Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмыстарын ұйымдастыру

Кіріспе 5

1 Орта мектеп оқушыларында кәсіби бағдар беру жұмыстары арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру аспектілері 7
1.1 Кәсіби бағдар беру жұмыстарының теориялық негіздері 7
1.2 Оқушыларға жұмыстық кәсіпті таңдаудың әлеуметтік -психологиялық ерекшеліктері 23
1.3 Жұмыстық кәсіп негіздерін кәсіби бағдар беру жұмыстары арқылы қалыптастыруға арналған электрондық жинақ. 33

2 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру бойынша сараптау-экспериментік жұмысы 39
2.1 Оқушылардың кәсіби бағыттылығын анықтауға бағытталған сараптау-экспериментік жұмысы 39
2.2 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру әдістемесі 53
2.3 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру әдістемесін енгізу бойынша эксперименттік жұмысты ұйымдастыру 56

Қорытынды 58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 60

Қосымша А 63

Қосымша Ә 64
Кіріспе

Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға кәсіптік бағдар беру, олардың экономикалық ой-өрісінің қалыптасуына, еңбектің жетілдірген жаңа тәжірибелерін игеруге ықпал етеді. Мамандық таңдауға кәсіптік бағдар беруде әрбір оқушының психофизиологиялық, жеке қасиеттері, мамандық таңдаудағы басты себептері назардан тыс калмауы керек. Кәсіби бағдар беру оқушыларды мамандықтар әлемінде, олардың мазмұны, ерекшеліктері, жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму міндеттеріне, оның нарықтық жағдайындағы роліне сай саналы таңдалып алынған мамандыққа мүдделілігін тәрбиелеуді қажет етеді [1].
Елбасымыз, Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына кезекті жолдауында былай деген болатын: Білім беруді жаңартуды жалғастыру қажет. Осыған байланысты Президент Үкіметке мынадай тапсырма берді:
- білімнің сапасын көтеру және қол жетімділігін кеңейту үшін білім беруді қолдаудың жаңа қаржылық-экономикалық құралдарын енгізу;
- техникалық және жоғары білім беру деңгейі үшін Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіде ипотекалық құрылысты қазір іске асырылып жатқандай, соған балама жинақтау жүйесін әзірлеу;
- бизнес қоғамдастығы мен жұмыс берушілер қоғамдастығы өкілдерінің қатысуымен кәсіптік-техникалық мамандар даярлау жөніде Ұлттық кеңес құру[2].
Кәсіби бағдар беру мақсаты жас ұрпақты саналы түрде мамандық таңдауға дайындау, үйрету екендігі белгілі. Қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі жылдамдап отырған заманда адамның интелектуалдық еңбек үлесі өседі және білім деңгейіне, шығармашылық даралығының дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талап жоғарылайды. Кәсіби бағыттылық оқушының кәсіптік жағынан өзін-өзі айқындауының маңызды бөлігі ретінде мамандық таңдауға белсенді қарым-қатынасынан көрінеді [3].
Проблеманың теориялық және практикалық өзектілігі, “оқушылардың жұмыстық мамандықтарға кәсіби бағыттылығын қалыптастыру” деген сауалға жауап табуға итермеледі. Оқушыларға кәсіби бағдар беру және болашақ мамандығын анықтап алуға ықпал жасау мектеп алдында тұрған міндеттердің бірі. Сондықтан психология мен педагогикада осы мәселеге үлкен көңіл аударылады. Әр мектептің оқушыларды мамандыққа баулу және кәсіби бағдар беру жұмысының жоспары құрылып, оны жүзеге асыруға психологтың қосатын үлесі мол болуға тиіс.
Балаларға мамандық таңдату оңай жұмыс емес. Бұл проблеманы зерттеушілер П.П.Блонский, Г.Н.Стычинский, В.А.Сухомлинский, Ю.П.Сокольников, А.П.Сейтешов Г.А.Уманов, Л.К.Кермов және олардың шәкірттері баланы жас кезінен болашақ мамандығын саналы түрде анықтауға ата-аналар, психологтар мен педагогтар өз үлестерін қосуы керек екенін атап көрсеткен [4].
Қазіргі кезде көптеген психологиялық зерттеу әдістемелері көмегімен баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін зерттеп, қай салада қызмет атқаруға икем екенін болжамдап береуге болады. Атап айтсақ, темпераментті зерттеуге арналған Айзенк, Стреляу тестері, Басса-Дарки, Шмишек, Филипс жасаған мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау әдістемелері, таным процестерін зерттеу және қабілеттіліктің түрлерін анықтау әдістемелері көмегімен әр адамның жеке даралық психофизиологиялық ерекшеліктерін нақты анықтауға болады [4].
Жоғарыда айтылғанды басты назарға ала отырып, жұмысымыздың мақсатын анықтадық. Бұл – орта мектеп оқушыларына жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған электрондық жинақ құрастыру.
Мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттер қойылды:
- кәсіби бағдар беру жұмысының теориялық негіздерін анықтау;
- жұмыстық кәсіп қалыптасуының әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін қарастыру;
- жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған электрондық жинақ құрастыру.
Зерттеу пәні – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жүйесі.
Зерттеу объектісі – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру процесі.
Зерттеу болжамы – егер орта мектеп оқушыларына жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған модель енгізілсе, әлеуметтік салада осы мәселені шешуге, бастауыш кәсіптік білім беру мекемелерінде оқушылар санын көбейтуге мүмкіндік береді.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы - «кәсіби бағдар» түсінігін нақтылау және «Жұмыстық кәсіп әлеміне саяхат» атты электрондық жинақ әзірлеу.
Жұмыстың практикалық мәнділігі – «Жұмыстық кәсіп әлеміне саяхат» тақырыбында электрондық құрал әзірлеу.
Зерттеу базасы Өскемен қаласы, №23 орта мектептің 9 және 11 сынып оқушылары.
Кіріспе бөлімінде, тақырыптың актуалдығы, жұмыстың теориялық және практикалық мәнділігі айтылады.
Бірінші бөлімде орта мекте оқушыларына кәсіби бағдар беру негізі, және жұмыстық кәсіптің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері қарастырылды.
Екінші бөлімде сараптау-эксперименттің жұмыстарды ұйымдастыру, сараптау-эксперименттік жұмысты жүргізу сипатталады.
Қорытынды бөлімде зерттеу нәтижелері шығарылады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Баширова Ж.Р. Оқушылардың өнімді еңбегі және кәсіптік бағдар/Баширова Ж.Р. – Алматы, 2001. – 178 бет;
2 Қазақстан Республикасының президенті Н,Ә.Назарбаветың «2011 жылғы Қазақстан халқына жолдауынан», – 2011.
3 Зверев И. Д. Общие проблемы профориентации в школе. В сб.: Вопросы теории и практики профориентации / И. Д. Зверев. - М.: Педагогика, 1972. - 246 с.
4 Романова Е. С. Психологические основы профессиографии / Е. С. Романова, Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. В.И.Ленина, 1990. - 182 с.
5 Қазақстан Республикасында техникалық және кәсіптік білім берудің дамытудың 2008-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
6 Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / Сост. и общ. ред. В. А. Бодров. - М.: Логос, 2007. - 855 с.
7 Профессиональная ориентация учащихся: учебное пособие для студентов пед. институтов / под ред. А. Д. Сазонова. - М.: Просвещение, 1988. -223 с.
8 Чистякова С. Н. Основы профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 с.
9 Прощицкая, Е.Н. Джон Голланд о выборе профессии [Текст] / Е.Н.Прощицкая // Школа и производство . – 1993. - №4. – с. 22-24
10 Сазонов, А.Д. Профессиональная ориентация учащихся: Учебное пособие для пед. ин-тов [Текст] / А.Д.Сазонов. – М.: Просвещение, 1988. – 223с.
11 Симоненко, В.Д. Профессиональная ориентация учащихся в процессе трудового обучения: Кн. для учителя [Текст] / В.Д.Симоненко. – М: Просвещение, 1985. – 223с.
12 Кәсіби білімнің дамуы – мемлекет қамқорлығының нәтижесі // Қазақ тарихы. – 2007. – № 4. – 123-125- бб.
13 Әбілқасымова Г.Қ. Электрондық оқулық: «Кәсіби бағдар берудің теориясы мен әдістемесі» (зияткерлік меншік куәлігі №029, 15.01.2007 ж.).
14 Морозов А. А. Содержание профориентационной работы в школе. Материалы научного совещания по комплексной проблеме «Профориентация» / А. А. Морозов. - Л., 1968. - 23 с.
15 Романова Е. С. Психологические основы профессиографии / Е. С. Романова, Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. В.И.Ленина, 1990. - 182 с.
16 Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / Сост. и общ. ред. В. А. Бодров. - М.: Логос, 2007. - 855 с.
17 Прощицкая Е. Н. Джон Голланд о выборе профессии / Е. Н. Прощицкая // Школа и производство. - 1993. - №4. - 20 с.
18 Сарсенбаева Б. И. Психология личностного и профессионального самосовершенствования будущих учителей / Б. И. Сарсенбаева. - М.: Просвещение, 2005. - 175 с.
19 Чистякова С. Н. Основы профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 с.
20 Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
21 Йовайша Л.А. Проблемы профессиональной ориентации школьников / Л.А. Йовайша. - М.: Педагогика, 1983. - 128 с.
22 Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
23 Коган Н. Н. Школьное радио: Профориентация, воспитание чувств и объединяющее начало / Н. Н. Коган // Классное руководство и воспитание школьников. - 2007. - № 24. - 17 с.
24 Кыверялг А. А. О профессиональной ориентации в общеобразовательных школах / А.А. Кыверялг. - Таллин.: Валгус, 1968. - 231 с.
25 Климов Е. А. Психология профессионального самоопределения / Е.А. Климов. - М.: Академия, 2007. - 302 с.
26 Иванова Е. М. Основы психологического изучения профессиональной деятельности / Е. М. Иванова. - М.: МГУ, 1987 - 208 с.
27 Профессиональная ориентация школьников: межвузовский сборник научных трудов. – Ярославль: ЯГПИ им. К.Д. Ушинского, 1987. - 156 с.
28 Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
29 Джалилов С. А. На пути к профессии / С. А. Джалилов // Биология в школе, - 1989. - № 2. – 38 с.
30 Платонов К. К. Профессиональное признание. В кн.: Профессиональная ориентация молодежи / К. К. Платонов. - М.: Высшая школа, 1978. - 216 с.
31 Голомшток А. Е. Выбор профессии и воспитание личности школьника: / А.Е. Голомшток. - М.: Педагогика, 1979. - 160 с.
32 Прощицкая Е.Н. Практикум по выбору профессии. Учеб. пособие для 8-11 классов / Е.Н. Прощицкая. - М.: Просвещение, 1995. – 278 с.
33 Зеер Э. Ф. Психология профессионального развития / Э. Ф. Зеер. - М.: Академия, 2007. - 240 с.
34 Иванова Е. М. Психотехнология изучения человека в трудовой деятельности. Учеб.-метод. Пособие / Е.М. Иванова. - М.: МГУ, 1992. - 94 с.
35 Фадеева Е. И. От выбора профессии к успеху в жизни: учеб.-методич. пособие / Е. И. Фадеева, М. И. Ясюкевич. - М.: Перспектива, 2008. - 125 с.
36 Вайсбург, А.А. Школьники выбирают рабочие профессии [Текст] / А.А.Вайсбург. - М.: Знание, 1983. – 96с.
37 Маркова А. К. Психология профессионализма / А. К. Маркова. - М.: Знание, 1996. - 308 с.
38 Газарян С. С. Ты выбираешь профессию / С. С. Газарян. - М : Мол.Гвардия, 1985. - 135 с.
39 Прощицкая Е. Н. Джон Голланд о выборе профессии / Е. Н. Прощицкая // Школа и производство. - 1993. - №4. - 20 с.
        
        Кіріспе 
Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға кәсіптік бағдар беру, олардың экономикалық ой-өрісінің қалыптасуына, еңбектің ... жаңа ... ... ықпал етеді. Мамандық таңдауға кәсіптік бағдар беруде әрбір оқушының психофизиологиялық, жеке қасиеттері, мамандық таңдаудағы басты себептері ... тыс ... ... ... бағдар беру оқушыларды мамандықтар әлемінде, олардың мазмұны, ерекшеліктері, жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму ... оның ... ... ... сай ... ... алынған мамандыққа мүдделілігін тәрбиелеуді қажет ... ... ... ... ... кезекті жолдауында былай деген болатын: Білім беруді жаңартуды жалғастыру қажет. Осыған байланысты Президент Үкіметке мынадай ... ...
* ... ... көтеру және қол жетімділігін кеңейту үшін білім беруді ... жаңа ... ... ... ... және ... ... беру деңгейі үшін Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіде ипотекалық құрылысты қазір іске асырылып жатқандай, соған балама жинақтау ... ... ... ... мен ... берушілер қоғамдастығы өкілдерінің қатысуымен кәсіптік-техникалық мамандар даярлау жөніде Ұлттық кеңес құру[2].
Кәсіби бағдар беру мақсаты жас ... ... ... ... таңдауға дайындау, үйрету екендігі белгілі. Қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі жылдамдап отырған заманда адамның интелектуалдық еңбек үлесі өседі және ... ... ... ... дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талап жоғарылайды. Кәсіби бағыттылық оқушының кәсіптік жағынан өзін-өзі айқындауының маңызды ... ... ... ... ... ... көрінеді [3].
Проблеманың теориялық және практикалық өзектілігі, "оқушылардың жұмыстық мамандықтарға ... ... ... ... ... ... табуға итермеледі. Оқушыларға кәсіби бағдар беру және болашақ мамандығын анықтап алуға ықпал жасау мектеп алдында тұрған міндеттердің бірі. Сондықтан ... мен ... осы ... ... ... аударылады. Әр мектептің оқушыларды мамандыққа баулу және кәсіби бағдар беру жұмысының жоспары құрылып, оны ... ... ... ... ... мол болуға тиіс.
Балаларға мамандық таңдату оңай жұмыс емес. Бұл ... ... ... Г.Н.Стычинский, В.А.Сухомлинский, Ю.П.Сокольников, А.П.Сейтешов Г.А.Уманов, Л.К.Кермов және олардың шәкірттері баланы жас кезінен болашақ мамандығын ... ... ... ... ... мен ... өз ... қосуы керек екенін атап көрсеткен [4].
Қазіргі кезде көптеген психологиялық зерттеу әдістемелері көмегімен баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін зерттеп, қай ... ... ... икем ... ... ... болады. Атап айтсақ, темпераментті зерттеуге арналған Айзенк, Стреляу тестері, Басса-Дарки, Шмишек, ... ... ... ерекшеліктерін анықтау әдістемелері, таным процестерін зерттеу және ... ... ... ... ... әр адамның жеке даралық психофизиологиялық ерекшеліктерін нақты анықтауға болады [4].
Жоғарыда айтылғанды басты назарға ала отырып, жұмысымыздың ... ... Бұл - орта ... оқушыларына жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған электрондық жинақ құрастыру.
Мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттер қойылды:
* кәсіби бағдар беру ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін қарастыру;
* жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған ... ... ... пәні - орта ... ... ... бағдар беру жүйесі.
Зерттеу объектісі - орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру процесі.
Зерттеу болжамы - егер орта ... ... ... ... ... кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған модель енгізілсе, әлеуметтік салада осы мәселені шешуге, ... ... ... беру ... ... санын көбейтуге мүмкіндік береді.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы - ... ... және атты ... ... ... практикалық мәнділігі - тақырыбында электрондық құрал әзірлеу.
Зерттеу ... ... ... №23 орта ... 9 және 11 ... ...
Кіріспе бөлімінде, тақырыптың актуалдығы, жұмыстың теориялық және практикалық мәнділігі айтылады.
Бірінші бөлімде орта мекте оқушыларына кәсіби бағдар беру ... және ... ... ... ... қарастырылды.
Екінші бөлімде сараптау-эксперименттің жұмыстарды ұйымдастыру, сараптау-эксперименттік жұмысты жүргізу сипатталады.
Қорытынды бөлімде зерттеу нәтижелері ...
* Орта ... ... ... ... беру ... арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру аспектілері
1.1 Кәсіби бағдар берудің теориялық негіздері
тұжырымдамасы кәсіптік бағдар берудің мазмұны мен жұмыс формаларын ұйымдастыру ... ... беру ... ...
, ... ... беретін мектептің мақсаты - оқушыларға кәсіби бағдар беріп, мамандықтар әлемінде, олардың мазмұны, ... жеке ... ... ... өз бойындағы қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму міндеттеріне, оның нарықтық экономика жағдайындағы рөліне сай ... ... ... ... ... ... ... етеді [5].Жас ұрпаққа кәсіптік бағдар беру проблемасы бұрыннан қарастырылып келе ... ... ... ... ... - бұл ... байланысты компоненттерден тұратын тұтас жүйе. Оқушылардың әртүрлі қызметке икемділігін - ... ... ... ... белсендіру) арқылы қызығушылығын дамыту; кәсіптік психодиагностика, кәсіптік кеңес, кәсіптік іріктеу, кәсіптік бейімделу және ... ... ... ... ... ... тарихына тоқталар болсақ. Кәсіби бағдарлау қоғамдық процеске айналып 19 ... ... ... ... ... ... анықтау аяқ ала бастайды. Сонымен қатар кәсіби ағарту, кәсіби кеңес беру, әлеуметтік кәсіби адаптация және кәсіби тәрбиелеу ғылыми ... ... ... ... Бұл ... әр ... жекелік психикалық ерекшеліктерін анықтап, әр адамның тіршілік түрлеріне икемдилігін анықтаумен ұштастыру мәселелері қарастырылады. Ағылшын ғалымы ... жеке ... ... ... ғылыми тұрғыда анықтаудың ірге тасын құрушылардың бірі болды. Осы айырмашылықтарды зерттеу мақсатымен Ф.Гальтон Лондонда 1888 жылы халықаралық медициналық және денсаулық ... ... ... ... ашты. Көрмеге келушілер өздерінің тән қабілетімен қатар психикалық ерекшеліктерін 17 көрсеткіштер бойынша анықтап ... ... ... ... ... қаңтар айында Бостон қаласында жастарды кәсіби бағдарлау жұмысының алғашқы бюросы ашылып, мұнда талапкерлердің өмірлік еңбек жолын анықтауға көмек беретін ... ... ... Бұл ... іс-әрекеттерін ғылыми тұрғыда негізделген кәсіби бағдарлаудың бастамасы деп ... ... Көп ... ... ... ... Нью-Йоркте ашылды. Оның міндетіне әр түрлі мамандықтардың адамға қойатын талаптарын ... ... ... ... анықтау болды. Бұл бюроның негізін құрушылардың бірі ... ... ... таңдаудың үш негізгі факторларын бөліп көрсетті: әр адамның өзін-өзі дұрыс бағалауы, өзінің іс-әрекет түрлеріне бейімділігін, қабілетін, қызығушылығын, ұмтылысын, мүмкіндіктерін және ... ... ... әрбір таңдаған мамандық бойынша қызмет атқарғанда табысты жұмыс істеу үшін ... ... ... ... ... талабы мен байланысты білімді өзін-өзі бағалаудың нәтижесін үйлестіре ... Осы және ... ... ... ... ... 1911 жылы ... 17 жастан төмен оқушыларға мамандық таңдауға міндетті түрде көмек көрсету туралы Заң қабылданды [7].
АҚШ-та мамандарды кәсіби жарамдылығы бойынша таңдаудан өткізуге ... ... ... Гарват университетінің психологиялық зертханасының директоры Г.Мюнстерберг, психотехникалық зерттеулердің негізін құрушылардың бірі, кәсіби таңдау жүргіжу технологиясын анықтап, өз зертханасында ... ... ... өз ... ... [7]. ... дүниежүзілік соғыс барысында әскери техниканы басқарушылардың кәсіби жарамдылығын анықтап іріктеп алу қажет екені дәлелденді. Осы ... ... қою үшін ... ... зерттеулер жүргізілді [8].
Германияда 1922 жылы кәсіби бағдарлау және кеңес беру ... құру ... Заң ... ... кеңес беру бюросының ұстанымдары бойынша еңбек биржасында мынадай ережелер құрылды: жеткіншектерді мамандық ... ... ... ... бюро ... ... тығыз байланыста ұйымдастырып, мектеп бітірушілермен арнайы жұмыстарды келесі бағыттарда жүргізу: мамандықтар туралы ... ... ... бітірушілердің жекелік қасиеттерін анықтау үшін психологиялық зерттеулер жүргізу; жұмысқа немесе кәсіби мектептерге ұсыныс хат толтыру ... ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесін бұрынғы Кеңес жерінде құруға үлкен үлесін қосқан А.В.Луначарский, П.П.Блонский өз үлестерін қосты. 1927 жылы Санкт-Петербургте кәсіби ... беру ... ... Бұл жерде мамандыққа баулу тәжірибесімен қатар ғылыми зерттеу ... ... 1928 жылы ... ... ... деп ... ... жарық көрді. Тәжірибелік психологиялық білімді ол кезде педалогия деп атады. Осы еңбекте жеке адамның тұлғалық ... ... ... және ... физиологиялық ерекшеліктерін анықтау әдістемелері жүйеге келтіріліп берілді [7]. ... ... ... бұл ... өте кең ... Еуропалық ғалымдар К.Айзенк, Кеттел, Бине, Симон т.б. көптеген ғалымдар адамдардың жекелік қасиеттерін, интеллектуалдық іс-әрекеттерге икемділігін, жан мен тәннің бір-біріне тәуелділігін т.б. ... ... ... ... ... ... ... кеңес беруде қолдану жолдарын зерттеді [10]. 1984 жылы ... ... ... жүргізілген реформаның материалдарында мектептерде психологиялық қызметтерді ұйымдастырып, психологиялық зерттеулерді кеңінен ... ... ... ... ... ... ... беру орталықтарын ашу туралы көптеген ұсыныстар жасалған. Осы кезден бастап көптеген Ресей мектерінде, Балтық жағалауындағы ... ... ... және ... ... беоу ... ... бастады. ССРО ғылым академиясы жанынан мамандық бағдар беру ғылыми зерттеу институты ... онда осы ... ... ... ... [11]. ... ... бағдар беру проблемалары педагогика ғылымдарының докторылары, профессор А.П.Сейтешов, Г.А.Уманов, Л.К.Керимов, және олардың шәкірттері жан-жақты зерттеді. Олардың айтуы ... ... ... беру - ... педагогикалың және медициналық іс-шаралар жиынтығы болып келеді. А.П.Сейтешов мамандыққа баулу және кәсіби бағдарлау баланың дүниеге көзқарасының қалыптасуына негіз болады деп ... Бұл ... ... тілегі, ықыласы мен олардың мүмкіндіктерін бір-бірімен үйлестіруге бағытталған. Сонымен қатар халықтың тұрмыс шаруашылығы мен жалпы қоғамда мамандарға деген ... ... ... ... ... ... ... бағытталған [12].
Кәсіби бағдар беруді қарастыру үшін, оның негізгі екі құраушысын қарастырып кеткен жөн. Олар кәсіп және бағыт-бағдар. Кәсіп - ... ... ... ... айналысатын қызмет түрі. Бағдар-бағыт - қоршаған ортада, мысалы, мамандықтардың арасында талғай білу.
Кәсіби бағдар беру бойынша ғылыми әдістер ... ... ... ... өте аз. ... ... міндет қазіргі кезде жаңа фактлер жинау болып отыр. Мысалы, әр аймақтың өз ерекшеліктеріне байланысты болжам жасалып отыруды қажет етеді [13].
Келесі ... - ... ... ... осы ... ... үшін ... Кәсіби бағдар беру түсініктерінің басқа ғылым түсініктерімен ұштасу жағдайын қарастырады. Әр теорияның даму дәрежесі принциптердің сапасы мен құрылымымен ... ... ... ... таңдауына тек қана өзінің қалауын қанағаттандырып қоймай, қоғамға да әкелетін ... ... ... ... халық шаруашылығына қажет мамандықтарды игеруге саналы түрде талпыну керек. Тұлғаның өз қабілеті, ... ... ... ... ... ... ... бірге қғамның осы мамандарға қажеттілігін ашу. Осы екі жақты ... ... ... ... ... ... Сұранысқа жауап бере алмай, кей мамандар аз дайындалып, кейбір мамандардың сұраныстан артық ... ... ... [13].
Белсенділік принципі - мамандық таңдағанда ... рөл ... Оны ... ... ... арқылы , әдебиет, теледидар арқылы үйірмеге қатысу барысында, ... ... ... ... мен жүзеге асырады.
Соңғы принцип - даму принципі. Тұлғаның мамандық таңдау барысында квалификациясын жоғарылату, жалақысын көбейту, кәсіби шеберлігін арттыру, ... ... ... ... талаптарын қанағаттандыру, демалыс, тұрмыс қажеттілігіне жауап беретін мамандық таңдауды қажет ету деп түсінүге болады [14].
Кәсіби бағдар беруде тағы да басқа ... бар. ... ... ... тығыз байланысты. Ол кәсіби бағдар еңбекпен, өмірмен байланысы, заман талабына ... ... ... ... ... ... беру ... еңбекке дайындығымен байланысты, өйткені оқушының мамандық таңдауда еңбектік тәрбие мен оқу процесі, қоғамдық пайдалы және ... ... ... ... ... ... әсер ... белгілі;
+ жүйелілік пен сабақтастығы: 1-ден 11-сыныпқа дейін міндетті сабақтастығы осы жұмыстың сыныптан сыныпқа ... ... ... ... ... ... оқу ... арасындағы байланысы да жастарға мамандық таңдауына көмек көрсетеді;
+ тәрбиелік сипаты - еңбектік, экономикалық, эстетикалық, құқықтық тәрбиенің рөлімен дифференциалды және ... ... ... Ол жас ... қалыптасқан қызығушылығын ескеру арқылы [13].
Кәсіби білім беру мақсаты мен міндетін жүзеге асыруға оның ... мен ... ... зор. ... онда ... ... ... көтеру үшін теория мен әдіснамада идея, көзқарас, формалары мен әдістері, принциптері тексеріледі [15].
Кәсіби бағдар - оқушыларға ... беру ... ... ... ... ... бағдар беру - өмірге жаңа аяқ басқан адамға бағыт берудің тәрбие жұмысының жүйесі. Кәсіби бағдар беру бойынша практикалық ... мен ... ... ... ... ... берілген.
Кәсіби бағдар беру - жастардың қабілеті, қызығушылығы, икеміне байланысты және қоғамдық сұраныстарға сәйкес бағытталған ... ... ... ... ... жағы - ... және қоғамдық ұйымдардың, мекмелер мен өндіріс орындарының қызметінен тұрады [14].
Кәсіби бағдар беру теориясын осы ... ... ... ... ... ... арналған көзқарас-идеялар құрайды. Ол - біртұтас заңдылықтар жайлы көзқарас және өзінің қызығушылығына байланысты өзіндік кәсіби ... жол ... ... ... ұйымдастыру формасы.
Кәсіби бағдар беру әдіснамасы - негізгі құрылымдар мен зерттеу әдістері осы ... және ... әсер ету ... ... ... ... идеяның концептуалдық сипаты жатады. Бұл идея 30-жылдарға дейін "диагностикалық концепция" деп аталған. Көбінесе ... ... ... Кейін дұрыс қолдауын таппаған соң "тәрбиелік концепцияға" ауыстырылады [13].
Кәсіби бағдар беру әдіснамасына кәсіби бағдар беру жүйесін ... және ... ... ... Кәсіби бағдар беру жүйесіне анықтама бермес бұрын мына қағидаларды қарастырайық:
* кәсіби міндеттер, принциптер, ... ... ... критерийлері, деңгей, бағытты т.б. элементтерді енгізетін жүйелі қызмет;
* кәсіби бағдар жүйесі - еңбектік және ... ... ... ... ... болып табылады;
* кәсіби бағдар беру жүйесі - өндірістік күш пен қарым-қатынас құрылымында пайда болған тұлғаның әлеуметтік бағдар ... ... ... беру әлеуметтік салаға жатады [13].
Осы аталған қағидалардан кәсіби ... беру ... ... ... болады. Оқушыларға кәсіби бағдар беру жүйесі - ұйымдасқан басқарылатын ... ... ... жанұяның оқушыныңынтасына байланысты кәсіби бағдар беруге бағытталған ұйымдасқан, байланысқан қызметі.
Кәсіби бағдар беру жұмыстары жүйесінің мақсаты оқушыларға ... ... ... ... ... ... кәсіби бағдар беру мақсаты, міндеті, бағыты, формасы, әдістемесі. Қазір кәсіби бағдар беру жұмыстары келесі ... ... ... ағарту. Ол - кәсіби ақпарат беру, кәсіби жарнама, кәсіби жариядан тұрады. Негізгі сипаты - ... ... ... ... ... кәсіби диагностика, мамандыққа деген қызығушылығы, икемін анкета, тест арқылы анықтау;
+ кәсіби консультация ... ... ... ... кәсіби іріктеу ОӨК да жақсы нәтиже береді, нақты мамандықпен айналысу арқылы;
+ әлеуметтік-кәсіби үйрену ... оқу ... ... ... ... ... тәрбие оқушының жауапкершілігін, тәртібін арттырады;
+ кәсіби бағдар беру формасы мен әдістеріне-мамандық туралы ... ... ... ... ... ... тестілеу, рефераттар жатады [16].
Кәсіби бағдар беру жұмыстарының ... ... ... ... ... және кәсіби мектептердің материалдарында оқушылардың қызығушылығын, бейімділігін, тұлғаның қабілетінанықтау негізінде шаруашылық кадрларына мұқтаждықты ... ... ... ... беру ... жетілдіру қажеттілігі көрсетілген [17].
Оқушыларды психологиялық дайындықта еңбекке және саналы түрде кәсіп таңдаудағы басты ролді ... ... ... ... ... ... беру жұмысының орталық құрылымдық элементі болып кәсіби ақпарат табылады. Онымен біз ұйымдастырумен оқу-тәрбие жұмыстарын өткізуге бағытталған әлеуметтік-экономикалық және психофизиологиялық ... ... ... таңдауды, оқушылардың қажетті білім өрісін игеруді түсінеміз [18]. Кәсіби ақпарат мектептегі барлық оқу-тәрбиелік жұмыстар жүйесімен тығыз ... Оның ... ... ... ... ... ... дайындау, келешекте жан-жақты және гормониялық тұлға ретінде ... ... ... ... қадамын қамтамасыз ету [18].
Қазіргі уақытта мектептерде жүргізіліп жатқан кәсіби ... ... ... ... ... отыр.онда оқушылар кәсіби қызметтерінің түрлерімен танысады, оларда материалды өндіріске, ... ... және т.б. ... саласына деген қатынас қалыптасады [6]. Кейбір жағдайларда әлеуметтік беделдігіне байланысты кәсіп таңдау тенденциясы әлсірейді. Бірақ, кәсіби ... ... ... ... ... ... жүзеге асырмайды. Біздің пікірімізше, мұндағы басты кедергі болатын педагогтардың теориялық және әдістемелік қарусыздығы, мектеп жағдайында көбінесе кәсіби ақпарат ... ... ... ... ... іске асыру туралы толық түсініктерінің жоқтығынан бөліп отыр.Мектеп жұмыстарының тәжірибесі көрсеткендей, сабақтарда кәсіби ... әлі ... ... ... ... жоқ. ... ... негізінен үстірт, толық емес беріледі [19]
Оқушыларға жақсы ... ету үшін ол, ... ... ... ... ... ... олардың танымдық қажеттіліктеріне негізделуі керек. Оқушыларға жұмысшы тұлғаның алдына қойылатын талаптардың мазмұнын ашып, кәсіпкердің әлеуметтік-экономикалық мағынасын айтып қана ... оның ... ... ... беру ... [20].
Көптеген жағдайларда кәсіп туралы ақпараттың ұнамды жақтары ғана айтылады, оқушыны шатастыратын, теріс пікірлері келтіріледі. Көптеген мамандардың шығармашылық ... ... ... ... ... тікелей көруге мүмкіндігімен жасырынған. Бірақ, шығармашылық-объектіге немесе еңбек затына тән сапасы немесе қасиеті емес, ол ... ... және оны ... ... білу ...
Ең бастысы кәсіп туралы ақпарат оқушылардың танымдық қажеттіліктерін қанағаттандыратындай және ... ... ... ... ... ... ... элемменттерін көрсете білу керек [18].
Басылымдарды талдау мен тікелей тәжірибе көрсеткендей, кәсіби бағдар беру теориясы мен ... ... ... ... ... ұғымының мазмұны анықталмаған. Кәсіби ақпарат, кәсіби бағдар беру жұмысының ақпараттық-анықтама аспектісі ретінде, шектеулі ... ... жүр. ... ... оның мақсаты белгілі кәсіптердің еңбек жағдайларында оларды ... ... ... ... ... ... ... құруға әкеледі [19].
Сонымен қатар оқушылардың психологиялық ерекшеліктеріне, жастарына және жалпы білім беру мүмкіндіктеріне, дифференцияланған амал ... Өз ... ... ... және кәсіби үгіт бойынша жеке формулаларды барлық кәсіби ақпарат жұмыстарының бірегейленуіне әкеледі.
Теориялық және қолданбалы аспектлерде ... ... ... ... келесін шарттарын білуге болады: оқушы тұлғаға ұсынатын кәсіптер әлемімен оларды талаптары туралы ... ... ... бір ... ... жағдайлары мен жолдары туралы ақпараттындыру [21].
Барлық мамандықтар туралы ... ... ... ... халық шаруашылығы қажет етіп отырғандарға, кадрлардағы туындалған қажеттіліктерді және тұлғаның психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, тұрақты қызығушылық пен ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының кәсіби бағыттылығын қалыптастырудың теориялық негідерін қарастыру барысында болашақ маманның тұлғалық құрылымындағы ... ... ... негізі ретінде кәсіби бағдар беру, оқушылардың кәсіби бағыттылығының қалыптасыру мәселелеріне ерекше көңіл аударылады. Жеке адамның кәсіби бағыттылығының проблемасы қазіргі кездегі ... ... ... ең ... ... айналып отыр. Жеке адам құрылысындағы бағыттылық маңызын, оның іс-әрекет деңгейіне әсерін, жеке адамның негізгі қырларының бірі ретіндегі мәні мен ... ... ... жалғасуда. Бұл бағыттағы зерттеудің барлығы да өмірлік және кәсіби дұрыс айқындалу мәселесінің маңыздылығынан туындайды [22]. ... ... жеке ... ... оның құрылымындағы негізгі компонент түрінде қарастырылады. К.К. Платоновтың пайымдауынша, жеке ... ... ... - ... ... және ... ... "тұтастай алғанда бағыттылқ иерархия түрінде байланысқан бірнеше форманы қамтиды: бағыттылықтың ең қарапайым формасына дейін шет ... [3]. ... ... жеке адам ... ең ... және ... - оның кәсіби бағыттылығы, яғни адам өмірінің жалпы бағыты мен барлық белсенді шығармашылық іс-әрекеті соған байланысты [7]. ... жеке ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынасын бейнелейтін қажеттіліктер, сенім, мұрат, мотивтермен сипаттайды [3].
Қазіргі кездегі жеке ... ... ... оның бейнесін құрушы фактор ретінде қарастырылатын С.Л.Рубиншттейн, А.И.Леонтьев, Б.Г.Ананьев, К.К.Платонов, т.б. ғылымдардың теорияларын талдай келіп, Б.Ф.Попов былай дейді: ... ... ... ... қарамастан барлық көзқарастар жеке адамның негізгі сипаттамасы ретінде оның бағыттылығына зор көңіл бөледі. Нақ осы ... ... ... жеке ... ... ... іс-әрекетке субъективті қатынастарының жүйесі көрінеді [23].
Психологиялық әдебиеттерде жеке адам бағыттылығы ұғымын неғұрлым толық қарастырған ғалымдардың бірі - ... ... деп ... ол, факт жүзінде индивидтен бөлек тұрған бір нәрсеге қажеттіліктен туады және бағыттылықты айқындайтын кез-келген динамикеалық тенденция әрқашан да ... ... ... ... ... саналы түрде түсінілетін байланысты, ішкі мен сыртқының өзара қатынасын қамтиды.
С.Л.Рубинштейн жеке адам бағыттылығында екі өзара ... ... ... ... ... бағыттылық қашанда нақты затқа бағытталған, екіншіден, осы жағдайда пайда болатын шиеленіс. Сонымен, С.Л.Рубинштейн тұрғысынан жеке адам бағыттылығы - оның ... ... ... ... мен ... ... [8].
Л.И.Бошович бағыттылықты мінез-құлықтың нақты мотивтерінің үстемдігінің нәтижесі ретінде қарастырады. Психологиялық әдебиеттерде ... ... ... ... ... әртүрлі анықтамаларындағы ортақ пікір, олардың бәрі де жеке адамның өзіне тән іс-әрекеті мен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мүмкін болмайтын жеке адам қасиетінің маңызды және тұрақты ... ... ... ... [24]. Жеке тұлғаның жалпы бағыттылығына, оның өзгешелігі әсер етеді. Бағыттылықтың мазмұнына байланысты оның сапалық сипаттамасы мен жүйесін көруге болады. Жеке адам ... ... ... қоғамдық, ұжымдық, жеке бастық, кәсіби, эстетикалық, т.б. қарастырылады. Аталмыш мәселеге педагогтар көзқарасы, жеке адам бағыттылығы - оқу, ... тыс ... ... ... ... қалыптасатын, оқушы жастардың болашақ кәсіби іс-әрекетке дайындығын тәрбиелейтін күрделі жеке адамдық құрылым деген түсінікке саяды [25].
Біздің жұмысымыз үшін ... - ... ... ... ... жоғарғы сынып оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы олардың кәсіби бағыттылығының мәнін айқындау. Бұл мәселеге бірқатар ғалымдардың зерттеулері арналған. Олардың ... ... ... А.П.Сейтешов, Ю.В.Укке, П.А.Шавир және т.б. атауға болады [9].
Бағыттылық жеке тұлғаның ерекшеліктерін тұтастай анықтайтын құрылым болса, кәсіби бағыттылық жеке ... ... ... құрамдас компоненті ретінде қарастырылады[15].
Кәсіби бағыттылық - ... ... ... ... сипаттайтын кәсіби іс-әрекетке дайындығы мен оның табыстылығына әсер ететін жеке ... ... ... ... ... ... жеке адамның жүйесін құрайтын қасиеті ретінде П.А.Шавир еңбектерінде қарастырады. Оның пікірінше, кәсіби бағыттылық - нақты іс-әрекетті артығырақ көретін ... ... оның өзі жеке ... танымдық және құндылық бағдарлық іс-әрекеті негізінде өтетін кәсіби әсерлер жүйесімен қарым-қатынас үрдісінде қалыптасады [26]. ... ... - жеке ... ... ... оның ... бейнесін құрайтын факторы ретінде түсіну, оны комплекс түрінде, оның ішінде, кәсіби іс-әрекетке, қажеттілік, ... ... ... ... ... деген құндылық бағдарлар және дүниетаным компоненті деп түсінуді талап етеді.
Кәсіби бағыттылықтың психологиялық-педагогикалық аспектісін, кәсіби шеберлікті дамыту бағытында кәсіби бағыттылықты ... ... және жеке ... ... ... ... өте ... және жан-жақты зерттеген А.П.Сейтешов [16].
А.П.Сейтешовтың пікірінше, кәсіби бағыттылық дегеніміз - жеке ... ... ... ... ол оның ... ... ... мұраты мен сенімдерінде көрінеді
Психология білімінің қағидалары мен өз ... ... ... ала ... ... ... көрінуінің ұлық формаларын толығымен қарастырады, жас жұмысшылардың жеке тұлғасының кәсіби бағыттылығы дамуының кейбір заңдылықтарын, оны ... ... ... ... ... - болашақ маманның жеке тұлғасының ... және ... ... ... ... ... ... оның компоненттік құрамын, санасы сипаттамалары мен динамикасын анықтау қажет.
Кәсіби бағыттылықтың құрылымы туралы зерттеушілер ... ... ... жоқ. Жалпы осы бағытта жүргізілген зерттеулерді талдай отырып, ... ... ... ... ... болады: қызығулар, бейімділіктер, кәсіби ниеттер, жеке тәжірибе, еңбек етуге даярлық, мақсат, ... ... ... ... ... ... коммуникативті және ұйымдастырушылық қабілеттер, мотивтердің иерархиялық жүйесі, танымдық, мотивациялық, дүниетанымдық, эмоциялық-еріктік, мінез-құлықтық, т.б [27].
П.А.Шавир ... ... ... ... бере ... оны ... шақтағы жеке адамдық орталық құрылым деп анықтайды. Кәсіби бағыттылықтың қалыптасуының ең бірінші қажетті шарты - ... ... ... дұрыс, таңдаулы қатынасының пайда болуы. Бұл қатынас, көбінесе, белгілі іс-әрекет мазмұнының кейбір жақтары немесе мамандықтың ... ... ... кәсіби мотивтердің пайда болуынан басталады. Оқушының жеке басының ... яғни ... ... үшін олар ... түсінік болуы керек. Нақты жеке адамның мотивациялық ... не ... білу ... ... педагогикалық шаралар қолдану керек, оқушының жеке бастық белсменділігі туралы мәселелерді шешу ... [28]. ... ... ... ... сынып оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы кәсіби бағыттылықты қалыптастыруда олардың мамандық таңдауындағы мотивтер ... ... ...
* ... ... ... мазмұнымен байланысты, оның әлеуметтік мәнін саналы түрде түсіну, болашақ іс-әрекетке берілгендігімен және ... ... ... ... ...
* ... мамандықты игеруге маңызды, бірақ кәсіби бағыттылықтыңжоғары деңгейде дамуын көрсетпейтін, оның орташа қалыптасуын сипаттайтын мотивтер.
* кәсіби бағыттылығы қалыптаспаған, жаңаша ... ... ... ... жеке ... ... ... құрамында мотивациялық ортасынан басқа да маңызды болап табылатын эмоциялық-еріктік және ... ... ... қарастыру қажет [29].
Кәсіби бағыттылықтың эмоциялық-еріктік компоненті, ең алдымен, болашақ мамандыққа деген эмоциялық қатынасынан, ... ... ... ... ... ... ... танымдық компоненті іс-әрекет объектісіне бағыттылығына, өзінің болашақ ... және ... оқу ... ... мен ... саналы түрде түсіндіруіне байланысты[30].
Белгілі бір мамандық ... ... болу ... ... ... жоспарларынан, таңдалатын мамандықтың маңыздылығын түсіну деңгейінен, болашақ кәсіби іс-әрекетке дайындық кезеңінде салалы пәндерді оқу мақсатын түсінуінен ... Осы ... ... ... ... бағыттылықтың негізгі компоненттерінің бірі ретінде сәйкес объектілер мен құбылыстарға қатысты психологиялық белсенділікті тудыратын кәсіби қызығушылықтың маңызына көңіл бөледі [21]. ... жеке адам ... ... ... ... ... ... компоненттердің бірі ретінде білім, іскерлік пен дағдыны бөліп ... ... деп ... [8]. ... та бұл ... ... келіп, оларды кәсіби бағыттылықтың дамуының іргетасы деп бағалайды.
Кәсіби қызығу жеке ... ... ... ... олардың негізгі қасиеттері - жеке адамның ... және ... ... итермелейтін белсенділік туғызатын функция. Кәсіби қызығулардың пайда болуы және дамуы танымдық әдістермен бірге жеке адамның ... және ... ... бар екенін де көрсетеді. Яғни, кәсіби қызығу оқушының сабақ және сабақтан тыс ... де ... түр беру ... [30]. ... ... ... құрылымдық компоненттері - қажеттіліктер де, мотивтер де, қызығулар да бір-бірімен ... ... және ... ... ... ... ... іс-әрекеттің бастапқы кезеңінде болады. Ізденіс іс-әрекеттің нәтижесінде "заттанады", ал қабылданатын зат өзінің итермелегіштік және ... ... ... ие ... яғни ... ... [31]. ... бағыттылық құрамы мен құрылысын зерттеп, осы мәселеге деген түрлі көзқарастарды талдау, эмпирикалық зерттеу жұмыстарын саралағанда "оқушылардың ... ... ... ... көруге болады.
Ол мектеп бітірушілердің ойдағыдай кәсіби айқындауын қамтамасыз ететін интегралды динамикалық қасиет, оның негізін болашақ мамандардың әрқайсысында кәсіби ... ... ... ... ... өз ... ұмтылуына дағдыландыру мақсатымен оқу тәрбие процесінде қанағаттандырылатын қажеттіліктер, мотивтер, қызығулар мен білім, іскерлік дағдылар жүйесін ... [32]. ... ... ... ... ... мамандық таңдауын мотивтейтін өз кәсіби қызығуларын түсінуі, мақсаттарын іске асыру ұшін саналы ... ... ... ... - кәсіби бағыт қалыптастыруының маңызды факторы болып табылады. Жоғарыда айтылған жәйттардың ... да ... ... ... ... ... мен ... нәтижесінде жасалған ғылыми тұжырымдамалар[33].
Ал, енді өзімізге келер болсақ, мамандықты дұрыс таңдау - адам ... ... ... ... ... ... Орта Азияның ұлы ойшылдары мен ағартушы ғалымдарын (Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашғари, А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин) замандастарымыздың, ұлы зиялылары Ж.Аймауытұлы, А.Байтұрсынұлы, ... ... ... т.б. ... толғандырған. Ұлы бабамыз Әл-Фараби: "Ізгі және қасиетті жұмыс істеген адам басқа адамнан жоғары тұруы керек", - десе, осы ойды ... ... ... ... - деп түркі халықтарынан шыққан ғалым М.Қашғари жалғастырады. Халықтың болашаға білімде екендігін Шығыс ғалымдары ертеден түсінген [12].
Ж.Баласағұн: "Бар ... тек ... ... ... ... жол ... - ... бабаларымыздың асыл мұраларынан сусындаған ұлы Абай: "Ғылым таппай мақтанба, орын таппай ... - деп, ... адам өз ... мен ... ... сай өмірдегі өз орнын табады [12].
Ғасырлар өткен сайын ұрпақ тәрбиесі туралы өзекті ойлар өз жалғасын ... ... ... айрықша орын алады.
Қазақстан мектептері мен оқу орындарындағы кәсіптік бағдар беру мәселесіне көңіл аударып, зерттеу жүргізіп, еңбектер ... ... ... бес ... бірі - ... ... ... Т.Тәжібаев, М.А.Құдайқұлова, Л.Х.Мәжитова, Ж.Түрікпенұлы, А.П.Сейтешов сынды ғалымдарымыздың осы саладағы зерттеулері жалпы тұлға құрылымындағы кәсіби бағыттылық, мамандық ... мен ... ... ... ... Аталмыш еңбектердің кәсіби бағыттылық проблемаларын шешуде өзіндік ғылыми және практикалық ... ... ... ... Дегенмен, біз өзіміздің магистрлік жұмысымызда қазақ зиялыларының ішінде Ж.Аймауытұлының бұл бағытта жазылған еңбектерінің еліміздің болашақ ұрпақтары үшін қашан да өз ... ... мен ... ... ... екендігіне көз жеткізгендей болдық. Жұмысымыздың келеі тарауында Ж.Аймауытұлының "Жан жүйесі және өнер таңдау" деген еңбегінен ... ... мен ... ... ... ... ... біз Ж.Аймауытұлының аталмыш еңбегіндегі кәсіптік бағдар, өнер таңдау, мамандыққа сай қасиет, сапалар туралы шетелдік ғылымдар тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... зор мәселелеріне толығырақ тоқталмақпыз. Автордың 1926 жылы жарық көрген "Жан жүйесі және өнер таңдау" деген еңбегінің беташарының ... ... соны ... деп ... өзі оның бұл ... ... ... позициясын анықтайды.
Ж. Аймауытұлының пікірінше, әлеумет тұрмысындағы зор кемшіліктердің бірі - ... әр ... әр ... "өз ... қызмет етпеуі. Адам іштен туғаннан-ақ белгілі бір өнерге, қызметке икем болып туады. Басқаша айтқанда, әр адамда бір ... ... ... ... яғни зеректік болады. Кім де кім өзіне біткен ыңғайына қарай өз жолымен ... ... ... өзіне де, әлеуметке де үлкен пайда келтірмек. "Өз орнында" істеген адамның жұмысы да өнімді, берекелі болмақ. Қайғы сол: өз ... ... ... ... ... ... кездеседі. Адамның көбі өмір бойы өз соқпағын ... ... күн ... Өз ... ... ... адамның жұмысы берекесіз болғаны өз алдына, ондай адам ісіне көңілі жарымағандықтан, өмірге, тағдырға налып, зорланып, ... ... ... Міне, адамның кәсіби бағыттылығы мен мамандық таңдауының өзара қатынас, байланысын түсіндірудегі ғалым ... өз ... ... даму ... ... озық ... ... келтірілген пайымдаулары куә болатыны сөзсіз. Сонымен қатар, әркімнің өз орнында ... ... ... ... ... ... тұжырымдайды: "Әр өнер, әр қызмет мемлекетке, әлеуметке керек. Әлеумет те, мемлекет те, әр адамның еңбегінің берекелі болуын тілейді. Неғұрлым әр ... ... ... ... ... ... тұрмысы да тез оңалмақ. Әр адамның еңбегі ... ... ... ... "өз орнында" жұмыс істегенде. Олай болса, бұл негізгі ... ... мен жеке ... кәсіби қатынасы мен маңыздылығын бұдан артық сипаттау мүмкін емес [12].
Ж.Аймауытұлы өз еңбегінде ... ... ... ... ... қиындықтары мәселелеріне де зор көңіл бөледі. Бұл ретте оның "Бұл қиындықтар әсіресе жастардың ... олар ... ... ... ... ... өзін ... алмайды... жастар тоқсан жолдың торабында, қай жолға түсерін білмей, қиналады. Егер жазатайым болып, теріс жолға түсіп кетсе, өмірі өкініші кетпейді", - ... ... ... зор ... ... ... еңбектерінің біздің зерттеу қызығушылығын тудырған тағы бір тұсы - оның өз ... ... және ... ... мен ... ... жүргізілген зерттеулерге жан-жақты тоқталып, жан-жақты талдауы болып табылады. Ол жастардың қызмет таңдауына сыртқы жағдайлардың әсері туралы пікірлерін ... ... ... ... ... ... ... ұщтастырады. Бұл ғалым жинаған мәліметтер бойынша: "Тілеген оқуға ... ... ... бөгет ететін шәкірттер саны 50%, оқушының өзінен болатын себептен оқи алмайтындар саны 30% екен. Белгілі ... ... ... 40% ... ... ... Өзгелері қандай өнерді таңдауды ойлайды, яғни өздері де ... ... ... кім ... ... ... деп қарағанда, арман еткен өміріне азды-көпті қабілеті барлар 29%, күшті қабілеті барлар 14%, икемділігі барлар 29%, ... ... анық ... ... 4%, еш ... жоқ ... 6%, ал 6% ... икемділігінің бар не жоғын өздері де білмейді, ал 11% икемділіктің не екендігінен хабары да жоқ" [13].
Автор осы ... ... ... ... ... ... ... тұжырымға келеді: "Бұл қиын мәселені шешуге ұйымдасқан көмек керек. Өмірде адасқандарға жол нұсқау керек. Жол ... кім ... Бұл ... ... ... ... бұл мәселені шешетін жол жүйесі болуы керек. "Міне, еліміздегі қазіргідей ғылым мен техника дамыған, ғылымның біршама ... ... ... ... ғылым алдында осы өмірлік мәселелердің үнемі бой көтеріп ... ... - ... мен ... ... мәселесінің өзектілігінің, өміршеңдігін көрсетсе керек [13].
Ал, Ж.Аймауытұлының қоғамдағы тұлға мәселесін өзектендіруі, қоғам мен ... ... ... ... пен ... ... мәселелеріне зерделі көзқарасы және оны шешудегі жалғыз дұрыс жолды психология мектебіне сүйенген мектептегі кәсіби бағдардың ұтымды жолға қойылды деп ... ... және ... ... бірге дамитын әрі өз маңызын еш уақытта жоғалтпайтын өміршеңдігінің дәлелі ... ... Ол өз ... ... ... ... ... беру және кәсіби икемділік мәселелері туралы шетел ғалымдарының деректеріне сүйенеді [12]. ... ... ... ... Оствальд, америка ғалымы, профессор Т. Парсонс, Англия, Германия, Шотландия психологтарының зерттеулерінің мәліметтері үлкен орын алады.
Авторды осы ... ... ... түсініп, терең де жан-жақты салыстырмалы таңдау арқылы бағалау және оны сол ... ... ... беру ... шарттармен ұштастыра білуі оның сол кездегі әлемдік психология ... ... ... ... мен ... ... дүниетанымдық аясының кеңдігін көрсетеді [21].
Сонымен қатар, автор мектептегі кәсіби бағдар беру жұмысының қолданбалық сипатына зор ... ... ... Оған дәлел оның кәсіби бағдардың жүйелі бағдарламасы мен оны оқушыным жас ерекшелігін ескере отырып, ... ... ... ... тиіс ... ... жүйесін жасауы. Автордың пайымдауынша, шәкіртпен әңгімелесу белгілі бір жүйемен жүруі керек, бірнеше жылдың ішінде бірқатар жұмыстар жасалуы керек. Ол әңгімелер үш ... ... ... ...
* барлық өнер, кәсіп туралы шәкірттердің мағлұматын білу;
* ... ... ... оның ... ... табу.
* шәкірттің мектептен шыққан соңғы өмір жүзінде істелетін қызметтік тағайындау. ... екі ... ... сыныптан бастап, жыл сайын қозғалып отыруы керек. Ал соңғы мәселені ... ... ... қою ... ... ... ... бұрын, берген соң да қандай өнерді таңдайтындығын білу дұрыс, ... ұзақ ... ... ... ... негізді екенін білуге мүмкіндік береді. Және ол арманның мектептен шыққан соңғы өмір жүзіндегі қызметімен ... ашар еді. ... ... оқушыларына кәсіби бағдар беру жайлы айтқан пікірлерінің қазіргі таңдағы кәсіби бағыттылықты қалыптастыру мен кәсіби бағдар ... ... ... беретін орта мектептердің негізгі міндеттері мен бағдармаларымен тығыз ұштасатындығын көруге болады [13]. ... ... де ... ... ... ... қалыптастыру проблемасы қарқанды түрде қарастырылуда. Жеке адамның әлеуметтік қасиеті ретінде кәсіби бағыттылықты қалыптастыруда, оқушыларды мамандықты ... ... ... процесінде басты орын алады және жалпы білім ... ... ... сынып оқушыларына кәсіптік бағдар бері жұмысының іргетастық негізі болып табылады. Жасөспірімнің ... ... ... және психологиялық негіздері бар. Әлеуметтік аспектіде мамандық таңдау немесе әлеуметтік ... ... ... жеке ... ... болып табылады. Таңдаудың әлеуметтілігі қоғамның мамандарға қажеттілігімен, мамандық мәртебесімен, отбасының әсерімен, мектеп пен қоғамның ... ... [32]. ... және ... ... мектеп бітірушілердің 25 пайызы мектептен кейін оқитыны немесе жұмыс жасайтындары туралы айтқанда, нақты мамандық ... ... ... ... ... ... яғни бұл ... кәсіби ниеттерінің әлі қалыптаспағандығын көрсетеді. Демек, жастардың бұл бөлігінде тек әлеуметтік бағдар бар, ... ол ... ... ... айналмаған [33].
Мұндай түлектердің кәсіби таңдауы көбінесе сыртқы әсерлерге байланысты болады. Бұл арады мамандық немесе оқу ... ... ... ... ... өз ... сәйкес құндылық бағдарларымен емес, жұртшылық санасында, отбасы, мектеп, бұқаралық ... ... ... қалыптасқан пікірлерді жиі басшылыққа алады деген ой туындайды [22].
Жеке тұлғаның құндылық ... ... ... қарастырған Г.К.Нұрғалиеваның мәліметтері бойынша, оқушы жастардың үштен бірінде ғана (34,4%) ... ... ... ... ... ... мамандық таңдау болашақ кәсіби іс-әрекет талаптарын білмей, оған деген бағыттылығы болмай, тек қана ... ... ғана іске ... ... ... ... ... [13].
Жалпы осы бағытта жүргізілген көптеген зерттеу нәтижелері орта мектеп ... ... ... ... жоспарларын оқуды ары қарай жалғастырумен байланыстыратындықтарын көрсетеді. Сонымен, мамандық таңдалған жағдайда да ... ... ... іске ... ... ... ... мамандықты көрсетпей, кәсіби мектепті немесе жұмыс орнын таңдауды кәсіби айқындалу деп ... ... Бұл ... ... ... мәртебесіне деген әлеуметтік бағдар туралы айтуға болады, оны нақты мамандықты таңдау және белгілі ... ... ... ... ... қажет. Мұндай әлеуметтік айқындалуды болашақта таңдалатын мамандықтар шеңберінде шектелі деуге болады және ол кәсіби бағыттылықтың жоғары ... ... емес [34]. ... де бағыттылықтың осындай (жоғары) деңгейі болса, онда айқындалу жалпы кәсіп емес, нақты мамандық деңгейінде іске ... ... ... ... мен кәсіби бағыттылықтың арақатынасын осылайша түсінгенде мектепте ... ... беру ... ... ... ... ... жалпы кәсіптер әлемі емес, нақты мамандықтар деңгейінде бағдарлануы керек. Кәсіпті таңдау бағытына көптеген әлеуметтік, психологиялық факторлар себепші болады [26].
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... орналасуы, ата-анасының қызметі мен мамандығы, әлеуметтік институттар тарапынан кәсіптік бағдарлау) жатқызуға ... ... ... ... ішкі факторлардың әсерімен, яғни табиғи-биологиялық қасиеттері (жасы, жынысы, темпераменті, қабілеті), жеке ... ... ... ... ... арқылы өзгертіледі. Соңғы нәтиже - ... ... ... ... өзара әсерлесетін факторлардың қосынды күші себепші болады [18].
Демек, кәсіби айқындалудың психологиялық негізі ішкі алғышарттардың тең әсерлері түрінде емес, ... ... ... ... ... процесінде құрылады. Мамандық таңдау жеке адам дамуынан бөлінбейтін күрделі және жүйелі процесс. Жеке адам мен оған әсер ... ... ... ... ... ... ... шартын тудыратын, оның арқасында жеке адамға әсер ... ... ... ... көрінетін іс-әрекет процесінде ғана туындайды.[19] Кәсіби айқындалу процесі оны сыртқы факторлармен байланыстыратын субъект іс-әрекетінің пайда болуы, ... ... ... ... қатар, кәсіби айқындалудың өзі, ол әрекетті бағыттайтын, күшейтетін, түзететін, ... яғни оның өту ... ... түрде анықтайтын компонент ретінде қарастырылады [18].
Жеке тұлғаның кәсіби айқындалуының маңызды алғышарттарының барлығын ... екі ... ... ... ... ... ... мамандық таңдау мәселесін ойдағыдай шешуді қамтамасыз ететін, бірақ ол процесті жандандыруға қатыспайтын жеке адам ерекшеліктері жатады. Мұндай ерекшеліктерге еңбекқорлық, тәжірибе, ... ... ... ... ... ... ... [35].
Екінші топқа кәсіби айқындалу процесін жандандыратын және мамандық таңдаудағы талғампаздықты тудыратын жеке адам бағыттылығыны" түрлі компоненттері құрайды. Оларға айқындалуға ... ... ... бейімделі, сенім, бағдарлар, құндылықтар, т.б. жатқызуға болады.
Мамандық таңдаудың мотивтеріне әсер ете ... ... ... ... ... ... ... басқаруға болады (П.А.Шавир). Кәсіби айқындалудың мотивтерін зерттеу ... ... ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді [35].
Мамандық таңдаудың мотивациясын зерттеуге бағытталған ... ... ... ... сферасының иерархиялы құрылымы қарастырылады (Т.В.Кудрявцев, А.М.Кухарчук, А.Б.Ценциппер, т.б.). Бұл ... ... жеке ... ... ... оның қоршаған еңбек әлеміне қатынасын көрететін ең жалпы мотивтер орналасады. Алайда кәсіби айқындалу мотивациясы аз зерттелген мәселе болып ... Әлі ... ... ... мамандықты таңдауда жасөспірімдер қандай түрткілерді басшылыққа алатыны толық түсінікті емес [22].
Мамандық таңдағанда көптеген оқушылар пән мұғалімдері немесе өздері үшін ... ... ... маманға еліктеуді жиі басшылыққа алады, бірақ мамандық талаптарын жете ескермейді. Осы ... ... ... мәліметтеріне сүйене отырып, мотивтер иерархиясын көруге болады:
* бірінші орында - еңбек мазмұнына қызығу мотивы;
* екінші орында - ... ... ... ... ... - ... қызығушылық;
* төртінші - мамандық ерекшеліктері;
* бесінші - мамандық болашағы мен беделі, оның жеке ... ... ... құрайды [26].
Жалпы, қоғамда мамандық таңдау мотивтері оқушылардың жеке дара және жас ... ... ... ... ... ... ... Бұл мотивтер көбінесе отбасы, мектеп, құрбы-құрдастардың ойына тәуелді болып келеді. Мамандық таңдауға әсер ететін мотивтер ... ... ... зерттеулерін келтіруге болады. Ол ауыл және қала оқушыларын ... ... ... ... әсер ... ... ... анықтаған. Жасөспірімнің өзіндік кәсіби айқындалуына әсер еткен негізгі себептер - қызығулар, бейімділіктер, қабілеттер, жақсы табыс, қоғамдық ... ... ... ... т.б. ... анықтаған. Сонымен, мектеп түлектерінің кәсіби айқындалуы кәсіби ... ... де және ... да іске ... ... [9]. ... ... таңдау болған кезде де кәсіби айқындалудың табыстылыңы туралы ... ... ... ... ... ... ... дұрыс көзқарасты қалыптастыру тек қана оқу-кәсіптік немесе кәсіби іс-әрекет барысында жасалады [25].
Сонымен, мамандық таңдау кәсіби ... ... ... ... өз ... келесі фазасына өткендігінің ғана айғағы. Одан кейінгі динамика басқа және жаңа факторлармен анықталады.
Т.В.Кудрявцевтің пікірінше, кәсіби айқындалу негізгі 4 сатыдан ...
* ... ... ... ... ... бағдар;
* мамандықты таңдау және кәсіптік оқыту;
* кәсіпке бейімделу;
* жеке адамның кәсіптік еңбекке өзін таба алуы ... ... ... ... - ... даму ... және ... түрлі салаларында немесе мектептің жоғарғы сыныптарындағы алғашқы бағдарлану нәтижесінде кәсіби ниеттердің тууы мен ... ... ... ... ... ... ... айқындалу процесін үздіксіз, біртұтас процесс ретінде қарастырғанда, біз үшін кәсіби бағдардың алатын орны мен ролі, оның кәсіби айқындалу ... мен ... ... ... әсер ... ... болып табылады [11].
Кәсіби айқындалудың жоғарыда баяндалған көріністері көптеген орта мектептерге тән болып келеді. Мүны былайша түсіндіруге болады: жоғарғы сынып ... ... ... ... ... және ... кәсіби іс-әрекеттің мазмұны, сипаты туралы түсініктерінің арасында толық сәйкестік болса, онда ... ... оның ... ... ... ... қатар, болашақ кәсіби іс-әрекеттері туралы түсініктері тек шолақ ақпаратты түрде емес, кәсіпке дейінгі ... ... ... ашық ... ... қажет. Мұнда оқушының өз мүмкіндіктері мен кәсіби қабілеттеріне деген сенімі де маңызды роль атқарады. Ал мұндай сенім қалыптасуы үшініс-әрекет кәсіби ... және ... ... ... жүйесіне енгізілген болуы керек. Ал оқушы өз қабілеттерін ... ... ... ... ... [17]. ... сынып оқушыларының арасындағы кәсіби бағдарға байланысты жүргізілетін осы тектес жұмыстар нәижесінде болашақ мамандық таңдаудың маңызды мәселелері ... ... ... табады деп айтуға болады [36].
1.2 Оқушыларға жұмыстық кәсіпті таңдаудың әлеуметтік психологиялық ерекшеліктері
Мамандық (рrоfessio - ... ... ... - ... түрде жариялаймын деген мағнаны білдіреді. Мамандық бағдар беру - әр ... ... ... қызығушылығына, қабілетіне, қоғамдық қажеттілікке байланысты мамандық таңдап алуына ықпал жасау. Мамандықты дұрыс таңдаудың өр адамның өз ... ... ... және ... ... ... қабілетін толық ашуға негіз болатындығын көптеген ғалымдар өз ... ... ... ... ... - ... және еңбек операцияларын тікелей орындайтын (басқарушылық жұмыстармен салыстырғанда) бірнеше жүздеген мамандықтарды біріктіретін кәсіптің кең ... ... ... ... жұмыстық кәсіптерге мысал келтірер болсақ:
* металл өңдеу: темір ұстасы, токарь, дәнекерлеуші, бұрғылаушы;
* ағаш өңдеу: ағаш ... ағаш ... ... шебері;
* құрылыс және жөндеу: тас қалаушы, бетоншы, кранда істейтін жұмысшы, сылақшы, сырлаушы [36].
Мамандыққа бағдарлаудың ... ... ... ... ... ... ... Т.Н.Мальковская, Г.А.Уманов т.б. ғалымдар әлеуметтік-кәсіби бағдарлау идеяларын қалыптастырды. Осы идеяларға сүйене отырып барлық ... ... өз ... ... ... ... ... бағдар беру, кәсіп беру мәселелерін өз халқында қалыптасқан ... ... ... ... ... шешу ... іздестіруде. Практика жұмыстарында кәсіби ақпараттық ақпаратты-анықтама және тәрбиелік функцияларды қатты шектелмегенін айта кету ... ... ... ... ... бағытталған қызығушылықты болжайды, сол уақытта оған бейтараптылық немесе қате қатынаста соңғыны игеру тиімді болмайды[29].
Оқу жоспарының ... ... ... және ... ... ... өндірістін динамикалық сипатта дамуы құжаттардың қажетті мерзімдік түзетулерін шақырады. Мамандыққа баға ... ... ... ... ... ... оқу ... оқу жоспарына кіретін оқу-бағдарлама құжаттарының негізі болып табылады. Мамандыққа баға беретін сипаттама жұмысшылардың кәсіптері мен жұмыстарының тарифтік мамандыққа баға ... ... ... ... ... ... баға беретін сипаттама белгілі кәсіби мен квалификациясы бар жұмысшыда болатын негізгі білім, іскерлік және дағды тізімдесін қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... талаптар келтірілген [32].
Бұл оқу орындарында бітірушінің емтихандарын өткізетін мамандыққа беретін комиссия үшін басшылық етуші құжат болып табылады. Оған оқушыларды ... ... және оқу ... ... ... кезіндегі өндірістік оқытуды шеберлері мен оқытушылары басшылық етеді.
Сағаттардың кестесі цикл бойынша оқу пәнің оқытылатын тізімін және оқу ... ... ... ... ... ... оқу ... және барлық оқыту мерзіміне құрады. Сағатың кестесінде сонымен бірге оқу пәнің қосылуын ... ... түрі ... ... ... ... оқу жылының құрылысын және өндірістік оқытудың кезеңдерін құрады [37]. Оқу ... ... ... жоспары бойынша оқушылардың техникалық, технологиялық білімін, іскерлігін қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... іске асырады, материалдық өндіріс ортасындағы мамандықтарымен таныстырыды. Жоспарда оқу ... ... ... ... ... іске асыруға, мектеп шеберханасының материалдық, базасын ұтымды пайдалануға, жасалатын бұйымдарды тиісті сан және сапа жағынан дайындау қажет [26].
Технологияда оқу ... ... ... ... жыл ... күн ... жоспар және әрбір сабаққа тиісті күнтізбелік жоспар. Жоспардың ерекше бір түріне оқушылардың жұмыс орындарының өзгеру графигі болады. ... нені және ... ... ... - ... ... сұрақтарының жоғары мектептегі оқыту процесіне де тікелей қатысы бар. Оқыту процесін ... оны өз ... ... бір жүйе деп ... ... ... талабы болып есептеледі. Оқыту процесі, әрине, бұл тұрғыдан қарағанда жалпы педагогикалық процестің құрамды бөлігі ретінде саналады ... ... өзі ... ... ... ... ... Анықтап айтқанда, оқытудың мақсаттары мен міндеттері, оқытудың мазмұны, оқытудың әдістері мен ұйымдастыру формалары - оқыту ... ... ... ... ... ... Оқытудың мақсаттары, міндеттері иен мазмұны қоғамдық талаптарға, қоғамдағы әлеуметтік және ғылыми-техникалық процеске байланысты өзгеріп, дамып отырады [25].
Қазіргі кезде әрбір ... ... ... ... ... ... "маман моделін", мамандар профессиограмасын жасау міндеті жұршылықтың назарын аударуда. Сол сияқты маман профессиограмасын жасау - ... ... ... ... ... ... көкейкесті міндетінің бірі болып саналады. Бұл міндетті шешуге байланысты ғылыми зерттеулер жүргізіп жүрген ғалым-педагогтар, ... бар: ... ... ... ... В.Г.Ковалев., Л.Ф.Спирин т.б. Мамандар профессиограммасын жасауда социологтардың "маман моделін" жасауға бағытталған зерттеулерінің пайдасы бар. Мысалы, Е.Э.Смирнова "маман ... екі ... ... ... моделі мен даярлау моделін) біріктіріп қарастырады [9].
Социолог Д.И.Зюзинің пікірінше, жоғары білімді "маман моделі" қасиеттерін қамтитын мынандай төрт түрлі блок ... ... ... ... ... ... ... жасауда педагогикалық жоғары оқу орындарындағы оқытудың мазмұнына сәйкес қазіргі кездегі қоғамдық өмір мен ... ... ... ... ... жаңа өзгерістер мен тенденцияларды ескеру қажет.
Осыған орай Н.Ф.Талызина, И.Т.Огородников т.б. қоғамдық дамудың белгілі жаңа ... мен ... ... мектептің жұмысына ықпалын тигізетінін баса айтады. Мысалы, олар мынандай тенденцияларды ашып көрсетеді:
* ғылым мен ... ... ... ... және кеңеюі. Мұндай жағдай жоғары мектепке теориялық білімдер мен практикалық даярлықтың арасындағы байланысты нығайтуды, сонымен қатар оқытушылар мен студенттердің ... ... ... ... ... етеді.
* адамның атқаратын кейбір функцияларын автоматтандыру. Бұл жағдай оқу процесінде техникалық құралдарды кең және тиімді ... ... ... ... адамның іс-әрекеттерінде басқару функциясы ролінің артуы. Бұл жағдай оқу процесінде оқытушы білімді жай хабарлаумен шектелмей, студенттердің ... ... ... басшылық жасауды керек етеді;
* барлық қоғамдық еңбек ... ... ... ... роль ... ... орай ... қызметтің өзіне тән шығармашылық сипатын одан әрі дамытуға ерекше көңіл аудару ... ... ... ... ... мәдениет дамуында білімнің жаңарып, өзгеріп, жетіліп отыруы. Осыған орай пединститутта оқитын студенттерді өздігінен білім алуға, оны үнемі толықтырып ... ... ... [15].
Бүгінгі таңда орта мектеп оқушыларына барлық жаңа мүмкіншіліктер қарастырылған: бұл ... ... және ... ... жұмыс істейтін үлкен әлемге жол ашылған. Мынадай сұрақтар туындайды: . ... оған ... ... бірі былай болуы мүмкін: өзің өскен отбасына, сен алған білім деңгейіне, ... ... ... жауапкершілігіңе байланысты. Осы ойда өзіңе басқа сұрақ қойса: . Өз ... ... ... ... ... [38]. ... ... ұлы адамдар деп 1000 қазіргі заманғы американдықтардың 160 өз ... ... ... ... оның ішінде 37% екі рет оқытылып, қызмет түрін ауыстырған, ал 20% - үшеу және одан көп ... ... ... ... айналысуға мүмкіндіктері мен қабілеттіліктері бар екендіктерін сезініп, 40-45 жасқа келгенде жетістікке жеткен. Барлығы да дұрыс жүргізіліп ... да, ... де ... беру ... ... ... көрсету үшін сынып жетекшілері мен психологтар сауалнамалар өткізіп жатады. Сонда да ... ... ... ... ... [28].
Жалпы, мамандық таңдау қиындығының шешімін француз психологі А.Леон диагностикалық және тәрбиелік тәсіл деп атады. Бірінші, диагностикалық - ... ... ... ... икемділігін анықтауға келеді. Психолог-кеңесші арнайы әдістер көмегімен адамның ... ... және ... ... деген талаптарын салыстыру жолымен олардың сол мамандыққа сай немесе сай еместігі жөнінде қорытындыға келеді. А.Леон бұндай әдісті механикалық деп санайды. Оның ... ... ... ... ... ... алу, орта ... түсетін және дамуына деген көзқарасы [39].
Екінші тәсіл, тәрбиелік - ... ... ... ... ... ... ... бағытталған. Негізгі мәні әртүрлі қызмет түрлерін игеру процесіндегі тұлға дамуын зерттеу. Мамандық таңдаудағы осы әдісті ... ... ... ... аз мән ... және ... ... өзіндегі өзгерістерін білу мен адамның кірігуін жақсы дайындау қыжеттігін мойындайды. Алайда, ... да ... ... ... оның ... анықталу мүмкіндігін, өзіндік даму мен өзіндік тәрбиеленуге дұрыс баға берілмейді. Бұл ... екі ... де ... бойында: алдымен адам бойындағы қабілетті анықтау қажет, кейін болашақ ... ... ... қажет. Ендеше, осы жоғарыда аталған жағдайға байланысты жұмыстық кәсіпті таңдаудағы негізгі әдістер мен тәсілдерге тоқталып өтейік. Олардың ең ... - ... ... ... ... жұмыстық кәсіпке қызығушылық, жұмыстық кәсіпке бейімділік. Енді осы аталғандардың әрқайсысына жекелей тоқталар болсақ [23].
Жұмыстық кәсіпке деген қабілет - ... ... және ... ... ... ал оның ... ... тек әртүрлі жағдайға байланысты. Мысалы, баланың математикадан жақсы қабілеті болса, оның міндетті ... ұлы ... ... айтпайды. Бұған жақсы жағдай жасамаса (жекелеп оқыту, шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдермен өткізілетін дайындықтар, отбасы мүмкіншілігі, т.б), қабілет дамымай ... өшіп ... ... ... ... тек ... ... қалуы да мүмкін, яғни қабілетті тек тани білу керек. Егер адамның математикаға қабілеті болып, ол математиканың не екенін білмесе, оның ... түк ... ... оны тек ... ... ... процесінде ғана анықтауға болады. Қабілет пен мамандықтың арақатынасын қарастыра отырып, аңғаратынымыз, егер адам өз жұмысын атқара алмаса, ол оның ... осы ... ... ... ... оның бұл ... ... дағдылануына көбірек уақыт керек те, ал оның ... ... күш ... ... ... ... ... қалыптасуының негізгі табиғаты талаптылығы - жүйке жүйесінің, мидың, сезім ... мен ... ... ... ерекшеліктері [33]. Талаптар бұл әрине өте маңызды, бірақ дейтұрғанмен, ол қабілеттің даму шартына ... ... ... егер дамуында ауытқулары бар адамдар болса, онда оған қандай да қолайлы жағдай ... ой ... ... ... ... ... болуы оның міндетті түрде қабілетке айналуы деген сөз ... ... атап ... талаптың болуының өзі өте маңызды, бірақ оны жан-жақты дамытып, жағдай ... ол ... ... ... ... ... Ал, осы талаптың дамуының негізгі алғышарттарының бірі ол бізді қоршаған адамдар, яғни әлеуметтік орта [40]. ... ... ... ... адамның психологиялық ерекшеліктері мен мамандықтың сәйкесінше сипаттамалары сай келуі керек. Мамандық қызықты болуы тиіс. Егер саған ... ... ... онда өз ... ... тірі ... объектілерімен кездесу сен үшін қызықты болады. Егер сен техниканы ұнатсаң - онда оған ... ... ... - конструктор немесе физик-теоретик іс-әрекеттерінде қолдау табады. Кез келген мамандық адамда деп аталатын сапаларды ... ... ... ... ... ... - бейнелік ойлау және т.б. Сондықтан, қандай да бір мамандықты таңдай отырып, сенде кәсіби маңызды сапаларға ... ... бар ма ... ұғыну қажет [41]. Мамандықты таңдауда күмәнділік жағдайында, сенің қабілеттерің толығымен жүзеге асатын ... бұл ... ... ... қол ... Жүзеге асыратын мамандық типі сенің тұлғалық, мінездік типіңмен ... ... ... Егер сен ... ... ... түсе ... болсаң, онда саған көптеген қарым-қатынастар орнатумен байланысты мамандық таңдау қажет. Егер эмоционалды тұрақты емес ... онда сен ұзақ ... ... ... талап ететін, бір сарынды іс-әрекеттермен шұғылдана алмайсың [36]. ... ... ... ... ең ... өзіңді тануың қажет. Сен өзіңе , , деген ... жиі ... ... ... ... ... және бұл сұрақтардың бір бөлігіне жауап беруге (бұл сұрақтарға ... ... ... бере ... қарапайым жаттығу көмектеседі: өзіңе басқа адамның көзқарасымен қара. Өзің жақсы білетін ... ... ... ... ... ... отыратын көршіңнің, анаңның немесе сүйікті қызыңның көзқарасымен. Өз қылықтарыңды ... адам ... ... ... ... ... алса, сондай етіп түсіндіруге тырыс. Сені басқа адамдар қалай көретінін түсінесің, бірақ екінші жағынан, субъективизмнен айырыласың, ... өз ... көру адам үшін өте ... ... ... әлі ... ... өзіңе ярлык жапсыруға және артист мамандығынан сен өзіңді деп есептеуіңе ... бас ... ... Күрес, өзіңмен жұмыс жаса, өзіңді таны. Адамның психикалық қасиеттері (қабілеттер, қызығушылықтар немесе мінез сипаттары) өте ... ... ... ... естен шығарма. Музыкаға деген қабілеттері жоқ, бірақ онымен айналысуға тілектері өте жоғары адамдарда, музыкалық естуді дамыта ... ... ... өте көп. Ең ... ... іс-әрекет барысында қалыптасатындығын есте сақта. Еңбектенуге, жұмыс істеуге дағдылан. Жалғыз қабілеттермен ... ... ... ... ... - ... зат ... Көптеген балалар қандай да бір оқу пәнін жақсы көреміз деп ойлайды, бірақ шын мәнінде оларға мұғалім өте ұнайды. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ұнайтындығын түсіну қиын, өйткені бұл пәндерді мектеп қабырғасында ... ... ... ... жасамас үшін мамандықтар әлеміне деген қатынас шеңберін ... ... ... ... ... іс-әрекеттері жайлы сұрақтар қойыңдар - әдетте, адамдар өздерінің нақты ... және ... ... ... ... тілекпен айтып береді. Сол кезде сен бұл аймақ саған қызықты ма, әлде сен өз құжаттарыңды ... ... ... тек атын ғана ... ... шеше ... [13].
Сонымен, өз қабілеттеріңді, қызығушылықтарыңды және тұлғалық сипаттарыңды біле отырып, енді сен ... ... ... оқу ... ... ... ... Сені қызықтыратын іс-әрекет түріне қандай мамандықтар және маманданулар сәйкес келетінін анықта. Бұл тек бір ... ... ... емес ... жаңа ... жасау үшін, мамандығын алу қажет). Шешім қабылдау психологиялық емес көптеген факторларға ... ... оқу ... ... және ... ... ... пікірлері, оқу ақысы. Параққа ерінбей әрбір нұсқаның оң және теріс жақтарын тізіп жазып шық. Алынған мәліметтерді достарыңмен және туыстарыңмен талда. Ең ... ... тек ... өйткені мамандықты таңдай отырып, тағдырыңды таңдайтыныңды ешқашан естен шығарма. Мамандық ... ... (тек оң ... және ... ... пайдалы) мүмкіндіктеріңнің толықтай жүзеге асуын қамтамасыз етуі тиіс. ... ... ... ... ... дербес жұмысты күшейту, оларды кәсіби өзіндік анықтауын белсендірудіқажет етеді [15]. Кәсіби өзіндікті анықтау тұлға ... ... ... ... ... ... әлеммен әрекеттесіп, өзінің мүмкіндіктері туралы қалыптасқан түсініктерді басшылыққа ала ... және ... ... ... ... ... ескере отырып, жас тұлға өзін белсенді іздейді. Кейінгі түсіну қоғамға неғұрлым пайда әкелуге адамға мүмкіндік ... және өз ... ... ... ... мүмкіндік туғызады. Кәсіби өзіндік анықтаудың табыстылығы үшін, оқушыларда қоғамға барынша пайда әкелетін, шешім іздеу ұмтылысында көретін саналы және құлықтылық ... ... ... ... ... ... таңдау туралы дәлелді шешім қабылдауға мүмкіндік беретін, арнайы білімдері қажет [28].
Кәсіп таңдау негіздері туралы оқушылардың білім жүйесі адамға әр ... ... ... ... ... ... (қаланың, ауданның) халық шаруашылығындағы қажеттіліктерін, сонымен бірге өзінің дербес психологиялық өзгешеліктерін ... ... ... ... ... ... ... оқыту технологиясы мазмұнына білім, білік, дағды жүйесі, білікті маманға педагогикалық әрекетті орындауға педагогикалық қызметті орындауды ... ... ... меңгеру түсіндіріледі [23].
Еңбекке оқыту технологиясы мазмұнын анықтау негізін еңбек технологиясы білікті мұғалімінің еңбек әректеінің мазмұны анализі болып табылады, мұнда ... ... мен ... ... типті элементтердің анықталуы.
Қызығушылық - бұл ... ... мен ой ... ... ... болмыс құбылыстарына таңдау бағыттылығы. Мысалы, жасөспірім кезеңде қызығушылықтар көбіне ... ... ... көркем әдебиеттерін оқығанда осылардың әсерінен пайда болады. Бұл ... ... ... ... объектінің эмоционалды тартымдылығы салдарынан түсінбеушілік деп санауға болады [37].
Қызығушылықтардың бекітіліп және өздерінің дамуы үшін, оқушыларды белгілі қызмет түрлеріне орналастыру қажет. ... ... ... ... ... Тиісті үйірмедегі табысты оқу, осы қызығушылықтың бекітілуіне және орындалатын ... ... ... ... ... бар ... ... болып танымдық белсенділік пен эмоционалды реакция табылады. ... ... ... ... ... ол ... ойлауға, оқушының қабылдауға үнемі ұмтылысында көрінеді. Эмоционалды реакция қуаныш, сәттілікте терең қанағаттандырушылықта немесе сәтсіздікке қынжылу сияқты қызметін дұрыс ... ... [40]. ... ... - оның ... және ... жақтары оқушының белгілі еңбек түрін табысты орынлауға, оның ... ... ... ... ... ... ... береді. Бірақ қызығушылықтар мен бейімділіктер қандай да білім аймағында немесе практикалық қызметке әрқашан кәсіпшілікке ауыса бермейді. Олар кәсіпшілік болады, егер ... ... ... ... ... жағдайда білуге ынтасын көрсетіп, қажетті білім мен дағдылырды иемденуге қол жеткізу керек [41].
Оқушылардың ... мен ... ... ... қорытындысы болып, оларда өзінің "мен" дегенін білуге қажеттіліктерін болашақ кәсіпке дайындау мақсатымен өздерімен жұмыс істеу ықыласын туғызу болып табылады. ... ... мен ... ... ... сабақтар өткізу үшін ескі әдістемелерді анкета түрінде ұсынуға болады [24]. ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың танымдық қызығушылықтарын табуға бағытталған. Екінші әдістеме ... - ... ... ... ... бірге практикалық қызметпен еліктеуде көрінеді [18].
Оқушыларға пәндік бағыттылықта қызығушылықтың техникалық, гуманитарлық, көркемдік және т.б. болатынын ... жөн. Әр ... ... және ... ... ... өнерге, спортқа деген қызығушылықтардың тым нәзік дифференциясы да бар. Қызығушылықтардың тұрақтылығы және ... ... ... ... ... ... түсінігінде, пайда әкелуге ұмтылысында, ой-өрісін кеңейту ықыласында, ғылым мен техникалық шектес аймақтары ... ... ... және ... пәнді мұқият оқығанда көрінеді. Танымдық қызығушылықтың даму маңыздылығына оқушылардың көңілінерекше аудару керек. Бұл жағдайда адам пән туралы ғана ақпарат алып ... ... ... ... ... ... яғни құбылыстың мәнін түсінуге ұмтылады, белгілі білім аумағында ғылыми негіздерді шешуге көңіл қояды [43]. ... ... ... ... ие ... ... егер оқушы белгілі бір қызмет түрімен басқалармен салыстырғанда артығырақ үнемі айналысса. Бейімділік - бұл ... ... бір ... ... ... ... эстетикалық қызығушылықтың әсерімен жиі театрға барып, белсенді көрермен ... ... ... сахнада ойнау бейімділігі болмайды. Белсенді қатысушылық қана, мысалға көркемөнері аздықта осы ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты ғана емес, сонымен бірге адамның мүмкіндіктерімен де, себебі белгілі ... ... ... ... ... стимулы болып табылады. Мысалы, оқушының құрастырушылықпен айналысуға бейімділігі бар, осы процесте оның техникалық ... ... ... ... ... яғни ... мүмкіндіктері дамиды [25].
Оқушылардың қызығушылықтары мен бейімділіктерінің дамуын онымен дербес жұмысын 1 кестеден көруге болады.
Кесте ... ... мен ... ... ... мен бейімділіктерді табу
Оқушының тұлғасын зерттеу негізінде оқу процесін-дежәне ... тыс ... ... ... ... мен ... мәліметтерімен, анкета жүргізуде қызығушылықтар мен бейімділіктердің артықшылықтары анықталады
Оқушылар мен одан арғы ... мен ... ... ... ... құру
Дербестілік жоспарының негізгі таралуы: Қызығушылығындағы пән қызметі туралы ақпараттандырушылығын күшейте (арнайы әдебиеттерді оқу, рефераттар дайындау, ... ... ... ... ... және т.б.). Жас ... есебімен практикалық қызмет пәндер бойынша факультативті сабақтар, үйірмелік жұмыстар және т.б. ... тану және ... ... дамыту. Мұғаліммен бірлесіп қызығушылықтар мен бейімділіктердің тұрақтылығына талдау, олардың кәсіби ниеттерімен ... ... ... ... ... ... кеңестілік партадағы олардың мазмұнын қысқаша жазып алу, негізгі ... ... ... білім беру мектептерінің тұжырымдамасында оқушыларды қандай да бір іс-әрекет түріне баулу және әр ... ... ... ... мен ... ... мүмкіндік беру қажет екені анықталған. Бұл мәселені шешу әр мектепте әр түрлі жолдармен жүргізіліп жатыр. Психологиялық қызмет ұйымдастырылған мектептерде балалардың ... ... ... ... ... Ал шын ... бұл ... көпқырлы және көпсырлы болуға тиісті [44].
Оқушыларды алдын-ала кәсіби диагностикалаудан өткізу проблемасын ... үшін ... ... және ... диагностикалық әдістемелер жасалған. Оның ішінде Айзенк пен Стреляудың темпераментті өлшеу тестері, Бине-Симон ... ... ... ... ... ... интеллекті зерттеу тестерінің вербалдық, математикалық және техникалық субтестілері, ... ... ... деңгейін анықтау тесті, коммикациялық және ұйымдастырушылық қабілетті зерттеу тестері тағы сол сияқты көптеген әдістемелер. ... ... ... бағдарлауда қолдану ережелерін Айзенк, Лемтес т.б. анықтаған [45].
Бұл жұмыстың мазмұны жеке ... ... ... ... ... ... ... бойынша мағлұмат алудан тұрады: мінез-құлқының жеке-даралық ерекшеліктерін анықтау; жүйке қызметінің жеке-даралық ерекшеліктерін анықтау; ... ... ... ... ... туралы мағлұматтар алу; құндылық бағдарлануы; білімі, іскерлігі және дағдылары [25].
Кәсіби бағдарлауды ... ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасында анықталады. Біздің мектеп тұжырымдамасында кәсіби бағдарлау идеясы әр адамға ... ... ... ... ... мен қызығушылығын анықтауды ұйымдастыру. Әдіснамалық сипатта бұл проблема оқушылардың өмірлік және кәсіби бағдарлау жұмысын ... ... ... ... Бұл ... бойынша оқушылардың өмірлік және кәсіби жоспарларына байланысты топтау ... ... ... жүргізу негізінде оларға бағдар беру программасы анықталады ... ... ... ... екі кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Біріші кезең - әлеуметтік-кәсіби бағдарлау. Бұл кезеңде балаларға жалпы мамандық, мамандық бойынша қызмет ... ... ... ... ... және ... ... мағлұматтар беріледі. Бұл кезеңнің міндеттері: мамандақ туралы жалпы ұғымды меңгерту, мамандықтар әлеміне саяқат жасау арқыла баланың мағлұматтылығын қалыптастыру; шебер адамдардың ... ... олар ... және ... байлыққа өз шеберлігі арқылы жеткендіктерін көрсету; мемелкеттің әлеуметтік-экономикалық даму тенденциясына байланысты ңандай ... ... мол деп ... ... көрсету; туыстарының, таныстарының, достарының мамандықтарын, олардың перспективасын көрсету; еңбектің шығармашылық сипатымен таныстыру; еңбек романтикасы туралы мағлұмат беру; ... ... және ... ... көзі ... көрсету [43].
Осылайша еңбек, кәсіби әрекеттің өзі құндылық екенін айқындап, әрбір жеке адамның ... ... ... ... өз ... ... ұмтылылысы болғанда ғана оның қызығушылығы одан әрі дамып, мәртебесі өсіп, жоғары мансаптық орынға ие болуына мүмкіндік туады. ... ... бар ... оны ... және ... меңгеруге жол ашылады [29].
Кәсіби бағдар беру жұмысын ұйымдастыруда құндылықтардың қалыптасуына үлкен әсерін ... ... - ... ... ... қажет. Мамандықтарды таңдау мотивтерін алты топқа бөлуге болады: жалпы мотивировка; мамандықтың романтикасы; танымдық сипатындағы мотивтер; қоғамдық мәні бар ... ... ... ... ... ... ... таңдау. Барлық мотивтері сипаты бойынша төрт топқа бөлеміз:
* нақты еңбекке бағытталған, мақсаты анықталған, дәлелге негізделген мотивтер;
* ... ... ... ... ...
* ... негізсіз мотивациялар;
* ешқандай негізі жоқ мотивациялар [46]. ... ... ... ... ... көптеген әдістемелер бар. Оларды қолданып зерттеу жүргізу нәтижесінде балалардың мектеп бітіру шағында ... ... өте ... көрініс беретіндігі анықталған. Бұл жағдай мектеп түлектерінің қалаулары анықталмастан, болашақ өмір жолын ... ... үлес ... ... ... ... ... бағдар беру барысында балалардың іс-әрекет түрлеріне қабілеттілігін анықтаудың орны ерекше. осы заңдылықты ескере отырып, біртіндеп бейімділікті тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ықыласымен, жасампаздықпен, шығармашылықпен қарауы және оны меңгеруге белсенділік білдіру. Әдетте оқушының ... ... ... ... оны ... бала ... ... және өз тілегін сапалы орындалғанын талап етеді. Осы әрекет барысында бала табысты ... ол ... бар ... ... [36].
Жеткіншек жас кезеңінде баланың бойында бұрын қалыптасқан қасиеттерге жаңа сапалар немесе жаңа құрылымдар қосылады. Бұл ... ... ... және ... ... жаңа сапа ... ... бір-бірімен бітісуі әлі аяқталмаған кез болғандықтан, көптеген екі ... орын ... ... бала көптеген қиналыстарға ұшырайды: болашақта кім болатынын, өмірде орындайтын ... ... ... ... анықтау қажеттілігі туғанынан бала уайым шегіп, өз орнын іздейді ... ... ... ... ... бермейді. Қарым-қатынас барысында жеткіншектерді өздеріне бағындыру, үстемдік көрсету, тіл ... ... ету орын ... да, ... ... ... қырсықтығын туғызып, нәтижесінде үлкендер мен баланың арасында текетірестік орын алуы мүмкін [47].
Жеткіншектердің дене мүшелерінің ... да ... ... орын ... ... олардың аяқ-қолдары, бет-мойыны тез ұзарады да, кеудесінің өсуі, бүлшық еттерінің ... ... Дене ... бір келкі дамымауы салдарынан жеткіншекте сыныбынан алынған соңғы тест қорытындысы
11-сынып оқушыларының тест қорытындысы ... ... ... 25% - , 25% - , 15% - , 15% - және ... 20% - ... ...
2.3 ... ... ... ... қалыптастыруы бойынша сараптау-эксперименттік жұмыс нәтижесі
Жүргізілген эксперименттік жұмыс өзінің алдына қойған ... ... деп ... ... ... Бұл ... ... үшін салыстырмалы қорытындысын шығару қажет.
Қорытындыны айқын көру үшін қорытындының көрсеткіштері диаграммаға енгізілді. ... ... ... ... 14 ... көре аламыз.
Сурет 14. 9 сыныбы бойынша зерттеудің салыстырмалы қорытындысы
9 сынып оқушыларының жұмыстық кәсіпке деген ... мен ... 9%-ға ... ... ... саны бойынша алатын болсақ, зерттеу жұмысының алғашқы кезеңінде 4 оқушы жұмыстық кәсіпке ... ... ... ... ... саны 7 болды.
Зерттеу барысындағы өзгерістерді төмендегі 10-кестеден көруге болады
Кесте ... ... ... ... ... ... сыныбы
11 сыныбы
Зерттеуге дейінгі, %
Зерттеуден кейінгі, %
Зерттеуге дейінгі, %
Зерттеуден кейінгі, %
Адам-шығарм. образ
10
12
25
20
Адам-сандық жүйе
16
13
20
15
Адам-техника
21
30
15
25
Адам-табиғат
25
20
15
15
Адам-адам
28
25
25
25
11 сынып оқушылары мамандыққа байланысты ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай өзгеріске жасаған жоқ. Бұл сыныптың салыстырмалы қорытындысын 15 суреттен анық көруге болады.
Сурет 15. 11 сыныбы ... ... ... ... ... ... оқушылардың жұмыстық кәсіпке деген пікірі 10%-ға арты, оқушы саны бастапқы кезеңде 3 болса, ... ... ... саны 6 болды. Бұл зерттеудің салыстырмалы диаграммасын тұрғызатын болсақ, ол жоғарыдағыдай көрінеді. 11-сыныптың қорытынды нәтижесін, анық 8-суреттен көре ... ... ... ... ... ... жасалынған әдістеменің тиімділігін байқауымызға болады. Оның негізгі артықшылықтары:
* ... ... ... ...
* ... ... бір ... жинақталған;
* электронды түрде болғандықтан, оқушыларға пайдалануға қолайлы, сонымен қатар, мұғалімдердің де жұмысын жеңілдетеді.
Егер осы ... ары ... ... мектептерге енгізіп пайдаланар болсақ, кәсіби бағдар беру жұмысының тиімділігі артып, жақсы ... ... ... ... ... ... бағыттылықты қалыптастыруға деген тапсырысы мен мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысының жеткілікті деңгейде іске ... және бұл ... ... ... ... ... мен ғылыми-әдістемелік құралдардың жеткіліксіздігі арасында қарым-қатынастар бар екендігін көруге ... ... ... ... ... оқушыларға кәіптік бағдар беру мен кәсіби бағыттылығын қалыптастырудың ғылыми негізделген жолдарын қарастыру мәселесі - қазіргі кездегі білім беру жүйесі ... ... ... ... мәселе болып табылады .
Қазақ мектептеріндегі кәсіптік бағдар беру жұмысының ойдағыдай іске асырылмауы ... ... бұл ... ... ... ... мен кейбір мектептерде арнайы маман-психологтардың болмауымен себептелінеді.
Бұл бағыттағы еңбектердің ішінде 1973 жылы ... ... ... басылған "Мектеп және мамандықты таңдауң жиынтығын, 1994 жылы жарық ... ... ... ... кәсіптік бағдар беру" әдістемелік нұсқауларын, Ж.Түрікпенұлының "Кәсіптік бағдар" оқу ... ... атап ... ... ... ... берудің үздіксіз жүйесі жағдайларына байланысты білім берудің мектеп пен КББ біттұтас жүйесінде кәсіби бағыттылықты қалыптастыратын кәсіптік бағдарды беру жұмысын ... ... ... ... ... ... Осы ... жүргізілген теориялық және эксперименттік зерттеулер нәтижесі, оқушылардың кәсіби бағыттылығын қалыптастыру ... ... ... ... ... мамандықты дұрыс таңдау қажеттіліктерінен туындайтынын көрсетеді.
Қорыта келгенде, оқушыларды мамандықты дұрыс таңдауға ... ... үшін ... ... ... ... бағыттылығының жоғарғы деңгейі қалыптастырып, кәсіптік бағдар беру жұмысын олардың ... ... ... ала отырып, жүргізу қажет.
Сонымен қатар, оқушылардың кәсіби бағыттылығын ... ... пен ЖОО ... беру ... ... сабақтастықта жұмыс жасауы қажет. Осындай жағдайда ғана болашақ маманның жеке тұлғасын қалыптастыру мәселесі оқушы жастарға кәсіптік бағдар беру ... ... ... деп ... ... ... ... тиімділігі диагностикалық зерттеулер нәтижесімен дәлелденеді.
Сараптау-эксперименттік жұмыстың барысында, оқушылардың кәсіби бағыттылық, сауаттылық деңгейінің анағұлым өскенін ... ... ... ... ... ... деген, осы жұмыстық кәсіптің негізгі базасы болып есептелетін кәсіптік лицейге деген қызығушылықтарының артқандығы байқалды.
Алынған нәтижелер мектептегі кәсіби ... беру ... ... ... ... ... ... тізімі
* Баширова Ж.Р. Оқушылардың өнімді еңбегі және кәсіптік бағдар/Баширова Ж.Р. - ... 2001. - 178 ... ... ... ... Н,Ә.Назарбаветың , - 2011.
* Зверев И. Д. Общие ... ... в ... В сб.: ... ... и ... профориентации / И. Д. Зверев. - М.: ... 1972. - 246 ... ... Е. С. ... ... профессиографии / Е. С. Романова, Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. В.И.Ленина, 1990. - 182 ... ... ... ... және кәсіптік білім берудің дамытудың 2008-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
* Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / Сост. и общ. ред. В. А. ... - М.: ... 2007. - 855 ... ... ... ... ... пособие для студентов пед. институтов / под ред. А. Д. ... - М.: ... 1988. -223 ... Чистякова С. Н. Основы профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 ... ... Е.Н. Джон ... о ... ... ... / ... // Школа и производство . - 1993. - №4. - с. ... ... А.Д. ... ... ... Учебное пособие для пед. ин-тов [Текст] / А.Д.Сазонов. - М.: Просвещение, 1988. - 223с.
* Симоненко, В.Д. ... ... ... в ... ... ... Кн. для ... [Текст] / В.Д.Симоненко. - М: Просвещение, 1985. - 223с.
* Кәсіби білімнің дамуы - ... ... ... // ... тарихы. - 2007. - № 4. - 123-125- бб.
* Әбілқасымова Г.Қ. Электрондық оқулық: ... ... ... №029, ... ... Морозов А. А. Содержание профориентационной работы в школе. Материалы научного совещания по комплексной проблеме / А. А. ... - Л., 1968. - 23 ... ... Е. С. ... ... ... / Е. С. ... Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. В.И.Ленина, 1990. - 182 с.
* ... ... ... ... ... / ... и общ. ред. В. А. Бодров. - М.: Логос, 2007. - 855 с.
* Прощицкая Е. Н. Джон Голланд о выборе ... / Е. Н. ... // ... и ... - 1993. - №4. - 20 ... ... Б. И. ... личностного и профессионального самосовершенствования будущих учителей / Б. И. Сарсенбаева. - М.: Просвещение, 2005. - 175 ... ... С. Н. ... профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 с.
* Архангельский П. И. Школа и выбор ... На ... к ... ... / П. И. ... - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
* Йовайша Л.А. Проблемы профессиональной ориентации школьников / Л.А. Йовайша. - М.: ... 1983. - 128 ... ... П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой ... / П. И. ... - М.: ... 1929. - 62 ... ... Н. Н. Школьное радио: Профориентация, воспитание чувств и объединяющее начало / Н. Н. Коган // ... ... и ... ... - 2007. - № 24. - 17 ... ... А. А. О профессиональной ориентации в общеобразовательных школах / А.А. Кыверялг. - Таллин.: Валгус, 1968. - 231 ... ... Е. А. ... ... самоопределения / Е.А. Климов. - М.: Академия, 2007. - 302 с.
* Иванова Е. М. ... ... ... профессиональной деятельности / Е. М. Иванова. - М.: МГУ, 1987 - 208 ... ... ... ... ... ... ... трудов. - Ярославль: ЯГПИ им. К.Д. Ушинского, 1987. - 156 ... ... П. И. ... и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. ... - М.: ... 1929. - 62 ... ... С. А. На пути к профессии / С. А. Джалилов // Биология в ... - 1989. - № 2. - 38 ... ... К. К. Профессиональное признание. В кн.: Профессиональная ориентация молодежи / К. К. ... - М.: ... ... 1978. - 216 с.
* Голомшток А. Е. Выбор профессии и воспитание личности школьника: / А.Е. ... - М.: ... 1979. - 160 ... ... Е.Н. ... по ... профессии. Учеб. пособие для 8-11 классов / Е.Н. Прощицкая. - М.: Просвещение, 1995. - 278 с.
* Зеер Э. Ф. ... ... ... / Э. Ф. ... - М.: ... 2007. - 240 ... ... Е. М. Психотехнология изучения человека в трудовой деятельности. Учеб.-метод. Пособие / Е.М. ... - М.: МГУ, 1992. - 94 ... ... Е. И. От ... ... к ... в ... учеб.-методич. пособие / Е. И. Фадеева, М. И. ... - М.: ... 2008. - 125 ... ... А.А. ... ... рабочие профессии [Текст] / А.А.Вайсбург. - М.: Знание, 1983. - 96с.
* Маркова А. К. Психология профессионализма / А. К. ... - М.: ... 1996. - 308 ... ... С. С. Ты ... профессию / С. С. Газарян. - М : ... 1985. - 135 ... ... Е. Н. Джон ... о выборе профессии / Е. Н. Прощицкая // Школа и производство. - 1993. - №4. - 20 ... ... Н. Н. ... ... ... воспитание чувств и объединяющее начало / Н. Н. Коган // Классное руководство и ... ... - 2007. - № 24. - 17 ... ... Н. С. ... и личностное самоопределение / Н. С. Пряжников - М.: Просвещение, - 1996. - 246 с.
* ... А. А. О ... ... в ... ... / А.А. ... - Таллин.: Валгус, 1968. - 231 с.
* http://www.lekcia.com/ Кәсіби бағдар беру әдістемесі;
* Чистякова С. Н. ... и ... ... В сб. ... ... по ... профориентации / отв. ред. С. Н.Чистякова, Г. Г.Агапова. М.: АПН СССР, 1989. - 80 ... ... Н.С. ... методы профессионального самоопределения. - М.: МГППИ, 2001.
* Пряжников Н.С. Методы активизации профессионального и ... ... - М.: НПО: , ... ... и ... особенности студентов. / Под ред. Н.М. Бейсахова. - Казань, 1977.
* Психологические основы формирования личности в ... ... / Под ред. А. ... - М.: ... 1981.
* http://porof.ru/ Полный список технических профессий
* http://www.profigrama.ru Рабочие профессий
* http://nsk.erabota.ru Пригалашаем на ... ... ... профессий
* http://www.hr-portal.ru Должностные инструкций рабочих специальностей
* http://kp.ru/ За престижем - в ... ... Е. А. Как ... ... / Е. А. Климов. М.: Просвещение, 1990. - 159 с.
Қосымша А
Электронды тасымалдағышқа салынған, .
Қосымша ...
* ... ... байланыстығыңыз келетін қалайтын білім (пән) облысы аясы?
* информатика және бағдарламалау
* тілдер (қазақ, орыс, ағылшын)
* география
* биология
* тарих
* адам, қоғам, білім
* ... ... ... соң, ... ... ... колледждерде, техникумдар немесе кәсіптік лицейлерде жалғастырамын
* 10-сыныпта қалуды жоспарлаймын
* кәсіпті меңгеру үшін жұмыс істеп, кешкі мектепте оқимын деп жаспарладым
* ... ... ... ... ... техника және өндіріс саласымен
* ақпараттық технология саласымен
* сервис және халыққа қызмет көрсетумен
* ... ... ... ... үшін ... ... ... саяхат жүргізу
* түрлі оқу орындарындағы оқуты ерекшеліктері жайында мәліметті кеңейту
* мектепте , ... ... ... Мамандықтар туралы білім көзін атаңыздар
* ата-анамен әңгіме жүргізу
* жаппай ақпарат құралдары
* мектеп
* Оқу ... ... ... ... ба?
* сол профилім бойынша жұмыс жасайтын боламын
* басқа профиль бойынша жұмыс жасайтын боламын
* Болашақ мамандығыңызға ... ... ... ... оқыту жолымен
* курстар, факультативтерге қатысу арқылы
* Болашақ мамандығыңызды таңдадыңыз ба?
* ия
* жок

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қорғаныс10 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Жеке тұлғаның қалыптасу философиялық негізі9 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
«ЖОҒАРЫ МЕКТЕПТЕ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСТАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ БАҒЫТТАРЫ МЕН ТӘРБИЕ ЖҰМЫСТАРЫН ЖОСПАРЛАУ13 бет
«Оралоблгаз» Ақ-да есеп-қаржы жұмыстарының ұйымдастырушылық - экономикалық сипаттамасы және ұйымдастырылуы37 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет
АЛПАМЫС БАТЫР» ЖЫРЫН ОҚЫТУ АРҚЫЛЫ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН АРТТЫРУ4 бет
Аудит стандарттары және аудитордың кәсіби этикасы25 бет
Аудиттің стандарттары және аудиторлардың кәсіби этикасы30 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь