Экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие беру теориялық негізі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ……………………………………………………………………………….3

1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ.................................................................................................6.
1.1 Педагогикалық – психологиялық әдебиеттерде оқушылардың
экологиялық білімін қалыптастыру мен тәрбие беру процесінің зерттелуі.......6
1.2 Қазақ ғалымдарының экологиялық білімдері жөніндегі зерттеулері.................19
1.3 Экологиялық білімді қалыптастыруда тәжірибелік әдіс негіздері...................29

2 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ ЖОЛДАРЫ.......................35
2.1 Бастауыш сынып оқулықтарында экологиялық тәрбие қалыптастыру жолдары......................................................................................................................35
2.2 Дуниетану пәні бойынша бағдарламаға, оқулыққа талдау..................................40
2.3 Эксперимент жұмысы және оның нәтижесі.........................................................46

ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................................62

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................................................................................64

ТІРКЕМЕ А Дүнитану пәні бойынша тест жұмысы................................................68
ТІРКЕМЕ Ә Дүниетану пәні бойынша тест жұмысы...............................................69
ТІРКЕМЕ Б Бақылау жұмысы……………………………………………………..70
ТІРКЕМЕ Г Экологиялық ертегі.................................................................................71
ТІРКЕМЕ Д «Жануар тіршілігі» ойын........................................................................72
ТІРКЕМЕ Ж Ойын…………………………………………………………………73
ТІРКЕМЕ З Карточкамен жұмыс...............................................................................74
ТІРКЕМЕ Е Дүниетану пәні бойынша тест жұмысы................................................75
КІРІСПЕ
Адамның жеке басын қалыптастыру негізі бастауышта қаланатыны бәрімізге белгілі. “Бастауыш мектептің негізгі міндеттері – баланың жеке басының алғашқы қалыптасуын қамтамасыз ету: олардың қабілеттерін ашып, дамыту, оқуға деген ынтымақтастықтық тәрбиесінің берік дағдыларын меңгерту”, - делінген Қазақстан Республикасының орта білімді дамыту тұжырымдамасы.
Қазақстан Республикасының егемендік алған алғашқы жылдарынан бастап білім беру мәселесінің дамуына аса мән берілуде. Білім беру барысында оқушының жеке тұлғасын жан-жақты жетілдіруге, олардың танымдық әрекетін дамытуға, ой-санасын қалыптастыруға ерекше назар аударылып отыр. Мұның дәлелі “Білім туралы” заңының қабылдануы. Президент Н.Ә.Назарбаев “Қазақстан – 2030” атты Қазақстан халқына жолдауында болашақта білім беру жүйесін баса дамытуға оның дүниежүзілік деңгейге көтерілуіне аса мән беріп, осындай-ақ аса маңызды сенім жүктеліп отырған жастарымыздың болашқта мемлекеттік жауапты қызметтерді атқаратындай, өз мүддесінен гөрі жалықтың мүддені жоғары қоятын деңгейде өсіп жетілуі үшін оларға сапалы білім беру саналылыққа тәрбиелеу, жеке бас құндылығын көтеруі, оқу-ағарту саласыгның үлесіне тиеді. Осыған байланысты білімнің мазмұнын, оқыту әдістері мен сабақты ұйымдастыру нысандарын жетілдіруді нақтылай түсу қажеттілігі туындайды.[1,144].
Осы міндетті ойдағыдай орындау үшін, әрбір жас балаға, оқыту, тәрбиелеу, дамыту жұмыстарын ұштастыра жүргізіп, оқушыны жан-жақты қамтамасыз етуге дайын болуымыз керек, - дейді көптеген педагогтеріміз. Дүниетану пәні қоршаған орта туралы білім бере отырып, балалардың табиғатқа деген қызығушылығы мен сүйіспеншілігін арттырып, оның тылсым тынысы мен сиқырлы сырларын білуге, табиғатты қорғауға, көркейтуге тәрбиелейді. Егер әр тақырыпты тиімді әдіс-тәсілдер арқылы оқытса, балалардың сана сезімін, мәдениеті мен дүниетанымын дамытуда пәннің тигізетін әсері айрықша. [2,41].
Қоғам мен табиғат бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан, айналадағы орта мен адамның жеке-дара тіршілік етуі мүмкін емес. Табиғат байлықтарын тиімді пайдалану, табиғатқа сүйіспеншілікпен қарау қоғамның да алға қарай дамуына негіз болады. Айналдыра ортаның қолайлы болуы адамның дұрыс білім алып, еңбек етуіне, материалдық жағынан қамтамасыз етілуіне ықпал етеді. Сондықтан әрбір адам табиғатты аялап сақтауға өз үлесін қосуы тиіс. Әрбір отырғызылған ағаш, тазаланған бұлақ сол табиғаттың бір бөлшегі екенін ұмытпаған жөн. Өзіміз иұрған жердің табиғатын сақтаймыз. Табиғатқа аялы көзқарастары қалыптастыру үшін туған өлкеге туристік саяхат жасаудың, оның табиғат ерекшеліктерімен, экологиялық жағдайымен танысудың маңызы зор.[3 ,317].
Тақырыптың зерттеу мақсаты – Дүниетану сабақтарында оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру мен тәрбие жолдарын анықтау.
Оқушыға өзін қоршаған өмірді, оның құбылыстарын танып білуге бастауыш сынып оқушылардың тілін, ой-өрісін дамытып, оларды өздігінен жұмыс істеуге шығармашылыққа жетелейді.
Зерттеу міндеттері – бастауыш мектеп оқушыларының экологиялық білімнің теориялық негіздерімен таныстыру:
- бастауыш мектепті экологиялық білімді қалыптастыру ерекшеліктерін анықтау;
- дүниетану сабақтарында оқушылардың экологиялық білім деңгейін арттыру мен тәрбие жолдарын зерттеу;
- оқушылардың қоршаған ортаны қорғауға деген жоғарғы адамгершілік сезімі мен жауапкершілігін тәрбиелеу жолдарын анықтау;
- экология саласындағы ғылым жетістіктерінен хабардар болу;
Зерттеу объектісі: “Бастауыш сыныптарда экологиялық тәрбие беру саласында оқушы мен мұғалім арасындағы іс-әрекет.
Зерттеу болжамы – егер мұғалім дүниетану сабақтарында экологиялық материалдар, тапсырмаларды қолданып, тиімді пайдаланса, онда оқушылардың экологиялық білімі қалыптасады және оқушылар қоршаған ортаны қорғауға үйренеді.
Зерттеу пәні – дүниетану сабақтарында экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие беру үрдісі.
Зерттеу кезеңдері – зерттеу үш кезеңде жүргізіледі.
Бірінші кезеңде - (2004-2005ж) оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие берудің ғылыми-әдістемелік негіздері мен практикалық мүмкіндіктер айқындалды.
Екінші кезең - (2005-2006 жж) №20 қазақ орта мектебінде іс-тәжірибелерін зерттеп, эксперимент жүргізілді.
Үшінші кезеңде - (2006ж) зерттеу нәтижесі тексеріліп, қорытындысы шығарылды.
Тәжірибелік маңызы – осы диплом жұмысының қорытындысын ұстаздар мен студенттер болашақта өздерінің күнделікті дүниетану сабақтарында және оқу тәрбие процесінде жүйелі түрде қолдануларына болады деп ойлаймыз.
Диплом жұмысының құрылымы – диплом жұмысы кіріспеден, тараудан, қорытынды, әдебиеттер тізімі мен тіркемелерден тұрады.
Зерттеу базасы - Өскемен қаласындағы А.Байтұрсынов атындағы №20 қазақ орта мектебінің 3 а сыныбы.
Зерттеу әдісі - педагогикалық психологиялық әдістемелік әдебиеттер мен баспасөз материалдарын талдау, ұстаздардың іс-тәжірибесін бақылау, педагогикалық эксперимент тест, бақылау әдісі.
Көлемі - 76 бет
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аймағанбетова Қ. Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың теориялық негізі \ Қ. Аймағанбетова – Алматы: Балауса, 2003 – 144 б
2. Молдыбекова Қ. С Тіршіліктану-экологиялық білім беру мен тәрбиелеудік негізі /К.С Молдыбекова// -М; 2003.-41б
3. Садыков Е.Б Экологиялық білім, тәрбие және мәдениет проблемалары, оларды шешу жолдары / Е.Б Садыков//-С; 2003-317б
4. Сүлейменов С.Қ-Қалдықсыз технология экология қызметіне /С.Қ Сүлейменов//-А; 1991.-128б
5. Жорабекова А.С. Экологиялық тәрбие-тұған өлкені сүюге баулу /А.С Жорабекова// Білім-2002.-№3-165 б
6. Таңатарова Қ.С. Экологиялық білім беру негізі /Қ.С Таңатарова// Қазақстан мектебі-2002.-№1-2.-42-44б
7. Жәкеева А.С Тәрбие сағаты. Экологиялық тәрбие беру мақсатында /А.С Жәкеева// Атамекен-1990.-№5.-45-47б
8. 8.Төребаев Ш.А Экология -ең басты проблема /Ш.А Төребаев// Дүние-2002-№5 19-21б
9. Асырова Е.Экологиялық білім берудің креативтік технологиясы
10. /Е.Ж Асырова//Дүние-2002.-№7.-45б
11. .Сабырова Қ.Ө. Экологиялық білім берудің белсенді әдістері /Қ.Ө Сабырова// Дүние-2002-№8-32б
12. .Қосанов О.С Экология және адам экологиясы /О.С Қосанов// Қазақстан мектебі-1991-№3-147б
13. .Сарманов К, Перкас Н.К Экологиялық білім беру бағдарламасы /К Сарманов, Н.К Перкас// Қазақстан мектебі-1993-№8-170б
14. Әліқұлова Э.С Экология ең басты проблема/Э.С Әлімқұлова// Дүние2002-№9-49б
15. Смағұлова Д.М Экологиялық бағдарда жеке тұлғаның отан сүйгіштік қасиетін тәрбиелеу /Д.М Смағұлова// Дұние-2003-№8-18-19б
16. Манкеш А.М Экологиялық тәрбие бойынша дайындалған оқу-әдістемелік кешені / А.М Манкеш// Дүние-2003-№8-20-21б
17. Султанбекова А.А Табиғатты қорғау дәтүрлерінің тәрбиелік мәні /А.А Сұлтанбекова//Дүние-2003-№12-9б
18. Күдебаева Ш.М Табиғатқа аялы аялы алақан қажет /Ш.М Күдебаева// Дүние-2003-№11-35б
19. Искакова Лжетпісбаева Г, Экологиялық білім баршаға/ Л. Иска кова, Жетпісбаева//Дүние-2003-№10-30б
20. Кәисов С Экологиялық білім мен тәрбиенің философиялық мәселелері / С. Кәисов// Биология, география және химия-№ 1-2001-25-26б
21. Дерябо С. Д Ясвин В.А Экологическая педагогика и психология С Д Дерябо В А Ясвин Ростов-на Дону1996г 306 стр
22. Самкова Р Прутников А Экологические головоломки / Р Самкова А Прутников // Экология в жизни №2-1998-15-16стр
23. Сатинская А Болашақ мұғалімдердің экологиялық тәрбиесін қалыптастыру // Қазақстан жоғарғы мектебі №4-1998-132-134б
24. Төлегенов А Т Экологиялық біліктілікті дамытайық /А Т Төлегенов// Биология, география және химия-№3-1999-62-63б
25. Абульханов О Деятельность и психология личности /О Абульханов, К Славская-М: Наука, 1980г – 56 стр
26. Әбділдинова Ж Дүниетану сабағы /Ж Әбділдинова// Бастауш –мектеп.-2000-4-20 бет
27. Бабинский Ю К Педагогиқалық процесті оптималдандыру сұрақтар мен жауаптар/ Ю К Бабинский, М М Поталиник//. Киев:Радянская школа,1984-286с
28. Бейсенова А Экология/ А Бейсенова// Алматы-2001-238б
29. Тұрғанбаева Б Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту / Б Тұрғанбаева// Алматы-2003-3б
30. Таменова А Тірек –сызбалар / А Таменова// Өскемен-2004-32б
31. Колосков В Игры в экологическом воспитания детей /В Колосков// Биология в школе 1997-№5-70-75б
32. Серікқалиұлы З Дүниетану даналығы /З Серікқалиұлы// Білім-1994-224б
33. Серімбетова С Шығармашылық қабылетін дамыту /С Серімбетова// Бастауыш мектеп –2000-№3-32-33б
34. Нұрмаханова Г Оқушылардың шығармашылық дербестігі /Г Нұрмаханова// Қазақстан мектебі-2004-7-58-59б
35. Мухамедин М Оқушылардың шығармашылыққа деген қызығушылығын қалыптастыру негіздері /М Мухамедин//педагогика әдістеме-А-2001-121-123б
36. Сағымбаев Ә оұушылардың шығармашылықтардан қалыптастыру /Ә Сағымбетов// Бастауш мектеп-2003-№1-12-13б
37. Мамбетова Г Шығармашылық мәні /Мамбетова// Қазақстан мектебі 2004-11-48-49б
38. Айдарова З Бастауыш мектеп оқушысының шығармашылық қабылетін дамыту /З Айдарова// Бастауш мектеп-2003-10-3-5б
39. Абраева Б Шығармашылыққа баулу /Б Абраева // Бастауыш мектеп-2003-11-28-29б
40. Жарқынбеков С Оқушының шығармашылық тасырманы қолдануы /С Жарқынбеков// Бастаыш мектеп-2004-1-52-53б
41. Әлімқұлова Э Табиғатты қорғау дәстүрінің тірбиелік мәні / Э Әлімқұлова// Поиск-ізденіс-2003-12-9-11б
42. Жүнісова А Оқушылардың білімге құштарлығынояту /А Жүнісова// Қазақстан мектебі-2004-9. 3-5б
43. Жанұзақов А.З Экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы білім беру процесінің алатын орны /А З Жанұзақов// Білім-2004-1-39-40б
44. Адырбекова Б. Дүниетану / Б. Адырбекова \ Бастауыш мектеп. – 2003.- №8. – 32 – 35 б
45. Дүниетану. Оқыту әдістемесі:Жалпы білім беретін мектептің 2 – сынып мұғалімдеріне арналған / К. Жүнісова – Алматы: Атамұра, 2000. – 144б
46. Дүниетану. Жалпы білім беретін мектептің 2 – сыныпына арналған оқулық/ К. Жүнісова – Алматы: Атамұра, 2004. – 168б
47. Дүниетану (1 - 4) сынып бағдарламалары/ К.Жүнісова – Алматы: РОНД, 2003 – 28 б
48. Жақсыбеков Ә с Экологиялық өркениетті қалыптастырудың принциптері /Ә С Жақсыбеков// А-1999.-23-24б
49. Дерябин С В Ясвин В А Экологическая педагогика и психология /С Д Дерябо В А Ясвин// М.1996-20б
50. Назарова Н С Охрана окружающей среды и экологическое воспитание школьников /н С Назарова// М.1989-196б
51. Жақсыбеков Ә С Қазақстан Республикасының экологиялық ахуалы және оны мәдени қайта құру негіздері /Ә С Жақсыбеков// А-1999.-24-25б
52. Дежкин В Экология жайлы сұхбат /В Дежкин// А Қайнар-1981-182б
53. Мұратханов К Эклогиялық білім мен тәрбие негіздері /К Мұратханов// Биология, география және химия 2001-2003. 3-4б
54. Зверев В А Тесты по экологии /В А Зверев// География в школе 1999.-3.-51-55б
55. Байқуатова О оқытудың психологиялық-физиологиялық негіздері /О Байқуатова// Бастауыш мектеп 1992.№5-6 -- 124б
56. Аяғапова Л Жаңа технологиялар-сабақта / Л Аяғапова// Бастауыш мектеп-2003.-№4.-21-24б
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Бастауыш білім
теориясы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ТАҚЫРЫБЫ: БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………………………….3
1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗІ....................................................................
.............................6.
1.1 ...... ... ... ... ... мен ... беру процесінің
зерттелуі.......6
1.2 Қазақ ғалымдарының экологиялық білімдері жөніндегі
зерттеулері.................19
3.  Экологиялық білімді қалыптастыруда тәжірибелік әдіс
негіздері...................29
1. БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
БІЛІМІН ... МЕН ... БЕРУ ... ... ... оқулықтарында экологиялық тәрбие қалыптастыру
жолдары..................................................................
....................................................35
2.2 Дуниетану пәні ... ... ... ... ... және ... А ... пәні ... тест
жұмысы................................................68
ТІРКЕМЕ Ә ... пәні ... ... Б ... ... Г ... Д ... ... Ж ... З ... Е ... пәні ... тест
жұмысы................................................75
КІРІСПЕ
Адамның жеке басын қалыптастыру негізі ... ... ... ... ... негізгі міндеттері – баланың жеке
басының алғашқы ... ... ету: ... қабілеттерін ашып,
дамыту, оқуға деген ... ... ... ... - делінген Қазақстан Республикасының орта ... ... ... ... ... ... ... бастап
білім беру мәселесінің дамуына аса мән ... ... беру ... жеке тұлғасын жан-жақты жетілдіруге, олардың танымдық ... ... ... ... ... ... ... Мұның
дәлелі “Білім туралы” заңының қабылдануы. Президент ... – 2030” атты ... ... ... болашақта білім беру
жүйесін баса дамытуға оның дүниежүзілік деңгейге көтерілуіне аса мән беріп,
осындай-ақ аса ... ... ... ... жастарымыздың болашқта
мемлекеттік жауапты қызметтерді атқаратындай, өз ... гөрі ... ... қоятын деңгейде өсіп жетілуі үшін оларға сапалы білім беру
саналылыққа тәрбиелеу, жеке бас құндылығын ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын, оқыту әдістері мен
сабақты ұйымдастыру нысандарын жетілдіруді нақтылай түсу ... ... ... ... ... ... жас ... оқыту,
тәрбиелеу, дамыту жұмыстарын ұштастыра жүргізіп, ... ... ... ... ... ... - ... көптеген педагогтеріміз.
Дүниетану пәні қоршаған орта туралы білім бере отырып, ... ... ... мен ... ... оның ... тынысы мен
сиқырлы сырларын білуге, табиғатты қорғауға, көркейтуге тәрбиелейді. Егер
әр ... ... ... ... оқытса, балалардың сана сезімін,
мәдениеті мен дүниетанымын дамытуда пәннің тигізетін әсері айрықша. ... мен ... ... тығыз байланысты болғандықтан,
айналадағы орта мен адамның жеке-дара тіршілік етуі мүмкін ... ... ... ... ... ... ... қоғамның да
алға қарай дамуына негіз болады. Айналдыра ортаның қолайлы болуы ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуіне
ықпал етеді. Сондықтан әрбір адам табиғатты аялап сақтауға өз ... ... ... ... ... тазаланған бұлақ сол табиғаттың бір бөлшегі
екенін ұмытпаған жөн. ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін туған өлкеге туристік саяхат жасаудың,
оның табиғат ерекшеліктерімен, экологиялық ... ... ... ... ... ...... сабақтарында оқушылардың
экологиялық білімін қалыптастыру мен тәрбие жолдарын анықтау.
Оқушыға өзін ... ... оның ... танып білуге
бастауыш сынып оқушылардың тілін, ой-өрісін дамытып, оларды өздігінен жұмыс
істеуге шығармашылыққа жетелейді.
Зерттеу ...... ... оқушыларының экологиялық
білімнің теориялық негіздерімен таныстыру:
- бастауыш мектепті экологиялық білімді қалыптастыру ерекшеліктерін
анықтау;
- дүниетану сабақтарында оқушылардың ... ... ... мен тәрбие жолдарын зерттеу;
- оқушылардың қоршаған ортаны қорғауға деген жоғарғы адамгершілік
сезімі мен жауапкершілігін тәрбиелеу ... ... ... ... ... жетістіктерінен хабардар болу;
Зерттеу объектісі: “Бастауыш сыныптарда экологиялық тәрбие беру
саласында ... мен ... ... ... болжамы – егер мұғалім дүниетану сабақтарында экологиялық
материалдар, тапсырмаларды қолданып, тиімді ... онда ... ... ... және ... ... ортаны қорғауға
үйренеді.
Зерттеу пәні – дүниетану сабақтарында ... ... және ... беру ... ...... үш кезеңде жүргізіледі.
Бірінші кезеңде - (2004-2005ж) оқушылардың ... ... және ... ... ... ... мен
практикалық мүмкіндіктер айқындалды.
Екінші кезең - (2005-2006 жж) №20 ... орта ... ... зерттеп, эксперимент жүргізілді.
Үшінші кезеңде - (2006ж) зерттеу нәтижесі тексеріліп, қорытындысы
шығарылды.
Тәжірибелік маңызы – осы ... ... ... ... мен
студенттер болашақта өздерінің күнделікті дүниетану сабақтарында және ... ... ... ... ... ... деп ... жұмысының құрылымы – диплом жұмысы кіріспеден, тараудан,
қорытынды, әдебиеттер тізімі мен тіркемелерден тұрады.
Зерттеу ... - ... ... А.Байтұрсынов атындағы №20 қазақ
орта мектебінің 3 а сыныбы.
Зерттеу әдісі - педагогикалық психологиялық әдістемелік әдебиеттер
мен ... ... ... ... ... бақылау,
педагогикалық эксперимент тест, бақылау әдісі.
Көлемі - 76 бет
1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ ... ... ... – психологиялық әдебиеттерде оқушылардың
экологиялық білімін қалыптастыру мен ... беру ... ... – ең ... ... проблемалардың бірі,
өйткені әңгіме адамның өмір сүретін ортасы ... ... ... ... ... отыр”, дейді ... ... ... Шыңғыс
Айтматов[4,128].
Қазіргі әледе экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан
алдыңғы қатардағы ... ... ... ... дағдарыс
жағдайы шын мәніндегі қауіпті ... ... іс ... тез өріс ... ... ... жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады.
Экология – жер бетіндегі тіршілік атаулының қоршаған ... ... ... ... ... ... ... тіпті социология тәрізді көптеген ғылым салаларын
біріктіретін, философиялық мәні терең, адамзат ... үшін ... ... ... ... ... ... табиғат жайлы, экология зардаптылық
жөнінде көптеген мәселелер ... ... ... жиі ... ... Оның өзіндік сыры да бар. Алып Арал теңізінің етегі мен ... ... ... орналасқан елді мекендердің бірі – Қармақшы
топырағына да оның ... ... ... жоқ. Суы ... арал ... ... мен ... ғарыш айлағының ластанған ауасы адам ағзасы
ғана емес ... ... ... де ... өсіп ... ... ... гектар жердің жлаңаштанып, тұзға айналуына әкеп
соқтыруда. Сонымен бірге Байқоңырдың ... ... ... әсерін тигізетін көлеңкелі жақтары да аз емес.
Экологиялық проблемаларды шешу үшін табиғт қорғау мен оның жұмысының
құқықтық ... ... ету ... Ол үшін ... мемлекеттік қызметкерлерде, барлық азаматтарда ... ... ... орта деген ойдың орнығуын қалыптастырмай
болмайды. ... ... ... адам ауырғанда білетіні өкінішті-ақ.
Денсаулықтың мықты болуы адамның өзіне де байланысты. ... ... ... ... ... ... тамақтың, судың құрамының лас
болуы да айтарлықтай ықпал етеді. Дүниежүзілік ... ... ... ... ... адам ... 40 ... өзінің өмір сүру
дағдысына байланысты болса, 18-20 ... ғана ... ... екен[5,165].
Халықтың денсаулығына қоршаған орта әсер ететіндектен санитарлық –
эпидемиологиялық бақылау жүйесін одан әрі жақсарту, аз ... ... ... амбулаториялық, емханалық көмек беретін ... ... ... ... ... ... байлығы – адам. Ал адамның байлығы оның ... ... үшін таза ауа, таза су, ... ... қажет [6,42].
Бүгінгі күннің нағыз актуалды тақырыбының бірі – табиғатты қорғау
мәселесі, ол ... төл ... ... ... ... өзі алға ... отыр. Экологиялық жағдайдың күн ... ... ...... ... Бүкіл дүниежүзілік
мәселеге айналып отырған қоршаған ортаның тазалығы мен оны ... бір жолы – жас ... ... ... бастап экологиялық білім
тәрбие беру. Мұндағы зерттеудің басты мақсаты – экологиялық ... ... Жеке ... ... ... ... ізгілік пен ұлттық әдет-
ғұрыптарды ... ... адам – ...... ... ... қалыптастыру және дамыту[7,45].
Зерттеу міндеттері оқыту процесінде білім беру тәрбиелеу және дамыту.
Зерттеудің болжамдылығы мектеп жасынан бастап оқушыларға экологиялық
білімдерін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... жіне тағы басқа қасиеттерді қалыптастыра отырып өз жерін, өз
отанын одан әрі ... ... ... ... Сол ... ... проблеманы шешуге болар еді.
Кез келген табиғи ортаны бүлдіретін ұсақ – ... ... ... ... апаттарға апаратынын, табиғат өзіне жасалған қиянатты еш
уақытта кешірмейтінін түсінетін уақыт жетті[8,19].
Экология – биология ғылымының ... 19 ... орта ... бастағанымен, оның өз деңгейіне көтерілуден, алғашқы ... ... біз көне ... ... Эмпедокл,
Гиппократ, Аристотель, Теофраст еңбектерінен көреміз. ... ... ... мен жануарлар тіршілігінде морфологиялық,
физиологиялық бейімлелушіліктерді оның қоршаған ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан қарастырады.
Экология ғылымының қалыптасуын негізгі 2 кезеңге ... ... ... жеке ғылым ретінде қалыптасу және даму кезеңі. Бұл
кезең Э.Геккель, Е.Варминг, ... тағы ... ... ... ... орыс ... ... байланысты, 19
ғасырдың басы мен 20 ғасырдың 70-80 ... ... Атап ... ... ... ... М.А.Мензбир, Б.М.Житков,
Д.Н.Кашкаров, Н.П.Наумов, А.Н.Формазов, Н.И.Калабухов, тағы ... ... ... ... ... сол ... ... университетінде
Н.Ф.Леваковский, С.И.Коржинский, А.Я.Гордягин, Г.И.Панфилов, ... ... ... ... ... ... осы кезеңдердегі Г.Ф.Морзовтың “Орман ... ... ... және ... ... ... ... А.Тенслидің “Экожүйелер туралы ілім”, орыс ... ... ... ... ... ілім”, тағы
басқа ғалымдардың еңбектері
Экология ғылымының негізін қалаған болатын. Бұдан әр экология ... ... ... ... ... ... салаларын, мақсат пен
міндеттерін айқындай түсті.
Экология ғылымы жіктеле бастады. Оны біз су ... ... А. ... Г.Г. ... Г. В. Никольский, Б.Т. Ноганзян),
топырақгағы организмдер экологиясы (М. С. ... ... ... В. ... Г. Я. ... В.В.Яхонтов, ГА.Викторов),
паразитологиялық экология негізін салушылар (В. В. ... Е. ... В. Н. ... сүтқоректі, құс және бауырымен жорғалаушылар
экологиясы (А. Т. Банников, Н. И. Калабухов, Н. П. Наумов, А. Н. ... С. С. ... ... ... (В. Н Сукачев, Б. А.
Келлер, П. Д. Ярошенко), деп танимыз. Осы тұстарда жоғарыдағы ... ... әр ... ... ... ... фундаментальды
ғылыми еңбектер жарық көрді. Мәселен, А. П. ... ... (1950), Б. Г. ... ... негіздері" (1959) Н. П.
Наумовтың "Жануарлар экологиясы" (1963), тағы басқа еңбектегі қазірге ... ... ... ... Белоруссия ғалымдарының еңбектері ерекше аталуы тиіс. Атап
айтқанда, ғалымдар: В. А. Плющевский-Плющик П. Ф. Соловьев, А. И. ... В. ... П. . ... И. К ... Л. С. Долбин, В. В. Адамов, Б. И.
Якушев, Г. А. Новиков, Г. Г. Винберг, Л. М. ... Л. В. ... ... өз ... экология ғылымын дамытуда шоқгығы биік тұрды.
Экология ғылымының салалары ... көп ... ... ... ... оқу ... ... жарық көре
бастады. Отандық ғалымдардың еңбектерімен ... ... ... ... ... ... (1926), Ч. Элтонның "Жануарлар экологиясы
(1934), Шелфорд пен Ф. ... ... (1939), Ю. ... "Экология
және экология негіздері" (1975, 1986), Р.Риклефстің "Жалпы ... (1979), Ф. ... ... ... ... (1981), ... мен А.Былованың "Экология (1988), А-Радкевичтін "Экологая (1977),
Н.Ф.Реймерстің ... (1944), тағы ... ... соңғы жылдары жарық
көрген құнды еңбектер қатарына жатады.
Экология ғалымының өрлеу кезеңі. Қазіргі заманғы экология — ... ... мен ... экономикалық жағдайлар және проблемаларды
қамтитын деңгейге жетіп отыр. Осыған орай, экология ғылымының ... адам ... ... дами ... ... жаңа салалары
бойынша теориялқ және практикалық зерттеулер жүргізлуде.
Соңғы жылдары экология ғылымының негізгі салаларының ... ... ... ... және ... беру) адам экологиясы
және халыктық экология багыттары дами түсуде. Бұл - бүгінгі өмір талабы.
Өйткені биосферадағы ... ... ...... ... ... екендігі анықтала түскен кез туды. ... 21 ... ... ... – нооэкология кезеңі болмақ. Өйткені, жер
шарының бүгінгі тағдыры мен болашағы адам ... ... ... ... ... негізгі мақсаты шығын сақгау үшін салауатгығына,
білім дәрежесіне барлық адамдардың экологиялық ... соны ... ... ... ... ... білім мен тәрбие ... ... ... ... ең алдымен БҰҰ деңгейінде (ЮНЕСКО) "Адам мен биосфера"
атты бағдарлама қабылданды. Онда алғаш рет халықаралық ... ... ... және ... ... ... бағдарлама қабылданып,
экологиялық сипат алды.
1971 жылы Швейцарияда Европалық ... ... онда ... ... ... ... қорғау мәселелері көтерілді.
1972 жылы Стокгольмде "Қоршаған ортаны ... ... ... ... жылы Тблиси қаласында БҰҰ жанындағы ... және ЮНЕП ... ... ... туралы 40 астам шешімдер қабылданып, оның ғаламдық
стратегиялық жоспарлар қабылданды. Экологиялық білім ... одан әрі ... ... Найроби (1982), Беч (1983), Мәскеу (1987), тағы басқа
конференцияларымен жалғасады[10;32].
Экологиялық білім ... ... КСРО ... ... ... ... табиғат зерттеуші әрі көрнекті ағартушылары А. М. Теряев,
И. И. Мартынов, В. Г. ... А Н ... Н. Г. ... ... ... Одан соң А. Н. ... К. А. ... Д. Н. Кайгородов,
тағы басқалар табиғатты зертгеу мен қорғау туралы ... ... ... орта ... ... В. Ф. ... Н. М ... тағы басқада экологиялық білім беруді география, биология
пәндерімен байланыстыра ... ... ... Ал, 1947 ... бастап
көпшілікке экологиялық білім беру КСРО бойынша оқу жүйесіне ... ... 1947 жылы ... ... ... ... ... кафедрасы ашылды. Одақтың көптеген оқу орындарында (Қазан, Мәскеу,
Санкт-Петербург, (Биосфера, Экология, Табигат ... тағы ... ... оқу жоспарларына еніп оқытыла бастады. Осы тұрғыда
көрнекті педагог-ғалымдар С. Д. ... С. Д. ... В. А ... Н. ... А. Н ... тағы басқада халықтык оқу жүйесінде экологиялық
білім берудің сан-қырлы теориялық практикалық негіздерін ұсынды[11,147].
Экология жас ғылым болып табылады. Ол 200 ... аса ғана ... ... ... ... история происхождения (Natural History
of Creation) атты өзінің кітабында ең ... ... ... ... ... (1968). ... ... деген грек сөзі, “үй, баспана”
ұғымын білдіреді. Э.Геккельдің айтуы бойынша, ...... ... ол ... жанды мақұлықтар және оларды қоршаған ... ... ... ... ... зерттейді.
Экология ғылымы жеке пән түрінде ... ... ... ... ... ... ... туралы оқудың негізін салушы,
англия ғалымы Чарлз Дарвин. Ч.Дарвиннің ... ... ... ... ... тірі жәндіктердің өзара қатынасы және олардың өлі табиғатқа
қатысының көп заттардың байлнысының түйінделуі деп негізделеді.
Экологияның зерттейтін ...... ... ... ортамен өзара байланысы, өмір сүруі және ортаның ... ... – тірі ... тіршілік әрекетін және өзара
қатынасын зерттейтін биологиялық ғылым [12, 170].
Көптеген ... әр ... ... мен өсімдіктердің және
адамдардың мекендеген ортасымен өзара байланысын ашу жөнінде ... ... ... 20 ... бас ... ... бола ... ал
соңғы 10-15 жылдардың ішінде кең өріс алды. Бұл ... ... ... тікелей өзгеруімен байланысын көрсетеді. Адам табиғаты, оның
байлығын көп уақыттан бері ... ... ... ... ... осыған
байланысты табиғат қоры ... ... орта ... ... мен ... ... ғылыми-педагогикалық негіздері
Қазақстан Республикасы географиялық жағынан Еуразия ... ... ... ... құрлық жүйелерр ауқымды көлемін орманды-
далалы, шөл және шөлейтгі жерлер алып жатыр.
Қалыптасқан табиғи-тарихи жағдайлар және ... ... ... ... ... ... ... ресурстық-
шикізаттық қорларын өндіруші кәсіпорындарындағы ала берсем деген ниет,
өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... сақтамауы, т.б. жағдайлар табиғатта және
оларда тұратын халыктың әлеуметтік жағдайын ... ... 1 ... ... ... ... оның ...             және қорғану жолдары
|Экологиялық апат түрлері|Апаттың зардаптары |Апаттан қорғану жолдары |
|Ортаның ластануы ... ... ... ... ... апат ... ... |табу ... ... ... ... үгіт-наисхат |
|Таусылуы |Ел ... ... ... ... ... экорозиясы |төмендеуі ... ... ... ... жұқаруы |Өнімнің жетіспеуі |алыс жерге орналастыру |
|Табиғат апаттары (жер ... ... ... сел, ... ... ... ... керек. |
|циклон, жұт, вулкандар |Адамдар шығынының ... беру ... ... мен ... ... ... зиян ... |
|мұхат деңгейінің |шығындар ... ... ... ... түсуі) | ... ... жүру |
| | ... ... ... |
| | ... ... керек|
Экологиялық дағдарыстың неғұрлым ... ... ... ... тозуы, су ресурстарының тартылуы,
атмосфераның ластануы, ормандардың селдіреуі, табиғаттың ... ... ... қатер төндіретін дүлей табиғи құбылыстар мен
өнеркәсіп апаттарының белең алып әрі улы ... ... ... ... ... зиянын тигізуде[14,18].
Кейбір аймақтарда жағдайдың ауырлағаны соншалық ауа, су және ... ... ... ... күйзеліс кешуде. ... ... ... ... кезде біліне бастаған экономикалық
дағдарыс одан әрі тереңдетіп, ... ... ... ... Ал ... экологиялық және әлеуметтік проблемаларын шешуде
экономикашлық қиындықтар туып ... ... ... ... халықтың денсаулығына залалын
тигізумен қатар, әлеуметтік қиындықтар туғызып, халық шаруашылығы тұрақты
дамуының бірсыпыра маңызды бағыттарын тікелей ... ... ... ... орай, Қазақстан республикасы Конституциясының 38-бабында “Қазақстан
республикасының азаматтары табиғатты ... және ... ... ... ...... жылдың тамыз айынан бастап Республикамызда табиғатты қорғау
туралы жаңа заң ... ... ... Заң әр ... өмірі мен денсаулығы
үшін айналадағы ортаның барынша қолайлы болуын қамтамасыз етіп, табиғатты
қорғаудың ... ... және ... негіздерін белгілеп
берді. Ол мынандай тармақтардан тұрады:
1) Республикада халыққа білім беру орындары табиғат қорғау жөнінен халыктың
барлық топтарын қамтитын ... және ... ... ... ... Жалпыға бірдей кешенді түрде және үздіксіз экологиялық
тәрбие мен білім берудің жоғарғы және арнаулы оқу орындарына
маман кадрларды кәсіптік жағынан даярлау, ... ... ... ... ... ... ... атйтылғандай орындарында міндетті
түрде экологиялық білім қалыптастыру қажеттілігі ... ол ... ... ... қалыптастырудағы қажетті экологиялық
білім мазмұнын ашу үшін, оқу орындарының
ұстаған бағдарына қарамастан, барлық жоғары және арнаулы оқу
мекемелерінде экологиялық білім негіздерін ... ... ... Арнаулы оқу орындарының бағытына сәйкес айналадағы ортаны қорғау және
табиғатты ұтымды пайдалану ... ... ... ... ... ... білім беру ошақгарының алдында түрған міндеттердің
бірі - жас ... ... ... мен ... ... ... қорғау, табиғи қорларды тиімді пайдалану және өмір сүрген ортасы
мен еңбектенетін жерінде жоғары, саналы, экологиялық ... ... ... ... ... [15,20].
“Жаратылыстану” және техникалық пәндер ... ... ... маңызы бар фактілермен ... ... жас ... ... ... ... жүзеге асыру” – деп
көрсетеді. Осыған байланысты ... ... ... ... яғни ... ... ... оқу орындарына дейін жанжақты
экологиялық білімдер ... ... және ... ... ... ... ... жануарлар, өзен-көлдер, адамның жабайы,
рахымсыз іс-әрекетінің нәтижесінде ұшырауда. Бұған қосымша ... ... ... мұнай, көмір, АЭС тағы басқа) және цемент заводтары
өндірістік пайдалы заттардан бөлінетін түрлі газдар, ... ... ... ... ... өнімнің, яғни азық-түлік, ет-сүт
тағамдарының қалдық қоқыстары іріп-шіріп ... ... ... ... ... денсаулықтарына зиян келтіреді, аурудың жаңа
түрлері шыға бастайды. Көптеген ғылыми ... ... ... әсер ... екі ... өсуі және ... іс-әрекеті [16,9].
Жер бетіндегі халықтың саны үздіксіз өсіп, көбеюде 1990 жылы ... 5,3 ... ... ... ал ... жылы жер ... саны 6 ... шамада болды. М.Пантелеевтің болжамы бойынша,
халықтың өсіп, көбеюі онан әрі ... 20 ... орта ... 10 ... ... ... бастайды. Жер бетінде халықтың тез өсіп ... ... ... ... планетадағы бүкіл халықты
тамақтандыру, азық- ... ... ету, ... ... ... ... үздіксіз жақсарту – бұл әрине, оңай ... ... бұл ... ... күні ... қамын ойлауды, көптеген іс-әрекеттерін
алдын-ала ұйымдастыруда және жүзеге асыруды талап етеді.
Қазіргі кезеңде орман-тоғайлардағы жасыл ... ... ... тал ... ... ... ... мен теңіздерді қорғаудың
және оларды дұрыс пайдаланудың адамзат үшін маңызы өте зор. ... мен ... ... адам ... негізі.
Соңғы жылдары Қазақстан мен Өзбестан аймақтарында 3 млн. ... ... ... және ... дақылдарын арал теңізін пайдаланып,
суландыру апаттық ... ... ... ... суат бетіндегі су
азайып тартылды, айналадағы жер құрғады. ... ... ... мал ... ... ... кетті. Экологиялық жағдайдың ... ... ... тұрмысына үлкен әсер етті. Сондықтан
халық қоныс аударуға мәжбүр болды.
Бұл жағдай тұрғын халықтардың өсіп ... ... ... ... және ... ... ... адамдардың, мамандардың
сол аймақтағы егін, су және мал ... ... еске ... салдарынан болған қателік[17,35].
Адамның өндірісік іс-әрекеті. Қазіргі кезеңде ең көкейкесті
мәселелердің бірі – бұл ... ... ... ... ... ... ... Жер бетінде зиянды, әсіресе улағыш заттардың
қалдықтары өте көп. Олар ауада да, су ... да ... ... ... ортаға әсер ететін өндірістік ... ... ... және ... ... радиоактивтік тұнбасы бірте-бірте ... ... ... ісік ... (рак) ... Әсіресе,
атомдық өнеркәсіптің дамуы өте қауіпті. Қазіргі кезеңде жер ... – 90 ... аз ... ... да кез-келген баланың
денесіндегі сүйектерден табуға болады. Бұл элемент табиғатта болмайды, ... осы ... ... ... жеке ... ... арқасында
пайда болады. Сондықтан стронция жер бетіне тарап, ондағы барлық тірі
жәндіктердің ... ... ... ... 26 сәуір 1968 жылы
Украинадағы Чернобыль АЭС-ның ... ... ... ... ... үлкен экологиялық апатқа ұшырады. ... және ... ... ... ... сол ... басқа аудандарына
орналасты, Чернобыль 30 жыл боынша жабық зона ... ... ... ... тірі ... үшін өте қауіпті. Сәрі, атомдық энергетикадан бас
тартуға болар ма екен. Оны қатты бақылауға ... ... ... ... ... газ, көмір, күн көзінің энергиясы, жер ... ... ... ... ... да еске түсіретін нәрсе, ол теңіздер және мұхиттар түбінде көп
жылдардан бері жатқан ядролық реакторлар, снарядтар, ... ... ... су ... жер ... әсерінен қопарылып, су ішінде, жер
бетіндегі бүкіл ... ... көзі ... ... ... ... ... мақсаттары.
1) Экологиялық нормалардың ережелерінің қажеттілігін оқушылардың мінез-
құлқында тәрбиелеу.
2) Қоршаған ... ... ... жол ... ... бойында экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
- тұлғаның мінез-құлқында;
- қоғамдық пайдалы еңбек және ... ... ... ... қорғауда, күтуде және жақсартуды;
- экологиялық білімді насихаттауда;
- ең алғашқы кәсіби еңбекте.
Бүгінгі танда жаппай үздіксіз экологиялық ... ... ... ... ... ... ... білімді
қалыптастыруда негіздейтін құжаттар мен заңдар қабылдануда. Экологиялық
білім беру ... ... ... ... табиғаттың және қоршаған
ортаның үйлестігінің тиімді ... ... ... Оның ... ... оның табиғи ресурстарын тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... мол, ... білім мен мәдениеті жоғары жаңа ұрпақгы тәрбилеу орын алады.
Экологяялық дағдарыстың ұлғаюын мейлінше тежеу, ... пен ... ... ... жастарға ұғындыру тек экологиялық жаппай ... ... беру ... ғана іске ... орайда елімізде жасөспірімдерге үздіксіз экологиялық білім беруді
ұйымдастырудың бүгін күн әртібіне ...... ... Оның ... және ... ... ... туған өлкеміздің табиғаты мен оның табиғи ресурстарының ұзақ жылдар
бойы ... ... ... ... ... және есепсіз
сарқыла бастауы;
- республиканың көптеген аймақтарында экологиялық ... ... ... ... пен ... кешендерінің зиянды қалдықтары, ғарыш
айлағының сақталуы, полигондар ... ... ... денсауклығының нашарлауы;
- экологиялық білім, тәрбие және мәдениеттің ... ... ... ... “табиғатты пайдалану” сипаты
арасындағы алшақтықтардың ұлғаюы[19,25].
Аталған мәселелерді шеші үшін экологиялық білім алу ... ... ... ... және ... да оқу ... ... білім ерудің қайнар көзі, және ұйымдастырушы оқу ордасы болуы
тиіс.
Экологиялық ... ... ... – жеке ... бойына
табиғатқа деген ізгілік қатынастарды қалыптастыра отырып, адам – қоғам –
табиғат арасындағы толық үйлесімділік ... ... ... ... жеке ... ... ... қалыптастырудан бастап көпшілікке
үздіксіз экологиялық білім беруді қарастырады. Экологиялық білім беру - өте
күрделі процесс. ... ... ... өзі мен ... үшін ... сезіндіре отырып, оқушының дүниеге деген ізгі көзқарастарын
бірте-бірте қалыптастыру көзделеді.
Өкінішке орай, қоғамдық санада табиғатқа “байлық көзі ... ... ... ... басым болып келді. Табиғатты ластау, ... ... ... ... мен ... пайдакүнемдікпен пайдалану, браконьерлік
тағы басқада жат көріністер жаппай орын алды [20,306].
Жеке адам мен қоғамның табиғатқа деген оң ... ... ... үшін ... ... және ... шешу қажет.
Олар:
- экологиялық және табиғат қорғау заңдарын жетілдіру және оларды
бұлжытпай орындау;
- табиғи ... ... ... ... ... ... ортаның тазалығы мен адам денсаулығының үйлестігін
сәйкестендіру;
- үздіксіз экологиялық білім беруді ұйымдастыруды тездету;
елдегі ... ... ... көпшілікке жетуін
қамтамасыз ету.
Экологиялық тәрбие еңбек ... ... ... ... ... адам ... ... тікелей әсер етеді. Жалпы білім
беретін мектептерде ... ... мен ... мазмұны әр түрлі сыныптар
және пәндер бойынша, қоғамға пайдлы жұмыс және ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушылары табиғат байлығын ауыл ... ... ... ... еңбек сабақтарында ... Олар ... ... ... т.б. ... ... заттарын қалай
пайдаланумен танысады. ... ... оқу ... ... ... ... қалыптастыруға бағытталған; өсімдіктердің
даму кезеңіне фенологиялық бақылау жүргізу; мектеп және қоғамдық мүлікті
ұқыптылықпен күту; тұрмыста ... ... суды ... ... және ... ... оқушыларын кең көлемде экологиялық біліммен
қаруландыру қажет. Қазіргі жағдайда өндіріс ... ... әсер ... болып отыр. Осыған орай табиғатты ұтымды пайдаланудың ... ... ... ... ... ... өндірістік іс-
әрекеттің болуы мұүмкін. Сондықтан қоғамдық өндіргіш ... ... ... ... ... оның өндірістік жүктемеге
орнықтылығын ... алу ... ... ... ауыл ... ... алуан жұмыстарына қатысады. Сондықтан олар жұмыстың түрлеріне байланысты
негізгі мәселелермен таныс болуы ... жеді ... ... эрозиядан қорғауды игеру, дақылдарды сауру мөлшерін, минералдық
тыңайтқыштарды, улы ... ... беру ... ... ... ... ... алуы қажет. Сонымен, оқушылардың
экологиялық білімінің белгілі жүйесін игеру, ... ... ... ... пайдалану, экологиялық мәдениет негізінде дұрыс дүние тану
көзқарастарын қалыптастыру [21,15].
1.2 Қазақ ғалымдарының экологиялық білімдері ... ... – адам ... Оның ... ... ... ... мен жануарлар әлемі биік таулар мен сарқыраған өзендер, кең дала
барлығы да адам баласына ой ... ... ... күш, көңіліне шабыт
беретін. Жастарды экологиялық білім мен қоршаған ... ... ... ... ой өрісін дамытудағы педагогикалық бағыттардың бірі болып
саналады.
Адамзат ... ... ... мен ... ... ... ... ғ.ғ Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Қожа Ахмет Яссауи, М.Қашқари, С.Бақырғани
тағы басқа шығыс ... тіл, ... ... ... ғылымдары жайлы жазбаларында көрініс тапқан. Сонымен қатар
халқымыздың ұлы ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, Жұмабаев, Ж.Айймауытов, Ш.Құдайбердиек
еңбектерінде де табиғатқа деген сүйіспеншілік көшпенді елдің өмірімен
ұлттық ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрден, ананың ақ сүтінен, әлдилеген, ұлылардың ұлағатты
сөздерінен бастау ... ... ... аламын десең, табиғаттың ұлы кітабын оқы”,
- деген табиғаттың құдіреттілігін білдіретін сөзі бүгінгі күнге дейін мәнін
сақтап ... ... – адам ... ... ... ... бар
махаббат мейірі мен шұғылалы шуағын жүрегімізге ұялатқан ана” деп табиғат –
ана жайлы өзінің терең толғанысын білдіреді.
А.Байтұрсыноы: ... ... ... ... тұрған айналамыздағы
нәрселердің бәрі-не табиғат ісінен шыққан жаратынды ... не адам ... ... ... дей ... ... қоршаған ортадағы тіршілікті
сақтау адам баласының қолында екендігін ескереді.
Ш.Уәлиханов: “О, Табиғат
Өзіңіз айтыңызшы, тіршілікті одан ... одан ... не ... ... ... ... ... және оның ... ... ... ... ... байқатады.
А.Құнанбаев: “Кім өзіне махаббат қылса, сен де оған махаббат қымағың
парыз” деп өскелең ұрпаққа өзін қоршаған айналасындағы әрбір ... ... ... қарап, оның қарымын қайтаруды ұмытпауды, онымен
үнемі санасудың қажеттілігін міндеттейді.
Табиғат сырын білуге ұмтылу, оның ... ... ... адам
баласының қанына сіңген, туа біткен қасиет екендігі Құлтегін құлыптасындағы
“Жоғарыда көк-аспан, қара – жер пайда ... соң ... ... ... жаралған” деген жазу айғақтайды.
Бұл түркі түсінігінде осы үш құбылыс, яғни көк тәңірі – адам – ... ... ... ... ... ... ата ... тәңірге
табынған. Тәңірге табынудың негізі – табиғатқа адамгершілік қарым- қатынас
жасау, жанашырлықпен қарап, ... тұту ... ... ... ... ... ерте ... өзінде-ақ табиғаттың сан түрлі құбылыстары мен
үрдістерін бақылаудан жинақталған білімдері мен түсініктері негізінде ... өз ... ... ... қорғау дәстүрлерін дамытты.
Табиғатты қорғам, жетілдіру бағытындағы ырымдарды, ... ... жас етті ... қымыз ашытатын сабыны ыстауға
пайдаланған. Тағы ... ... ағаш ... қымызды ұзақ сақтап, оған
ерекше дәм беретінін білген. Ал отты қатты (темір, ... ... ... одан әо ... ... ... ... қажетті құрал-жабдықтар
жасауда жылу көзі ретінде қолданған. Сонымен ... ... ... ... ... ... бұзба” деген сияқты ереже-ырымдар мен “Сынаптай
сусын”, “Шойындай салмақты”, “Шойындай қара”, ... ақ” тағы ... ... ... байқампаздыққа, барды қадір тұтып, бағалауға
тәрбиелейді. Халықта өзінің жақсы көрген жақындарын ... ... ... ... ... ... сазды күйлер мен
көңілді әуендермен жеткізген. Жалпы өміршең өсиеттер табиғатқа табынудан,
оны ардақтаудан ... ... Егер біз ... ... ... қабылдасақ, онда осы ырымдар табиғатты қорғаудың ережелеріне
айалатын еді.
Табиғат құбылыстарын ырымдаудан, ... ... ... ... ... ... істер адам мен табиғат арасындағы байланысты
нығайта түседі.
Жас ұрпаққа өмір ... ... ... ... ... ... ... арқылы қалыптасуы шарт. Сондықтан да ата-
бабаларымыз өз ұрпақтарына халқымыздың салт-дәстүрін, ... ... мен ... мұра етіп ... ... бойында туған жерге,
қоршаған ортаға деген сүйіспеншілік сезімді тәрбиелеу мұратын көздеген.
Демек, табиғатқа жанашыр болу адамзаттың өз ... ... ... [; ... ... ... ... және оның көзінің
қарашығындай сықтап келуі жайында ұрпаққа үлгі-өнеге боларлық дана ... ... сөз, ... ... ... ... отырған. Сондықтан
әрбір ұстаз, әрбір тәрбиеші ... ... ... ... асыл маржанына үнемі көңіл бөліп, оны тиімді пайдалана білуі
тиіс.
Бүгінгі жер ... – ел ... ... ... ... ... болып
жатөанг дағдарыстан туған зардаптар әбден асқынған уақытта біз өзіміз
қаласақ та, қаламасақ та ... ... ... жер ... ... таным-талғамдарына ой жүгіртеріміз сөзсіз. Халқымыз
қасиетті, қастерлі жер-суларды “Әулие ... ... ... ... қорғап, көздің қарашығындай сақтай білген, әсіресе, “Бұлақ
көрсең көзін аш”, ... ... ... ... ... ұлағатты сөздер
немесе “Қаратауларың ... ... ... ... қанаттарың
қайырылмасын” – дген туған жерін, елін, табиғатын аялау жайлы орны ерекше.
Халық ... ... ... ... ... туралы өнегелі, ұлағатты
аталы сөздер, жыр-аңыздар айтыстарда айтылған ойлы пікірлер, қысқа айтқанда
халықтың ... мол ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде тұғырлы негіз болады.
Болашақ ұстаздарға экологиялық білім беруде белгілі педагогтар, ғалым-
әдіскерлер В.П.Вахтеров, Е.Н.Водовозов, Д.Н.Тихомиров, т.б. ... ... ... ... ... ... ... білуге, өзіндік
ерекшеліктерін ажыратып қорытынды ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдердің
басшы рольдерін анықтап берген еді.
Жиырмасыншы – отызыншы жылдары табиғатты қорғау, аялау, ... ... ... сіңіру жолдарын, онымен қарым-қатынас
жасау қажеттілігін баса ... ... ... ... ... ... бұл ... ерекше көңіл
бөлді. Мысалы, Н.К.Крупская мектептерге оқу ... ... ... ... мазмұндары қоршаған табиғатты ... ... ... оқулықтар жазу керектігін және мұғалімдерге ақыл-
кеңес бергенде оқушылардың өмір тәжірибелерін ескеруді ... ... ... ... ... пәндерінің оқу бағдарламаларына
табиғат қорғау жайлы білімдерді кңес мемлекетінің оқу жүйесіне ... ... ... мен ... беру ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінің бір қадам алға жылжуы деп ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғауға
тәрбиелеу идеяларын П.В.Островский, П.Ф.Каптерев, М.М.Рыбников, т.б. өз
еңбектерінде ... ... ... өзі ... ... беру ... “Табиғатты
қорғау шаралары” біртін-біртін “Табиғатты қорғауға” байланысты жұмыстармен
сабқтасып, алдымен білім берудің керектігін, содан ... ... ... ... істерімен ұшастыруды талап етті.
Ал, 1950-60 жылдар ... ... ... беру ... ... ... құрамында қарастырылады.
Алпысыншы жылдардың соңында Кеңес мектептерінде жаңа ... ... ... ... қорғау шаралары”, “Табиғатты қорғау
жөніндегі білім юеру туралы ұғымдар” енгізілген ... ... ... мен ... ... ... отырылған ұғымдар,
түсініктер адам жіне қоғамның ... ... ... беретін
мағлұматтар байланыссыз, жүйесіз беріле бастады.
Әрине, ондай экологиялық білімдер қазіргі өмір талабына сәйкес емес,
ғылыми негізде құрылмаған ... ... да, ... ... экологиялық тәрбиенің
қажеттілігі жайлы Ресей педагогы В.А.Сухомолинский балалардың бойында
табиғатқа сүйіспеншілік ... ... ... ... ... ... деп есептеген. “Табиғат, жер табиғаты – бұл жәй кішкентай
өсетін және жер бетінде алғаш қадамдарын ... орта ғана ... ... өте ... тамырлары қуат алып, шырынын бұтақтары мен
жапырақтарына тарататын құдіретті адам – ... ... ... ... ... ... ... анықтама берген.
Жоғарыда айтылып кеткен ұлы ағартушылар мен падагог-ғалымдардың
табиғатты қорғау, оған ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде, бүгінгі күннің өзекті
мәселесіне ... ... ... да болса олар, ... ... ... ... аялау, соның барысында ішкі жан
сұлулығын ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселе ретінде қоя білді.
Табиғат қорғау және оның ... ... ... көп ... ... әлеуметтік-экономикалық, медициналық және т.б.). ... ең ... ... ... ... рет ғылыми
әдебиетттерде табиғат қорғауды педагогикалық ... деп ... ... ... бай табиғат – арман емес, бұл шындық,
бірақ оны ... ... ... біздің балаларымызды тәрбиелеу
іскерлігімізге байланысты” – деген болатын. Сол сияқты ... ... ... ... ... мейлі, ол жануар болсын, мейлі ... ... – деге еді. ... бұл ойы ... ... ... ... ... ... еңбектерінде тереңінен
жалғасын табады. XX ғасырдың 70 жылдардың басы студенттерге кэологиялық
білім берудің жаңа ... ... ... ... Осы ... ... көрсетуі бойынша: мұғалімдерді даярлаудағы
экологиялық білім беру ... көп ... бойы ... ... ... Студенттерге экологиялық білім арнайы курстарда, ... ... оқу ... ... 1970 ж ... ... одағының жоғарғы оқу орындарында биология-
химия және ... ... ... ... ... ... ... табиғат қорғауға даярлау туралы
Еуропаның табиғат қорғау ағарту саласының жұмысшылар конференциясы ... ... ... даярлау қооршаған орта туралы ағарту
бағдарламасының негізгі ... ... ... және мынадай ұсыныстар
ұсынамыз”, олар:
1) Мұғалімдердің даярлау өзінің бағдарламасына экологиялық ... және ... ... және оның адам ... туралы білімді жеткілікті түрде беруді енгізу.
2) Мұғалімдердің оқушыларға қоршаған ортаға деген жауапкершілік ... ... ... ... ... сақтау мұғалімдерді даярлаудың негізгі аспектісі болып
табылады және ЖОО алынған білім одан әрі профессоналдық ... ... ... ... ... ... ... қолдана және
бағалай білуі болып табылады.
Экологиялық ... мен ... ... ... ... ... оның теориялық негізін ... ... (1981) ... ... ... білім берудің мақсат-міндеттерін
анықтаса, жалпы орта ... ... ... ... ... пәндерінің С.Матрусов (1976), Л.П.Саллево ... (1980) ... ... білім беру ерекшеліктері ... ... ... пәні ... ... ... ... әдісі
мен түрін Н.Н.Родзевич (1994) т.б. қарастырды.
Сондай-ақ, болашақ мұғалімдерді таиғат қорғауға даярлаудың негізгі
міндеттерін ... ... Ол: ... ЖОО ... парыз туралы санасы мен сезімн қалыптастыру, қоршаған ортаны
қорғау -–жалпы мемлекеттік іс екенін, ... ... ... ... ...... “табиғатты қорғау” адам пайдасы үшін керек
деген сенімін қалыптастыру, екенін айта келіп:
“Болашақ мұғалімдерді табиғат сүюші және қорғаушы, оны ... ... және оның ... ... ... тәрбиелеу” деп көрсетеді.
Болашақ мұғалімдердің оқушыларға экологиялық тәрбие беру ісінің
білімі, іскерлігі мен дағдыларын меңгеруін ... ... ... ... ... экологиялық білім мен
тәрбие беру ісіне даярлауда ... ... және ... ... ... анықтады.
Ендігі бір еңбектерінде, табиғат қорғауда білім берудіңі негізгі
принциптері мен ... ... ... ... ... ... классикалық жағдайына сүйене отырып, адам іс-
әрекеті ... ... және ... іске ... және ... ... экологиялық даярлауда оқытудың құндылық-себеп
тәсілінің ... ... Оның ... сай, ... ... табиғат қорғау мотивтерін басқару іскерлігімен анықталады.
Олар: гуманистік, эстетикалық, ғылыми-танымдық, экономикалық.
Ал, мұғалімдер іс-әрекетінің ... ... ... А.И.Щербаков дайындады. Оның негізінде педагогикалық әрекеттердің
жетекші функциялары – ... ... ... ... ... ... құрылым болашақ мұғалімдерді
экологиялық даярлауда пайдаланылады.
В.Е.Янушевский: “мұғалімдер квалификациясы табиғат қорғау облысындағы
қоғамдық – ... және ... ... – дей ... ... экологиялық үздіксіз білім берудің
схемасын былай көрсетеді:
“Абитуриент – педагогикалық ЖОО түлегі”.
Студенттерге ... және ... ... ... ... берудің ең
келісімді жолдары Я.И.Рабаевтің зерттеулерінде ... Ол ... ... ... ... ... компоненттерін
төмендегідей анықтайды: а) студенттердің қоғамдық ... ... б) ... ... оқу ... ... ... ғылыми
негіздері мен практикалық дағдыларын меңгеру; в) студенттерді ... ... ... ... ... тереңдетілуі, жүйелілігі
және интеграциялау; г) студенттердің қоғамдық табиғат қорғау қызметтері; ... ... ... ... ... және ... ... туралы
білім.
М.Д.Зеврев, И.Т.Суравегина, А.Н.Захлебный, Т.В.Кучер, М.Н.Сарыбеков
және басқалары экологиялық білім беру мәселесін жеке пән ... ... ... ... мектепте бірдей шешілуі мүмкін емес, ... ... ... ... ғана біршама алда тұрған
міндеттерді іске асыруға болады деп есептейді. ... әр ... ... табиғатты қорғауға қатысты көзқарасты, экологиялық мәдениетті
қалыптастырудың мүмкіндіктерін ашуға талпынады.
Оқушыларға экологиялық ... мен ... ... ... және пәндер бойынша зерттелгенін айта кету керек. Мысалы,
табиғаттанудан – Е.Д.Гринева (1983), ... (1984), ... ... (1985), ... – Н.М.Масиков (1988), географиядан –
Э.А.Тұрдықұлов (1982), М.К.Хакимов (1987), Т.В.Кучер (1990), ... ... (1986), ... (1980), ... тілі мен ... ... (1992), орыс әдебиетінен – В.С.Санкеевич (1993), сабақтан ... (1997) т.б. ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін зерделеген.
Мәселен, жекелеген ғалымдардың пікірлерін саралсақ И.Д.Зверев
экологиялық ... мен ... ... ... ... беру ... көз
қарастарын, сана сезімдерін тәрбиелеп, табиға ортаға деген сүйіспеншілік,
жауапкершілік қатынастарын қалыптастыру мақсатын ... ... ... ... жастың санасына, мінез-
құлқына экологиялық мәдениетті қалыптастыру, соныі ... ... мен ... ... ... ... ... міндетін қояды.
Ойымызды түйіндей келсек, ғалым-педагогтар мен ғалым-әдіскерлер
эколоогиялық білім ен тәрбие берудің мәнін ... ... ... ... жасап, оны қорғайтын, табиғи қорды тиімді пайдаланып, Отанын, ... ... ... ... ... ... етіп, орта мектептердің оқу-тәрбие үрдісі мазмұнын және
болашақ мұғалімдерді экологиялық білім беруде ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды талап
етеді.
Жоғарыда талдаған экологиялық білім мен ... ... ... ... және ... ... ... жасаған қорытындымыз экологиялық білім мен тәрбие
беру балалар бақшаларынан бастап орта мектептерде, арнаулы орта және жоғары
оқу ... ... ... өмір ... отыр.
Қазіргі педагогикалық теорияда экологиялық білім мен тәрбие берудің
ғылыми негізін, мақсаттары мен міндеттерін, принциптерін толық, әрі ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың
мазмұнын айқындауға және орта білім беру мектептерінде қай сыныптан бастап
және оқушыларға экологиялық ... ... ... ... даярлауға
экологиялық материалдарды басымырақ беру керектігі жайлы қойған жоқ.
Психологиялық – педагогикалық әдебиеттермен ... және ... ... білімнің қалыптасуының мақсаты – жастарды айналадағы
табиғи ортаға ... ... ... ... ... ... ... “жауапкершілікпен қарау” ұғымына
жататындар:
а) табиғи ортада адамның өзін қалай ұстауы керектігін түсіну;
б) табиғатты халық ... ... ... ... ... өз әрекетінің салдарын көре білу;
г) табиғатпен қарым-қатынасын жаратылыстану және ... ... ... ... ... ... ... білімінің қалыптастыруының әдіснамасын және
теориялық жағынан зерттелу жәйін қарастырудан туындаған тұжырым экологиялық
білімді қалыптастыруда мынандай басты ұстанымдарды ... ... ... ... оқу ... ... бір ... үздіксіз
жүргізу.
2) Оқу үрдісінде экологиялық білімді қалыптастыруда ... ... ... оқу материалдары әлемдік, ұлттық және өлкелік өзіндік
мәселелерін айқындап, оны ... ... ... ашу.
4) Жастардың қоршаған табиғи ортаны танып білуде және оны қорғауда,
аялауда, көркейтуде интеллектуалдық және ... ... ... мен ... біртұтастылықпен
бір-бірімен ұштасуы тиіс.
1.3 Экологиялық білімді қалыптастыруда тәжірибелік әдісі
Қазақстандағы мектептерде экологиялық білімнің ... ... ... заңдарына сай бүгінгі күннің өзекті мәселесі.
1968 жылы БҰҰ мен ... ... адам мен ... ... ... ... бойынша, 1970 жылы Стокгольм, Тбилиси және
1992 жылы Рио де ... ... ... ғылыми-практикалық
конференцияларда экологиялық білім берудің ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ғылыми, жаратылыстану жағынан түсіндіріп, ...... ... байланыстардың әдіснамалық негізін қалады.
Осы теориялық ілім қоршаған ортаның проблемаларын кешенді қарастыруды
үйретеді. Арнайы ... ... ... ғаламдағы тіршілік
құбылыстарының заңдылықтарын түсіндіріп қана қоймай, табиғатты қорғауға
шақырады. Ол ... ... ... ... кешенді пәнаралық
байланыс тәсілін қалыптастырып, қоршаған орта жағдайлары менолрмен өзара
тығыз мәселелерді ... ... ... ... ... ... қалыптасуы үш сатыда өтеді: ... ... ... ... орта ... және колледждерде, жоғары оқу орындарында.
Алғашқы және ... ... ... ... орта мектеп
оқушыларының экологиялық мазмұнды бастапқы білім беріледі.
Бастауыш мектептерде экологиялық білімнің ... ... ... беру ... ... ... ... стандарты
негізінде жүргізіледі. Білімді ақапараттандыру, ... ... ... ... жаңа ... оқу пәндерін енгізуде жаңа
типтік бағдарламаларды жасауды қажет етеді. ... ... ... әрі ... ... ... негіздерін қалыптастыратын оқу
жоспарын жасау міндеті тұр.
Экологиялық білімді ... ... ... әр түрлі
әдіснамаларын, әдістемесін ... ... ... ... ... ... Бастауыш мектептерде экологиялық білімін үнемі жетілдіріп отыру.
2) Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... қазметінің табиғатқа тигізетін әсерін нақтылап деректермен
түсіндіру, оның ... ... ... ... ала ойластыру,
экологиялық сапалы тәрбие беру (қоршаған ортаның өзгерістеріне талдау
жасау, бағалау, ... ... ... ... экологиялық мәселелерді дұрыс шешуге
ба,ыт беру, ... ... ... талдау, жіктеу, тұжырымдар жасай
білуге дағдыландыру.
4) Оқушылардың оқу-тәжіриелі, практикалық іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... ... экологиялық соқпақ, іскерлік ойындар ұйымдастыру,
экологиялық ... ... ... ... әдістері, формаларын қолданып, бастауыш мектептерінің
экологиялық білімі мен тәрбиесінің сапасын арттыру, ... ... ... ... ... ... құбылыстар, адамның
табиғатқа әсері, қоршаған ортаны ... ... ... ... - ... ... ... Білім сапасын көтеру
мақсатында оқу материалдарын даралап оқытудың маңызы ... ... ... сыныпта тек өздігінен істейтін жұмыстардың ролі зор. ... ... ... ... ... ... іскерлікке
ынталануына, оқу еңбегін дұрыс ұйымдастыруына көп ... ... ... ... әрі өзара сайысқа ... ... ... жаңашылдыққа, ізденімпаздыққа баулиды. Оқушы мен
оқытушы арасында бірлесе, жан-жақты сапалы қарым-қатынас арнап, серіктесе
істейтін ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, біліктілігін, білімін арттырады.
Оқушылардың оқып – ... ... ... ... ... құштарлығын
арттырады. Теориялық білімін, оқып-үйренгенін, тәжерибе жасап, бақылау мен
салыстыру негізінде іс ... ... ... ... тпным деңгейін
жоғары көтереді. Қазіргі нарықтыұ заман талабына сай болашақ ауылшаруашылық
мамандарына экологиялық білім беру – басты мақсат.
Алдағы ... ... ... ... ... ... білім беру ісін сара жолға салу, экологиялық сауатты, ... ... өмір ... ... ... ... ... де
экологиялық зерттеу әдістері үш зерттеуден тұрады.
Экологиялық ғылымның далалық лабораториялық және экспериментальдық
зерттеу әдістері бар. ... ... ... - ... ... ... ... — особь, популяция, түр және олардың
табиғи бірлестіктері, т.б. ... ... Кез ... популяциялар тобына
экологиялық сипаттама беру үшін ... ... ... биология, география ғылымдарының зерттеу ... ... ... ғылымдарының ғылыми-теориялық
негіздерін, зерттеу әдістерін толық ... ... ... ... ... зерттеулер белгілі бір түр, популяция, биоценоз, экожүйе,
өзен-көлдер, т.б. ... ... ... ... немесе сапасы,
ауытқулар мен өзгерістер, абиотикалық, биотикалық, ... ... ... пен кеңістікке қатынасты олардың көбеюі, құрып
кетуі, апаттардың болу себептері туралы жалпы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
объектісінің ареалын, географиялық табиғат зоналарын қамтумен қатар бірнеше
жылдарға созылған уақыт пен кеңістікке байланысты жүргізіледі.
Далалық материалдар ... ... ... ... сай ... ... ... – климе-камералар,
видеоаппаратуралар, оптикалық приборлар, аналитикалық ... ... ... ... электронды машиналар
мен микроскоптар, компьютерлік т.б. керекті құралдармен жабдықталуы тиіс.
Далалық жағдайдағы зерттеулер ... ... ... ... аша
алмайды. Әсіресе, түр, популяциялардың көбеюге қабілеттілігі, шығыны,
жыныстық ... ... ... ... ... қатысты
организмдегі өзгерістер мен реакциялар, экологиялық зерттеулер, ауа, су,
топырақтың ластану ... т.б. ... ... жасауды қажет
етеді. Сондықтан зерттеу объектілері ... ... ... ... бақылаулар жүргізіледі. Эксперимент нәтижелері – далалық,
зерттеу жұмыстарымен салыстырыла отырып, оның ... ... ... ... ... ... зерттеу объектісінің сипатына
қарай далалық, лабораториялық және эксперименттік зерттеулердің бағыттары,
зерттеу әдістері өзгеріп отырады.
Өсімдіктер ... ... ... ... бар. ... ұсынысы бойынша өсімдікгерді зерттеуде оның ...... ... ... ... ... бірлік.
Ассоциация — белгілі бір ... ... ... жануарлар дүниесін,
биоөнімділігі мен көптүрлілігін, ондағы бірлестіктердің қарым-қатынасын
толық ... ... Ол ... екі басым өсімдіктің атымен аталады.
Мәселен, жусанды-изенді дала, жусанды-теріскенді дала, қарағай-қайыңды
орман, т.б. ... ... ... ... ... ... типтерін құрайды.
Ассоциацияға экологиялық сипаттама беру үшін кесімді түрге және
өлшемге, есепке алынатын ... ... ... ... ... үшін 1,10,100 м2, ... үшін 100-5000 м2 аралығында алынады.
Өлшейтін құрал үшбұрышты немесе шаршы түрінде ... ... Ал, ... алу 0,25 пен 4 м2 ... ... Одан әрі ... сан
және сапалық құрамы, көптүрлігі, ... ... ... реттеулі, т.б. қасиеттері анықталады.
Өсімдіктер құрылымы сипатталған соң сол ... ... ... ... ... Одан соң
ассоциацияның ауыл шаруашылығындағы маңызына баға ... ... ... сол ... ... ... жасаумен
аяқталады.
Жануарлар экологиясын зерттеу күрделі болып ... ... ... ... мен оның ... анықтау, абиотикалық
жағдайлар, биотикалық байланыстар, көбею, мінез-құлық, миграциясы мен
ареалы ... әр ... ... отырады. Сондықтан, жануарлардың
популяцияларын зерттеуде жалпы биологиялық әдістер кеңінен қолданылады.
Зерттеудің ... ... ... ... алу. Оның визуальды және
инструментальды жолдары бар. Визуальды ... ... ... ... бір ... (су, ... т.б. саны, тығыздығы, көптүрлілігі
анықталады. ... ... ... ... прибор мен қүралдар
қолданылады. Есептеудід толық және таңдамалы түрлері ... ... ... ... бар. Олар ... кездесу жиілігі, басышылық дәрежесі, тығыздығы, ... ... және ... ... көрсеткіштердің әрқайсысының
өзіндік есептеу тәсілдері, ... ... ... ... мен ... жиі қолданылады. Бұл
әдістер бойынша белгілі бір популяцияға ... ... ... ... ... ... сапасының сандық мөлшері
нақты тексереріліп анықталады. ... ... ... ... ... ... теориясы, сандар теориясы, интегральдық
есептеулер жиі қолданылады.
Соңғы жылдары биоэкологиялық зерттеулер мен құбылыстарды модельдеу жиі
қолданылып жүр. Яғни, бұл ... ... тән ... ... жұмыс істеу үлгісі. Мәселен, ... ... ... арқылы
тексеру.
Экологиялық модельдеудің мақсаты - теориялық тұжырымдарды, биологиялық
жүйелердің жұмыс істеу функцияларын жасанды жолмен ... ... ... ... ... мен мониторинг зерттеу әдістері де жиі
қолданылады. Болжамдар жасау да модельдеу ... ... ... ... ... ... т.б. ... болжамдар жасаудың
халықшаруашылығы мен өндірісті реттеуде маңызы зор.
Қазіргі кезде экологиялық ... ... ... ... Мониторингің табиғи ортаның барлық өзгерістеріне, жағдайына
бақылау жасап баға беру. ... ... ... ... ... ... Мониторингің мақсаты — бакылау, баға беру және болжам
жасау.
Мониторингтің негізгі типтері - ... ... ... ... ... ... ... (1975) мониторингтің 3 сатылы жүйесін
ұсынды: биоэкологиялық ... ... ... және биосфералық ғаламдық).
2 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРДЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ              БІЛІМ
ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ... БЕРУ   ... ... ... экологиялық тәрбие қалыптастыру
жолдары
Қазіргі кезеңде табиғатпен мәдениетті ара қатынасы ... ... ... ... ... ... ... мен дамуының теориялық – методологиялық және ... ... ... ... Н.С.Сарыбековтар
айналысуда. Бірақ бүгінгі таңда қоршаған орта ... ... ... ... мен ... ... елімізде кешенді
түрде қарастырымы зерттелген жоқ.
20 ғасыр мәдениет пен табиғат қатынасы адам ... үшін ... ... заман талабына сәйкес экологиялық білімді ... ... ... ... ... ... ... адамдардың табиғатқа деген жауапсыз қарым-қатынасынан туындап отыр.
Адамның экологиялық білімінің ... ... ... бала ... Бала ... от ... ... одан әрі ... ... ... мен ... ... ... адамның
экологиялық білімдері жоғары болады. Балалар адам баласының табиғатқа деген
тұрпайы көзқарасымен зор қасірет туындайтынын ... өсуі ... ... ... көзқарастарын қалыптастыру экологиялық ... ... ... ... ... Табиғатқа психологиялық түрде ... ... ең ... ... ... ... ең негізгі міндеті –тұлғада адам мен табиғат бірлікте
болу ... ... ... ... ... әрбір элемент бір-
бірімен ... ... ... ... ... “табиғаттары
тепе-теңдік” деген түсінік экологиялық білім берудегі ... ... ... ... ... ... ... байланыстар
“биологиялық пирамида” құрады.
Екіншіден, ол тұрақсыз.
Бастауыш мектеп ... бала ... ... ... ... жануарлар, өсімдіктер салынған кітаптар, экскурсия
арқылы арттыруға болады. Дәл сол ... ... ... табиғатты қорғау,
аялау деген сенімдер болады. Үйде тірі жәндіктерді асырағысы келеді. Тірі
жәндіктер белгілі бір орын ... ... ... ... ... ... Жаңа ... білімді қалыптастырушыларға да ерекше талап
қойылады.
Біріншіден, барлық оқу бағдарламасына “Экология” пәнін енгізу арқылы.
Екіншіден, барлық пәндердің мазмұнына экологиялық ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарына тарту
арқылы.
Төртіншіжен, оқушылардың өздеріне табиғатты қорғау мәселесі бойынша
белсенді ... ... ... ... пәндерінде экологиялық білім берілу керек.
Оқушылардың экологиялық білімдерін ... ... ... ... ... керек. Экологиялық білім беру жүйесінде ең негізгі рольді
бастаушы мектеп ... ... ... ... оқушыларда дүниетанымдық
көзқарас және табиғатты қорғау түсінігі қалыптасады. Экологиялық білім беру
курсында табиғаттың ... ... ... ... ... ... адам мен ... байланысы туралы түсініктер
өтіледі. Осы түсініктер арқылы ... адам ... ... ... және ... ... ... деген ой қалыптасады. Бастауыш сынып
оқшушылары адам ... мен ... ... ... ... Тірі ағзалардың бөлінуі, пайдалы және зиянды заттар ... ... ... білім беруде күрделі процесс
экологиялық білімді ... ... ... ... гүл ... неге тотықұсты асырайды?», тағы басқа сұрақтады қою керек. ... ... ... ... ... ... түсінеді.
Бастауыш сынып оқушылары табиғат қорғауға тәрбиелеу әдіс-тәсілдерін
саралап, қоршаған ортаны сақтаған ... ғана ... ... үшін ... мен оның байлығын қажеттілікпен пайдалансақ, соғұрлым ... ... мол ... ... қолдайды. Экологиялық жағынан сауатты
ұрпақтар даярлау, ертеңгі еліміздің болашағын табиғат ... ... ... ... мектепте оқытуда экологиялық білімін қалыптастыруда
шығармашылық тапсырмаларды қолдану керек ... және бұл ... ... ... ... ... тез ... келіп тұрады. Міне
дәл осы кезеңді тиімді пайдаланған жөн. ... қай ... ... сай ... ... ... ... тағы басқа араластыра
отырып шығармашылық тапсырмаларды пайдаланған дұрыс. Бұл ... ... ... ... алса, оларға сапалы ықпал жасайды.
Шығармашылық тапсырмалар ... оқу ... ... ... ... ... танымын күшейтеді. Бастайыш сыныптың дүниетану
сабақтарында қолданылатын шағырмашылық ... ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды қолданы отырып оқыту баланы ... бала ... ... ... бірдей-бір жолы.
Шығармашылық тапсырмаларды қолдану – бала өз бетінше, жаңа ... ... ... яғни іс-әрекеттің қандай түрінде ... ... ... ... ... ... мен санасының дамуы қуатты
жүретін, ерекше ... ... ... ... бастауыш білім –
үздіксіз білім берудің алғашұы басқышы, қиын да, ... ... ... ... қиын да, ... ... ... мектеп балаға белгілі бір
білім беріп қана қоймай, оны ... ... яғни ... оқу, ... ... ... көзқарас қалыптастыру, жағдайларды объективті түрде бақылап,
талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс ... ... ... ... ... ... Шығармашылық дегеніміз - ... ... ... ... ұмтылуға, ізденуі. Өмірде дұрыс жол табу үшін
адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапаолы, ... ... ... ... керек. Адам бойындағы қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... нығайтып, өзін-өзі тануына көмектеседі
Оқушының өз баласын тануға көмектесіп, қабілетін ояту, жаңа рухани
күш беру ... ең ... ... болып табылады. Бастауыш сынып
оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, ... ... де ... ... ... де әр ... бір ... бейімі болады. Бейімділік
– оянып келе жатқан қабілеттің ... ... ... ... ... ... қана ... түрде ықпал ете алады. Оқушыларды
шығармашылық жұмысқа баулып, олардың белсенділіктерін, ... түсу ... ... ... ... және ... тыс
уақытта дамытуда әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады. Олар мынадай:
1) Тақырыпты ... ... ... ... бір тақырыпта пікірталас тудыру.
3) Логикалық ойлауын дамытатын ойындармен берілген тапсырмаларды шешу
(сөзжұмбақ, құрастырмалы ойындар т.б.).
4) Берілген тапсырманы түрлендіру ... ... ... ... ... шағын әңгіме мәтінін құру т.б.).
5) Әңгіменің ұқсастығын салыстыру, ... ... ат ... ... ... ... ... рольге бөліп оқыту.
7) Ой шапшандығын, сөз байсырын дамытуды өлең шумақтарын құрастыру.
Қандай пән болмасын ... ... беру ... ... ... қабілетін дамыта оқыту олардың сабаққа деген
қызығушылығын оятып, ойын, ынтасын ... ... ... ... ... қою, оны жоспарлау оқушыдан көптеген
қасиеттерді талап етеді: зеректік, ізденімпаздық, еңбекқорлық, ... ... ... ... ... ... Сонымен
шығармашышық тапсырманың талаптарын дамытып, жетілдіпуді мынадай ... ... ... оқушылардың шығармашылық тапсырмалар арқылы дамытып оның жеке
тұлғасын қалыптастыруға болады;
- оқушыларды шығармашылық тапсырмаларды ... ... ... бөліп, сәйкес жұмыс түрлерін таңдап, жүйелі ... ... ... ... ... ... ... табиғат құбылысмтары немесе
табиғат объектілері туралы әңгіме дайындап, ... ... ... ... жұмысқа оқушыларды мұғалім өзі дайындап үйретеді, ... ... ... ... ... ... жетеді. Оқушылардың
шығармашылық әрекетін, қабілетін ... ... ... оны ... ... оқушыларды қосымша әдебиетпен жұмыс істеуге үйретеді. Сонымен
қатар оқушылардың ... ... ... ... қолдануда экологиялық ойындардың маңызы зор. Экологиялық
ойындар ... ... ... ... мотивацияның жоғарғы дәрежесін
қалыптастыру. Экологиялық ойынның бір түрі ... ... ... ... әртүрлі станциядан құралған бағытпен жүріп отырады
(орман, көл, ... ... ... т.б.). ... ... ... ... орындайды және белгілі бір сұрақтарға жауап береді ... ... ... ... Көп ұпай ... команда жеңіске ие
болады. Қатысушылардың саны көп болады. Тағы ... бір түрі ... – бұл ... ... ... мен ... өткізіледі.
Викторинада экологияға қатысты сұрақтар қойылады. Мысалы: Неге? Неліктен?
Қалай түсіндіресіз? Тағы ... ... ... Бұл ... арқылы
оқушыларда логикеалық ойлау қатысады. Сонымен ... ... ... ... ... ... Үлкен ауқымды тақырыптарды мысалы 2 –
сыныптағы “Жануарлардың тіршілігі”, ... оқу ... ... ... ... ... ... алдын-ала
тапсырмалар беріледі. Тапсырмаларды орындау ... ... ... ... ... ... қоректенуі туралы мағлұмат
жинайды. Ол үшін алдын-ала сыныпты 3 ... ... ... тақырыптар
беріледі. Содан соң тақырыпты өткенде әр топтың оқушылары ... ... ... қоырытындылайды. Оқушылардың экологиялық білімдерін
қалыптастыруда мынадац шығармашылық тапсырмалар ұуымдастыруға болады.
Мысалы, сыныпқа ... ... ... ... жанына бос қалталар
қойылады. Мұғалім үлкен қалталардың ... ... ... ... Неліктен? Қалай түссіндіресіз? Қалай қорғайсыз? ... ... бе? ... ... ... ... ... жинап,
тексеріп бағалайды. Сондай-ақ «Ұрпақ – ... ...... ... ... ... білімдерін қалыптастыруда
шығармашылық тапсырмалар беруінің маңызы зор. ... ... ... ... ... әңгіме, өлең жазу, жұмбақ ... ... беру ... ... ... білімдерін қалыптастырып
және қызығушылықтарын арттыруға болады. Жалпы тапсырмалардың осындай
түрлерін ... ... ... тарауларының кез-келген тақырыптарын
өткенде қолдануға ... ... мен ... ... ... ... ... жасалады.
Оқушылардың экологиялық білімдерін ... ... ... - ... дамытудың, тәрбиелеп, бала жанын түсіне
білудің бірден-бір жолы. Шығармашылық тапсырмалар ... ... ... қызығушылығын арттырып қана қоймай, сондай-ақ сабаққа ... ... ... ... ... ... айтқанда, дүниетану сабағында басқа пәндер сияқты экологиялық
білімдерін қалыптастыруда шығармашылық тапсырмалар қолдану тиімді де ... бірі дер ... пәні ... ... арналған бағдарламаға,
                оқулыққа талдау
Оқулыққа талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға,, салыстыра білуге,
дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйретеді. Дамыта ... да ... ... ... ... ... оны шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту.
Бастауыш сыныпта соңғы жылдары енгізілген ... ... бірі – ... ... ... ... олармен дұрыс қарым-
қатынас жасауын қалыптсатыру. Дүниетану пәні орта ... ... ... ... ... Дүниетану сабақтары арқылы оқушылар
адам, қоғам, табиғат, яғни реалды дүниенің үш құрамдас ... ... ... Бұл пән ... ... ... ... дүниетанымын
қалыптастырады. Оқушыға өзін қоршаған өмірді, оның ... ... ... ... оқушыларының танып білуге бастауыш сынып оқушыларының
тілін, ой-өрісін дамытып, оларды өздігінен жұмыс ... ... ... пәні – айналадағы дүниені кең ... ... ... негізгі сытысына ұсынылған оқу бағдарламасы бойынша оқытылатын
материалдар дамыта тәрбиелеу бағытында ... ... ... ... ... арналған.
“Дүниетану” оқулығына енген материалдар ... ... ... сай ... ... ... ... кең.
Әр тақырыптың мазмұнында көптеген деректер берілгенін түсіну ... Әр ... ... ... да, ... мазмұнға ие. Сондықтан оны жан-
жақты талдап түсіндіру мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
3 сыныпта дүниетану пәні ... ... 68 ... берілген.
Оқулық үш бөлімнен тұрады: “Адам”-8 сағат, “Табиғат”-33 сағат,
“Қоғам”-27 сағат. Әр ... ... ... 1- ... ... ... сәйкес оқулық мазмұнына байланысты материалда іріктеу
кезінде ... ... ... ... ... ғылыми жеңіл
әңгімелерінің аздығы (тіпті жоқтығы) және орыс ... ... ... аударып, мазмұнын жеңілдетіп беру қажеттілігіне байланысты
бірқатар қиындықтар туды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... тілінің жеңіл және сөйлемнің ықшам болуы;
- ғылыми терминдердің қазақ тілінде бұрмаланбай, дұрыс берілуі;
- жеке тақырыптар мазмұнның жинақы және шағын ... ... мен ... ... ерекшеліктерін ашып көрсету;
- оқушылардың түсінігіне жеңіл, тартымды тілмен жазылуы;
- мәтіннің оқушыларды табиғатта бақылау ... ... ... ... ... оның нәтижесін қорытуға жол
сілтеу;
- жеке тақырыптар арасында байланыстың ... ... ... ... сұрақтар мен тапсырмалар беру;
- табиғаттану мазмұнына байланысты жұмбақ, жаңылтпаштар, өлеңдер
келтіру;
- ... ... ... ... мен ... ... сыныпқа арналған “Дүниетану” оқулығындағы материалдар ... ... ... ... принципі өлкетану. Адам блокында материал
адамның айнладағы дүниемен қарым-қатынасымен ... ... ... ... “Компастың құрылысы”, “”
Сурет және сұлба“ деген тақырыппен ... ... ... мен
олардың көбеюі туралы мәліметтер берілген.
Жануарлардың тіршілігіне қажетті ... ... ... ... Өсімдіктер мен жануарлардың “қызыл ... ... ... ... ... ... шаруашылығының түрлерімен
танысады, оқулықтағы мәтіндер соңында ... мен ... ... ... ... ... көп ... бөлінген.
3сынып оқулығының мақсаты – айналадағы дүниенің әсерін ( адам одан
нені, не үшін алады, оған өзі ... не үшін ... ... өзін ... ... әр түрлі қауіптерден сақтауын, соны білім түсінігі түрінде меңгерту,
іс ... де ... ... қамтамасыз ету – оқытудың ... ... ... пәнін өз мәнінде оқыту үшін мұғалімдерге көмек ретінде
бірнеше көмек құрал ұсынылады. Олар:
1) Дүниетану пәніне арналған ... ... ... ... ... ... ... Оқулықтағы тақырыптар мазмұнын кеңейту үшін, мұғалімдерге ... ... ... білімдерін кеңейту үшін, өте қажетті құрал
хретоматия.
4) Қабырғаға ілінетін тақараптың кестелері.
5) Әдістемелік нұсқау.
Осылардағы ... ... ... ... ... ... ... орынды қолданып, тиімді
пайдалану қауымында жүктеледі.
Ал оқулыққа байланысты әдістемелік нұсқаулардың бірнеше мақсаты бар:
- тақырыптарды оқытудың ... ... ... ... өзар ... ... сақтай отырып оқытуды
қамтамасыз ету мақсатын ... ... ... ... ... байланысын дамыта отырып оқыту
міндетін назарда ұстауға тырысады.
Дүниетану пәні аптасына 2 сағат қана оқытылады. Солай бола тұрса да,
оқушылардың ... ... ... ... ... жүйелі
орындап отыруы арқылы үзіліссіз, сатылы білім беру мақсаты орындалуға тиіс
Әдістемелік нұсқау мұғалімдер үшін тек ... Әр ... ... ...... өз ісі, өз ... қарай, сыныптағы
оқушылардың білім деңгейіне өз ісі, өз ... ... ... ... деңгейіне байланысты әдіс-тәсілдерді өзгерте алады. Бірақ
мұнда берілетін білім деңгейі көрсетілгендіктен, осы ... ... Әр ... ... жаңа ұғым ... ... ... қатйталау, сөз
қорларын дамыту, жаңа сөздер, атаулар енгізу үнемі назарда ұсталуыв қажет.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... қызығушылығын оятып ойлау қабілеттерін арттыра білу ... ғана ... ... ... қол жеткіземіз.
Кесте 2 дүниетану (3 сынып күтізбелік жоспары)
|1-тарау |Адамның ... ... ... (10 | |
| ... | |
| ... ... саны ... 2 ... ... айналада дүниемен қарым-қатынасы (10 | |
| ... | |
|1 ... ... |1 |
|2 ... ... не қажет? |1 |
|3 ... ... ... ... ... ... |1 |
|4 ... ... ішіп ... |1 |
|5 ... – сый |1 |
|6 |Мен және ... ... ... |1 |
|7 ... мен ... ... ... |2 |
|8 ... және ... дүние. |1 |
|9 ... |1 ... ... (9 сағат) | |
|1 ... ... ... ... ... |1 |
|2 ... ... бойынша бағытты анықтау. |1 |
|3 ... және ... ... ... ... |1 |
|4 |Ауа. ... ... |1 |
|5 ... ... |1 |
|6 |Су. ... ... |1 |
|7 ... маңызы. |1 |
|8 ... |1 |
|9 ... ... |1 ... ... ... (14 сағат) | |
|1 ... тірі ... |1 |
|2 ... ... және оның қызметі. Тамыр. |1 |
|3 ... |1 |
|4 ... |1 |
|5 ... және ... |1 |
|6 ... су керек.. |1 |
|7 ... ... ... |1 |
|8 ... ауа және жылу ... |1 |
|9 ... қанша жыл тіршілік етеді? |1 ... ... ... ... ... ... |1 ... |Тамырсабақ, түйнек, пиязшық арқылы көбею |1 ... ... жер ... ... ... |11 |
| ... | ... ... |1 ... |Қорытынды сабақ |1 ... ... ... | |
|1 ... ... не қажет? |1 |
|2 ... ... ... ... |1 |
| ... | |
|3 ... ... жоқ. |1 ... 2 ... ... ... ... ... (10 | |
| ... | |
|4 ... ... ... |1 |
|5 ... ... ... ... |1 |
|6 ... ... ... қорғанады? |1 |
|7 ... рең. ... рең. |1 |
|8 ... рең аңға да ... |1 |
|9 ... неге ... |1 ... |Ұрпақ тіршіліктің ... |1 ... ... бір-біріне қайырымдылығы |1 ... ... және ... жануарлар. |1 ... ... мен ... ... ... |1 ... |Топсеруен |1 |
|5 ... ... ... | |
|1 ... ... Әнұраны |1 |
|2 ... ... ... Елтаңбасы|1 |
|3 ... ... Туы |1 |
|4 ... өмірің туралы заң. |1 |
|5 ... ... ... бірдей декларациясынан |1 |
| ... | |
|6 ... ... |1 |
|7 ... |1 |
|8 ... ... |1 |
|9 ... – білім бұлағы |1 ... ... ... |1 ... ... |1 ... ... алтын” өлкесі |1 ... ... ... ... |1 ... ... |1 ... |“Ақ ... ... ... |1 ... ... пен ... ... |1 ... ... ұшақтың пайдасы |1 ... |Мал ... |1 ... ... қайдан шығады? |1 ... ... ... |1 ... 3-ші ... ... ... дүниетану пәніен мынаны білуі тиіс:
- айналадағы дүниені тани білу;
- адамның айналадағы дүниемен қарым-қатынасы;
- өлі ... адам ... ... ... мен ... ... қоғам, Отан жайлы белгілі бір көзқарас қалыптасу,
- өсімдіктер, жануарлар және олардың бір-бірімен байланысы;
- табиғатты бақылаудан соң өз байқағаның, ойқын ... айта ... ... ... пайдасы мен зиянын анықтай білу, табиғатты
қорғау;
Әр тарау тақырыпты жыл сайын күрделеніп отырады. ... ... ... проблемалық жағдаяттар, сарамандық жұмыстар
оқушының дүниетанымын, ойлау қабілетін дамытып, арттыра түседі.
Бастауыш сыныптарға ... ... ... ... гөрі ... мәтінде көбірек сұрақтарға, проблемалық жағдаяттарға
кездесіп отырамыз. Сол сұрақтарға жауап беріп, жағдаяттарды шешу барысында,
оқушының өзінің көрген, естіген, ... ... ... ... ... ... Оқулық ерекшелктерін ескере отырып, оқушының
шығармашылығын, ... ... ... ... ... ... ... дүниетану сабақтарында әр-түрлі жұмыс түрлерін
қолданамыз.
2.3 Эксперимент жұмысы және оның нәтижесі
Эксперименттің ...... ... қалыптастыруда
шығамашылық тапсырмаларды қолданудың тиімділігін анықтау. Эксперимент
ұмысын Өскемен қаласындағы №20 ... орта ... 3-А ... 3 – А ... барлығы 20 оқушы бар. 11-і қыз бала, 9-ы ұл бала.
9 оқушы оқу озаты, 8 оқушы оқу ... 3 ... ... ... ... Кадирова Айгүл Шүленбаевна. Сондай-ақ №20 қазақ орта мекбетінің 3
Б сыныбын бақылау ... ... ... ... ... ... саны – ... 9-ы қыз бала, 11-і ұл бала. Оқу озаты – 8 ... ...... 5 ... орташа оқиды. Сынып жетекшілері ... ... ... ... ... ... дүниетану сабақтарында
экологиялық білімін ... ... ... ... мақсатттарында төмендегідей міндеттер белгіледік:
1) 3 сынып оқушыларының экологиялық ... ... ... 3 ... ... экологиялық білімдерін қалыптастыруда шығармашылық
тапсырмаларды қолдану тиімді екенін анықтау.
Оқушының жас және жеке дара ... ... ... ... ... үшін ... әдіс-тәсілдер қолданылады.
Олар: бақылау жұмысы, тест алынады.
Зертеу жұмысы үш кезеңнен тұрады:
1) констатациялық экспериментті;
2) қалыптастыру эксперименті;
3) бақылау эксперименті.
Констотоциялық ... ... 3 ... ... ... ... ... сынып оқушыларының экологиялық білімдерін тексермес бұрын
оқушыларының білім деңгейінің диагностикалық белгілерін ... ... Оны ... көре ... 3 ... ... ... ... ... ... |2 ... оқышысы адамның айналадағы дүние мен |
| ... ... ... бір екенін біледі |
| ... ... ... ... ауа ... |
| ... ... |
| ... ... ... су еріткіш екенін, судың |
| ... су ... ... ... |
| ... ... тірі ... ... |
| ... ... су ... екенін, ауа және |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... керек жағдайларды қорғау екенін біледі,|
| ... ... ... ... біледі |
| ... ... ... қажетті |
| ... ... ... ... ... ... жауаннан қалай қорғанатынын біледі |
| ... де ... ... ... ... ... |
| ... ... ... өте ... біледі |
| ... ... тез ... ... орындайды |
Кесте 3 жалғасы
|Деңгейлер ... ... |
| | |
| ... толық мысалдар келтіре біледі |
| ... ... ... |
| |1 ... ... ... ... ... 1|
| |мен ... алады ... ... ... ... бара ... |
| |3 ... ... адамның айналадағы дүниемен |
| ... бар ... ... ... адам |
| |мен ... ... қатынас бар екенін |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... біледі бірақ |
| ... ... ... ... |
| ... су ... ... ... ... |
| ... ... ... біледі, судың ластануын |
| ... |
| ... ... тірі ... ... |
| ... өсімдікке су, ауа, жылу керектігін |
| ... ... ... өсіп ... ... кітапқа|
| ... өз ойын ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... жемін аулай алатынын немен |
| ... ... ... жануарларды қорғау|
| ... ... ... ... ... және де |
| ... ... ... ... |
| ... айта алмайды |
| ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... ... жұмыстарды бірақ баяу |
| ... |
| ... ... ... ... ... бере алмайды, |
| ... ... ... ... |
| |1 ... бағдарламасын меңгерген, бірақ қазіргі |
| ... ... ... ... |
|Төмен |2 ... ... адам ... дүниемен, |
| ... ... ... бар ... ... |
| ... мүлдем қызығушылығы жоқ |
| ... ... ... мақсатын ауа қалай |
| ... ... |
| ... ... ... су ... екенін, судың |
| ... су ... ... білмейді және де |
| ... ... ... жоқ ... 3 жалғасы
|Деңгейлер ... ... |
| ... өсімдік тірі организм, мүшелерін, |
| ... ... су ... ... ауа |
| ... жылу ... екенін, өсідіктердің жақсы |
| ... ... ... ... ... керек |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... және ... ... |
| ... жануарлардың тіршілігіне қажетті |
| ... ... ... жем ... |
| ... ... қалай қорғау керектігін |
| ... ... ... ... жануарларды білмейді. |
| ... ... ... және ... |
| ... |
| ... ... мен түсініктерді білмейді |
| ... ... ... ... |
| ... ... мұғалімнің көмегінсіз |
| ... ... |
| |1 ... ... ... меңгермеген |
| ... ... ... ... ... ... ... білім деңгейін тексеруге тест ... ... ... алынады. Тест 10 сұрақ көлемінде беріледі.
Тест жабық ... ... Яғни ... ... беріледі, ал жауаптарын
оқушылардың өздері жазыу керек. Тест сұрақтары өтіп кеткен материалдардан
құралады . (тіркеме ... ... ... ... ... ... тексеруде
бақылау жұмыстары алынады. Бақылау жұмысы екі нұсқада беріледі. Әр ... ... ... ... ... ... нәтижесі арқылы оқушыларының экологиялық білім деңгейін
анықтадым. Сонымен біз ... ... ... сынып оқушыларының
экологиялық білім деңгейін анықтап, мынадай кесте құрдық.
Кесте 4 3 “А” ... ... ... ... ... кезең)
|Деңгей |Жоғары ... ... ... | | | |
| ... ... ... ... |Оқушы саны|% |
|3 “а” |8 |40 |7 |35 |5 |25 ... 20 | | | | | | ... | | | | | | ... 4 жалғасы
|Деңгей |Жоғары ... ... ... | | | |
| ... ... ... ... ... ... |
|3 “б” |9 |45 |8 |40 |3 |15 ... 20 | | | | | | ... | | | | | | ... 1 2 “А” сынып оқушыларының білім деңгейін (консультациялық ... ... ... болсақ, 3 “а”
сыныпта экологиялық білімнің деңгейін анықтау. Бақылау сыныптарынан ... ... яғни 3 “б” ... 2-ші ... да экологиялық білімін
анықтауда тестік жұмыстар, түрлі ... ... ... ... ... ... ... тестен 10 сұраққа жауап берді және
де қосыша тапсырма жасады. 1 сыныптағы алынған білімдерінмен байланыстыра
алады. ... ... ... дүниетану пәндеріндегі үлкен
материалдарды тура құра алады.
Орта деңгейдегі оқушы – тест сұрақтарының ішінен ... ... ... ... ... ... ... топырақпен байланыстыра
алмайды. Басым көпшілігі 5,6 ... қате ... ... емес ... ... ... оқушы – қойылған сұрақтарға толық дұрыс жауап ... ... ... қажет етеді. Жалпы қорытындылайтын болсақ,
оқушылармен өткен ... ... ... ... ... ... отырды.
3 сыныпта оқушылар сабаққа ... ... ... ... ... жұмысы жүргізілген сынып оқушылары бақылау
сыныбымен салыстырғанда олардың білім деңгейі әлдеқайда жоғары көрсеткіш
көрсетті. ... бұл ... ... ... жоғары екенін көрдік.
Өйткені олар барлық берілген тапсырмаларды ойдағыдай орындап ... ... ... ... ... ... Ал ... оқушыларының білім
деңгейін анықтап, 3 б ... ... ... сәл төменірек
болады. Сонымен констотациялық эксперимент нәтижесінде біз ... ... ... ... ... ... а) ... күзгі тіршілігімен таныстыру, шапшаң оқуға
дағдыландыру:
ә) күз белгілерімен таныстыра отырып, аңдардың ... ... ... ... ... ... ... қабілетін дамыту.
б) халық қағидаларын үйрете отырып, мейірімділікке, ... ... 1) ... 2) үй ... 3) ... ... Абайдың "Күз" өлеңі, суретімен;
4) Орман, аңдар суреті;
5) Аңдар мүсіні;
6) Үнтаспа;
7) ... ... ... ... "Өз ... тап"; ... суреті.
Пәнаралық байланыс: әліппемен байланыстыру.
Түрі: жаңа білім беру сабағы, аралас сабақ.
Сабақ барысы: 1. Ұйымдастыру ... ... ... Үй ... сұрау.
"Жануарлар" тарауын аяқтадық. Бірнеше сұрақ берейін.
а) Ондай аңдарды білеміз?
ә) “Сутқоректілер” деп неге айтамыз?
б) Неліктен жабайы аңдар дейміз?
в) ... ... ... тағы ... ... ... ... деп неге айтамыз?
г) Өзін білетін бунақденелілерді ата?
3. Үй жұмысын қорыту.
...... ... космекенділер,
бунақденелілер болып бөлінеді. Сүткореқтілер — жабайы
аңдар, үй малдары болып бөлінеді. Олар төлдерін сүтімен асырайды.
(Буклеттен ... ... Аю ... коян ... ... ... ... касқыр бөлтірігін, киік құралайын сүтпен асырайды.
4. Жаңа ... ... ... ауа райы ... ... аңдар қалай тіршілік етеді?
- Күзде ауа ... ... ... ... ... ... ... шлінеді.
- Күзгі табиғатты Абай атамыз былай ... "Күз" ... ... бұлт түсі суық ... ... ... ... тұман жерді 6асқан.
Білмеймін тойғаны ма, тонғаны ма.
Жылқы ойнап, бие қашқан.
Тай жарысқан. Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай
Жастар күлмес, ... ... ... ... түсі ... айрылған ағаш қурай.
- Күзде күн суыта бастайды. ... сұр бұлт ... ... ... ... ... сарғаяды. Бұдан соң жапырақ тусе бастайды. Осындай
кезде аңдар қалай тіршілік етеді?
2) Диалогты ... ... ... ... ілініп, аңдарды атау.
- Орманда нелер мекендейді?
- Орманда аңдар бар.
- Аңдардың атын ата.
- Аю, ... ... ... кірпі, ақкіс, қоян.
- Күзде аңдар қалай тіршілік егеді?
- Борсық күзде қоңыздарды жеп, тәтті шөп, тамыр жеп, ... ... ... ... ... ... Тиін шыршаның бүрін жеп, ... азық ... жүр. Аю ... жеп ... семіреді, апанына жапырақ
төсеп, ұйқыға дайындалады. Тышқандар дән ... ... азық ... қоян азық ... ... күн ... ақкіс пен қоян сұр тонын
тастап, ақ тон киеді. Аңдардың тіршілігіне қажетті ... ... және өзің ... ... ... ... тап.
4) Кітаппен жұмыс:
- Қазір кітаптарыңа қарап, мұқият тыңдап ... ... ... Әр ... соң ... ... ... отырамын.
Оқушылар өздері ой қорытып, сұраққа өз сөздерімен жауап береді.
- Борсық қоңызды неге зорға тапты?
- Борсық не істеуім ... ... ... шөп жеп ... керек.
- Аю немен қоректенеді?
- Не істеуім керек деді?
- Қу бұтақ, жапырақ төсеп, апаңды жылылауым керек.
- Тышқан не ... ... Тиін не ... ... ... ... ... айт.
- Ақкіс пен қоянның тіршілігі туралы айт.
5) 2 партадағы оқушы.
1 ...... ...... ... ... жануарлардың экологиялық жағдаы (иесіз
иттар, ... ... ... ... ... Әр оқушы 1-2 сөйлемнен оқиды.
Келесі оқушы жалғастырады.
7) Ойын:Аңдар немен қоректенеді?
Қай пң мен ... ... ... ... ... ... аты
аталады.
Үстелдің үстіндегі азықтардың аты аталады. Осы азықтарды қай аң ... ... ... ... апарып қояды. Бірнеше оқушы орындайды
(сәбіз, жидек, қоңыз, бидай).
- Міне, балалар, қоян ... ... ... аю жидек, тышқан ... ... ... ... ... биік ... өлкеде, ну орманда мекендейтін аңдардың
бірнеше түрі бар. Міне, мына ... ... ... мүйізтұмсық, зебра, арыстан, қодас (аңдардың ... ... ... ... қандай пайдасы бар?
- Еті, қалың терісі, майының дәрілік қасиеті бар.
- Олардың еті, ... ... екен деп ... ... ... болмайды.
Аңдар табиғат байлығы, оларды қорғау керек.
10) Халық даналығы.
Қазақ халқында халықтық табиғат қорғау ... ... ... ... қазақ қашан да аң, ұүсты ерте ... ... ... “Аң ... аң ... деп арыстан, жолбарыс,
аюларды көп аулай бермеген. “Үкіні ұстап алса, ... ... ... бір ... босатып жіберген”. “Қыран құстарды атқызбаған”.
11) Жұмбақ шешу.
а) Арқалаған мың садақ,
Іздегені бір тамақ. (Кірпі)
- ... ... ... ... бар. Бұл иненің оған қандай пайдасы
бар?
- Кірпіні ... ... осы ... ... жүр ... тым сақ құлақ.
Тек есектен басқада,
Оған ұқсас жоқ құлақ. (Қоян)
- Қоян үнемі секіріп, ... ... Ол өте ... ... ... ... алдыңғы аяқтарынан артқы аяқтарының ұзын
болуы секіріп қозғалуға оңай болады.
в) Туғаннан жаңғақ жеп жетілген,
Бқтақтан – ... ... ... ... ... ... ... Тиіннің іні ағаштың доғарғы жағында, өзі бұтақтан-бұтаққа секіріп
жүреді. Тиіннің ұзын бақайларындағы өткір, имек ... ... ... ... ... ... ... бейімделген.-
6) Қорыту.
Ұлттық киім киген атай суреті ілінеді, көрсетіледі.
Қонаққа атай келеді. Атаймен сәлемдесейік. (үнтаспадан атай ... ... ... ... ... ... қарақтарым. Сендердің сабақтарыңа қатысайын
деп келе жтқаным. Ерте-ақ шығып едім. Адам үлкейген соң жүріп-тұру
да қиын ... ... ... ... ... ... тақырып
өттіңдер?
- “Аңдардың күзгі тіршілігі”
- Дұрыс, ... ... ... ... тіршілік етеді екен. Айта
қойыңдаршы.
- Борсық пен аю тәтті жеміс, тамыр жеп семіреді. ... ... ... ... Тиын ... ... жеп, жинап жүр.
- Тышқан дән жинап жүр.
Кірпі іс қазып, ұйқыға дайындалады. Қоын мен ақкіс азық жинамайды.
Тонын ... ... ... ... ... ... Күзде олар
тынбастан қысқа ... ... ... ... бар:
“Қамданбаған қапы қалар” деген. Аңдар ... ... ... ... ... жүргізеді.
Ал, балаларым, енді мен ... Әлі де ... ... бар.
Сабақтарыңды жақсы оқып, тәртіпті болыңдар. Сау ... ... ... “Аңдардың күзгі тіршілігі” тақырыбын оқу және “Қызыл
кітапқа енген жан-жануарлардың атауларынан сөз жұмбақ ... хат. ... ... ... ... Әрбір оқушы өз
ойын жазу.
8. Бағалау. Сабақта жақсы жауап берген балаларды бағалау.
Зерек, қаблеті ... ... ... ... ... немесе
табиғат объектілері туралы әңгіме дайындап, баянлдама жазып ... ... ... ... ... ... өзі дайындап,
үйретеді, кейін олар біртіндеп өздігінен орындай алатын ... ... ... ... ... ... ... жазуға,
оны сабақта айтып беру, ... ... ... ... істеуге
үйретеді.
Сонымен қоса, алдын-ала мынадай дайындық жүргізуге болады. Үлкен
ауқымды тақырыптарды, ... ... ... ... ... алдында оқушылардың шығрмашалық қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... барысында
оқушылар жануарлар тіршілігіне қажетті ... ... су, ... қоректенуі туралы мағлұмат жинайды. Ол үшін алдын-ала сыныпы 3-
топқа бөліп мынадай тақырыптар беріледі:
1-топқа: “Үй жануарлары ... ... ... ... ... ... ... тіршілік ету үшін қандай жағдай қажет?”
Содан соң тақырыпты өткенде әр топтың оқушылары баяндама ... ... ... Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... болады.
Мысалы, сыныпқа кез-келген жануар суреті ілінеді, жанына бос қалташалар
екеуі үлкен, қалған екеуі кіші ... көк, ... ... қойылады. Мұғалім
үлкен қалталардың біреуіне тапсырмаларды салады. ... ... ... ... ... ... ... үлкен қалтаға
орналастырады. Мұғалім жауаптарды жинап, тексеріп, бағалайды. ... ... ... ... – “5”, көк – “4”, ... – “3” ... ... “Ұрпақ – тіршіліктің жалғасы” деген тақырыпты өткенже
оқушыларға шығармашылық ... ... ... зор.
Аңдар,құстар, үй жануарларына байланысты шағын әңгіме, өлеу жазу,
жұмбақ құрастыру сияқты тапсырмалар беру ... ... ... ... және ... ... болады.
Жалпы тапсырмалардың осындай түрлерін “Адам”, “Табиғат”, “Қоғам”
тарауларының кез-келген ... ... ... ... мен ... “Қызыл кітабы” кітабы тақырыбын өту
кезінде оқушыларға “Қызыл кітап”, “Қорықтар” тақырыбында баяндама, реферат
(әрине, оқушылардың ... ... сай) жазу ... ... ... өсімдіктер, құстардың суретін салу, сөзжұмбақ шешу тапсырмаларын
беруге болады.
Дүниетану сабағында экологиялық білімін қалыптастыруда шығармашылық
тапсырмаларды өолдану ... ... ... ... ... экспериментін қорытындылайтын босақ, эксперимент
жұмысына ... ... ... деп ... ... ... ... белсенділігін күшейтті.
Сабақ барысында әр түрлі тапсырмалар беріледі. ... ... өз ... әр ... тапсырмалар беріледі.
Әрине оқушылар сабақ барысында бірден бәрін орындай ... ... ... ... де ... ... оқушыларға көмек көрсетіледі.
Кейбір оқушылар сабаққа өте белсенді, ойлағыш ... ... ... ... оқушылар үлгермей қалады.
Сондықтан сабаққа өте белсенді қатысып ... ... ... беруге болады.
Дүниетану сабақтарында ... ... ... тараулар беру арқылы білім деңгейін келесі ... ... ... ... ... ... экспериментінің мақсаты – оқушылардың
экологиялқ білімдерін қалыптастыруды шығармашылық ... ... ... анықтадым.
Жас бүлдіршіндердің экологилық білімдерін қалып тестік жүйені қолдану
тиімді. Тест ... ... ... тез ... жазуға уақыт аз жұмсалады,
ойлауға уақыт көп болады.
Тестке қойылатын негізгі ... жас ... ... ... ... ойландыратындай қызықты етіп қарастырылуы
керек.
Кесте 5 Оқушылардың білім деңгейі
|Деңгей ... ... ... ... | | | |
| ... саны|% |Оқушы саны|% ... ... ... сынып |11 |55 |8 |40 |1 |5 ... ... |10 |50 |8 |40 |2 |10 ... ... ... келе 3 “а” сыныбның білім
сапасының көрсеткішін келесі суреттен көре аламыз.
Кесте 5 3 «А» ... ... ... ... ... ... |Орта ... ... | | | |
| ... ... ... ... ... саны|% |
|Эксперимен|8 |40 |7 |35 |5 |25 ... ... | | | | | | ... |55 |8 |40 |1 |5 ... кейін| | | | | | ... 2 3 «А» ... ... ... ... ... “а” сынып оқушыларының салыстырмалы білім деңгейі (эксперимент
қорытынды”) бақылау экспериментінің қорытындысы
Эксперимент ... ... әр ... ... ... әр түрлі
ғалымдардың пікірлерін ... ... біз ... ... ... дамыту үшін шығармашылық тапсырмаларды қолданудың
нәтижелі болу шарттарын тауып, құқрдық. Мұндай шарттарға ... ... ... ... ... тапсырмалардың мазмұн-түрін ойлап табу;
- шығармашылық тапсырмаларды оқушыға сынудың жолын, әдіс-тәсілін білу
керек;
- шығармашылық ... ойын ... ... ... ... ... үйлесуі керек;
- шығармашылық тапсырмлар сабақтың тақырыптарына сай қолданылуы
керек;
- оқушының шығармашылыұпен айналысуына мектепте, сабақ ... ... ... ... ... ... ... жүйелі, саналы түрде қалыптастырып
отыру;
Жұмысымыздың, екінші тарауында дүниетану сабақтарында, оқушыларлдың
экологиялық білімдерін ... ... ... ... ... ... тоқталдық. Осы орайда
республикамыздың басқа да ... ... ... ала ... қазіргі негіздегі дүниетану сабақтарында шығармашылық
тапсырмалардың қолданыс аясын анықтауға тырыстық. Бастауыш ... ... ... ... ... баланың тілін
дамытып, сөздік қорларын, қиялдарын молайтады. Оқушыларға ... ... ... ... ... өздігінен орындайтын жұмыстың шамасы
келетін тәсілдерін қолдана білуге үйретеді. Логикалық және ... ... ... ... дүниетану сабақтарында, шығармашылық ... ... ... ... ... қалыптастыруға
байланысты экперимент жұмысының қоырытындысын қарастырдық, эксперимент
жұмысы өзінің ... ... ... ... қолдана отырып оқыту – баланы дамытудың,
тәрбиелеп, бала жанын түсіне білудің бірден-бір жолы.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... өарастырдық. Бұл
тапсырмлар оқушылардың дүниетану сабағына деген қызығушылығын арттырып қана
қоймай, ... ... ... арттырып, табиғатты сүюге, қорғауға
үйретеді.
Қорыта айтқанда, дүниетану ... ... ... ... тапсырмаларды қолданған тиімді де жақсы жолдардың бірі дер
едік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, қорыт айтқанда бүгінгі жас ... жан – ... ... ... ... ... ... борышы. Бастауыш мектеп бұл ... ... ... ... ... жүретін ұайталнбас кезең. Сондықтан да бастауыш
білім – ... ... ... ... ... қиын да қадірлі жұмыс.
Осған орай оқушыға белгілі бір көлемдегі білім ... ... ... ... туралы түсініктерін кеңейте отырып, ... ... ... ... - ... күннің басты талабы. Писхологиялық,
педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерді талдау ... ... ... ... ... ... ... маңызды және көкейкесті мәселе кенін көрсетіп
отыр. ... ... ... ... барысында, 50 ғылыми
педагогикалық психологиялық, әдістемелік әдебиеттер қарастырылды.
1 тарауда ... ... ... ... “экология” термиміне анықтма беріліп, ... ... ... ... зерттеулрі туралы және ... ... ... ... ... ... түрлерін анықтадық.
2 тарау бойынша дүниетану сабақтарында экологиялық білімдерін
қалыптастыруда шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... ой елегінен өткізіп, көңіл
таразысына салып, мынадай қоыртындыға келдік. Егер ... ... ... ... ... шығармашылық
тапсырмаларды сабақтың мақсатына сай, жүйелі түрде оқушылардың жас ... бас ... ... отырып қолданса, оқушылардың ақыл-ой дамуын
жетілдіреді, кұші мен ... ... ... ... ... қызығушылығы артады. Оқу ... ... ... ... ... үшін маңызы зор. Дүниетану
сабақтарында қолданылатын ... ... ... ... ... дыбыстарды дұрыс айыруға, талдауға үйретеді, таным қызығушылығын
арттырады.
“Тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... ... ... ертеңгі болар
жеткіншектерді жаңа заман талаптарына сай ... ... ... сияқты жауапты міндетер үлкендердің қолындағы іс қоғамның, ... ... ... жаңа сапалық деңгейде, шарықтау ... ... ... ... ... қатарына қосылып, жаңа заманның
жастарынан өзіндік таланты мен табиғи ... ... қана ... жаңашыл болуын үнемі шығармашылық ізденістер болуын талап етеді.
Әдебиеттер тізімі
Аймағанбетова Қ. Бастауыш сыныптарда ... ... ... \ Қ. ...... ... 2003 – 144 б
Молдыбекова Қ. С Тіршіліктану-экологиялық білім беру мен ... /К.С ... -М; ... Е.Б ... ... ... және мәдениет проблемалары, оларды
шешу жолдары / Е.Б ... ... ... С.Қ-Қалдықсыз технология экология қызметіне /С.Қ Сүлейменов//-
А; 1991.-128б
2. ... А.С. ... ... ... ... ... /А.С
Жорабекова// Білім-2002.-№3-165 б
3. Таңатарова Қ.С. ... ... беру ... /Қ.С ... ... ... А.С ... сағаты. Экологиялық тәрбие беру мақсатында /А.С
Жәкеева// Атамекен-1990.-№5.-45-47б
5. 8.Төребаев Ш.А Экология -ең басты ... /Ш.А ... ... ... ... ... берудің креативтік технологиясы
7. /Е.Ж Асырова//Дүние-2002.-№7.-45б
8. .Сабырова Қ.Ө. ... ... ... ... әдістері /Қ.Ө
Сабырова// Дүние-2002-№8-32б
9. .Қосанов О.С Экология және адам ... /О.С ... ... .Сарманов К, Перкас Н.К Экологиялық білім беру бағдарламасы /К
Сарманов, Н.К ... ... ... ... Э.С ... ең ... проблема/Э.С Әлімқұлова// Дүние2002-№9-
49б
12. Смағұлова Д.М Экологиялық бағдарда жеке ... отан ... ... /Д.М Смағұлова// Дұние-2003-№8-18-19б
13. Манкеш А.М Экологиялық тәрбие бойынша дайындалған ... / А.М ... ... ... А.А Табиғатты қорғау дәтүрлерінің тәрбиелік мәні /А.А
Сұлтанбекова//Дүние-2003-№12-9б
15. Күдебаева Ш.М Табиғатқа аялы аялы ... ... /Ш.М ... ... Искакова Лжетпісбаева Г, Экологиялық білім баршаға/ Л. Иска ... ... С ... ... мен тәрбиенің философиялық мәселелері / С.
Кәисов// Биология, география және ... ... ... С. Д ... В.А ... ... и психология С Д Дерябо
В А Ясвин Ростов-на Дону1996г 306 стр
19. Самкова Р ... А ... ... / Р ... ... // Экология в жизни №2-1998-15-16стр
20. Сатинская А Болашақ мұғалімдердің экологиялық тәрбиесін қалыптастыру ... ... ... №4-1998-132-134б
21. Төлегенов А Т Экологиялық біліктілікті дамытайық /А Т ... ... және ... ... О Деятельность и психология личности /О Абульханов, К
Славская-М: Наука, 1980г – 56 ... ... Ж ... ...... ... –мектеп.-2000-4-
20 бет
24. Бабинский Ю К ... ... ... ... мен
жауаптар/ Ю К Бабинский, М М Поталиник//. Киев:Радянская школа,1984-286с
25. Бейсенова А ... А ... ... Тұрғанбаева Б Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту / ... ... ... А Тірек –сызбалар / А Таменова// Өскемен-2004-32б
28. ... В Игры в ... ... ...... ... школе 1997-№5-70-75б
29. Серікқалиұлы З Дүниетану даналығы /З Серікқалиұлы// Білім-1994-224б
30. Серімбетова С Шығармашылық қабылетін ...... ... ... ... Г ... шығармашылық дербестігі /Г Нұрмаханова//
Қазақстан мектебі-2004-7-58-59б
32. Мухамедин М Оқушылардың ... ... ... ...... ... Сағымбаев Ә оұушылардың шығармашылықтардан қалыптастыру /Ә Сағымбетов//
Бастауш мектеп-2003-№1-12-13б
34. Мамбетова Г ... мәні ... ... ... ... Айдарова З Бастауыш мектеп оқушысының шығармашылық қабылетін дамыту /З
Айдарова// Бастауш ... ... Б ... ...... // ... мектеп-2003-11-28-
29б
37. Жарқынбеков С Оқушының шығармашылық тасырманы қолдануы /С Жарқынбеков//
Бастаыш мектеп-2004-1-52-53б
38. Әлімқұлова Э ... ... ... ... мәні / ... ... Жүнісова А Оқушылардың білімге құштарлығынояту /А Жүнісова// ... ... ... А.З ... ... ... білім беру
процесінің алатын орны /А З Жанұзақов// Білім-2004-1-39-40б
41. Адырбекова Б. Дүниетану / Б. Адырбекова \ ... ... – 2003.- ... 32 – 35 ... ... Оқыту әдістемесі:Жалпы білім беретін мектептің 2 – ... ... / К. ...... ... 2000. – ... Дүниетану. Жалпы білім беретін мектептің 2 – сыныпына арналған оқулық/
К. Жүнісова – Алматы: Атамұра, 2004. – ... ... (1 - 4) ... ... ... – Алматы: РОНД, 2003
– 28 б
45. Жақсыбеков Ә с Экологиялық өркениетті ... ...... ... ... С В ... В А ... педагогика и психология /С Д Дерябо
В А ... ... ... Н С ... ... среды и экологическое воспитание
школьников /н С Назарова// М.1989-196б
48. Жақсыбеков Ә С Қазақстан Республикасының экологиялық ... және ... ... құру ... /Ә С ... А-1999.-24-25б
49. Дежкин В Экология жайлы сұхбат /В Дежкин// А Қайнар-1981-182б
50. Мұратханов К Эклогиялық білім мен тәрбие ...... ... және ... ... 3-4б
51. Зверев В А Тесты по экологии /В А Зверев// География в школе ... ... О ... ... ... ... ... мектеп 1992.№5-6 -- 124б
53. Аяғапова Л Жаңа технологиялар-сабақта / Л Аяғапова// Бастауыш мектеп-
2003.-№4.-21-24б
ТІРКЕМЕ ... ... ... ... б) в) ... ... ... ... алу үшін ... шаралар жасалынады?
3) Өзен, көл жағаларындағы ағашты неге кесуге ... ... ... ... Суды ... ... ... Адам, жануар, өсімдік тіршілікгін топырақпен байланыстыр?
7) Құнарлы топырақ деп, қандай ... ... ... адам ... пайдасын ата?
9) Қураған жапырақтың қандай пайдасы бар?
10) Өсімдікті адамдар неге өсіреді?
ТІРКЕМЕ ... ... ... не қажет?
а) ә) б) в) ... ... неге ... ... ... Жолбарыс пен сілеусін жемін қалай аулайды?
4) Жануарлар жауынан қалай қорғанады?
5) Реңдерін жаз
Көбелекте –
Қоңызда –
Ызылдақ қарашыбында –
6) Аңға ... рең неге ... ... неге “жуынады”?
8) Әр құсқа тұмсығы неге қажет?
9) Жанарлар неге мүлдем құрып кетпейді?
10) Арқар, ... ... ... ... көмектеседі?
11) “Қызыл кітапқа” не жазылады?
12) “Қызыл кітапқа” кірген жануарлар мен өсімдіктерді жаз.
ТІРКЕМЕ Б
Бақылау жұмысы
1 нұсқа
1) “Дүниетану” пәні нені ... Адам ... не ... (схема бойынша көрсету)
3) Әдептілік легеніміз не?
4) Көкжиек дегеніміз не? Көкжиек бағыттарын қалай анықтаймыз?
5) Судың қасиеті туралы айт?
6) Жануарлар жемін қалай ... ... ... ... туралы әңгімеле?
2) “Адам табиғат” қарым—қатынасын талда?
3) Өсімдік тіршілігіне не қажет? (схема юойынша ... ... ... жер аытс бөліктері арқылы көбейеді?
5) Беімділікке мысалдар келтір.
6) Сұлба мен суретті салыстыр.
ТІРКЕМЕ Г
1) Экологиялық ... ... өз ... аулайды” тақырыбына еретгілер құрастыр
тапсырмасы берілді.
Оқушылардың құрастырған экологиялық еретегілерін екі топқа бөлуге
болады:
а) ... ... ... ... ... өз ... ... құрастырған.
2) Экологиялық ойын:
№1 “Орман жидектері”
Ойнаушыларға 5 минут уақытта орманның жемістері мен ... ... ... жазуға жарамды, жарамсызын белгілеуді тапсырады. Соңында
әр оқушы жазғандарын оқиды. Барлығымен көп ... және ... ... ... оқушы – жеңімпаз атанады.
№2 “Ағаштың суретін аяқта”
Таза қағаз таратылып, оған ... өз атын ... 30 ... ... ... ... ... суретін салады.
Жүргізушінің белгісіне қарай ол қағазды оң жағынжа ... ... ... осылай ағаштың суретін сала береді. Бағалауда суреттің
ағашұа ұқсастығының сапасы негізге алынады. Ойын аты жазылған балаға
жеткенде ... ... ... ... ... ... ... тапсрмасы
оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытады.
“Жамандық неден?”
…Еретеде орманда ... адам ... Ол ... ... құс, ... ... ... сөйлесіп жүреді екен. Бір күні тал түбінде жатып
құстардың әңгімесін естиді…
“Жануарлардың бір-бірін қайырымдылығы” тақырбына шағын әңгіме жаз.
Табиғат құбылыстарына ... ... ... ... ... құс ... ... болмайды, қыста болады
……………..
…………
(Қырау)
Қыста жер бетін басады,
………..
(Қар)
“Біздің отанымыз” тақырыбын өткенде, ... ... ... ... ... боынша “Қайсысына не керек?” тақырыбына шағын
өлең құрату (әрине, ұйқас сөздерді мұғалім өзі дайындап ... көл ... шөл ... тау ... бау ... ... тақырыптар боынша сөзжұмбақ құрау: “Ауа, “Су”, “Топырақ”,
“Өсімдік”.
ТІРКЕМЕ ... ... бір ... бар ... алып ... ... Олардың қалған сөздерін ойнаушылар тауып қосуға тиіс. ... ... ... орындса, сол уақыт болып есептеледі.
Мысалы:
1) Жылы-жылы-Жылан (“Жылы-жылы сөйлесең, жылан да ... ... ... көп ... Сиыр ... – сидың - ,
4) Ешкі бақтым – еңіреп - ,
5) Қой бақтым – ... ... ... жылы - ... жылы ... жылы ... ұрыс, тыныс)
5) Нар –
Тқлпар –
(түйеден, биеден)
7) Түйе – көпір (“түейенің ... ... таяқ ... Қой – төл ... ... ... төлді болмайды”)
Тіркеме 3
Карточкамен жұмыс.
Карточка 1
1. Өсімдіктің өсуіндегі жапырақтың пайдасын айт.
2. ... ... ... тамырғабаратын заттарды жаз.
Карточка 2.
1. Жапырақтың пішіңдерін сипаттап бер.
2. Басқа мүшелерден жапыраққа баратын заттарды жаз.
Картоячка 3.
1.Өсімдік мүшелерін ата.
2.Өсімдіктің тыныс ... ... ... ... ... «жауыз», «ұры» деп жек көреді? Неге? Қасқыр тұралы өз пікіріңді
айт.
2.Аңдар неге жуынады?
Карточка 5
1. Аю ... ал адам ... ... Бұл ... ... ... ... Жауабынды дәлелде.
2. «Бейімділік» дегенді қалай тұсінесің?
Карточка 6
1. Сурет бойынша әңгіме құра.
2. «Жануарлардың бір-біріне қайырымдылығы» тақырыбына өз дәлеліңді айт.
Тіркеме ... ... ... ... су, ... ... су, жарық
в) құрғақ, түн, су
2 Жануарларда қандай рең ... ... ... ... ... қолайсыз, бүркеніш
в) бүркеніш, сақтандырғыш
3. Жануарлар: жабайы аң, үй жануары, құстар, үй құсы, жәндік.
Түлкі-
Қой-
Арқар-
Жылқы-
Тырна-
4. Аңдардың күзгі тіршілігі:Азық жинайды, ... ... ... ... ... ... күшіктейді, қоздайды, жұмыртқалайды
Түлкі-
Сиыр-
Аю-
Мысық-
Қой-
Торғай-
6.Жануарлар тіршілігі: жарық, жылу, су, қараңғыда.
Тиін-
Тоқылдақ-
Жапалақ-
Көртышқан-
Кесіртке-
Түйе-
Жануарға тұмсық неге қажет?
Өйткені,-
8. «Қызыл кітап»-
Тіркеме И
ӨСІМДІК
Ағаш Бұта ... ... Ауа Су ... ... ... ... Тұқым
Жеміс
КӨБЕЮ МҮШЕЛЕРІ
Гүл ... құсы ... құсы ... құсы
Ж ---- Бунақденелер
А ---- Балықтар
Н ---- Қосмекенділер
У ---- Жорғалаушылар
А ---- Құстар
Р ---- Сүтқоректілер
Л ---- Құрттар
А ---- ... ... ---- ... теріс әрекеттігі
Қызыл кітапқа енгізу
Қорықтар
Адамның аңшылық етуі
Жарық, жылу
Қолайлы орта
Мөлдір су
Таза ауа
Азық

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антик философия. Софистер4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Әлеуметтік педагогиканың теориясы мен практикасы4 бет
Адам-қоршаған орта жүйесіндегі негативті факторлар7 бет
Білім мен дағдыны бақылау мен бағалаудың маңызы мен міндеттері 10 бет
Ежелгі тіл білімі6 бет
Интеллектуалдық ойын құралдары арқылы танымдық белсенділікті дамыту технологиясы57 бет
Пәнге қызығушылықтарын білімді сынау арқылы арттыру (білімнің тексерудің әр түрлі түрлері)11 бет
Сөйлем мүшелерін оқытудың әдістемелік негізі16 бет
Тіл білімі және оның салалары5 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь