіңе кидым",— деп ... ... ... көзімен көрген Күйшінің ішкі әлемінде орасан зор
өзгеріс, жаңа жігерлі серпін пайда болады. ... ... қаны ... мұңлы, сырлы күйлер тыйылып, қанды, жаралы, өлімді күйлер тартылады.
Аңнан аң қоймай, қомағайлыкпен көзіне ... қыра ... Арша ... ... ұлын атып ... ... бөгіп жатыр. Бұдан кейін тағы да өлімді
күйлер сорғалайды: "Атылған ... ... ... ... ... ... ... жүрегін тербететін сезімді күйлер бір жаққа мүлде көшіп
кеткендей, оның ... түйе ... ... ... ... мұңданып,
жамыраған сарындар қаптады. Кеше Күйші көзін байлаған, сұлу санаған Қарашаш
шөп желке, шолақ бұрым, ... - ... ... ... ... ... мегежінге, біресе жиырылған кесірткеге айналып кетеді.
Күйші көңілінде Қарашашқа деген ... ... ... ... ... ... жек көру дауылы көтерілген. Ысқырған ... ... ... ... ... ашулы, каһарлы дыбыстар ханзаданы үй-
орманымен қосып ... ... ... ... ... ... музыкалық әуеннің сарынымен ақын Күйші — ... ... ... пен ... ... сұрапылы ретінде
бейнелейді. Поэмада ондаған күйлердің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... образдар, суреттер айқындалады.
Әділетсіздікті, зорлықты тізе бүктіретін ұлы күш, ... ... зор ... — өнер деген идеяны ақын тамаша суреттер, поэтикалық
көркем образдар арқылы ... ... ... ... жеткізіп берген.
Қысқасы, «Күйші» - өлімді, зұлымдықты жеңген өнер құдіреті ... ... ... бар , кең тынысты, асқақ әуенді күрделі шығарма.
Жалпы көркем әдебиеттегі, ... ... ... суреткердің
творчествосындағы көркемдік және стильдік ерекшеліктерді қарастыру —
үлкен ғылыми проблема. ... ... бұл ... ... одақтық
әдебиет тануда соңғы он шақты жылдың ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында да әдебиеттегі стиль мәселесіне жуырда
ғана көбірек ... ... ... Жеке ... ... арналған монографияларда сол суреткердің стилі жайлы да ара-
тұра пікір айтылып ... бар. ... ... ... ... ... ... еңбектер әлі жарық көре қойған жоқ.
Жазушының стилі не деген мәселе жөнінде ... ... ... ... ... ... ... жайлы бүгінгі таңда әр
түрлі қайшы, қиғаш көзқарастар бар.
Стиль әрбір ... ... ... ... ... болғандықтан, оны жан-жақты және терең зерттеу қажет. Сонымен бірге
стиль мәселесін сөз еткенде шығарманың ... ... ... ... ... ... ... әрі идеялық, әрі көркемдік ерекшелігі
болуға тиіс.
Стиль — жазушының көркемдік шеберлігімен ... ... ... әбден кемелденіп жетілген суреткерден ғана стиль аңғаруға болады.
Ал көркемдік сапасында мін-мүлтік бар шығармадан стильдік өзгешелік іздеу
мүмкін ... ... ... сөз зергерлерінің үлкен шеберлікпен жасаған
көркем туындыларынан көрінуге ... ... ... бар ... қай ... болса да онша көп
емес. Ондай қасиет үлкен дарын иелерінен ғана табылады.[10:12:26]
Қазақ совет әдебиетінде өзіндік ... бар ... ... бірі — ... ... ... ерекшеліктері оның ең жетілген, кемелденген
туындыларынан анық көрінеді. I. ... ... аса ... ... ақын. Сол
поэмаларының бәрі бірдей шетінен жетілген, шебер ... ... ... ішінен көркемдік шеберліктің үлгісі боларлықтай поэмалары деп
«Дала», ... ... ... алдымен атаймыз. Бұл поэма-лардың да
өзара көркемдік, стильдік өзгешелігі бар.
I. Жансүгіровтің 1934 жылы ... ... ... ... ... ... ... елеулі құбылыс болды. 1929 жылы жазған «Күй»
атты поэмасы ақынның поэма жанрындағы өнер тақырыбын қозғауының басы, ... ... ... ... ... ... жалғасы еді. «Күйшіде» ақын
өнер /тақырыбын ... ... ... ... ... ... ... басты. Сюжет-Tiл композиция-лық, образдық, тілдік шеберлік бағытында
ақын «Күй» поэмасынан ілгерілей ... ... ... де ... ... ... ... шыққан кезде-ақ әр түрлі пікірлер, тұжырым-
топшылаулар айтыла бастады. Әдебиетші, сыншылар поэма жайлы сол ... ... ... ... ... айта ... да, поэманың әдебиеттегі
ұнамды құбылыс екенін мойындап, оны қазақ поэзиясының табысы ... ... ... ... ... зерттеп, үлкен-үлкен кітаптар шыққан
тұста бұл поэмаға назар аудармаған әдебиетші болған жоқ. Олардың бірі көп,
бірі аз ... ... ... ... ... ... ... отырып,
бәрі де поэманы өнер тақырыбын қозғайтын ұлттық әдебиеттегі кесек ... ... ... ... ... ... тұлғасын елестете суреттеу
тұрғысынан алғанда «Күйші» — peaлистік поэма. Сонымен қатар өмірлік, таптық
мүддесі аспан мен ... екі ... ... күйлерінің жақындап келіп,
ажырасып кеткен сәттерін ... те ... ... ақын ... ... ... да ... Бұл жөнінде I. Жансүгіров
творчествосын байыпты зерттеген ғалым М. Дүйсенов былай ... ... ... ... ... десек те, мұнда романтиканың едәуір
орын алғанын айтқан ... ... ... ... ... ... I. ... үлкен романтикалық түйін түйеді. Күйші жігіт ... ... ... күй ... ... ... сезімнің, оны
күйдің әуені арқылы іштей түсінуін бейнелеген
жерлері романтикалық көтеріңкі леппен берілген. Оның үстіне ақын ... ... ... ... ... ... арманын да үнемі өсіріп,
халық әдебиетінде кездесіп ... ... ... леп ... ... реалистік сипаты басым поэмада кейіпкерлер ... ... ... ... көбірек қылаң беретіні
рас.[11:5:103]
«Күйші» — сюжеттік поэма. Қазақ халқының ... ... ... оқиғаны ала отырып, ақын оны ... ... ... ... ... берген. Поэманың сюжеті XIX ғасырдың бірінші
жартысындағы Қазақстандағы феодалдық ... ... ... Кенесары хан мен оның немере қарындасы Қарашаштың Жетісуға
келгендегі бір ... ... «1846 жылы ... Орта ... оңтүстігіне, тау етегіне кетуге ... ... - ... ССР ... Кенесары хан өмірінің осы бір тұсын поэма оқиғасына
желі етіп ала ... ақын өз ... ерік ... ... өзінің
творчестволық көрігінде қорытып, екінші бір ... ... ... Кене ... ... келген Үйсін жігіттің күй тартып,
сол күйшіні Кенесарының құл етуінен басталады. ... ... ... ... ерен ... оның Қарашашқа деген сезім күйі, Қарашаштың оған
деген ынтызарлығы әдемі жыр нақыштарымен ... ... ... қайшылықтары, психологиялық тебіреністер күй саздарымен жарыса қабат
өріле, ішкі монолог, ойлану-толғанулар арқылы ... ... ... бейнеленген.
Дулат руының датқасы Әлімқұлдың баласы ... ... ... ... ... ... ... шегіне (кульминацияға)
жетеді. Бұдан соң тартыстың шешілуін де ақын шебер, ... ... ... ... хан, төре ... мен қара халықтың арасында өрбіп
отырады. Екеуінің қарама-қарсылығын, соқтығы - суын айта отырып, ақын ... ... ... ... ... ... Кенесары, Қарашаш,
күйші жігіт қарым - қатынасы арқылы ақын айтпақ негізгі идеясын терең ашып
береді. Бұл ... ... ... шеберлігін ерекше атап өткен жөн.
Кейіпкерлердің ара - қатынасын ақын ... ... да, ... ... да бірде эпикалық бағытта, бірде нәзік лирикалық ... ашып ... ... ... ... ... ... арқылы оқушы
зердесіне жеткізуі де шебер. Ал ... ... ... ... ... музыкалық саздармен жарыстыра әдемі
бейнелеген сәттердегі ақын шеберлігін ... ... ... ... Бұндай
тұстарда акынның үлкен дарыны ... ... ... Поэзия
жанрларының ішінде баяғыдай суреттеу желісінен поэма кейде ... ... ... ... Дегенмен, поэманың да, айталық, адам ... ... ... бар. Ақын ... кейде эпикалық баяндау
арқылы кейіпкерлердің іс - әрекетін көрсетсе, кейде оның ... ... ... ... адам образын көзге елестете алады. Кей тұста
кейіпкер өмірінің бір айрықша сәті ... да оның ... ... ... ... ... жететіні анық.
Поэмада хан Кененің портреті жоқ. Бірақ онсыз да ақын ханның қатыгез,
қатал, бейнесін жеткізіп бере алған.
Ең алғаш хан Кененің ... ... ... түрде Үйсіннің күйші
жігітін қатысты көрінеді. Бұл жерде Ілияс стилінің бір ерекшелігі — Үйсін
жігіттің домбыра күйін ... ... ... ... күйді нақтылы
кейіпкерлердің сезім әлемімен, ой дүниесімен тығыз ... ... ... күйлері бірде Кене ханның, бірде Қарашаштың, бірде ... ... ... ... ой ... аңғартады.
Қиялы домбырамен сыбырласып,
Жатқандай шабуыл не? Жортуыл не?
Келелі ... не? Ақ ... ... ... толқып жатқан айдын көлге?
деген жолдарда ақын Кене ханның домбыра ... ... ... ... арқылы оның құлдырап кері кетуге бет алған қалпын ... ... ... ед» деп ... ... мен оның ... Міне ханның
азып-тозған, өз күйін ойлап уайым-қайғыға көмілген шағын ақын оның ... ... ... анық аңғартқан. Немере қарындасы ханнан күйші
жігітті басы ... ... бер деп ... Хан қарындасына күйші жігітті
құл етіп беруінің өзі де
Осы ма сұрағаның, Қарашашым?
Қаласа, ... ... ... ... ... басы бүтін байлап басын!
дейтін хан Кененің халық ... құл етіп ... ... ... ... қара ... өзін ... жоғары
ұстайтын, сұсты әрекеттерімен көзге түседі. Мәселен, өзіне көңіл білдірген
Әлімқұл Датқаның баласы Сапақпен байланысты Қарашаштың ... ... ... ... ... қуыруы — тікелей Кене ханнан тарап жатқан ... ... Ақын ... ... ... ... ... отырса
да, оның ішкі мәні Кенемен ... ... ... Бұны Қарашаштың
долдануына сасып қалған Әлімқұлдың алай-түлей ... ішкі ... ... ... хан ... ме ... не? Кеше ... жібердік
пе?
Қақтығып біздің елдің бір баласы,
Ауылына атпен барып жүргендік пе?
...Алды тар, ашуы ... ... ... ... тым ... екен.
Сондай-ақ күйші жігіттің хан Кенеге наразылығын домбырадағы өжет
сазбен білдірген жерін де ақын ... ... Kүй ... ... ол, бір ... образды бейнелермен Кененің бітімін айқындап
түседі
Қарашаш, автордың түпкі ой қазығы бойынша, ұнамсыз тұлға бола ... ... ... де аңдатқан.
Поэмадағы Қарашаш — шытырман мінез-құлқы, сезім-күйлерімен бейнеленген
күрделі әдеби ... ... ... ... ... ... ... ортасында төре
атанған белгілі бір топтың өкілі етіп ... ең ... өз ... өз ... ... көрінісі ретінде көзге
түседі. Ол — өзі шыққан ортасы — төре тұқымдарының мақсат-мұратын ... сол ... ... ... табанды, тұрақты мінезімен
есте қалады. Төре, хан тұқымының барлық өкілдеріндей ол қазақтың ... ... төре ... ... де менсінбей, тәкаппарлықпен
қарайды. Бұл ретте оның әлеуметтік беті айқын екені ... ... ... ... ... — өр, өжет, алған беттен таймайтын, қайтпайтын.
Бұл — мінез іс-әрекетінен, ақын берген ... ... ... ... жігітті өзіне меншікті құл етіп алуы, барлық
әмірін жүргізуі, өзіне көңіл ... ... ... ... ұлы ... ... ... Поэма сюжетінің осы бір шарықтау шегінде оның
мінезі, қаһарлы да қатыгез, ... ... ... ... ... қыз ... долданған ашуына сәйкес табиғаттың сұрапыл ... отты ... ... бейнелей білген. Бұл жердегі ... де ... ... жасалған көрінісінің үлкен дарыннан, шынайы
шеберліктен туғанын бір үзіндіден аңдауға бола ды:
Аю қыз ... ... ... қыз ... жарқ - ... өліп, кім калғаны ... үй ... сарт - сұрт ... ашық аспан кетті қайнап,
Найзағай шатыр - ... ... жер ... ... ... кап - қараңғы көзді
байлап.
Ақын ашулы қызды аюға, ... ... ... «Ашуы өрлеп
шаңқылдаған қыранға» балап, теңеу арқылы оның ... ... сай ... ... - ... төгіп жібереді. «Жер сілкініп, тау ... ... - ... ... ... ... «жанның бәрін бір
қауызға сыйғызған» қыздың буырқанған кек - ашуына ... ... тұр. ... сол ... көңілі бар күйші Үйсін жігіттің осы ... ... - ... ... шып - шып тер ... шыбыны ұшуы» жағдайды ... ... ... ... ... тапқыр тіл өрнегі арқылы ақын қыздың ішкі
буырқанған сезім күйінің сыртқа шыққан ... ... ... ... ... ... Ал қарашаштың сұсты келбетін оның сөзі арқылы
тағы да айқындай түседі:
...Талап қып ілемін деп ақсұңқарға
Ұмтылған екен, кәні, қашан ... ит, ... із ... айналды ма нашарлауға?
Ер қайда? Аруақ қайда? Намыс қайда?
Жау шапты ауылыңды Алатауда!
Сүйретіп итті ... ... неге ... ... сөзі ... поэмада адам тұлғасын аша түсуге де үлкен
шеберлік керек. Кейіпкердің ... ... ... білу тапқырлықты
қажетсінеді. Міне бұл ... яғни ... сөзі ... оның ... ... ... Ілияс Жансүгіров майталман жүйрік екен.
Осындай тұстарда ол кейінгі буын ... ... ... ... ... ... ... сөзін қалай берудің жақсы үлгісін көрсете отырып,
ұлттық әдебиеттегі поэма жанрының осы бір ... ... ... ... ... ... деген ашу ызасын кең планда суреттейді. ... ... ... ... ... ... түседі. Біресе сыртқы
қаһарлы қалпын айтса, бірде өзінің долы ... ... ... ... ... тәсілдерін алма - кезек қолданады. Бұл поэма
кейіпкерінің тұлғасын ... аша ... ... ... ... болу ... ақын қол бастап, жауға шабуға әзір жауынгерлік қалыпта да
көрсетеді.
Иіріп бір шыбықпен жүр ... ... ... ...
Үстінде ақбоз аттың зәр
кешкендей,
Біреуге бүгін ажал ... көп ... ... қыз, түсі ... ... ... ... аспаһани қолына алып.
Ширығып, шыдамы жоқ тұр ... ... ... ... бет]
Жауға шабатын өжет тұлғаның, айқаста кесіп түсетін өткір мінезін
еріксіз ... ... ... суық ... ... ... ... алмасты қолына алып «даусы зеңбіректей жерді жарған», «аң - боз
аттың үстінде зәр кешкендей ... ... — тым ... сұсты,
қаһарлы. Ақынның кейіпкерді бұлайша әсірелеп көрсетуі, оның бүкіл бір елді
бидайдай қуырған ... ... сай ... ... ... ... үшін қажет болғандай.
Қарашаш — алған беттен таймайтын, орта жолда бөгеліп,тоқтамайтын,
алдына қойған мақсатын орындамай ... ... ... мінезді тұтас
характер. Ол мәмілеге келуді, ... ... ... өр ... есте ... Қарашаш ақылсыз әумесер де емес. Ашумен қатар ақылы да
бар оның ... ... ... бойынша мойнына құрым іліп, шылбыр тағып
алдына жетектеп алып ... ... ... тірі ... Өз ... яғни ... қорлап жетектеп алып келгенге риза болады да,
қаһарлы Қарашаш ... ... ... осы ... ... ... ... сюжеттегі драматизм, кейіпкер басындағы драматизмдер өрши түседі.
Сапақ мырзаның басын шапқалы жатқандағы сұмдықтың Әлімқұлға, ... ... әсер ... ақын ашық ... ... Сондай - ақ Қарашаштың өз
басындағы ... ... ... ... бе, ... ... ... кеңшілік жасап тірі қалдырайын ба?» деген екі түрлі ой-сезімнің
қақтығысуын да, соңында ашуды ақылға жеңгізген сәтті де ақын ... өте ... ... Пейзаж да осы сарында шыққан.
Ашылды аспаннан от еткен жарқ - жарқ
Басылды тасқан өзен бұрқ - сарқ.
Ашуын ... ... әрі ... ... әрі Сапаққа кешірім
жасаған Қарашаштың осы тұстағы сөзі оның бүкіл әрекетіне сай, нанымды:
Алып қайт ... ... ит ... келтіргенім — ит қылғаным,
Қайтейін қылышымды қандап саған,
Көбіңе қидым, Дулат, иттің қанын,
Жанр табиғатын бұзбай, сол поэма ... ... ... ... ... әр қырынан алып мүсіндеп шыққан. Жоғарыда айтқандай, ақын
Қарашашты ... іс - ... ... ... ... ... бейнелесе,
енді бірде оның сезім дүниесін ашуды көздеген.
Реалист ақын хан, төре тұқымының әйел өкілі Қарашашты тек қана ... ... ... анда - ... жылт етер ... ... де назар
аударған. Ол оның әсіресе ішкі дүниесінен байқалады. Қарашаш ... ... ... жігіттің күй тартуы тұстарында танылады.
[13:18:26]
Күй тыңдаған тұстағы Қарашаштың сезімінің бір шалқып, бір ... екі ... ... ... Бірі ... суреттеуі арқылы, екіншісі,
кейіпкердің — Қарашаштың ішкі монологі арқылы берілуі. Кейіпкердің ... ... ... ... ... ... Ал ішкі монологтағы
сезім суреттері де ... ... ... ... ... ... сезімін
білдірген күйші жігіттің құмарлық ... ол ... ... балқытқан
әсерін ақынның төгілген поэзия тілімен суреттеуі ғажап:
Тайпалып жорға салып салдырған күй,
Мейірін тыңдағанның ... ... ... ... аспандағы қондырған күй.
Лапылдап, мұз көңілді күйдірген күй,
Балқытып мұз жүректі сүйдірген күй.
Тасытып тас емшекті тандыр болған
Бота боп нар інгенді идірген күй.
Әр ... ... әсем ... кұдіретті сезім сырларына толы тәтті
күйге құлай берілген қыз ... ... да оның ... арқылы ұнамды
бейнеленген. Ішкі монолог арқылы ақын қыздың ... ой, ... оны әуре - ... ... езіп ... ... ... -
күйлерінің салмағын толық аңғартып тастайды. Ол ... ... ... өрен ... құдіретіне берілген Қарашаш жігітті ұнатады да, тіпті
осы жігітке ... ... ба екен ... ... ... де келіп
қалады. Бірақ хан ... ... өзін ... ... шыққан
жігітке қалай тием,— деп намыс ... тағы ... Міне бір ... ... ... екінші жағынан, хандық, ақсүйектік ... қол ... Осы ... ... пен ... ... - жекке шығып майдандасады.
Және бұл — Қарашаштың жеке басындағы, ішкі дүниесіндегі ... ... Осы ішкі ... ... ... оның ... ... реалистік тереңдікпен нәзік бейнелеп берген. Нәтиже мәлім. Ең
соңында махаббатты парыз ... ... ... бұл ... да ... ... оқшауланады. Өз сезімін өзі таптап, парызға берік болып қалу
тек ... ... өр, биік ... ғана тән. Бұл ... де ақын оны ... хан ... ... ретінде наньмды ... ... екен деп ... ... ... барып, әлсіретпеген.
Жоғарыда айтқанымыздай, Қарашашты қаһарлы, жауыз, тәкаппар тұлға
ретінде көрсете отырып, бір ауық оның ... ... да ақын еске ... ... ... ... халге түскен күйші халін Қарашаш бір уақыт
есіркейді де, ... ... ... ... ... еш ... ... сон, жігіттің бостандық сұраған тілегін қанағаттандырады.
Бұл жердегі Қарашаш мейірімі оның қайшылығынан шығып тұр. ... ... ескі ... ... аса ... ... ғана ... Өз
қолынан келген ең соңғы ... ... ғана ... ... ... жүйесі осылай аяқталу керектігін дәл танып, тап
басқан ... ... ... ... Қарашаштың портрет, мінездемесі де
айқын, есте қаларлықтай, оның ... ... ... ... ... ... ... акыл дария, алтын басы,
Өз басын мың қараға теңгермейтін,
Кененің кеңесінде ақылдасы,—
деп хан тобының ішіндегі ерекше жан екенін ... ... ... ашық ... ... ... ажал түсті.
Жыланнан сырға салған жолбарыс қыз
Сықылды жын патшасы, ажал түсті —
деп, оның адуын характеріне сай әрі ... әрі ... ... дәл
танытады. Ақын Қарашаш портретін, мінездемесін өзге кейіпкерлердің көзімен,
ой-дүниесінің елегінен өткізе отырып берген. Ең ... ... ... ... ... жігітке кейін ұнай бастаған тұстағы көрікті портрет-
мінездемесін де ақын ... сөз ... ... ... ... таң қалған күйші жігіттің есінен айрылып қалуы да
заңды. Қыз портретін, мінездемесін бергенде ақын екі ... ... ... ... сыртқы сұлулығын тамылжыта суреттесе, ... ... ... ... де ... Ақ ... паң ... тас
түлекке балау арқылы оның бірбет, өсиет, ... ... да ... Осы бір ... тоқтала келіп, филология ғылымының докторы М.
Дүйсенов былай ... ... ... тоты құсқа, аққуға т. б. сұлу да ... ... ... бар да, қыранға теңеу өте аз ... ... ... ... [14:5:78]
Қарашашқа берген портрет, мінездемесін ақын ... ... ... ... ... сай ... ... өжеттігіне
сай ересен де батыл істерін өр қырынан ... ... ... ... ,
жаны бала» шағын, бірде, ашулы айдаһардай, айбарлы ... ... ... ... ... жігітке ұнаған, бетінен нұры төгілген ... ... ... ... ... еді. ... ... күйші
жігіттің көзінде ол сипат кілт езгереді.
Кылқынып, қызға ұмтылған қызу да ... ... — күй ... бұзу да жоқ.
Қарсылай алдында отыр сұр мегежін,
Бетінде Қарашаштың қызыл да ... ... ... бұрым, қотыр-қотыр,
Қыз емес қарсы алдында ... ... ... ... ... байқамаған не еткен соқыр?
.....Қыз емес, жалмауыз - ау, аузы ... емес ... ма, ... ... анау қанжар, еркін болсаң,
Бұл қызды сүймес едім, бауыздамай.
Қан ішер ханынша емес, жауыз торай,
Қожыр ғып жаратыпты ... [235 ... ... ... ... бір қалыпта алмай, емірдің ... ... ... ... қалыпта көрсету —
қазақ поэмасына ... ... ... ... ... әр түрлі жағдайдағы әрқилы іс-әрекетін, мінезін, көркін,
сезім күйін суреттей отырып, оның толымды ... ... ... ... ... әр ... ... терең бейнеленген күрделі
кейіпкер. Ол — тарихи тақырыпқа жазылған поэмалардағы ... ... Ол ... адам образын кемеліне келтіре мүсіндеуге ақынның асқан
шеберлігіне, зор мүмкіндігіне даусыз дәлел.
«Күйші» поэмасының қозғайтын негізгі ... ... ... күйлерінің —
күй өнерінің ғажайып сыр-сипатын, қоғам, адам ... ... ... десе де ... жігіт—поэманың ұнамды кейіпкері. Кенесары хан, оның немере
қарындасы Карашаш өз заманындағы ... ... ... ... қарама-қарсы халықтың жарқын қасиеттердің символы ретінде күйші
жігіт алынған. Ол жөнінде көп мәлімет жок.
Кедей екені, ... бар ... ғана ... Оның ... ... де жөнді көрінбейді. Күйші жігіт поэмада тек екі түрлі сыр-
сипатымен, яғни ... және ... ... ... ... ... Ал, хан, феодалдардың құлдық бұғауынан босауға
ұмтылу, рухани байлықты ... тек ... ... ... ... біз күйші жігіттен көреміз.
Күйші өмірінің нақтылы көріністерін, сезім күйінің, арман дүниесінің
бұралаң-қалтарыстарын нәзік те әсерлі тіл ... ... ... ... бейнесін мүсіндеп беру — поэмадағы елеулі көркемдік
жетістік.
Күйші жігіттің ең басты кадір-қасиеті өз бойына ... ... ... ... Бұны ақын поэманың өн бойында — ... ... ... ... толғап отырады. Шығарманың «Күйші» атануы да осы бір өзекті
сарынмен тікелей ... ... ... Кене ... ... ... ... алдында күйшінің
құйқылжыта тартқан ғажайып күй өнерін ақын тіл өнерінің төгілген әсем
өрнектерімен ... ... бір ... күй ... ... ... бола ... қоян, құлан құлақ тігіп,
Қамыстан жолбарыс та ыңыранды.
Күңіреніп «Асанқайғы» күй толғанды,
Желмая желе жортып жерді шалды.
Алатау, Алтай, ... ... ... қоныс таппай күй зарланды. [170
бет]
Ақын суреттеп отырған күйшінің «бармағынан бал ... ... ... ... боласың. Ал сол домбырадағы ағыл-тегіл
жосып жатқан сап алтындай ... тау ... ... ... таза
әуендерді ақынның; құйқылжыта суреттеуінде ешбір мін жоқ. ... ... ... жыр оқып ... ... ... әсем саздары
тікелей келіп құлагер өзі құйылып жатқандай әсер алып тамсанып, ғажайып ... ... ... ... ... ... өзі ... айтуға
аса қиын, асқан ақындық шебер-ліктің жемісі ғой деп білеміз.
Халық дарынының қайнар көзі — ... ... ... ... ... ... ... кейін поэмадағы оқиға
желісі-мен байланысты оның тағдыры әңгімеленеді. Хан мен ... ... ... құл ... ... ... ... көңіл күйі
толғанады. Оның сол шақтағы «көңілі мұз ... ... ... ... көз ... тұрады.
Сұлу Қарашашты алғаш отауында көргенде күйші жігіт ... ... ... ... ... қызға құмарта бастайды. Осы бір ... ... ... де ақын дәл ... ... быж-тыж болғaн жаңа жылап,
Өзгеріп өзге арнаға кеткен кұлап:
Ойында тоқсан күйдің, бірі де жоқ,
Тантырып ... отыр ... әлі ... ... ... ... көркі көлбеңдейді.
Бақсыдай жыны буған буынды күй,
Жынданды... Қыздан өзге күй ... ... ... ... махаббат сезімі поэмада табиғи түрде
келісті суретін тапқан. Махаббаттың үлкен рухани күш екені мәлім. Ол ... ... ... ... ... ... күш. Қарашашқа
ынтыққан күйші жігіт осындай күшке мінген. Бұрынғы өзі тартып жүрген тоқсан
түрлі күйді қоя ... ... ... ... өнерпаз өз жүрегінің жаңа
күйін — махаббат күйін төгеді.
Жіберді бір мезетте қағып-қағып,
Тасқындап тыңнан бір күй ... ... ... күйдің бірі де жоқ,
Жаңа күй, жаңа жолмен кетті лағып.
Саусақтар ойнап, орғып, қаздан қағып,
Суырып ішек тілін, мұңын шағып,
Жүйріктің шыны күй ... шыға ... ... ... ... ... әсем ... он саусақтан төгіп отырған күйші
жігіттің ... ... ... ... де көз алдына елестете алатыны еш
күмәнсыз.
Өнерпаз жігіттің Қарашашқа деген алғашқы лапылдаған сезім суретін ... ішкі ... ... да аша ... Бұл ... біз ... тауып
қолданған ішкі монологтің күйші жігіттің ішкі ... әр қилы ... ... ... ... көркемдік қызмет атқарғанын байқаймыз.
Әлде қыз, әлде түлкі, кім ... не боп ... ... ... өңім, әлде түсім, қайда кеттім?
Апырым-ау бар ма, жоқ па көз ... ... пері ... құс ... ... осы ... түс болмадым.
Мен тұйғын, мынау сұлу сұқсыр болып,
Қағып па кеудесіне бір қонбадым.
..Су болсам ... ... ием ... ем ... ... ... ... жүрмес пе еді,
Алмас па ем екі беттен шөп-шөп сүйіп.
Өнерпаз жігіттің сұлуға деген жүрек ... бай, ... ... ... рухани дүниесінің сырларын танытатын ішкі монологын берудегі
ақын ... ... ... бойы ... ... ... ... сиқырлы сөз өнерінің балын тамыза отырып жасаған
ақынның сезім суреттері көз ... ... ... бай қиял дүниесі
мен творчестволық көрігінен ... ... осы ... неше ... ... көз алдына айқын тізбектеледі. Бірде сұқсыр ілген
түйғын, бірде сонарда ... киік ... ... т. б. ... ... ... ... теңеулерге балай отырып, жігіттің қиял дүниесін аша
түседі. Ақын ... да ... ... да әрі ... ... ... жұлдыз, бірде от, бірде жел, бірде су ... ... ... орман ішік, бірде алтын білезік болып қызды құшқан жігіттің қанатты
арманына таң қаламыз. Бұлайша бірінің ... ... ... ... ... ... ... ішкі дуниесінің асылдығын, жарықтығын,
ІІәктігін ... ... ... ... ... танытып тұр. Кейіпкерлердің
сезім дүниесін осылай ұшқыр қиялмен, бай образды терең де әсем ... ... ... ... ... ең жақсы үлгі деп бағалауға
лайың.
Ақын өстіп, бір жағынан, күйші жігіттің Қарашаш ханышаға ... ... ... ... ... енді, екінші жағынан, ... ... күрт ... ... шарт сынуын көркемдік айқын
дәлелмен нанымды бейнелеп ... ... ... ... ... ... ... бұрқ-бұрқ ашуланған Қарашаштың айдаһардай ысқырынған түрін көріп
зәресі ұшқан жігіттің алдыңғы құмар-лық сезімі су ... ... ... аю ... көріп зәре-құты қалмаған жігітті:
Күйшінің шыбыны ... ... ... ... ... бір ... суреттеп алады да, жігіттің ішкі монологы арқылы, оның қате
басып жаңылғанын білдіретін ... ... ... ... әлде ... әлде мен бе?
Алжастым... әлде менің көлеңкем бе?
Қасында ханышаның жалғыз мен-ақ,
Барады кімнің аузы мен демеуге?
Кеттім-ау, мен ұшырап бір нәрсеге?
Бардым-ау, өзім анық ... ... ... сұм ... ... ... сенбе! Күйге сенбе!
Күйшінің бұл монологы да оның ... ... ... ... ... ... толық аңғартып тұр.
Қорқақ ой бірден бірге өсіп-өршіп,
Болдырған босаң аттай үсті тершіп,
Жоғалып жарық дүние, отыр ... өз ... өзі ... ... ... өз ... қайда қоярға жер таппай, өмірден түңілген қалпын
қалтқысыз аңғартады. Қаһарлы Қарашаш ... ... ... ... тік ... күйшінің осындай жан кешкен аянышты түрге келмеске
шарасы да жоқ. Бұл тұстағы кейіпкер жайын ақын дәл ... ... ... ... ... білдірем деп Қарашашты ызалан-дырып, қаһарға
мінгізіп алған өзім бе, өзге ме деген күдікті ... ... ... ... бұған себепші болған Әлімқұлдың Сапағы екенін ... ... ... «уһ» деп жан ... ... жігіттің бұрынғы қалпына келіп, қыз ... ... ... ... ақын тағы да ... толғайды. Өнердің құдіретімен
бас бостандығына жеткен ... ... ... қуанышты келбетін
реалистік сипатта жеткізген.
Айтқанда қыз осыны күйші саңлақ,
Көзі ойнап, жарқ еткендей болды жан-жақ.
Телмірген тілегіне жетті-ау бүгін,
Қосылып қысы-жазы ... ... бас ... ... ... оның ... күйі де
тұсауланып, тұмшаланып, кібіртіктейді. «Мыңқылдап құр күжілге» басады. Ал,
бостандық аңсап, ... ... ... ... ... күй ... өрге
өрлеп, қанаттанады. Бұрынғыдай Қарашашқа бал-ләзат берудің ... ... мұз ... ... ... ба екен?
Қанжарды жүрегіне шанышсам ба екен?
Осының қорлығынан ... ... ... ... ба ... ... күй ... күйдің тілін қыз да ұғынды.
Ысқырған домбыра да жылан күйден
Сұп-суық қыз жүрекке мұз құйылды.
Бір кезде махаббат ... ... ... ... енді ... өршіл, өжет рухын да ақын шебер толғайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... асыл арман-мақсатпен
табиғи ұштасып кетеді.
Поэмадағы күйші жігіт — есте қаларлықтай кесек тұлға. Ақын оның асқан
өнерпаздығын, өміріндегі ... мол ... ... ... сөз
бояуларымен айқын суреттеп берген. ... ... ... құдіретті
күйдің адам сезімдерімен ұштасқан кейде реалистік, ... ... ақын өрен ... өлең ... ... ... күйші
жігіттің барлық жақсы қадір-қасиеті — халықтың бойындағы асыл мінез, ... ... ... Бұл да ... ... ... ... тұр.
«Күйші» поэмасының композициялық бітімінде авторлық баяндау
мен суреттеу ... ... ... Ал, ... ... жағы ... осы поэманың көзге түсерлік елеулі стильдік ерекшелігінің бірі десе
болады. Ал ... ... ... да ... ба, ... ... ... күйі ме, күй әуені ме — бәрі бір) — ... ... ... образға бай. Мысалы, ақын Қарашаш ханышаның отауындағы ... ... ... ... көреді:
Ақ отау іші-сырты өнер кестелі,
Бір тозақ тимегендей ел көшкелі.
Қазына — жібек, жанат, ... ... ... не ... ... іші ... ала, жапқан зәрі,
Ақ күміс, ауыр тұрман, кім зергері?
Ұстасы Көкшетаудың күлгін шапан
Бақан тұр ... ... ... ... асыл бұйым тұмшаланды,
Бір үйге жия берген мұнша ... ... ... ... шақта
Өзінің шекпеніне құсаланды.
Құлпырған сиқырлы тіл бояуымен берген осы бір айқын суретті ... ... ... қатар қойып жарыстыруға да, барабар деуге
сияр еді.
Ал поэманың өн бойында үздіксіз суреттеліп отыратын күй ... ... бір ... ... тіл ... ақыңдық дарын
күшін айқындайтын керемет ... ... ... ... ... ... Әрбір күйден, байқап отырсақ, белгілі бір өмір динамикасы
сезіледі. Өмірдің өзіндегідей саналуан екпін ырғақты, өрлеу, өршу, ... ... ... ... көзіңмен көргендей ғажап әсер аласың. Бұл
ақындық ... ... бай ... ... ... күші ... керек.
Поэмадағы күй суреттерінің шебер қолдан зергерлікпен ... ... ... керкемдік дүниесі екенін белгілі ғалымдар да жоғары бағалады.
[15:5:95]
«Күйші» поэмасының жалпы ... ... өзі шын ... ... асыл ... ... Басы артық деталь, немесе өлең шумағын
таба алмайсыз. Бәрі де ... ... ... ... әрекет
жасайтын ортасы, пейзаждың суреттелуі, оқиғаның баяндалуы т. б. көркем
стильдік компоненттер тек қана ... ... ... ... ... ... де «күйші» поэмасы бас-аяғы жинакы, ықшам,
адам мінезін, ... ... дәл ... ... де ... суреттейтін үздік
акындық үлгі боп қалады.
Бүкіл қазақ поэзиясының, оның ... ... ... ... поэмасының алатын орны айрықша биік. Бұл – Ілияс ... ... ... ... ... құдіретті күшпен жазылған
сирек, қайталанбас тамаша туындысы.
Сонымен бірге «Күйші» поэмасы әлгі үздік қасиеттерімен, бір жағынан,
ақынның дәл осы ... тән ... ... ... ... бүкіл Жансүгіров поэмаларына хас жалпы стиль ... дей ... ... ... ... ерекшелігі
Ілияс Жансүгіровтың эпикалық поэзия жанрындағы ең биік жетістігі –
«Құлагер »поэмасы. ... ... ... ... ... ... ақын творчествосындағы зор белес қала емес, бүкіл қазақ әдебиетінің
айтулы туындыларының бірі. «Күйші мен Құлагердің» озық орнын сөз ете ... ... «Бұл ... ... ... мәдениеті Абайдан соңғы дәуірде
революциялық тәрбие нәтижесінде биік сатыға шыққанын дәлелдейді», - деп
жазды. ... ... ... ... ... ... жақын тақырып –
халықтың ән-күйін, дарынды өнерпаз адамдарының тағдырын ... ... жаңа ... өмір ... ... ... өткеннің оқиғалары
ішінен әлеуметтік қайшылықтармен теңсіздіктердің себебін ашып, кейіпкерлер
мінезін шебер талдауы жағынан ... ... ... ... ... бару себептерін және өзінің алдына қойған идеялық-
көркемдік ... ақын ... ... атты кіріспесінде айқын
белгілейді.
Ақын халықтың өнер мұрасынан бұрынғы өмірдің терең сырларын ... ... еш ... ... ... ... ... ән-күйлерінде
асыл арманын жырлағанын таниды. Сонымен қатар ол бүгінгі бақытты ұрпаққа
тап теңсіздігі жайлаған заманның ауыр ... ... ... жасаған
өнер мүлкінің асылдарын ел қажетіне жаратуды көздейді.
«Құлагерде» туған ел мен ... ... ... ... зор ... ... аты аңызға айналған басқа да өңірлерін атап өтіп,
ақын қазақ ... ең ... ... бірі ... ... ... ... жүректен шыққан бұл жыр жолдары қазақ өлеңінің
меруерт ... ... ... арман, көркем тоғай маужыраған,
Сұлудың көзіндей көл жаудыраған.
Малта тас, маржан, ақық, ... ... көк ... саудыраған.
Көк кілем балаусасы балбыраған,
Көк жібек жапырағы жалбыраған.
Ақ қанат аспандағы сонда жауып,
Бал бұлақ таудан, тастан атқылаған.
Бірақ ақын тек жер сұлулығын көрсетуді, ... ... ... ... сол ... болған, халық жүрегін хан жылатқан оқиғалардың
терең сырына үңіледі, соларға бүгінгі күн биігінен ... баға ... ... ... ... ... ... әншісі, композиторы әрі ақыны ... ... аты ... іші тар, ... ... ... бәйгеде ұрып өлтірген оқиғасын суреттеуге құралған. ... ... ... осы бір ... ... ... ақынның
айтпақ, ұғындырмақ мәселесінің шеңбері анағұрлым кең.
«Құлагер» - таптық әлеуметтік теңсіздік заманындағы дарынды адамдардың
тағдырын таныстыратын ... ... ... Ақан сері өмір ... ... ... сорақы сұмдықтарын кең жинақтап, әділ
сипаттама ... ... ... Ақан ... ... – ерге ... ... думан
Жалмап жеп айналасын аш кенедей,
Семірген жұрт қанынан нелер жуан.
Қоғамдық күштердің ара ... ... анық ...... ... ... ... шешілгенін көрсетеді.
Ақан туралы ел аузында айтылып келген аңыз әңгімелердің анығына жету,
атақты әнші, ақынның шын ... ... ... ... ... ... өмір ... көп көріп, елден аулақта жалғыз жүргенін,
арқасына батқан тағдыр жүгінен қасірет шеккенін ел ... әрі ... ... ол сөздердің шындығы қайсы, жалғаны қайсы екенін
айыру қиын болған.
Поэмада тоқсан төртке келіп өлген бай ... ... ... ... ... ... ... кең баяндалған. Сол астағы ат
бәйгесінде жарысқа қосылған бір мың үш жүз ... дара озып ... ... бай, ... ... ... мерт ... шығарма
оқиғаның желісі құрайды. Осы шағын ғана фабулалық негіз сол заманның ... ... ... таптардың арасындағы алшақтықтарда түрлі
кейіпкерлер мінезін ... ... ... ... І. Жансүгіров поэмада
балуан күресін, ас суретін, ат ... ... көп ... бөледі,
баяндау мен суреттеу табиғи ұласып, ... ... Ақын ... ... дәл ... Осыдан барып болған істің тізбегі,
хабарламасы емес, ... жан ... ... ... ... ... көрінеді. Поэмадағы кез-келген тараудан ақынның өз аңсары,
дүниетанымы айқын танылып отырады, эпикалық ... ... ... ... ... ерекше жарастық табары.
Ақын құбылыстардың сыртын ғана көрмейді, ішкі ... ... ... Асқа ... ... ... мақтан, тағы бірі уақпырт
қуып келгені білгір талданады.
Ет таудай үйіліп, ... ... ... ас ... ... ... тегіне, руының аздығына не көптігіне, байлық мөлшеріне
орай сый көретінін ақынның қырағы көзі қағыс қалдырмайды. Сырт көзге жарқыл
қаққан ас ... ... ... келбеті айқын бейнеленеді.
[18:21:283]
Ет асып, пышақ қайрап, малды қырған,
Кедейге сонда ырза емес бай аш тұрған .
Жалғыз-ақ бұл жиында ... ... ас ... ... қырдан.
Бір үйде өлеңші отыр жұрт мақтаған.
Сөз сатып, тиын тілеп, елді ақтаған.
Тастырып сүйек-саяқ дорбасына
Бір қора ... жүр ... ... аттарды хабарлап таныстыратын жаршы сөздері эпикалық
дәстүр үлгісінде шебер ... Ат ... ... ... ... де думанды тап суретін толықтыра түседі. Ас кезіндегі ... ... ... ... ... ... суреттеледі
сонымен қатар ескі эпостан келе ... ... ... де ... отырады. Бәйге аттарын санамалап , әсірелеп, ... ... ... ... ... халықтардың соның ішінде қазақ пен қырғыздың
эпикалық жырларында жиі ұшырайтын ... еске ... ... ... ... құрайы
Қаратаудың Құмайы,
Қыпшақтың Ақбақайы.
Қырғыздың көп топайы,
Ақшатаудың аласы,
Көкшетаудың құласы.
Ертістен Елік – құбақан,
Есілдің қасқабұласы...
Ауыз әдебиеті және ... ... ... тән ... ... ... ... толықтыруы поэманың өзгеше өрнегін
құрайды.
Мұны балуандар күресі суреттелетін ... да ... ... мен жазба поэзияға тән нақтылық бір ... ... ... ... шығармаға тартымдылық дарытып, барлық тараулардың басын
біріктіріп, тұтастырып тұрған – Ақан бейнесі. ... бас ... ... Ақанды «қара шал қайынды отыр көлеңкелеп, бір қу бас шал ... тұр» деп ... ... ... да, осы ... шешуіне бірте-
бірте барады. Ақанға қатысты берілген ... де, ... ... де ... анық әсер ... Кейіпкерлердің жалпы жағдайын
айтудан нақтылы іс-әрекетін, ... ... ... ... ... емес Ақан ... ... айтқан
Ұры емес ауыл торып, ел шулатқан.
Кісіні ит етінен жек көретін
Дау қуып, арыз ... ... ... ... құлаш ұрып,
Армансыз қаздай қалқып, қудай жүзген.
Солардан келе-келе жаны безген,
Өмірде әлсіздігін әбден сезеген
Сезгір жан, нәзік ... азап ... ... ... ... ... мұндай халге қалай түскенін суреткер баяндап жатпайды. Тек
кейбір тұста ғана атақты ... ... көп ... ... жаны
жаралы болғанын ескертіп өтеді.
Ақан – асқан ... ... ... қырғи тілмен қиып түсетін
өткір шешен. Бұл оның ... ... ... Батырашпен арасындағы ерегіс
сөздерінен көрінеді. Көкшетау жерінде әннің туын ... ... ... небір асылын шығарған Ақанның күштілермен айқасатын ... ... ... ақындық айтқыштығы еді. Оны бүкіл қарапайым жандардың
сүйіспеншілігіне бөлеген, алпауыттардышошындырған ... де осы ... ... ... ... асына жиналғанжұртты әсем
әнімен риза еткен, ... ... ... Ақан жан ... жүйрік аты
Құлагер қас дұшпанның ... мерт ... ... ... ... ең ... ... айрылғандай болады. Оның өлген Құлагердің
басында жылап ... ... әні ... сай ... сырқыратты,
тыюсыз кеткен мейірімсіз Батыраш секілді дала бұзықтарының зорлығын
мәңгілікке ... ... ән мен ... орын ... . ақанды алдын-ала сипаттағанда
да, Көкшетау көріністерін ... ... де, ас ... ... суреттегенде де, шығарманың аяқталар тұсында да бұл тақырып аса
әсерлі ашылып, үзілмей ... ... Ақан мен ән ... ... болып тұтасып кетеді. Құлагер өлімі Ақанның тартысқа,
шындық, еркіндік үшін өмірге толы ... ... ... бір ... ... ақырғы аяусыз соққандай болады. ... ... ... ... шөгіп қалған Ақанның халін І. Жансүгіров «Құлазып күзді
күнгі Көкшетаудай, заулықтың көшіп кеткен ... деп ... ... ... ... тұлғасының жасалуы – поэманың зор
жетістігі, әдебиетте ... ... ... ірі ... ... ... ... сапалы бір белгісі казақ
халқының жаңарған өмірін, өткен оқиғаларды бейнелегенде даму, ... ... ... ... ... проблемаларды жеке
адамдардың тағдыры, нақты, реалистік ... ... ... бейнелеуінен
көрінеді. Осындай туындының бірі— «Күйші» поэмасының оқиғасына ... ... ... ... жол ... ... (1936) поэмасының
кұрылысында, көркемдік-құрылымында құнарлы өзгешеліктер, тынбай ізденген
өрен жүйрік суреткер ... ... ... ... ... ... шығармаларында өзінің әлеуметтік-қоғамдық позициясын,
көркемдік-сұлулық идеяларын ашық жариялап, оқырманмен емін жарқын ... ... ақын ... ... ... деп аталатын
беташар тарауында тағы да ... ... ... ... ... ... ... оны әлеуметтің тілі, көңілі, өткір ойы, сезгір сезімі,
шешені, даңғылы, кәрі ... ... деп ... ... ... жүйрігінің дүлдүлімін.
Көтеріп көптің көңілін күнде шауып,
Жүлде алар жұма сайын туды күнім,—
деп шалқуға тамаша ... ... ... шөлін қандырған, казақ
әдебиетін барлық жанр да байытқан құдіретті талантының хақы бар еді.
Қашаннан тарихы терең ... ... ... көрген қорлық,
зорлықтарын айтудағы ... ... ... кегін қозғау екенін ақын
эстетикалық нысана етіп ұстайды. Елдің ескісінен сөз тартуға қарсы ... ... ... ... сортаң сыншыларға деген сесті қарсылық бар. Осыған
жалғас ойлар "Туған жер" тарауында кең толғанып, мол таратылады. Лирикалық
кейіпкер ... ақын ... өз ... өз ... деп ... керек:
тауда туып, таста өскен, мұз ... кар ... ... қозы ... ... ойнаған тау баласы расында да ... ... ... ... Кавказ, Хантәңірі, Жөңке, Алтай, Алай ... ... ... ... ... ... шыңдарды жырлаған болатын. Жырламаған
ғажап бір тау бар екен. Ол — ... Ақын ... ... ... орман, көркем тоғай маужыраған,
Сұлудың көзіндей көл жаудыраған.
Малта тас, маржан ... ... ... көл ... ... кілем, балаусасы балбыраған,
Ақ жібек жапырағы жалбыраған.
Ақ канат аспандағы сонда жауып,
Бал бұлақ таудан, тастан атқылаған...
Оқжетпес оқшырайып өрлеп кеткен
Кеудесін керіп көкке ... ... күз, ... ... бура тастар
Тәртіппен көлді айнала сәндеп шөккен.
Бұл Сәкен ақынның Көкшетауынан басқа Ілияс ... ... ... ... екі ... ... де жан бар, тірі, бояулар
буырқанып тұр. Сәкеннің поэмасында тау-тастың ... ... ... заманы сипатталып, қазіргі дәуір көрсетілсе, Ілияс шығармасы XIX
ғасырда болған нақты оқиғаларды бейнелейді.
Жақсының жақсылығын жан ... ... бәрі ... ... ... ... ел қиялы дардайтады,
Қазақта Құлагерді бәрі айтады.
"Серінің серігі еді" деп ... сыры ... ... деп ... мал көрмесе неге айтады,—
деген жолдардан Ілияс Жансүгіровке Сәкен Сейфуллин жасаған стильдік әсерді,
ұстаздық өнегені көру қиынға соқпайды.[19:22:74]
Момақан тау, шипа көл, ... киіз ... ... ... қыз
қайың, жігіт қарағай арасында қу бас ілінген ... ... бір ... ... ... ... каһарманы. Ақан өмірінің трагедиялық беттері
ақындық баяндауда кеңінен ... ... өз ... деген ілтипатын
жасырмай "тұсында сері болсын, пері болсын, ұнайды өмірімен Ақан маған" деп
ашық айтады. Тентіреп, тау-таста жүру себебінің ... ... ... Жау қанжары жүрегін жаралаған ащы тіл, асау мінез, өр ... ... ... ... билеп-төстеп тұрған кері кеткен дәуірде жалғыздық
азабын тартады. Ерге — ... ... ... ... зар кезеңнің кұрбаны
ақын, сері, әнші дарынын жерге тыққан қара күш, ... сөз, ... ... қана емес, ең басты дерті патша өкіметінің ата қоныс, ... ... ... ... жіберуі еді. Елдің шерін зарлы өлең, ащы әнге
қосқан ... ... ...... көздің шарасындай мөлдіреп
жатқан Бурабай көлі, ... ... ... ... Сұлулыққа ғашық
сері мөлдір көлге шомылып, орманда ұйықтап, өлең айтып, күй ... ... ... ... улы ... ... жүреді.
Бір кезде төренің қасына еріп, жүйрік ат, сонар саят ... ... ... сұлу ... Ақан мәнсіз, пәтуасыз дырдудан жалығады. Әсіресе,
Ақтоқты сұлуға үйлене алмай, аһ ұрып ... соң, көп ... ... тағы болып, аулақтанып кеткен.
Ақан сері мен Батыраш бұрыннан бірін-бірі ... ... ... Өр ... жуан ... аусар Батыраш — сұлу әйел, жүйрік ат,
бақ-дәулет өзімде ғана болсын деп ... іш ... Үр ... ... ... мойымаған. Арқаға даңқы шыққан Құлагерге кызығып, Ақанға
кісі ... сөз ... ... ... көңілдес болам деп, алтын жамбы, жесір
әйел, үйірлі жылқыға ... ... деп ... ... Бұл ... ... кек ... ішіне қаны қатқан Батыраш ерегіспен баптаған,
сұлы жегізіп, сүр жегізіп, сүт беріп, мәпелеп, ... ... ... ... ... соң ерегіс тіпті күшейеді. Атты жақсы танитын Батырашқа
Көктұйғынның ажалы ... ... ... ... ... ... ... кететінін сезгенде, оның ішінде қызғаныш оты лаулап, өкпе-бауыры
өртеніп, ішегі үзілгендей болып, ұйқы көрмей аласұрады. ... ... селт ... екі көзі ... ... ... Құлагерді көмбеде тағы бір
көрген Батыраш түтігіп, ... ... ... Ата ... ... ... ой ... кек кайнап, ыза кернеп, жауығып, іштей ... ... ... мен ... бетпе-бет кездесу сәті екеуінің от шарпыған,
қылыштай ... ... ... ... ... ... бір-біріне
айдап салған, біресе Құлагерді, біресе Көктұйғынды ... ... ... ... әлдекімдер тобыр мінезін танытады. Жүйріктің, ақын, ... ... ... ... ... олар жоқ. "Бас ... Батыраш сыбағасы,
ол жүлдені шаппай алады" деген түртпек, қаңку ... ... ... ... Ақан сері "Осы жолы ... бөктеремін" деп салады. Бір
қу ауыздан бұл ... ... ... ... боп, ашу ... Ақан
жатқан отауға тепсініп жетеді. Өзін Алтайдың ақиығына балаған, байлығын,
дәулетін бұлдаған Батыраш ... ... ... ... ... атын ... өскен байғұс ел қарауыл едің" деп кемсітеді, сүйегін
сындырады. ... ... ... ... ... ақын ... мас
болған әңгүдік, әкірең қаққан, көк сақалдың ит ... ... ... Көктұйғынның басы - көзін су қып озбаса, атым сенікі" деп ... Өңі ... ... ... боп ... ... тым-тырыс үн
қатпай, жерге кіргендей күйге түседі. Жат ортада жалғыз жүрген Ақан дәл осы
сәтте ... ... не ... тұрғанын ойына қайдан алсын, "Ауылым
қонған Сырымбет саласына" деп шырқап ән сала береді.
Қазақтың ескі ... ... ... ... ... ... бай,
дәулетті тұкым арада жыл өткен соң, қайғы ұмытылып, жан жарасы ... ... еске ... ... ... ... сан атырап елге,
көптеген руларға шамасы келсе үш жүзге, күллі ... ... ... ... ... ас беретін болған. Ұлы дүбірге жан-жақтан жиналған адамдар
үшін көк майса мөлдір судың жағасына үйлер тігіліп, арнайы ... ... ... ... ақындар айтысады. Сөйтіп, өлген адамның
атағы жайылады, келген қонақ ұрпақтары, елі бар екен деп ... ... ...... айналдыруда үлкен пәлсафалық-адамгершілік ... ... идея ... ... ... ... осындай астың бірі Арқада Ерейменді мекен
еткен керейдің малы көп, ... мол, ... әйел ... ... ... бай болған, жасы тоқсан төртке келіп өлген Сағынайға берілген. Осы
асқа Құлагерге мініп Ақан да ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс - салттың тамаша білгірі екенін көрсетеді.
Қанық бояулы, жанды бейнелі ... ... ... экзотиканы
көрсеткен сырттай тамашалаушы емес, әлеуметтік-қоғамдық теңсіздіктерді
ашқан реалистік кұдіретті қаламның қолтаңбасы жатыр. Ақын ... ... ... ... ... кішкентай деталь арқылы әр ... ... ... ... ... ... ... образды табиғатының
терең шыңырауына бойлайсың. Шартараптан тойға келген ... ... ... ... ... Қарқаралы,
Кереку, Баян, Семей, Торғай — бәрі.
Жетісу осында кеп кұйып жатыр
Арқаға ... ... ... ... ас дегенде
Лакылдап Балқаш, Арал, теңіздері —
деген жолдардан көз ... әрі ... әрі қиял ... фантастикалық
суреттер келеді.
Қыл сақал, тер сасыған, қолпаң киімді, саба-саба қымыз ішіп, тау-тау
ет ... ... ... ақын ... ... ... ... Ащы сатира, улы ирония, кекті күлкі бар.
Акын асқа келгендерді шолып ... адам ... ... ... Бір үйде ... бәйбішелер отырса, бір үйде
шымырлаған қобыз, бір үйде ... ... ... естіледі, құранмен жем
түсірген молда ысқырынса, бір үйде өңмеңдеген кәрі ақын мен сары ... бала ақын ... ... Ит басына іркіт төгіліп жатқан осы
дырдудың көлеңкелі жақтары тағы ... ... ... ... ... ... ... ырза емес бай антұрған.
Жалғыз-ак бұл жиында малшылар жок,
Аңсаған ас етіне койшы қырдан —
деп теңдік, әділет, шындық бұл жерде де жоқ ... ... ... сан ... ... ... ... айтқанда,
талант пен дарынсыз арасындағы күрес тақырыбы қазақ поэзиясында алғаш терең
бейнелеген Абайдың:
Қыран бүркіт не ... ... ... жүр ғой күйкентай мен қарға
сақтап.
Қыран шықса қияға жібереді
Олар да екі кұсын екі ... ... ... ... деп,
Әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып, ... ... ... әуездерін, осы атақ пен қызғаныш, тұлпар мен
жабы арасындағы күрестің әp түрлі көрінісін "Құлагер" ... да ... ... ... ... ... шығарған түкті қараны бейнелегенде
ақын оны жолбарысқа, бұқаға, бураға ... Бір - екі ... бері ... ... ... айла-тәсіл білетін, циркте де күрескен бұл кең төс,
кең жауырын, үңгір қараның ... ... ... ... ... көз, ... ... дембелше жігіт шешіне бастайды. Осы Баянауылдан
келген малшы жігіт Жақыпты ... ақын ... ... ... көк бөрі ... ... ... Сонымен күрес басталып
кетеді. Бірі — қүж қара, екіншісі — ... ... Бірі — қара ... ... сары ... ... тіс ... шайнасқан екі айғыр. Өкіре сүзіскен екі
бұқа. Жейдедей жыртылған жалаңаш ет. ... ... ... ... ... айналдырып, сереңдетіп, лақша тартып, бөрікше лақтырып, ұршықша
үйірген өңкиген өгіз қара. Екеуі өлерменге жеткен кезде ... ... ... жан ... жан ... ... арпалысты өмір мен өлім тайталасы
ретінде суреттейді. "Біздің қара жықты!" деп наймандар ... ... деп ... дес ... ... ... жынды қара "Дәл жықпай
даулы бәйгені алмаймын" деп шіреніп тұрып, тағы ... ... ... неге ... Айқас тағы басталды. Тұйғын Сары іштен шалып жүнді
қараны қайыстырып, бұрағанда, ... ... етіп ... ... тиген түйе бастатқан тоғыз бәйгені әркім үлестіріп әкетіп жатыр. Өлі-
тірі болары белгісіз, енді ешкімге керексіз Қара палуан жақын жоқ, ... ... ... жеп, ... ішіп ... ... аз ... көз рақаты үшін кұрбан
болған даңғой Қара тағдырына жаның ашиды. Дүлей қара ... ... ... ... ... ... цирк ... намысы үшін күйіп, ел
абыройына бола өлімге бара ... ... ... шегедей шымыр ұлы жеңді.
Сахара өмірінде ерекше серуен, халықтың серпінді күшінің думанындай
қызықты бір ... — ат ... ... ... ... ... ... сурет
арқылы, қимыл-қозғалыс үстінде, жанды, тірі қалпында кең тыныс, ... ... ... бейнелейді. Бұл орайда автор ... ... ... ... ... ... ... метафора,
эпитет жүйелерін қымсынбай, еркін, мол қолданалы. Ал бәйгеге қосылған мың
үш жүз ... ... ... ... ... ... жиырма жел аяқ, мыңнан
озған тұлпарға сипаттама беріледі. Олардың аттарының өзінде ... ... ... ... ... ... дәлдік бар. Олар: Серке санды
Көкшетаудың Қүлагері, ... ... ... ... ... Шудың
Ақсұры, Сырдың Қызқарасы, Ұлытаудың Құласы, Қаратаудың Құмайы, қыпшақтың
Ақбақайы, қырғыздың Көктопайы, Ақшатаудың ... ... Елік ... ... ... ... Жарылқаптың Жирені, Балқаштың
бейпіл ... ... ... ... ... Жауғашардың Жамбыл
торысы, Алатаудың Аққанаткері. Бәйгеге отыз боз, жиырма жирен, ... ... ... ... көк, екі жүз кер, саны ... ала-кұла аттар косылды.
Осылардың ішінде қазақ қиялындағы ең жақсы ат боп суреттелетін
Құлагер белгілі ат сыншысы ... ... ... ... ... көк атты ... сырын қайдан білсін, Құлагердің салпы ерін, сала
сүйек, салбыр тірсек, қату бас, ... ... ит ... ... көк еті, олақ ... ... ... бітімі әлдекімдерге
өрескел көрінеді, мақтаған жануарларын осы ма деп Ақанды күлкі қылады.
Құлагердің ... аң ... ... ... ... өрен ... танып, оның себебін соқырға таяқ ұстатқандай айтып беретін ... ... бас, ... ... ... ... жал, ... мойын, кой жұтқыншақ.
Қоян жон, жазық жая, жауырынды,
Құс ... кос ... ... жер соғарлы, аяғы тік,
Түлкі төс, тазы тізе, ит жіліншік.
Шашақты, шақпак етті, ... ... ... ... ... алдымен Құлагердің сырт пішіні көрсетіледі, ақын ... ... ... бұлақ, қой, қоян, құс, түлкі, тазы, ит ... ... ... тіршілік ететін жан-жануар қасиеттерін, солардың мүше бітімін
алады. Жүйріктің бұдан кейін ... ... ... ... жиегідей жеңіл құйрық,
Не қою, не ... емес ... ... ел ... басы делдек, қуыс қолтық.
Шүйделі шоқтығы өрген, шідерлігі,
Серке сан, желмаядай тілерсегі.
Тау желін тартса жұткан ... ... ... жатыр кеңірдегі.
Жүрсе де жаздай кұры болмайды тоқ,
Кез жарым кесер баста кесім ет жоқ.
Қакпан бел, қалбағайлы, үңгір сағақ
Шапса жел, ... ... ... ... мен ... ... арғымақтың шатысы жоқ.
Қашаннан қазағымның кол тумасы,
Араптың дүлдүлінің катысы жоқ.
Бұл шабыс үстіндегі, қозғалыстағы ат емес, көрмеде ... ... қиқу ... ... ... Қазақтың көшпелі өмірінің эстетикасы
тудырған тұлпардың суреті. Ұлы Абай "Аттың сыны" ... ... ... ... ... ... ... аттың бейнесін жасаса, Ілияс халық
фольклоры, классик ақын дәстүріне сүйене отырып, ұшқан кұстың канаты ... ... ... ... ұзақ ... ... ... малына жеткізбейтін
өрен жүйрікті сипаттап берді. [20:23:52]
Поэмада түрлі әлеуметтік топ көз алдыға ... ... ... көз, саба құрсақ, кебеже карын семіздерін ... ... ... ... ... ... тәсілдері жатыр. Көлдей асқа шегірткедей
қаптаған сансыз обыр ауызын ... ет пен ... ішке ... ... түйе ... атып,
қымыз құсып жатқан жуандардың әрекетіне Ақан сері ... ... ... ақ ... ... әнші калың жұрттың көңілін тауып,
тәтті, мұңлы, ерке, сағынышты әндерді майда, нәзік ... "Үш ... ... ... ... "Көкшетау", "Ахау арман", "Жайдарман",
"Ақ шашақ", Кербез керім, "Жайма қоңыр", "Кер Қашаған", "Ой ерке", "Мейлің-
мейлің" әндерін Ақан сері ... әсем ... ... ... ... естіген жұрттың буыны босап, жүрегі елжірейді, жастың сезімі
өрекпіп, кәрінің ... жас ... ... ... ... ... ... өлмес ғашықтық жыры теңіз толқынындай рахат құшағына
алады.
Елге, жұртқа, халқына, оның ... ... ғана ... болашақ буын,
келер нәсілдеріне өлмес байлық, әсем әуезді ... ... ... ... өнер иесі ... композитор, әнші, сері жағдайын Ілияс оқырман ... ... ... Ақан ... ... ... бала Құлагерге талай шауып, сан
рет бәйге алып әбден кәнігі болған, бұл жолы да Сері ... ... ... ... ... ... жел ... шаң қаптырмай отырады.
Шаңы — бұлт, ... — жел, ... ... ұран ... ... ... ат, салған ұран — күңіренді
Арқа, У да шу, ұлан-азар болды жан-жақ.
Күңірентті ойды, қырды ... ... ... ... ... ... көкті келеді аттар
Керілген кер даланы бүліндіріп,—
деп ақын мың сан аттың ... көз ... ... Мың үш жүз ... төрт ... шығады, судан кеуіп, түтігіп, жер-ошақ, құдыққа түсіп
талай ат құлап жатыр. Қусақ ... ... ... енді ... ... ... көрінген аттың бірі — қылаң, бірі — ... ... бір ат қылт ... ... сол-ақ екен баран ат мүлде
көрінбей қалып, қылаң зулап жөнеледі. Бұл — ... ... ... ... өтіп, қарақшыға кайқайып жетіп ... ... ... ... жоқ!..
Ақын поэманың "Жалғыз қазық" тарауында құстай ұшып, ... ... ... ... келе ... ... бала ... жіберсе-
ақ өзге аттарды артқа ... оза ... деп келе ... ... ... мерт ... қаны ... трагедиялық картина етіп
суреттейді:
Ақ мылтық, ұшқыр боз ат бар астында,
Жау тұрды жасырынып жар астында.
Жол үсті ... ... ... тұр атты ... дәл ... — боз, ... кара үстінде,
Құлагер тізгіндеген бала үстінде.
Мылтытың ауызына ұшқан құстай
Ағызып жетті жаудың дәл үстіне.
Екі көзі қанталап, бойын ыза кернеген жендет жанаса беріп, ... ... ... шекеден айбалтамен сақ ... ... ... ... ... ақын ... символикалық сипатпен береді.
Аспанда күн күйініп, күйді қатты,
Өкіріп жел мен жер де жылап жатты.
Еренмен бұлақтары көлге жылап,
Серіге кел күрсініп, көңіл айтты.
Қайғылы ... ... ... Ақан сері адамды жоқтағандай,
Құлагердің ажалына арнап аяқ астынан суырып салып ән ... ... ... Ақан ... ... ... өз ... шебер орынды пай-
даланады.
Құлагер елімін Батыраштан көрген қалың жұрт ... ... ... ... құны ... таптап жіберердей болады, бірақ дәлді
айғақ, ұстап берер дерек табылмай, Алтай жағы ... ... ... ... деп ... ... жер ... керейлердің өзіне
пәле салып, тіпті "Қарауылдың бір жылқысын тартып сойдым, неғыласыңдар,
керек ... ... ... деп ... Ырың-жырың көпшілік басы бірікпей
бытырап, әркім өз бетіне тарап кетеді. Айдалада Құлагердің басын құшақтап
зарлап, жылап, көзінен қанды жасы ағып Ақан сері ... ... жала ... өмір ... гөрі ашық ... ... мерт ... артық көрген Пушкин, ... ... ... ... Ақан ... ... бауырластық, трагедиялық
тағдырластығы көрсетіледі. Шығарма прологі мен финалы ұксас. Әсем ... ... Ақан сері енді бір ... кісі танымастай тірі өлік. Оны осы
халге жеткізген сүм заман, әділетсіз ортаның тепкісі. ... ... ... ... біреуі — Құлагердің мерт болуы еді. Құлагер — Ақан серінің
сұлулык, әсемдік ... ... ... ... әншінің керкемдік мұратын
өлтіру болатын. Дарынсыздың талантты жерге тығуын, қызғаныштың даңқты
таптауын, ... кара ... ... ... ... бейнелеген Ілияс
Жансүгіров поэмасының оптимистік рухы қайғыдан туғанмен, өр, мәңгі
жасайтын, ... ... ... ... кол ... ... ... қазақ
қиялының ғажайып аты, өрен тұлпарға ескерткіш орнаткан ... ... ... ... ... Жансүгіровтың эпикалық поэзия жанрындағы ең биік ... ... ... ... терең, көркемдігі кемел, құрылысы шымыр бұл
шығарма ақын творчествасындағы зор белес қана ... ... ... ... ... ... «Күйші мен Құлагердің» озық орнын сөз ете келіп,
М. Әуезов: «Бұл шығармалар біздегі поэзия мәдениеті Абайдан ... ... ... ... биік ... шыққанын дәлелдейді», - деп
жазды. [21:19:386]
І. Жансүгіровтың «Құлагері» ақынның ақынның жолына жақын ... ... ... ... өнерпаз адамдарының тағдырын жырлаудағы үздіксіз
ізденістерінің жаңа асуы өмір ... ... ... ... ... ... қайшылықтармен теңсіздіктердің себебін ашып, кейіпкерлер
мінезін шебер талдауы жағынан поэма әдебиетіміздің үздік табысы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. З. ... Өлең ... ... Стиль сыры. Алматы, ғылым. 1974.
3. С. Қирабаев. Өнер өрісі. А. Жазушы. 1971
4. Р. ... ... ... ... М. Дүйсенов, І. Жансүгіров. А. Ғылым, 1965.
6. М. Жолдасбеков. Асыл арналар. Алматы. Жазушы, ... С. ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы. Жазушы, 1957.
9. Ә.Дербісәлин. Мезгіл және қаламгер. Алматы. Жазушы,1968.
10. Сөзстан. 8 ... ... ... ... Қ. ... ... және ... Алматы. Жазушы , 1969.
12. Қ. Жұмалиев. Стиль ерекшеліктері.
13. У. Омаров . ... ... ... ... ... Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. Алматы. Ғылым, 1981.
15. Қ. Қуанышұлы. І. Жансүгіровтың екі ... ... ... ... 10 ... ... ... жазушылары. Алматы. Жазушы.
17. М. Әуезов. Әр жылдар ойлары. Алматы. Жазушы,1959.
18. М.Қаратаев. І. Жансүгіров. Алматы. Жазушы, 1961.
19. І. Жансүгіров. Шығармалар ІІ том. А. ... ... ... ІІ том, А. Жазушы, 1960.
21. А. Құнанбаев. Шығармалары І том А. ... ... ... ... А. ... 1988.
23. Қазақ ССР ІҮ том қысқаша энциклопедия.
24. ... және ... А. ... ... М. ... ... және ... А. Жазушы, 1966.
26. С. Шаймерденов. Әдеби толқындар. А. Жазушы,1986.
27. З. Серікқалиұлы. Жандауа. Астана, Елорда, 2004.
28. Қ. ... ... мен ... ... А.Егеубаев. Сөз жүйесі. А. Жазушы,1985.
30. І. Жансүгіров. Шығармалар І том. А. Жазушы, 1960.
31. Ә. Тәжібаев. Өмір және ... ... ... І. ... ... ІҮ том. А. ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы7 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
І. жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет
ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН10 бет
ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН24 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет
Ілияс Жансүгіров1 бет
Ілияс Жансүгіров3 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь