Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі [ 21 бет ]

1. Билер жөнінде бірер сөз. Халық аузынан.

2. Қазақ қоғамындағы билердің атқарған қызметі.

3. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің қазақ тарихында алатын орны

4. Қазақ даласында өскен батырларға сипаттама, қазақ қоғамында батырлардың атқарған рөлі.
Билер жөнінде бірер сөз. Халық аузынан.
Үш ұлы би тарихтың дәл мұндай тар өткелінде бірліктен қалған жұрттың
Тірліктен де үміті үзілетінін ашық көрсетті. Қазақ батырларына үш жүзге сауын айтқызып, халықты алқалы жиынға шақырған да сол ұлы бабаларымыз болатын. Үш ұлы бабамыздың даналығы, даралығы, міне осындай қысталаң шақта ерекше білінді. Олар елдің ертеңін дәл болжап, ұрпақты сақтап қалудың, туып-өскен жерді сақтап қалудың жолында асқан кемеңгерлік көрсетті.
Міне, осы сияқты бір мақсат жолында бірге күрескен он сегізінші ғасырда
өмір сүрген үш ұлы бидің өмірінен бүгінде біз алатын тағылым толып жатыр.
Үш ұлы бабамыз сонау бір қилы кезеңде осы Ордабасының биігіне шығып,
терістіктегі Арыс пен Бөгенге, күншығыстағы Қазығұртқа, Арқа жақтан
мұнартқан Қаратауға қарап тұрып, ел бірлігі, халық ынтымағы туралы кезек-
кезек ой толғаған екен. Кейін айбынды Абылай хан, Қабанбай, Жәнібек,
Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөгенбайлардай талай-талай мықты білек, түкті
жүрек батырлар сонда айтылған армандарға түгел жетіп, қазақ даласының
төрт тарабын да басқыншы жаудан түгел арылтып алғанын білеміз.
«Осы арада тағы да ұлы бабалар даналығын еске аламыз»..... «Елдің бағын ашпаса, ер мұратқа жетер ме, ерінің сағын сындырса , ел мұратқа жетер ме ?!
Есті еріңді ес тұтсаң - өзіңді өзің қорларсың, есеріңді ер тұтсаң – іргеңізден
жау кетпей, сойқаннан сойқан жолығып, сорларсың да зорларсың. Ел тірегі-ері ер тірегі елі бала білген қауымның басынан бағы кетер ме?! Ел мұраты –
көрешек, ер мұраты- келешек. Көрешегін күйттеген – түбі қоймас сүрінбей.
Жетелі ер адаспас – бағзыдан қалған із бар ғой», -деген екен Әйтеке би
Күлтөбедегі бір жиында.
«Біздің де аңсарымыз – еліміздің көсегесінің көгергені, дәулетті де
сәулетті өсуіндегі Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би заманындағы басты
мақсатта дәл сол.
        
        Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі
1. Билер жөнінде бірер сөз. Халық аузынан.
2. ... ... ... атқарған қызметі.
3. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке ... ... ... ... орны
4. Қазақ даласында өскен батырларға сипаттама, қазақ қоғамында
батырлардың атқарған ... ... өмір ... ... мен ... Төле би ... ... Әйтеке би (1664-1700 ж.ж.
Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1756 ж.ж.)
Қалқаманұлы Бұқар жырау (1668-1791 ... Есет ... ... ... ... ... Бөгенбай (1678-1775 ж.ж.)
Сырымбетұлы Хангелді (1688-1763 ж.ж.)
Жылгелдіұлы Есгелді (1697-1780 ж.ж.)
Тауасарұлы Қазыбек (1692-1776 ж ... ... (1692 жылы ... ... (1751 жылы ... ... Өтеген (1699-1778 ж.ж.)
Сартұлы Қойгелді (1702-1782 ж.ж.)
Қожағұлұлы Қабанбай (1703-1781 ж.ж.)
Наймантайұлы Байғозы ... ... ... (1705 жылы ... ... ... ... Олжабай (1709-1783 ж.ж.)
Датұлы Сырым (1712-1802 ж.ж.)
Қырбасұлы Жауғаш (1738-1787 ... ... ... ... Сыпатай (1782-11867 ж.ж.)
Әбілғазизұлы Арынғазы (1785-1833 ж.ж.)
Тайманұлы Исатай (1791-1838 ж.ж.)
Қоңырбайұлы ... ... ... ... ... ... Бекет (1750-1813 ж.ж.)
Әлменұлы Бөлтірік (1771-1834 ж.ж.)
Билер жөнінде бірер сөз. Халық аузынан.
Үш ұлы би ... дәл ... тар ... ... қалған
жұрттың
Тірліктен де үміті үзілетінін ашық көрсетті. ... ... ... ... айтқызып, халықты алқалы жиынға шақырған да сол ұлы бабаларымыз
болатын. Үш ұлы ... ... ... міне ... ... ... білінді. Олар елдің ертеңін дәл болжап, ұрпақты сақтап қалудың, туып-
өскен жерді сақтап қалудың жолында ... ... ... осы ... бір ... жолында бірге күрескен он сегізінші
ғасырда
өмір сүрген үш ұлы бидің өмірінен бүгінде біз алатын тағылым ... ... ұлы ... ... бір қилы ... осы ... биігіне шығып,
терістіктегі Арыс пен Бөгенге, күншығыстағы Қазығұртқа, Арқа жақтан
мұнартқан Қаратауға қарап тұрып, ел бірлігі, халық ынтымағы туралы кезек-
кезек ой ... ... ... ... Абылай хан, Қабанбай, Жәнібек,
Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөгенбайлардай талай-талай мықты білек, түкті
жүрек батырлар сонда айтылған армандарға түгел ... ... ... ... да басқыншы жаудан түгел арылтып алғанын білеміз.
«Осы ... тағы да ұлы ... ... еске ... ... ашпаса, ер мұратқа жетер ме, ерінің сағын сындырса , ел мұратқа жетер
ме ?!
Есті еріңді ес тұтсаң - ... өзің ... ... ер ... ... ... сойқаннан сойқан жолығып, сорларсың да зорларсың. Ел тірегі-ері
ер тірегі елі бала білген ... ... бағы ... ме?! Ел ... ... ер ... келешек. Көрешегін күйттеген – түбі қоймас сүрінбей.
Жетелі ер ...... ... із бар ... ... екен ... ... бір жиында.
«Біздің де аңсарымыз – еліміздің көсегесінің ... ... ... ... Төле би, ... би, Әйтеке би заманындағы басты
мақсатта дәл сол.
«Ханда қырық кісінің ақылы болса, биде ... ... ары, ... ... ... ... ... адамның батасы тимекші, «Батамен ел
көгереді», сондықтан қазақ сияқты ... елде ... ... гөрі ... киесі басым болды. Ханның арқа сүйеуі жарасымды бимен табылады.
Бисіз хан оңбайды, ... ... ... биік бір ... бас қосса, ондай
ханды ел де сүйеді, ұмытпайды, шежіресінде атын ... Алты ... ескі ... Есім хан, ... ... ... хан, тура жолды Тәуекел хан,
жеті жарғылы Әз-Тәуке, ер ... бәрі де ... ... пен ... қатар
ие болған «қасиетті» адамдар. Бұдан біз бидің қазақ қоғамындағы құрметті
ханнанда жоғары тұрғандығын білеміз.
Аумалы-төкпелі, аумағайып ... ... ... ханның өзіндік
Басқару жүйесі болды. Ел қамын жеген ерлері, сөзін сөйлеп, жажайлаған
шешендері, білімпаз билері болды.
Би ... ... ... көмейіндегісін жарыққа шығарған
әділет жаршысы. Биді байлық та, барлық та жасай алмаған. Би ... ... ... ... тең ... ... қара ... қақ жарып айтқан кісі
көтерілген. Би табиғи дарын, асыл текті ... ... көре ... ... ... Халық қамын ойлаған, ерлікті тудырған замандар болған Әз-
Тәуке, Әз-Жәнібектен, Абылайдан ... ... ... ... ... ... түбі ... атасы – Майқы би» - деген сөз қалған.
Қазақтың атақты билері Төле, Қазыбек, ... ... ... сөз ... бойы ... емес. Осы қастерлі мұра, даналық пен қара қылды қақ
жарған, әділдіктің айғағы шешендікпен айтылған билер сөзі ұмтылған жоқ.
Айта кетер бір жай: ер ... жер ... ... ... байланысты
әңгімелер көп сақталған. /1/
____________________________________________________
1. Н.Төреқұлов, М.Қазыбеков. «Қазақтың би шешендері»
1-том,Алматы 1993 ... ... ... атқарған қызметі.
Қазақ жұрты жаратылысынан шешендік өнерге бейім халық. Оның
қиыннан қиыстыра, төтеннен төге сөйлейтін тапқыр да ақылды, ... ... ... да ... нақыл, қанатты ойлары ... ... ... ... қағып айтудамыз. Шешендігінің үстіне қазақ халқы-ақын халық.
Түйеге мінгеннің төрт ауыз, атқа міннгенің алты ауыз ... бар ... ... ... ... ... «ауылдың алты ауызын» , «қонақ кәде», «жар-
жар», «беташар», «той бастарды» домбыраға қосып термелей жөнеледі.
Ал, аналар болса, түн ... төрт ... ... ... ... ... ... Ақын жыраулар болса, таң бозарып атқанша елін қорғаған
батырлар, билер жөнінде және махаббат хикаясын шертіп, хисса дастан
толғайды.Демек, ақындық пен ... өнер ... Оны ... ажырвта
қарау әбестік.
Ал, би-шешендер даулы мәселені түйінді төрт-ақ ауыз сөзбен шешіп
отырған. Шешкенде де хатсыз, харарсыз, ауызша жүзеге ... ... ... бір бидің өзі де осы күнгі соттың да, прокурордың да,
милицияның да, ұйым ... да ... ... ... ... ... көпшіліктің көзінше, ашық аспан
астында,
айдан анық жария боп отырған. ... ... ... ... ... ... өзінің сөзін, билік шешімін, «Ал халайық ... ... ... деп ... ... ... еді. Бұдан
артық қандай жариялылық, демркратиялық, адамгершілік пен ... өзі осы емес ... да ... ... өт ... орақ тілді, қара қылды қара
жара
әділ билік айтатын шешен билерін ханнан да ... ... ... ... ... ... ... есінде сақтап келген. «Түгел сөздің түбі
бір, түп атасы Майқы би», «Төле би былай депті», «Қаз ... ... ... ... би айтқан сөз екен» деп ауыздарынан тастамайды.
Осы күнгі ел ... ... ... ... министр, төраға, ғалым,
Заң қызметкерлері арасынан «Пәленше министр ... ... ... «түгенше
ғалым айтқан көсем сөз», «ана сот былай депті» деген шешен, тапқыр, қанатты
сөздер неге естілмейді? ... ... ... ежелден келе жатқан ата-
баба дәстүрін сақтамаудан, ана ... ... ... оның
мүмкіншілігін ілгері дамыта алмаудан, тоқырау дәуірі кезінде жалпы халықтық
тіл болады мыс ... ... ... ... ... таяғымызбен орысша
сөйлеп, орысша жазып кетуімізден. Расында да әріп ... үш рет ... ... ... ... ... ана тілін өркендетіп, шешендік өнерін
жетілдіре түсу орнына жан-жағына жалтақтап, есеңгіреп қалған жоқ ... ... бай ... ... ... қарсы атейстік на
жүргізілген тұста елі, жері үшін еңірегенде етегі толған хандар, билер
датқа
болыстарды да ... ... ... ... енді демократиялық, жариялылық, адамгершілік, әділдік заманы
қайта туды. Өлгеніміз тірілді, жоғалғанымыз ... енді ... ... ... ... елі ... тәуелсіз атанды. Қазақ тілі
мемелекеттік тілге айналды. Ауыл менен қалаларда қазақ тілі қоғамы
құрылып, олр іске шұғыл кірісіті. Қазақ тілінде мектептер, бала ... ... оқу ... ... ... ... ... ашылып,
жастарымыз ана тілінде оқып үйрене бастады.
Ежелден келе жатқан аталы дәстүріміз – шешендік өнерді қайта қалпына
келтіріп, оны жаңа ... жаңа ... сай ... ... ... ... болашақ мүддесіне пайдалану лазым.
Қазақ елі таныған шешен, билерге кенде болмаған. Ұлы Шоқанның
айтуынша оларды халық өздері ... би атап ... ... арнаулы
сайлау, өкімет тарапынан тағайындау болмаған.
Ал, би болып атанған кісілер өздерінің шешендігін, әділ, төрелік айта
алатын қасиетін көпшілік алдында ... ... Олар ... адал,
ешкімге бура тартпайын, тура сөйлейтін нағыз шешен ақылгөй, ... ... да ... ... биде ... жоқ, ... ... жоқ», «Жүзден жүйрік, мыңнана тұлпар» деп мақалдап кеткен.
Әсте қазақтың шешендік өнері, билік құру ... ... ... ... тұсында өркен жайып, Әз-Тәуке ханның кезінде билік
шыңға көтерілсе керек. Атақты Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің даңқы
осы кезде ... ... ... ... емес пе? Үш ... ... Түркістан шаһарында хандық, билік ордасын құрған Тәуке ханның
кезінде ... ... ... ол жыл ... Түркістан, Сайрам шаһарлары
маңындағы Битөбе, Мәртөбеде өтіп отырған.
Билердің кеңесінде үш жүздің атақты ... бас ... ... ... «Қырық рудың қырық биі» қазіргі Сырдария облысы Ангрен
өзені жағасындағы Көлтөбе басында ... атты ... ... ордасында
қазақтың әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы «Жеті жарғы» қабылданған.
«Күлтөбенің басында күнде жиын» деп аталып кеткен сол жиынға Төле ... ... ... би, ... би, ... би, ... би, Байдалы би,
Қоқыш би, Қара шырын би, Сасық би сияқты т.б. ірі, беделді билер қатысқан.
Қазақ билері ішінде батырлары да (Едіге, ... ... ... (Бұхар, Қазтуған, Бөлтірік, Жанкісі, Қылышбай т.б.) болған.
Ал, Төле би, Саққұлақ сияқты кейбірі кезінде ескіше оқыған, шығыстың
классикалық ... ... ... мол, ... кісілер еді.
Не керек, осындай елі үшін аянбай еңбет еткен, қасиетті дуалы сөзді
шешен би бабаларымыз осы кезге дейін ... ... жас ... ... сөзі түгілі , есімінде біле бермейді. Тіптен олар жөнінде тарихта
да, энциклопедияда да (Төле би, ... би, ... би, ... тәрізді бірлі-
жарлы болмаса) жан-жақты жөнді жазылмады. /2./
________________________________________________
2. Н.Төреқұлов. М. Қазбеков. « ... ... 1993ж. 3-5 ... би, ... би, ... билердің қазақ тарихында алатын орны.
Орта ғасырлық ... оның ... ... ... ... ... ... батыс және орыс ... және жаңа ... ... қайраткерлердің біз
Қазақстанда «Алтын ... ... ... ... ... жиі ұшыратамыз. Өз
мәні бойынша ол қазақ ... ... ... ... оның ... ... болатын үздіксіз күресті көрсеткен тарихи шындықты
сипаттады.
Ұрпақтардың арманына айналған бұл аңсаудың негізінде әділ төреші, ... арды тең ... әрі ... ... ... «бидің» атымен
байланыстырылатын « әділетті тәртіп» идеясы жатыр. Би қазақ даласында
хан болған жоқ. ... ол ... жеке ... ... ... ... жоғары тұрды. Сондықтанда халық арасында: «Ханда
қырық кісінің ақылы бар, биде ... ... ары, ... бар» ... ... ірі ... үшін тірі ... «Қазақ халқының Геродоты»
атанған орыстың көрнекті орыстанушы-ғалымы А. И. Левшин 19 ... ... деп ... еді: «Кіші орда қазақтарының көрнекті ақыл иелері
қаза халқының да тыныш, бейбіт өмір сүру заңдары мен әділ сот ... ... ... болған» деп үнемі айтып отыратын. Автор о кезеңді
халық «аңсап» еске ... ... ... деп атайды. /3./
Сот әділдігінің көне дәстүрлерін сақтаған ... ... ... ... ... ... ... Ол: «істі қарастыру кезінде би
және ақсақал дауласушыларға асқан әділдік танытуды өзінің қасиетті ... С.З. ... ... ата ... ... 2001ж. 16-17 ... екі ... да дәлелдемелерін әбден тыңдап болған соң ғана өзінің әділ
шешімін жариялаған және ол шешім міндетті түрде орындалған» деп ... ... ... ... ... ғалымы және зерттеушісі Ш. Уәлиханов
былай деп тұжырымдайды: «билердің ... ... ... ... ... сияқты өздерінің жеке бастарының қасиеттеріне байланысты
болған». Зерттеушінің пікірінше Шекспир мен ... ... ... декреттерінен тумаған, өздерінің дарындылығынан туған. Сол сияқты
билердің де беделдері реттелген.
Орта ғасырлық қазақ қоғамының бүкіл құқықтық әлемінде негізгі ... ... ... ... Ал, оның қорының сақтаушысы, реформаторы
және жүзеге асырушы күші ... ... ең ... – сот. Бидің өзі де, билігі де түп-тамыры халықтың
тарихына байланысты. Сол себепті, ол беделді, дәстүрлі билік қатарында
болады. Ал хан ... ... ... әкім ... деп ... ... мәдениет қайраткерінің бірі жазғандай: «мықты билер тілін алмаған
хандарды бір кезде тақтарынан қуыршақша алып тастап ...... сана ... ақиқаттың ақ туын көтеруші ретінде
ситпатталады. Оған ... ... ... мына ... ... өзге ... ... «малым жанымның садағасы, жаным арымның
садағасы». /5./
______________________________________
4. А.Е. ... ... ата ... Ш. ... ... 2001ж. 18-19 ... негізгі ісіне айналған бұл ұрандар бойынша адам үшін оның ар –
ожданы мен намысын, ... ... ... ... ең жоғарығы
қадір –қасиет деп санаған. Бұл моральдық ... әділ сот ... ... . ... бұл ... жоқ, ... биде иман жоқ» - деген нақты
ережеден көрініс тапты.
Қазақ ... би болу ... ... оған ... ... тек ... сүйген құлдары ғана» би бола алды. Би боламын
деген адам тек жеке қасиеттерімен танылып қана қоймай бірқатар ... ... ... өтуі ... ... ... ... ақ туын
желбіретер биге табиғат берген қасиеттерден басқа ... ... ... ... ... ешкімге дес бермеу және де «Қасым ханның қасқа
жолында», «Есім ханның ескі жолында», ... жеті ... ... «Дала заңының» негізгі қағидалары мен нормаларын жатқа білуі, ... ... ... ... ... мен ... ... болған жоқ, шағын
ауыл, шағын ру бірлестігінен бастап жүзге, ұлысқа, ... ... ... ... билер болатын. Міне, осыған сәйкес билерге қойылатын талаптардың да
түр – сипаты, қаталдығы да өзгеріп отырған.
Баласының табиғи дарынын байқаған ата – ... би болу ... ... – бағдардағы тәрбие беруге тырысқан. Ең алдымен отбасында
оған қазақтың аймақты сөз өнерін, әдептік – құқықтық дәстүрлері мен
ережелерін үйреткен, логикалық ... ... яғни ... ... ... сан – қилы өмірлік мәселенің түпкі негізін табуды
үйренуіне көмектескен, қисынды сөзбен ... ... ... астарын
табуға баулыған. Бұл қызметті ата – ... ... ... белгілі,
танымал, көпті көрген, өзінің білген түйгенімен өмірлік тәжірибесі бар ауыл
ақсақалдарынан тәлім алған. Мұндай жас жеткіншектің ерте ... ... ... ... оларға атқашылыққа жүріп, «даналылық» сатысын
жүргізудің қыр – сырын жас күннен ... ... өте ... шарт болып
есептелінген.
Мұндай жолдан «билер атасы» атанған атақты Төле биде (1663-1756)
өткен. Төленің әкесі Әлібек сол ... ... би ... ... оны «Дала
заңдарының» қыр-сырын меңгерсін деп даулы істерді шешуге өзімен бірге
алып баратын. Төле тоғыз жасынан соттық істерге араласа бастады, ал он ... би ... Ол ... ... ... дана ... ... бидің, жүз
жастағы атақты Әнет бидің батасын алды. Халық жадында бұл жағдай былай
сипатталады:
Әнет баба бір бума салқылдақ шыбық алдырады: «Балам мынаны
сындырып ... ... Төле ... ... олай-бұлай иіп сындыра
алмайды. «Енді сол бума шыбықты біртіндеп сындыршы»-дейді Әнет ... оп оңай ... ... баба: «бұдан не түсіндің балам?» деп сұрайды
Төле: «түсіндім баба, ынтымақты, бірлігі мықты елді жауда ала алмайды» ... ... таяқ ... ... білдіреді деп жауап беріпті. Сонда Әнет
баба
«Бәрекелді балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін елді ауыз ... ... ... «Бақ ... ... - ынтымаққа барамын ... осы» деп оң ... ... ру ... ... тағы да бір ... «үй ... ма деп
едім ел баласы екенсің. Ауылыңның таңы бол, маңдайдағы бағы бол» ... ... ... ... ... ... де (1666-1722) кіші
жүздің атақты атақты данышпаны Қосуақ бидің өзінен бата алғандығы туралы
аңыз бар. Ол: «Кәрі ... жас ... ... ... үйде де, түзде де билік
тізгінін өзің ұста!» - деп бата ... ... ... орақ тілді шешендер».
«Қазақ қоғамында осындай біртұтастық дарытып, ынтымақ орнықтырған
ежелгі ереже қағидалардың үлгілі нұсқасы, халықтың тәртіп ризалығының,
салт-дәстүрінің ... ... ... «жеті жарғы» дана бабаларымыздың
«Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» деп ... ... мен хан ... ... жосықтарын негізге алып,
сахараның сол замандағы тұрмыс – тірлігіне, қоғамдық, әлеуметтік ахуалын
ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... еді».
«Ендеше сол бір жан-жақтан жау анталап, іргеден қиқу кетпей тұрған
тұста күллі ... ... ... ... ... ... ізденіске
мұрындық болған кімдер еді?
Сондай даналардың ішінде дәуірдің үш кемеңгері деп танылған
Әлібекұлы Төле ... ... ... бидің, Бәйбекұлы Әйтеке бидің
орны бөлек.
Барша қазақ баласы аттарын ардақтап, айтқандарын жаттаған осы ... ел ... ... ... ... жеген қасиетті ісіне сөз
жеткізіп, баға беру қиын-ақ. Хан болып сақталғанымыз, міне бүгін егемен ел
атанып, тәуелсіздік туын тігіп отырғанымыз, ... ... ... ... ... басымыз аман, бауырымыз бүтін жүріп жатқанымыз үшін
бүгінгі ұрпақ осы аталарымыздың әруағының алдында бас иеді.
Үш ... ... ... ел қамын жеген адал еңбегі, топ бастаған
көсемдігі, от ауызды, орақ тілді шешендігі, ... ... ... аз ... ... ... ... бітімді бата, кесімді баға, ордалы
ой, бейнелі теңеу, төрт аяғы тең ... ... ... ғасырға жұрт
жадында сақталып, бүгінгі күнге жетті. Осынау асыл мұра билер сөзі кім-
кімді де ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі жиында еске түсіре кетейік. /6/
____________________________________________________________
6. Н.Ә. Назарбаев. Қазақтың ата ... ... 2001ж. 63-64 ... Төле би ... Төле би ... – қазақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет,
Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ... және ... ... ... дана, Әз-Тәуке хан ... ... ... ... шешен Ұлы жүздің биі, «жеті жарғы» деп аиалатын
заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан ... Ұлы ... ... ... ... ... «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен
Төлеге бай да, би де ... олар ... ... қара шаруа болған»
деген дерек береді.
Төле би кезінде оқыған, ірі ... ... ... ... ... алған адам. Жастайынан ел арсындағы ... ... ... ... төңірегіне кеңінен таралады.
Тәуке ханның тұсында Төле би «Билер кеңесінің» мүшесі ретінде
мемлекеттік ... оң ... ... үлес ... Жыл ... ... ... жиынды ұйымдастырушылардың бірі болған. Ол орта
жүздің төбе биі ... ... ... ... ... ... ... үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, содан соң
бірегей қазақ хандығын нығайтуға, ... ... ... ... ... өзбек халықтарының одағын құруға бағытталған шараларды
жүзеге асыруға белсене араласады. Бұл қазақ пен жоңғар хандықтарының ... ... кез ... хан ... кейін қазақ хандығының іштей әлсіреуіне
байланысты Төле би Ұлы ... ... ... басқыншылары Жетісуды жаулап
алуына байланысты біраз уақыт соларға тәуелді болады. ... ... ... ... тұрғанымен саяси билікті өзінше атқарып, «Ақтабан шұбырындыдан»
кейінгі қазақ қауымын біріктіріп, оларды жоңғар феодалдарының езгісінен
азат ... аса зор ... ... ... ... Төле би көптеген тарихи аңыздар сақталған. Оның атымен
байланысты айтылатын нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, билік кесімдер де ел
арасында да кеңінен тараған. Төле би ... тек Ұлы ... ғана ... ... Кіші ... де аса ... аталады. Бұл оның бүкіл қазақ халқының
тағдырына қатысты ірі ... ... ... ... ... ... замандасы, тағдырласы Қаз дауысты Қазыбек бидің: «Төле би
дүниеден өтті» деген суық ... ... ... биді ... ... өлді ... Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен,
бұл екеуіне кім жеткен?», - деп, жер таянып, ... жас алуы да ... ... ... ... ... 2001.
Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1765).
Қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандары тұсында
мемлекет ... ... ... мемлекет және қоғам қайраткері. Әз-Тәуке
хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Орта ... төбе ... ... аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан ... ... ... ... ... ... Анасы айтқан есті сөздерді
кішкентай күнінен жаттап өскен ол ер жете келе өзі де ... ... ... Осы ... арқасында бала биден дана биге ... ... қақ ... Қаз ... Қазыбек би», «Алты алаштың ардағы» деген
атаққа ие болады. Тәуке хан тұсында ... би ол ел ... ... ... ... ішкі-сыртқы саясатына елеулі ықпал жасайды.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы хандық күресін ұйымдастырушылардың бірі
болған. ... би ... ... алу ... аянбай тер төгеді. Абылай
сұлтан жоңғарлардың тұтқын болып түсіп қалғанда, оны ... ... ... ... ол ... Бұқара, Хиуа мемлекеттері арасындағы
еларалық мәселелерге де ... ... пен ... ... ... аразды татуластырып, алысты жақындастырып, ...... ...... деп, ол елшілік қызметті
де мінсіз атқарған тұңғыш дипломат. Оның тұңғыш рет он ... ... атшы ... ... ... болып қайтқаны ел аузында әлі күнге ... ... Үш ... ... шешуі қиын, ең күрделі мәселелердің басы-
қасында жүріп, хандардың сенімді ақылшысы болған. /8/
____________________________________________
8. М.Жолдасбекұлы, С.Сағараұлы, А.Сейдімбек «Елтұтқа» Астана 2001.
Байбекұлы Әйтеке би ... ... ... ... Әбілмәмбет, Абылай хандары тұсында
мемлекет басқару ісіне араласқан мемлекет және қоғам қайраткері. Әз-Тәуке
хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Кіші ... төбе ... ... ... ... кодексін шығарушылардың бірі.
Ұлықбек медресесінде оқып, ... ... ... ... ... Ақша
ханның, атасы өлгеннен кейін ағасы Жалаңтөстің тәрбиелерінде болып, ел
басқару істерінің қыр-сырымен танысады. Оның осы ... ... мен ... Тәуке ханның кеңесші биі болған кезде ел ... ... ... ата заңы іспетті «Жеті жарғыны» шығаруға қатысқанда да Әйтекеге
осы ... ... мен ... ... көп көмегі тиген болу керек.
Бір жағынан Қытай, бір жағынан Жоңғар, енді бір жағынан орыс-казак
жерін ... ... ... ... ... қиын ... би, Төле би, ... бимен бірге отырып елді, жерді қорғауға белсене
араласады. Мәртөбе мен Күлтөбеде күнде жиын кезінде алты алашты аузына
қаратқан сол ... ... орақ ... от ... ... би ел басына
терістік
шығыстан қара бұлт үйіріліп келе жатқан қарсаңда бір ... тізе ...... ... оралады. Ол дерт Алланың жіберген ауруы емес,
«Тура би туғанына жақпайды» деп, ел тағдырына қатысты мәселеде бет пен
беделге қарамай турасын тіліп ... ... ... кек тұтқан сұлтандардың
қастығы еді.
Ата жұртқа келер алдында Төле би, Қазыбек би ... ... ... ... ... ұзақ ... Әйтеке би: «Елінен
айырылған ер бақытсыз, жерінен айырылған ел ... ... ... ... ... ... екен. Елім деген ердің тілегі ақ қой
қашанда.
Көкірегі даңғыл дана би өзі ... ... ... ... ... бұл ... ... хош айтысты. /9/
___________________________________________
9. М.Жолдасбекұлы, С.Сағараұлы, А.Сейдімбек
«Елтұтқа» Астана 2001.
Батырлар ... ... енші ... қыпшақ, ноғай, өзбек атауларынан өтіп,
қазақ атына жетіп, халық хан болып ... ... бір ... ... ... ... ... алғанда бұл онша көп уақыт емес. Ұлт
болып, Абылай хан кезінде дәуірлей бастаған қазақ елі дәл ... ... ... ... ... мемлекеттердің бірі. Сонау бір 16-17
ғасырдың түйіскен ... ... ... ... ойдағыдай болмағаны рас.
Оның тарихи ... жоқ ... ... ... ... ... ... өзен-көл жағасын жағалады. Жер дауы, жесір дауы, барымта ... ... елін ... Ақырған аяз бен дүлей желге, ұры-қарыға бетпе-
бет кездесіп, одан қалса шапқыншылармен ... ... ... ... ... ел ... көтерілуі заман талабы еді.
Қазақтың бірлік дәрежесінің әлсіз болғандығының тағы бір ... ... өмір ... еді. ... ... ... ел ... де рулық-тайпалық бөліністі одан ары қарай жандандыра түсті. ... ... ... ... ұзақ уақыт көтерілмей келуінің
елеулі бір себебі ... ... Екі ұлы ... қыспағына
түсіп, жалтақтап өскен халық сақтыққа үйренді. Қорқыту мен үркіту, ату мен
шабу, атыстыру мен ... оның ... жан ... ... ... ... ... Отаршылар түрік тектес ... ... ... ... ... бөліну құрылымын өте шебер пайдаланып,
бір-біріне үзбей айдап салды. Қазақ жұртына судай сіңіп, билікке, хандыққа,
сұлтандыққа дәніккен төре тұқымы бір-бірімен ... ... ... қана ... елді де ... тақ ... бақ ... тартты. Отаршылар
халықтың аумақтық экономикасын жоюды, шоқындыруды бір сәт естен шығармады.
Алайда қазақ ... ... ... ... факторларға қарама-қарсы
факторлар туындады. Олар бірте-бірте ден алып, замананың бір ... ... ... айналды. Ол факторлардың кейбіреулері баяғы заманнан
келе жатса, енді ... ... ... ... «Ақтабан
шұбырындыдан» кейін қиянға шығарып, Ұлы Аңырықай ... ... ... ... ... бір ... ұштастырды. Бұл қандай факторлар
еді:
_____________________________________________________
10. А.Турабаев, А.Байғұтов, Т. Әбдіков. «Алаштың Алатау батыры»
Алматы 2004.
Көрнекті түркологы Ғ.Айдаров айтқандай, «үш тулы ... ... ... ата ... ... бір ... ұзақ уақыт бірге болмаған, бір-біріне ... ... ... ... тілі, діні бірдей, салты, шаруашылық үрдісі
бір көшпелі тайпаның үш тарап, үш ұлыстың ағалы-інілі үш
туыстың жүздік ... ... ... ... ... бөлісу, жылдық миграция жолын бекіту, экономикалық ру-тайпалық
этникалық қарым-қатынастар ... екі ұлы ... ... одан ... орталық Азияны мекендеген
шапқыншылықты кәсіп еткен халықтың өктемдігі қыспағына қарсы ... ... ... ... ... ұзақ – ... пен
Башқұрт, қырғыз, татарлар.
Бір қауым болып біріккен....
Көсемінен бата алған
Алты алаш боп атанған - ,
деген дәстүрдің қалыптасуы;
- ... ... ... ... ... ... мүддені қорғау
дала(әскери) демократиясының үстем болуы, елшілік, бітімшілік,
мәлімгерлік, ... ... ... ... ұранға, бірліктің
құранға айналу дәстүрі.
Халқымыз 1726 жылы Ордабасыға бүкіл аумақтық ... ұзақ жол ... Ол ... хан ... ... жол, ол Есім хан ... ескі жол, ол
салқалы Жәңгір ... ... ... қабілетін баянды ету жолы, ол Әз- Тәуке
ханның Күлтөбенің басында күнде кеңес өткізіп салған «Жеті жарғы» жолы, ... мен ... ... ... ... ... нұр ... бара жолдар, ол 1710 жылы ... ... ... ... ... ... ... Әбілхайыр сұлтан,
«Алаш» ұранды қарадан Сардарбек болып, Қанжығалы қарт Бөгенбай
сайланған ұлы құрылтайға апарған жолдар.
Ия, бірлікке ... сол бір ата ... ... ... рет
жеңістерге жеткізді. Алайда, жеңіске масайраған халық құмалақша ... ... төре хан ... ... ... жеке билікке таласа бастаған
сәтте «Ақтабан шұбырындыға» ... ... рет ... ... ... жиылғанда тарихтан тағылым ашып келгенді.
Әз- Тәуке заманында халық батырлары бастаған әскери Төле ... ... ... осы ... ата дәстүрін жалғастырды, қазақ халқының
мұңын мұңдаған, мүддесін қорғаған ұлы президенттері екндігін ... ... ... ... көтерді. Ордабасы қазақ елінің, ... ... ... ... ... ... ... бір ұлы жолдар халықтық сананы қалыпиастырды, ұлтжанды,
ұлтқанды бірегей сана қалай туындады?
Қазақ ... ... ... ... өмір ... ... Сол
ғажайып шексіз даладай пейілі де дархан болды. Оның жүзі ... ... ... сөз ... ... ... ... батыл, шапшаң келеді.
Сайын далада өзі ерікті, киімі көрікті, ән айтып, құс ... мал ...... ... қону оның ... бойы қанына сіңді. Қазақ шын мәнінде
дала ... ... З.С. ... ... Қ.Ө. ... ата ... 1 ... Алматы 2001. «Жеті Жарғы».
Қазақ даласында өскен батырларға сипаттама.
Қазақ шын ... дала ... еді. ... ... ата қонысы
– сайын дала Евразияны қосып жатқан ... ... бар ел ... ... ... парсы, монғол, қытай, орыс сияқты көрші елдерді
ғасырлар бойы мазасыздандырды. Ол аздай-ақ жау жағадан алғанда ... ... ... ... мен ... кейде қырғыз бауырларымыз
етектен тартты. Қалай болғанда да, даланы ғасырлар бойы ... ... дала ... ... ... ... ... сахарасын
Азияның құлпы мен кілті санаған Ресей империясы еліміздің шетінен бірақ
шықты. Қос бүйірден ... ... ... ... ... ... ... үзбей ойран салды. Көктемде жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің
үзілер сәтінде құмалақтай шашылып, сайын ... ... ... ... ... ... қыры берді. 1623 жылы іргесін ... ... ... жылы ұлы жүздің шығыс аймағының біраз жеріне ие болды.
«Еділ, ... ... ... ауып, Шу,Талас,Қаратау,Сыр жауда
қалды»- деп Қожаберген жыраудың егілуі осыдан. Шапқыншы ... пен ... ... ... ... ... ... халық алдына үш миссияны
тартты:
1. Ерікті елдігін сақтау, өзін-өзі меңгеру;
2. Ата мекені, кіндік жұрт – Отанын іргелі ел ету, ... ... ... Бір ... ... ... ... Отанын қорғау.
Ұлы идея ұлы күшті тудырды. Дәл осы ... елді ... ... ... ... ханды халық сайлады, екіншіден елге бай құт емес, би
құт ... ... Дана ... ... Жәңгір, Тәуке, Абылай хандар
кезінде елді бірлікке, ұлдарын ерліккеазаттық аңсаған халықты ... ... ... ... ... ... биік ... көтерілді.
Халқымыздың ата дәстүрін, саяси мәдениетін, дала заңын, шежіре тарихын
жетік білетін, ... ... ... еліміздің атақты билері халық
санасын ... үлес ... ... ... ... ... бас араздық, ру таласы, іштей арбасу, аяқтан ... шоқ ... ... ... ... ұрлық-қарлықты, зорлық-
зомбылықты, өсек-аяңды ендігі жерде адалдық, ... ... ... ұмтылыс күшейді.
«Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... деп ... ... ... ... ... халықты билеудің заңды
жоспарына сүйене отырып, халқымыздың үш ... үш ... Төле ... би, Қазыбек би қазақ сахарасының жеті салада, жеті бағыт бағдарда,
жеті бапты жарғысын саралады. Қожаберген ... ... ... ... ... соң ... ... қалды
Кезінде Әз- Тәуке деп атақ қалды.
Қазыбек, Төле би, ... ... ... «Жеті жарғы» заң шығарды, - деуі осыдан.
Тәуке ханның ... ... ... үш жүз ... ... ... «Таңбалы тасы» шын мәніндегі қазақтың тұңғыш Конституциясы еді.
Ордабасыдағы, Күлтөбедегі бүкілқазақтық кеңес, Мәртөбедегі хан ордасындағы
жиындар, құрылтай, ... ... ... алқасы, ақ киізге хан көтеру
рәсімі, хан талапай, бүкіл қазақтың ордаға көтерілген ақ ... ... ұлы ... ... ... пен ... қоныс пен жайылым, дау мен дамай, басқа
халықтармен сауда және ... ... ... ... ... шешіліп жатты.
Үш кемеңгер ойшылдар заманында қалыптаса ... ... ... ... ... ... ... де елді жоғалып кетуінен сақтады. /12/
___________________________________________
12.О.Нұрмағанбетова «Ақсауығы батырлар жыры»
2-том. Алматы 1977.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Билік - қоғамдық феномен22 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Алқа билердің сотқа қатысуы26 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры43 бет
Батырлар жырын оқыту21 бет
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь