Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл – қоғам дамуының айнасы. Атап айтқанда, ғылым мен техниканың қарқынды дамуы, қоғамдық,саяси, мәдени және экономикалық өзгерістер мен жаңалықтармен бірге жаңа ұғымдар да толассыз қолданысқа еніп жатыр. Осымен байланысты жаңа ұғымдарды атау, жаңа терминжасам үдерісі қазіргі таңда бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамып, терминшығармашылығы өрісінде белсенді әрекеттерді талап етуде. Саяси-әлеуметтік өзгерістермен бірге ұлттық сана да жаңғырды, ұлттық тілдің қалыптасу, даму тарихы ұлттық тілді дамытудың болашақ бағыттарына сай үрдісін тереңірек зерттеп, анықтауды қазақ тіл білімінің өзекті мәселелерінің бірі ретінде белгілейді. Соған сәйкес ұлттық құндылықтардың ең негізгісі – ана тілін ғылым тіліне айналдыру үдерісі жандана бастады. Осы жолда тілдің даму тарихын зерттеп, термин қалыптастырудың тәжірибесіне үңіліп, оның озық жақтарын басшылыққа алу, бүгінгі қажетімізге жарату – маңызды міндет.
Соңғы уақытта қазақ тіл білімінде, атап айтсақ, Ә.Қайдардың, Ө.Айтбайұлының, Ш.Құрманбайұлының, Б.Қалиевтың, Е.Әбдірәсіловтің, С.Исақованың, Қ.Айдарбектің еңбектерінде терминология мәселесі пәрменді түрде зерттеліп, ұлттық ғылым тілінің қалыптасу кезеңдері анықталып, оны дамытудың бағыттары мен негізгі қағидаттары белгіленді.
Қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне сай ұлт тілінде салалық терминдер жасау, ұлттық терминологияны қалыптастыру өзекті мәселеге айналып, орыс тілінен аударылған терминдерді жүйелеу, салалық терминдер сөздігін жасау секілді практикалық жұмыстар қарқын ала бастағаны белгілі. Сонымен бірге жеке қаламгерлер мен қоғам қайраткерлері шығармашылығында, ғылымның жеке салаларында қолданыста жүрген терминдерді зерделеуге де назар аударыла бастады. Бұл жұмыстардың бәрінде араб, парсы сөздерінің терминдену тетігіне жеткілікті дәрежеде мән берілмей, лексикалық деңгейде сөз етіліп, көпшілікке бұрыннан белгілі пікірлер қайталанып келеді. Бұл жағдай ұлттық терминдер жүйесін жасаудағы көздердің бірі – араб, парсы тілдік бірліктерінің терминжасамға қатысты мәселелерін зерттеуді сол тілді білетін кәсіби мамандардың айналысуы қажеттігін туғызып отыр.
Қазақ тіліндегі терминдердің қалыптасуы мен дамуындағы араб, парсы бірліктерінің қызметін жеке зерттеудің қажеттігі осы тақырыптың өзектілігін белгілейді.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі барлық салалық терминдер жүйесіндегі араб, парсы кірме сөздері тікелей зерттеу нысанына айналды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты – қазақ тілі терминологиясындағы араб, парсы тілдік қабатын анықтап, оған ғылыми сипаттама беру. Бұл мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер белгіленеді
        
        ӘӨЖ 811.512.122’373.45
Қолжазба құқығында
ЖИЕКБАЕВА АЙГҮЛ БАЙМОЛДАҚЫЗЫ
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындаған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, ... ... ... ... ... ... орындалды
Ғылыми жетекші: ... ... ... ... ... ... ұйым: Абай ... ... ... 2010 жылы «12» ... ... атындағы Тіл білімі институтының жанындағы 10.02.06 – түркі
тілдері және 10.02.02 – ... тілі ... ... ... ... ... ... алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық кеңесінің мәжілісінде қорғалады (050010 ... ... ... ... ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, ... ... ... ... 2010 жылы «12» ... ... кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... ... Тіл – қоғам дамуының ... ... ... мен ... ... дамуы, қоғамдық,саяси, мәдени және
экономикалық өзгерістер мен жаңалықтармен бірге жаңа ... да ... еніп ... ... ... жаңа ... атау, жаңа
терминжасам үдерісі қазіргі таңда ... ... ... дамып,
терминшығармашылығы өрісінде белсенді әрекеттерді талап етуде. Саяси-
әлеуметтік өзгерістермен бірге ... сана да ... ... тілдің
қалыптасу, даму тарихы ұлттық тілді ... ... ... ... ... ... анықтауды қазақ тіл білімінің ... бірі ... ... ... ... ... ... негізгісі – ана тілін ғылым тіліне айналдыру үдерісі жандана бастады.
Осы жолда тілдің даму тарихын зерттеп, термин ... ... оның озық ... ... алу, ... қажетімізге жарату –
маңызды міндет.
Соңғы уақытта ... тіл ... атап ... ... Ш.Құрманбайұлының, Б.Қалиевтың, Е.Әбдірәсіловтің,
С.Исақованың, Қ.Айдарбектің ... ... ... ... ... ... ғылым тілінің қалыптасу кезеңдері анықталып, оны
дамытудың бағыттары мен негізгі қағидаттары белгіленді.
Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... сай ұлт ... ... ... ... ... ... өзекті мәселеге
айналып, орыс тілінен аударылған терминдерді ... ... ... жасау секілді практикалық жұмыстар қарқын ала бастағаны белгілі.
Сонымен бірге жеке қаламгерлер мен қоғам қайраткерлері ... жеке ... ... ... ... ... де ... бастады. Бұл жұмыстардың бәрінде араб, парсы сөздерінің терминдену
тетігіне жеткілікті дәрежеде мән берілмей, лексикалық деңгейде сөз ... ... ... пікірлер қайталанып келеді. Бұл жағдай ұлттық
терминдер жүйесін жасаудағы көздердің бірі – ... ... ... ... қатысты мәселелерін зерттеуді сол тілді білетін
кәсіби мамандардың айналысуы ... ... ... тіліндегі терминдердің қалыптасуы мен ... ... ... ... жеке ... ... осы ... өзектілігін
белгілейді.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі барлық салалық ... ... ... ... ... ... ... нысанына айналды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының ... ... тілі ... ... ... тілдік қабатын анықтап, оған
ғылыми ... ... Бұл ... жету үшін ... ... ... ... саласындағы араб, парсы сөздерінің үлес салмағының
әртүрлі болуының экстралингвистикалық және лингвистикалық ... ... ... ... ... ... мен ену ... араб, парсы сөздерінің ғылыми терминологиядағы үлес-салмағын анықтау;
- жаңадан жасалған терминдер негізінде кірме сөздерді терминдер жүйесін
дамытудың бір көзі ... ... ... терминдердің құрылымдық және сөзжасамдық ... ең ... ... үлгілерін айқындау;
- араб, парсы сөздерінің терминжасамдағы негізгі дыбыстық, графикалық,
морфологиялық, сөзжасамдық, синтаксистік, семантикалық ... ... ... парсы тілдері арқылы қалыптасқан терминдердің мазмұнындағы көп
мағыналылық, синонимия, омонимия құбылысын талдау;
- қазақ терминжүйесіндегі орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... қатысты терминдерді нақты және
жаратылыстану ғылымдарының терминдері, ... ... ... жоқ лексика негізінде жасалған терминдер деп жіктеп көрсету;
- халықаралық терминдер ... ... ... ... енуі ... ... кеңеюіне байланысты екенін дәлелдеу;
- түсіндірме және терминдер сөздіктеріндегі кірме сөздерге берілген
анықтамаларды ... осы ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... ... ғылыми деректерге негізделіп, ... ... ... нысаны ретінде қаралды.
- ғылымның түрлі салалары тіліндегі араб, парсы тілдік қабаты анықталып,
олардың ... ... орын ... ... ... ... алғаш рет араб, парсы тілдік элементтерінің терминдену процесіндегі
кезеңдері белгіленді;
- араб, ... ... ... ... ... ... ... ішінде қоғамдық ғылымдар терминдерінің қатарындағы араб, парсы
сөздері екі үлкен топқа ... ... 1) ... ғылыми сипатымен
ерекшеленетін, қоғамдық ғылымдар салаларының бірнешеуіне ортақ
терминдер; 2) ... ... яғни ... ... ... ... ... сөздердің терминжасамдағы әлеуеті бағаланып, қателіктер ашылып
көрсетілді;
- ғылыми айналымға енді түсіп жатқан араб, ... ... ... ... кезде «байырғы элемент» деп қарастырылып жүрген ... оның ... ... ... мен ... ... ... ерекшеліктері ашылып көрсетілді.
- ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында ... ... ... ... парсылық төркіні мен мағынасы анықталды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу ... ... ... ... салыстырмалы-тарихи, ... ... ... ... әдістері қолданылды. Жаңадан
жасалған терминдерді анықтауда ғылыми зерттеулер, оқулықтар, ... шолу ... ... және ... ... ... барысында
жасалған тұжырымдар қазақ тіл біліміндегі кірме сөздерді ... ... өз ... үлес ... ... ... ... салғастырмалы грамматикасы курсын дайындауда қолдануға болады.
Қазақ әдеби тілінің тарихы, терминтану ... ... ... дәріс
оқуда пайдалануға болады. Зерттеу барысында жиналған деректерді терминдер
сөздігін, этимологиялық сөздік құрастыруда, қолданбалы ... ... ... пайдалануға болады. Зерттеу ... ... ... ... оқу ... ... арнайы курстар оқуда көмекші құрал бола алады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар:
□ Терминология – ақпарат ... ... ... ... ... ... жылдамдату тәсілі ретінде адамдар арасындағы қарым-
қатынаста маңызды фактор;
□ ХХІ ғасырдың шапшаң өзгеріп жатқан өмір шындығында әрбір индивид ... ... ... белгілі бір арнайы тілдің (ғылым ... ... ... Бұл ... беру ... терминдердің мәнін дұрыс
түсіндіру, олардың табиғатын тану мәселесін өзектендіреді;
□ Терминология – ақпарат көзі, сонымен бірге терминология – ... ... ... ... ... ... бөлігі.
Терминологиядан қоғамдағы тарихи өзгерістердің кезеңдерін, ... ... ... ... ... ... ... тануға
болады;
□ Адам қызметінің белгілі бір арнайы саласының, ғылымның көрінісі ретінде
терминдер жүйесі сол білім мен ... ... ... ... ұғым ... ойлаумен байланысты. Сөз ғылыми ұғымды білдіру үшін
қолданылған ... ғана ол ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуында араб, парсы ... ... ... ... ... (модельдері) маңызды
рөл атқарып келеді.
Зерттеудің дереккөздері. ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік терминология комитеті бекіткен 31 томдық
салалық ғылыми қазақша-орысша, ... ... ... парсыша-орысша екі тілдік сөздіктер және әр жылдары жарық
көрген салалық терминдердің түсіндірме сөздіктері пайдаланылды.
Жұмыстың ... мен ... ... негізгі мазмұны
төмендегідей халықаралық және ... ... ... «Қазақстандық арабтану ғылымы: тууы және дамуы» тақырыбындағы
халықаралық ғылыми-практикалық ... (2005 ж., 12 ... және араб ... ... атты халықаралық ғылыми-
практикалық конференцияда (2005 ж., қаңтар), «Ахмет Байтұрсынұлы оқулары»
атты ... І ... ... (2006 ж., ... ... Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі А.
Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды.
Зерттеу жұмысының мазмұнын ашатын 8 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу ... ... 3 ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспеде зерттеу тақырыбының өзектілігі негізделеді, оның мақсаты мен
міндеттері белгіленеді, ... ... және ... ... ... ... сөздерінің зерттелу дәрежесі, зерттеу әдістері мен
ғылыми жаңалығы ... ... ... тілі ... ... ... ... контексінде» деп аталатын 1-тарауда қазақ тіл ... ... ... ... ... тілі мен ... парсы тілдерінің байланысы,
кірме ... ... ... тарихи-лингвистикалық себептері
қарастырылады және араб, ... ... ... ... ... ... тармағы «Терминологиядағы кірме элементтердің
және қазақ тіл біліміндегі ... ... ... ... ... ... Қазақ терминологиясын зерттеу мәселесінде Ә.Қайдаров, Ө.Айтбаев,
Б.Қалиев, Ш.Құрманбайұлы сынды ғалымдардың терминдік ... ... ... ой-тұжырымдары, Б.Момынованың газет лексикасын, ондағы
қоғамдық-саяси атауларды ... ... әрі ... бірлік
ретінде қарайтын ізденістері тілдік норманың қолданыстағы ... ... ... ... тез ... ... ұғымдар мен үнемі даму үстіндегі
терминдер ... ... ... ... ... ... үлкен. Қазақ тілі сөздік қоры әдеби тілінің тілдік ... ... ... араб және парсы кірме сөздері ... ... ... ... олар ... ... ... әр қырынан
қарастырылып зерттеліп жүр. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін еске алуға
болады. Академик ... Абай ... ... парсылық қабатына
толық тоқталып, олардың қолданысындағы ерекшеліктерді ашып ... ... ... ... ... ... ... кезеңдер мен әртүрлі
қаламгерлер шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... ... парсы кірме сөздерінің терминологияны байытудағы ... ... ... түркі тілдерінде, атап айтқанда әзірбайжан тіл
білімінде бар. Атап ... ... ... ... тілі ... араб сөздерін зерттесе, В.Б.Будагов әзірбайжан тілінің
лингвистикалық терминологиясындағы араб сөздерін қарастырады.
«Араб, парсы сөздерінің қазақ тіліне ... ... ... деп ... ... ... қазақ-араб, қазақ-парсы тілдерінің
байланысына тарихи тұрғыдан сипаттама беріледі. Кез келген кірме элементтің
тілде орын алуы – ... ... ... ... ... ... болу не ... мәдени-әлеуметтік беделге ие тілдегі
жазбаша ескерткіштерінің тарауы – осының бәрі тілдік ... ... ... алып ... Мұндай ауысулар, әрине, бір жақты
болған емес, мәдени байланыс нәтижесінде қарым-қатынасқа түскен екі жақ та
кірме ... ... ... ... ... ... ... тарихта белгілі. Бұл қарым-қатынас, негізінен, парсы тілі ... асып ... Егер иран ... ... мен ... халықтарының
тілдік-мәдени қарым-қатынасы тым ертеден басталса, VIII ... Орта ... ... ... ... ... бірге бұл территорияда араб тілінің
ықпалы орнай бастайды. Мавреннахрдың Араб халифатының ... енуі ... ... ... ... және осы ... жаны болған классикалық араб
тілінің тарауына себеп болды. Араб тілі мемлекеттік тіл ... ... ... тілі ... қызмет атқарады. Түркі тілдеріне осы кезде араб
тілінен діни және әкімшілік саласының сөздері ене ... Араб ... тілі ... ... ... дінінің таралуы мен оның идеологиялық
ұстанымдарының күшеюіне ... ... мен ... араб ... ... ... айналымдағы тіл және діни қызмет ... ... ... Бұл ... ... ... араб ... тілінде жазу
ортақ нормаға айналады. Араб тілінің ... ... ... тілі ... түркі тілдеріне ену процесінде аралық тіл қызметін атқарды.
Араб ... өз ... ... халықтардың мәдениетіндегі ең озық
үлгілерді алып, мәдени ... ... Осы ... ... Персия мен Орта Азия дәнекерші, байланыстырушы буын болғанын
айту керек. Осылайша, Персия арқылы түркілер араб ... араб ... [1, 57б.]. Бұл ... ... түркілер де атсалысты. Ғаламға
есімдері әйгілі әл-Фараби, Ибн Сина, Ұлықбек, әл-Хорезми ... ... ... ... ... ... араб ... еңбектер жазып қалдырған
даналар. Егер мұсылман әлемінде ХІІІ ғасырға дейін араб тілі үстем, ... ... ХІІІ ... ... ... ... оның ... парсы тілі ала
бастайды. Парсы тілі поэзия, дерекнама, әкімшілік және көркем ... ... ... ... шығады. Бұхара мен Қоқан хандықтарында парсы тілі
мемлекеттік іс-қағаздар мен ... тілі ... ие ... Орта Азияда
ХХ ғасырдың басына дейін қолданылады [2, 4б.]. Қазақ ... ... ... қарым-қатынасқа түспеген, олардың арасындағы байланыс
жанама түрде, мәдени дүниелер мен жазба кітаптар ... ... ... нәтижесі – араб кірме сөздерінің табиғаты байқатады.
Қазақ тіліндегі араб ... ... ... ... ... ... қатысты
лексиканы түзеді екен. Мысалы, ақыл,дәулет, зейін, парасат, назым, ... ... ... ... ... дін, иман, пайым, есеп және т.б.
абстракт сөздердің ... араб ... ... Орта ... тілдік байланысын көрсететін тағы да бір ... – бұл ... ... ... ... Орта ғасырлардағы түркі әдебиетінің
көрнекті өкілі ХІІ ... өмір ... Қожа ... Ясауидің «Хикметтерінің»
генетикалық қабаты түркі, араб және ... ... ... ... ... пен парсы сөздері ескерткіш лексикасының 44,8%-ын ... екен [3 ... ... ... және парсы мәдени байланыстары жөніндегі
деректерді Мұхаммед Хайдар Дулаттың «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінен де ... ... ... ... және ... ... ... Жалайыридің «Жамиат тауарих» атты шежіресінің (ХVII ғ.) ... ... ... ... ... дамуындағы тарихи кезеңдер және
араб, парсы сөздерінің терминдену ерекшеліктері» деген үшінші ... ... ... ... ... алғаш рет белгіленіп, олардың
сол кезеңдердегі терминдену ... сөз ... ... ... араб және парсы тілдері бірліктерінің
алғаш рет зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... жүрген ғалымдардың ұстанымдарын басшылыққа ала
отырып, біз де араб, парсы кірме элементтерінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... қарастырдық.
Бірінші кезең XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың 30-жылдарына
дейінгі ... ... ... ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап, 1990 жылдарға дейінгі
аралықты қамтиды;
Үшінші ... ХХ ... ... ... мерзім.
Бұл кезеңге бөлудегі басты сипат араб және парсы бірліктерінің
жандануына, ... оның ... ... ... ... ... ... элементтердің жандануының экстралингвистикалық және лингвистикалық
себептері болатыны анық. Енді осы кезеңдердің ерекшеліктеріне ... ... ... ... кезеңін XIX ғасырдың екінші
жартысынан бастаудың себептері алғашқы қазақ газеттерінің , қазақ тіліндегі
оқулықтардың, ғылыми ... ... ... ... салаларының саралана
бастауымен байланысты. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ғылыми терминологияға негіз болған бұл ... ... келе ... ... ... Бұл ... ... мына пікірін келтіре кеткен жөн: «халықтық терминология
деген ұғымның өзінің мәнін ... ашу мен оның ... ... ... үшін арнайы қарастырудың қажет екенін айтқан жөн.
Сонда ғана халықтық ... мен ... ... ... ... мен ұқсастығын және өзара ... ... ... Әзірге бұл мәселе төңірегінде сөз ... ... ... ғалымдардың ғана еңбектерін атай аламыз»
[4, 8б.].
Осы кезеңдегі тілдік ахуалды сипаттаған еңбектер «кітаби тіл» ... ... ... Бұл ... ... ... академик Р.Сыздықова
еңбегінде сипатталады. Кітаби тілдің бірден-бір ерекшелігі онда араб және
парсы сөздері барынша мол пайдаланылды. Алғашқы ... ... ... ... басым болды. XIX ғасырдың екінші жартысында Қазан, Ташкент,
Орынбор баспаларынан көптеген кітаптар жарық көрді. XIX ғасырдың аяғынан ... бас ... ... ... осы ... орта ... мыңнан аса
қазақ кітаптары басылып шыққан екен. Бұл кітаптардың мазмұны әртүрлі ... және ... ... да, діни ... да, ... ... де бар ... Бұл жазба дүниелердің араб, парсы сөздерін
неліктен шамадан көп қолданылды деген мәселеге ... ... оның ... ... болды. Ең алдымен қазақ жазба әдеби тілі қалыптасып
үлгермеген кезеңде шыққан бұл ... ... ... ... тіл ... ... дәстүріне иек артты, екіншіден бұл кітаптың авторлары
мұсылманша сауатты, діни білімі бар азаматтар болатын, ... да ... ... сусындаған олардың қолданысында кірме сөздердің мол
қолданыс табуы түсінікті де. Үшіншіден, баспа ісінің басы-қасында жүрген
редакторлар, ... ... ... және ... ... еді, ал ... араб тілінің ықпалы қазақ тіліне қарағанда ... ... ... олар ... ... ... сол тілдердің ықпалы болғаны айқын.
30-жылдарға дейін термин қалыптастыру ... ... ... ... берілген үрдіс байқалады. 1924 жылы 12-18 маусым ... ... ... мен мәдениет қайраткерлерінің қазақ ... мен ... ... ... І ... өтеді. Съездің
қарарынан терминжасамда артықшылық араб, парсы сөздеріне ... ... ... осы ... ... ... ... сембілік,
өнеркәсіп секілді тегі шығыстық сөздер пайда ... ... ... ... хабарлама секілді шығыстан келген сөздер
терминдер жүйесінен жаңа орын тапты. Қазан төнкерісінен ... ... ... орыс ... мен ... ... ... көп болғаны зерттеушілер еңбектерінде көрсетілген. Олардың көбі
саяси-әлеуметтік өмірге, мәдениетке, оқу-ағарту ісіне, экономика, ғылым мен
техникаға ... ... ... ... ... деген терминді доктор
деген орыс сөзі, әкім-ді начальник секілді сөздер алмастыра бастады.
Еліміздің ... ... ... ... 70 жылдың ішінде орыс сөздері
мен интернационалдық терминдер қатарының көбейгені сонша, ... сөз ... 70-80 ... ... ... Бұл ... себептерінің ең негізгісі - алдыңғы қатарлы дамыған
Еуропа елдеріне бет бұрып, еуропалық ... пен ... үлгі алу ... Өркениеті дамыған елдерге қарап, солардан
үлгі алуға ұмтылу, соларға ... ... орын алып ... ... ... ... дамыған, өркениетті елдер барлық жағынан да үстем
тұрып, еліктеу нысанына айналады. Адамзат ... даму ... ... ... фактілер мұны растайды. Тарих сахнасына Еуропа мәдениеті
шыққан кезде, еуропацентристік ... пен ... ... ... жұртшылық Батысқа көз тікті. Батыс тілдерінің элементтері орыс
тілі арқылы ене бастады. Ал ... ... ... кезеңінде
ағылшын тілі әлем тілдерінің ішіндегі қуаттысы ... ... ... көрсетіп отыр.
Тәуелсіздікке қол жеткізген уақыттан бері қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... болып жатыр. Бұл кезеңге тән
ерекшелердің бірі араб тілінен енген сөздердің ... ... ... ие бола ... ... ... ... дейін қолданыста болып,
кейін орыс сөздеріне ығысып орын берген шығыс элементтері қайтадан ... орын ала ... Оның ... ... ... ... терминдерінің
жүйесіндегі мынадай жаңарған терминдерді келтірейік: клас – сынып, процент
– пайыз, аудитория –дәрісхана, лектор – ... ...... ... ... виза ... ... – өмірбаян, таможня – ...... ...... алфавит – әліпби, коллектив –
ұжым, компетенция – құзыр, конфискация – тәркілеу, шкала – ... ... ...... ...... және т.б. Бұл ... құбылыстың
себебі ұлттың «жаны», «рухы» болып табылатын тілдегі мұндай өзгерістердің
санадағы өзгерістермен, санадағы жаңғырумен ... ... ... ... ... ... мұндай бірліктердің тегі араб, парсылық ... ... ... ... ... ... айналды.
Осы кезеңде қоғамдық сана орыс сөздерінен де құтылуға бет ... ... ... (жақсы мағынадағы) орын алды. Өзге тілдердің
тарихына көз жүгіртсек, осыған ұқсас құбылыстарды көруге болады. Оның ... ... ... алған уақыттан бастап ата-баба дәстүрі мен ислам
дінінің жандануы болып табылады. Ұмыт бола ... ... ... арқылы академик Р.Сыздықова сөзімен айтсақ, осы діннің «жаны болып
табылатын араб ... ... бет ... ... ... ... ... салып қайталанып отыратын оқиғалар тізбегі дейтін болсақ, ХІХ
ғасырдың ... ... ... баспасөзі тілінде қолданылып, тұрақтай
бастаған сөздер ... ... ... ... ... рет ... мерзімді баспасөз беттерінен, дінтану саласы ... ... ... ... ... Енді ... орнына бұрын
қолданыста болып, кейін ... ... ... ... ... орнына
дәріс, «бастық»-ты әкім, «секретарь» деудің ... ... ... сол ... ... ... – руханият, исламият, архив –
мұрағат, музей – мұражай, пенсия – ... ... ...... –- ... ... – зертхана, комплекс – кешен, арендатор –
жалгер, ...... ... – тарихаят, ресторан – мейрамхана,
обсерватория – расытхана болып қолданыла ... ... тіл ... ... жерде айқын көрініп, қайта жанданды. Араб, ... ... ... ... ... ... ... (ішкі)
себептері де айқындалады. Біріншіден, бұл ... ... ... ... қаламгерлер тілінің әсері. Шығыс әдебиетіне сусындаған
оқыған азаматтар тіліне сол ... ... ... белгілі. Сондықтан қазақ
әдебиетіндегі Ақылбек ... ... ... Ақыт ... төре ... ... ақындар» деген атпен белгілі болған ақындар тобы
өз шығармалары – қисса- дастандар арқылы қазақ тіліне араб, парсы ... ... ... келген жаңа ұғымдар мен ... ... сол ... ... да ... Шығыс елдері мен араб, парсы
халықтарының арасындағы байланыс олардың қоян-қолтық араласудың негізінде
емес, ... ... ... ... ... ... ... (Р.Сыздықова, Ә.Құрышжанов) пікірлеріне сүйенсек, парсы тілімен
қазақ тілі ... ... тым ... екі ... ... байланыстырады. Мұның дәлелі ретінде қазақ тіліндегі нақты ... ... ... ... ... айтады. Шындығында да, қазақ
тіліндегі ... ... ... тақ, тәж, гүл, бақ, миуа ... ... ал араб ... мәдени дүниеге байланысты дерексіз ұғымдарға
қатысты сөздер екен. Осылайша, аралас-құраластықтың, ... ... ... нәтижесінде қазақ ұғымында жоқ, жаңа ұғымдар мен
олардың атаулары енген. Үшіншіден, қоғамның дамуына байланысты ... ... атау үшін ... орын алып ... араб және ... ... ... пайдалану, фонетикалық дублеттерді де ... бұл ... ... ... ... жаңа ... ... мысалы, өкімет/үкімет, үкім/өкім, әріп/қаріп, өкіл/уәкіл,
оқиға/уақиға т.с.с. Төртіншіден, кірме элементтердің ... ... ... ... ... үйреншікті элементтерге қарағанда күштірек
болатыны белгілі, ... ... әсер ... ... қуатын
күшейту үшін көркем шығармаларда төл сөздермен бірге оның өзге ... қоса ... ... ... ... ... тұрақтап қалған.
Мұндай синонимдік қатар түзейтін араб, парсы сөздері тілде ... ... ... ... ... ... бақсы-
балгер, дидар/жүз, тіл/лұғат, шайыр/ақын, өлең/назым т.с.с ... ... көп ... омоним сөздерді ауыстыру үшін, түсінуді
жеңілдету, нақтылықты көздеу мақсатында қабылданған және ... ... ... бір ... ... ұқсас бір топ кірме
сөздердің еніп, ... ... оның ... бөліктерінің
дифференцияланып, сөзжасамда пайдалану мүмкіндігі орнықты. Мәселен, ...... ... ... ... -нама аффиксоидтерінің
қызметі осыны растайды. Аталған аффикстер көмегімен күні бүгінге дейін жаңа
атаулар дүниеге келуде, мысалы, қазақ тіліндегі майдангер, ... ... ... ... ... ... ... жемісі.
Жұмыстың «Араб, парсы лексикасының терминдену ерекшеліктері ... деп ... ... ... ... ... оларда араб,
парсы сөздерінен болған терминдерді ... ... және ... жасалу жолдары, терминжасамның ішкі лексикалық көздеріндегі
және халықаралық терминологиядағы араб, парсы ... ... ... ... тіліндегі араб және парсы кірмеліктерін танудың
белгілері» деп аталады. Қазақ тілі мен араб тілі ... ... ... екі
түрлі жүйеге жататын тілдер, яғни қазақ тілі агглютинативті тілдерге жатса,
араб тілі флективті тілдердің бірі болып ... ... ... ... ... ... пен айырмашылық бір тілден екіншісіне сөз алмасу
процесіне ешқандай кедергі болмайтыны тіл білімінде ... ... ... орнығып, қазақ тілінің морфологиялық заңдылықтарына бағынған,
яғни морфологиялық жағынан игерілген араб сөздері ... ... ... ... ... бір ... екінші тілге есім сөздер
енеді. Олар қазақ тілінің заңдылығына ... ... ... ... сөз ... жұрнақтарын қабылдап, жаңа туынды сөз жасауға ұйытқы
бола алады. Кейде ... ... ... тілдің лексика-семантикалық
жүйесінен орын алып, игерілгеніменен, фонетикалық және ... ... ... да ... ... ... тіл-тілдің бәрінде
де бар. Л.П.Крысин орыс тілінің материалдары негізінде тілдегі бөгде ... ... не ... ... сөз ... ... ... белгілерін атап
көрсетеді: а) қабылдаушы тілдің графема-фонетикалық ерекшелігіне бағынуы
керек, яғни сол ... ... ... б) ... ... ... қатысты болуы керек; в) семантикалық дербестікке ие болуы
керек, қабылдаушы ... ... ... қатынаста болмауы шарт; г)
термин ретінде қабылданса, қабылдаушы тілдің терминдер жүйесінде қызмет
атқаруы керек [5, 116б.]. ... ... ... ... ... осы ... бәріне жауап береді, сондықтан оларды кірме сөз, кірме термин
деп ... ... ... ... тіліне еніп, орнығып, қазақ тілінің морфологиялық заңдылықтарына
бағынған, яғни морфологиялық жағынан игерілген араб сөздері ... ... ... ... ... тіліндегі алуан, азан, азап,
айла, айт, ақы, ақыл, арыз, ... ... ... ... ... ... есім,
бәрекелде, бәтуа, ғажап, ғашық, ғұмыр, дәреже, дуа, ... ... ... зайып, сурет, қағида, қайыр, лайық, мадақ, мазмұн, мағына, маусым,
машық, мәдениет, ... ... ... ... ... ... үкім,
шарапат, шежіре т.с.с. толып жатқан сөздерді араб ... ... ... ... әбден игеріліп, сіңісіп кеткен сөздер деп
айтуға болады.
Олардың ішінде ... ... яғни араб ... ... ... ... мағынаны берген, бірақ олар қазақ тіліне енгенде осы ... ... ... тұлғадағы лексикалық бірлік ретінде түсініліп,
қабылданғандары бар. Бір ... ... ... ... ... ... сол ... көптік тұлғасы ескерілмей, жекеше
тұлғадағы бірлік ретінде ұғынылады. Мұндай сөздер ... тіл – ... ... жүйесінің заңдылықтарына бағынады. Олардың саны көп
емес, олардың қатарына құқық, ... ... ... ... атырап, ноқат,
лауазым, ғұлама, лауазым секілді сөздер жатады. Мысалы, құқық (право) ... ... ... ... ... түрі, бірақ қазақ тілінде бұл лексикалық
бірлік көптік ... ... ... яғни ... тілінің заңдылығына сай
көптеледі, септеледі, тәуелденеді. Мысалы, адам құқықтары, адам құқықтары
жөніндегі келісім, адам ... ... ... ... тіркестер
философиялық терминдер қатарынан орын ... Сол ... ... сөзі ... ... көптік тұлғасы, хабар да, ақпарат та қазақ
тілінің лексикалық қорынан орын ... ... ... ... х дыбысы
араб тілінің дыбыстық жүйесіне тән болса, ақпар сөзінде бұл ... яғни араб ... ... ... х ... ... қ ... дыбысына айналған. Бұл аталған сөздің тілдік құрамнан өте
ертеде еніп, әбден сіңіскен сөз екендігіне ... бола ... ... ... ... болған, бірақ пассив лексикаға ығыстырылып, соңғы кездері
ғана ... ... ала ... ... енді түсе ... сөз. Бұрыннан
тілімізде осы сөздің жекеше тұлғадағы көрінісі құлық сөзі (мінез-құлық) бар
болатын. Ақылақ сөзі соңғы ... ... ... орыс ... енген терминмен
жарыса, қатар қолданылып жүр. Сол сияқты лауазым сөзі дәреже ... ... ... «титул, должность» деген мағынаны береді. Ол ... ... ... ... ... ... бірақ қазақ тіліндегі мағынасы
араб тіліндегі мағынасынан алшақ, араб тілінде ләуәзим «құрал-жабдық,
сайман» ... ... ... ... ... бойынша, лауазым сөзінің
түп-төркіні ләуәзим емес, муләзим деген сөзі ... ... ... ... қызметтің, шеннің атауы», демек араб сөзінің мағынасы
қазақ тілінде кеңейіп, «шен, ықпал» ... ... ... ... ... ... адам деуді «белгілі дәрежедегі шені бар, бір ... ... ете ... ... деп ... болады. Сол сияқты тілімізге
ертеректе еніп, «қазақыланған» сөздің бірі – ... Бұл сөз ... ... сөзінің көптік тұлғасы фуқара деген ... ... ... ... ... жүйесінде «массовый» деген орыс сөзінің
баламасы ретінде қолданылып жүр.
Кірме сөздердің ертеректе еніп, ... ... төл ... ... ... ... тобы ... қазақ тілінің жұрнақтарын
қабылдап, терминжасамда үлкен рөл атқаруда, ұлттық терминологияны ... көзі ... ... ... ... ... жаңа термин жасаудағы өнімді жұрнақтардың бірі –шы/-ші
жалғанған араб, парсы ... ... ... мағынаға ие:
а) кәсіп пен қызмет иесінің аты: саяхатшы, тарихшы, сарапшы, уағызшы,
әдебиетші, қазынашы, хатшы, әкімші т.с.с. ... ... ... ... мемлекеттік қызметтегі адамды (служащий) атау үшін қолданылып
жүр, тілімізде қолданыста бар қызметкер сөзі кез ... ... ... атқаратын адамды (сотрудник, работник) атау үшін қолданыста қалып
отыр;
б) белгілі бір қасиет не ... ... ... не ... ... ... ... уақытта аталған жұрнақтың көмегімен жаңа
терминдер жасалып, терминдік атаулар ретінде ... ... ... ... ... уаххабшы, әкімші (администратор),
мұрағатшы (архивист). Бұл сөздер терминологиялық сөздіктерге енгізілді.
Қазақ тілінде араб және парсы тілдеріндегі зат ... ... ... ... ... қабылдап, қатыстық сын есім жасайды, бұл термин
сөздер араб, парсы ... ... ... ... ... ... салиқалы, әдепті, дәулетті,айлалы, ... ... ... ... ... ... –лы жұрнағын қабылдаған
араб, парсы сөздері, кең қолданысқа түскен сөздер ... ... ... ... ... жұрнақтардың бірі -лық/-лік, дық/-дік,
-тық/-тік. Бұл жұрнақтар араб ... зат ... ... 1) ... ... ... ... танытуда, мысалы: ықтималдық,
құпиялық, әділдік, ... ... ... ... мұқтаждық
т.б. Қазақ тілінде осы тұлғадағы араб сөздерінен туындаған есім сөздердің
көбі адамның ... ... ... ... ... ... ғылымдар
термині ретінде қолданылады екен, мысалы: зұлымдық, даналық, дұшпандық,
бейқамдық, азаматтық, 2) араб ... зат ... сын есім ... ... ... ... ... (достық келісім),
ғаламдық (ғаламдық проблемалар), бұқаралық, құқықтық. Мұндай сын есімдердің
саны қазақ тілінде шектеулі, -лы жұрнағы (оның барлық варианттарымен ... ... ... ... аз ... ... өзі араб, парсы
сөздеріне қазақ морфемаларының талғаулы түрде жалғанатынын көрсетсе керек.
Аталған жұрнақ ... ... ... зат есімдер сын есімдерге қарағанда
мол ұшырасады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... (азаттық, мәдениетті), құранды аффикстерді
қабылдаған терминдер қатары мол ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... жұрнақ адамгершілік, жауапкершілік,
қанағаттанушылық, тәуекелшілік деген терминдер құрамында кездеседі. ... ... ... ... бұл ... ... аффикстер қатарына
жатпайтындығын танытады.
Қазақ тілінің -дас,-тес, -лес ... ... ... сөздер
қатарына отандас, әріптес, пікірлес секілді санаулы сөздердің құрамында
кездесіп, шыққан жерінің қызметінің ортақтығын ... Осы ... ... шығу төркінін әріп (буква) сөзімен шатыстыруға болмайды.
Әріптес сөзі арабтың харф деген сөзінен емес, حرفة ... ... ... түрі ... ... шыққан деуге негіз бар. Хираф араб ... ... ... береді, олай болса әріптес «белгілі бір ... ... ... ... ... ... адам». Келтірілген
мысалдар санының аздығы бұл аффикстің өнімсіз жұрнақтар қатарына жататынын
көрсетеді.
Араб, парсы сөздеріне қазақ ... ... ... ... ... ... ... бірі жалғанып, терминдер жүйесінен орын алған.
Мұндай күрделі аффикстер ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы -ты/-ті аффиксі арқылы
араб, парсы тілдеріндегі дерексіз зат есімнен қатыстық сын есімдер ... ... ... ... дерексіз мағынадағы зат есімдер
жасалады, мысалы: салиқалылық, ... ... ... әдептілік, дәулеттілік, өкілеттілік. Ал ... ... ... ... ... зат есімдер жасалады,
яғни алдыңғы аффикстің қарама-қарсы мағынадағы варианты болып ... ... ... ... ... әрекетсіздік,
арсыздық.
Қорыта келгенде, араб, парсы сөздері қазақ тілінің морфологиялық
заңдылығына ... ... олар ... ... төл ... айналып,
жаңа термин қалыптастыруда ... ... ... ... тек өзіне ғана тән үлгілері, тәсілдері жоқ, ол жалпы әдеби
тілдегі сөзжасамның ... ... – сөз ... ... ... ... жасалу жолдары» деген екінші тармақта
синтаксистік және аударма тәсілдері арқылы ... ... ... ... ... ... жасалу жолдарының бірі – синтаксистік ... ... ... терминдерді екі компоненті де шығыс элементі
болуы мүмкін, мысалы: мәтіннама ... ... ... кітапқұмар, қазанама, өмірбаян, өнеркәсіп, айыпақы, айыппұл
және т.б. Бұл сөздердің бірқатары араб тілінен тікелей алынған болса, ... ... ... ... ... тіркестерді пайдалану арқылы
терминделген. Мысалы, құсни хат тіркесі ... فن حسن ... ... ... бұл ... ... тілінде де бар, парсы тілі арқылы
қазақ ... ... ... ... Арабтың ақы деген сөзінің көмегімен
зейнетақы, ... ... ... ... ... ... өтемақы деген жаңа терминдер жасалды. Ақы арабтың حق ... ... ... бұл сөздің өзі қазақ тіліне бірнеше ... ... ... сөздерде хаққ сөзі сөздік ... ... ... плата)» деген мағынасында қолданылып тұр. Араб тіліндегі
осы сөзден шыққан құқы, құқық варианттары заң ... ... ... جاى ... ... ... жасалған күрделі терминдерге
мекенжай, әуежай, мұражай секілді жаңа қолданыстар жатады.
Біріккен сөздерден тұратын терминдер тіліміздің ішкі ... ... орыс ... терминдерді калька тәсілімен аудару арқылы
жасалған. Мұндай біріккен сөздердің құрамындағы бірінші компонент ... ... ... ... араб не ... ... Мысалы: кітапбасу,
мәтінтану, дүниетаным, кәсіподақ, бетесеп, әуежай. Араб, парсы элементтері
орыс және ... ... де ... жаңа ... ... ... бастады. Орыс тілі арқылы енген радио, теле, макро, микро, квази
секілді элементтер арқылы жартылай калькалар ... - ... ... ... ... телемұнара, микроғарыш,
макродүние, телефонхат және т.б.
Сол сияқты араб, парсы ... ... ... ... ... ... ретінде игеріліп, солармен қатар жұмсалатыны, олардың күрделі сөз
жасауға қатысуында ешқандай бөтендік ... қос ... ... ... ... анық ... Мысалы, айла-шарғы
(махинация), ар-ождан, ар-ұят, әдет-ғұрып, қадір-қасиет, мінез-құлық, қалып-
күй, үгіт-насихат, ... ... қос ... ... не ... ... ... үгіт-насихат), не екеуі
де (ар-ождан, қадір-қасиет, әдет-ғұрып, дәрі-дәрмек) шығыс сөздері. ... ... ... ... ... ... байқалмайды.
Терминдер жүйесінде ақ ниеттілік, қара ниеттілік, ... ... ... ... ... сөз ... кірме сөздер төл сөздер
санатында қолданылатындығын, олардың ерекшеленбейтінін, тілге сіңісті ... ... ... ... қабылданған араб, парсы элементтерін фонетикалық,
графикалық, ... ... ... және ... туралы «Араб тіліндегі қалпын сақтап қабылданған сөздер» деген
үшінші тармақта сөз ... ... ... ... ... ... олардың
құрамындағы қазақ тілінің табиғатына тән емес ... ... ... тіл ... ... туғызып жүрген фонема – ә ... тілі ... ... ... ә әрпі ... ... ... жазылады деп көрсетілген. «Ә фонемасының қазақ тілінде
сирек кездесуінің (онда да көбіне бірінші буында ... ... ... оның ... ... ... ... тілдерінен келген сөздермен байланысты
болуы керек. ... ... ... ... ... пікірі бойынша ә фонемасы сол ... ... ... ... керек. Бұл пікірдің жаны бар. ... һар, ... ... һ фонемасы біздің тілімізде нөлге айналады. Осының салдарынан һа
тізбегі ә ... ... ... ... [6, 107б.] деген пікір
түркітанушы ғалым ... ... де ... ... парсы
тілдерінің өзінде ғ, х, немесе соларға жақын дыбыстардан басталатын сөздер
қазақ тілінде ... ... ... байқалады. Қазіргі қазақ
тіліндегі Әкім, Әлі, Әли т.б. сөздердің шығыстық нұсқасына ... ... ... Бұл ... тағы бір себеп – бұл фонема қазақ тілінде ... ... ... ... Әр ... арғы түбі һәр ... мәлім.
Осы түбірден тараған сөздер де сондай: әркім, ... әр ... әр кез, ... т.б. Ал ... әуе, әуел ... өз ... ғаскер, ғауа, ғауал
түрінде дыбысталған» [7, 11б.]. Айтылғанға түзету ретінде қосарымыз, ... әуел ... ... - ... ... сөзі екендігі. Қазіргі қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде ә дыбысынан басталатын 870 сөз бар ... 53-і араб ... 17-сі иран сөзі ... 70 сөз) деп көрсетілген.
Араб сөздері 180 туынды сөзге, ал иран ... 49 ... ... ... ... ... қазақ тілінде 229 туынды сөз жасалыпты /ҚТТС, 1-т./.
Мысалы: әсел, әдіс, әлем, әріп, әлек ... Сол ... ... буында ә
жазылатын сөздердің түгеліне дерлігі араб, парсы ... ... ... ... ... ... күләбі, кәләпара, күлдәрі, күмән, ... ... ... мүсәпір, мәрмәр, мүһәзин (діни), мүшәйра, ... ... ... ... ... т.б. ... ... деген екі сөздің үшінші буынында кездеседі екен [8, 51б.], ... ... ... ... екіншісі парсы тілінен енген.
Қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне тән емес ... – һ ... ... ... ... де қазақ тілінде аз. Аталған фонема гауһар,
жауһар, қаһарман, ... ... ... ... жиһангез, аһ, аһла, гауһар,
жаһіл, жаһһанам, жаһат, жаһілдік, қаһар, қаһарман, машһүр, ... ... ... ... яғни ... ... ... құрамында
кездеседі.
Қазақ тілінің табиғатына жат екінші бір дыбыс – х. Хат, ... ... ... ... ... араб ... ... сөздердің құрамында
сақталып жеткен болса, кейіннен ол сөздер ... ... ... ... х ... қ-ға айналған, мысалы: хауф – қауіп, ... ... хал – қал, ...... ... төл ... ғ ұяң ... басталмайды, көне түркі
тілінде де сөздің абсолют басында ғ, г ... ... ... ғ ... басталатын сөздердің түгелге дерлігі араб, парсы
сөздері. Мұндай сөздердің саны ... ... 667 екен де, оның дені ... екен [8, 73б.]. ... ... ... ғалым, ғылым, ғашық, ғасыр,
ғайып, ғалам, ғазауат, ғақлия, ғибадатхана, ... ... және т.б. ... ғ ... сөз ... ... бағзы, бағбан, Қағба, қағаз секілді
азғантай ғана сөздер тобы да ... ... ... ... ... ... қарастырған еңбекте ғ, б ұяңдар тіркесі екі-ақ сөзде
ұшырайтындығы көрсетілген, олар – бағбан және ... ... ... сөздер ешқашан ұяң б, д дыбыстарына аяқталмайды. Бұл
заңдылыққа бағынбайтын сөздер саны тілімізде санаулы, ... мына ... ... жад. Сондай-ақ буынның соңындағы ұяң дыбыстардың да
сақталуы бөгделікті танытатын белгілердің ... ... ... ... ... ... төл сөздер р сонор дауыссыз дыбысынан басталмайды,
бұл құбылыс та қазақ тіліне араб және парсы ... ... ... ... рас, ресми, рәміз, риясыз, рұқсат, рақым, риза, рух, рухани,
реніш, рахман, ... ... ... п ... ... сөздердің дені араб, парсы тілдерінен
енген. Түсіндірме сөздікте олардың жалпы саны 991 ... оның дені ... ... ... ... парыз, пайыз, пікір, перзент, ... ... ... ... ... ... ... парақ. П дыбысынан басталатын
сөздердің кірмелігін танытатын ... бірі ... ... ... ... ... болатындығында. Сөз басындағы б мен п
айтуда, тіпті жазуда да кейде ... ... ...... ... ... ... – парапар, батсайы – патсайы, бәле – пәле, бұйда – пида,
балау – ... ...... ...... ...... бісміллә –
пісміллә т.б. [8, 67б.].
Сөз басында д дыбысының келуін де профессор С.Мырзабектен түркі тілінің
табиғатына жатпайтын құбылыс деп ... ... ... ... көне түркі сөздігінде д-дан басталатын түркі сөзі жоқ. Тіпті
қазіргі ... ... ... ... де ... ... ... де т-дан
жырылып шыққан, о бастағы ... ... те ... ... ... болып кеткен доп-тың өзі жергілікті айту ... ... ... ... [8, 71б.]. Көне ... ... д, з, ... р дыбыстарынан сөз басталмағанын М.Томанов та ескертіп [7, 26б.], ... ... сөз ... ... ғ, г, д, з, ... б дыбысы да ... ... ... ... салыстырулар арқылы белгілі болғанын
айтады [9, 43б.]. Шындығында да байқап отырсақ, тіліміздегі заман, зерек,
зейін, зер, ... ... ... ... ... ... ... енген,
сондай-ақ дешті, дәурен, дәрі, дәрмен, делдал, десте, дән, ... ... ... діл, ділмар, дәріс, дарбаза, ... ... д ... ... де ... ... енген лексика екенін айтқымыз келеді.
Қазақ тілінде ж дыбысы тек қана быж, күж, қыж, мыж, ... ... ... ... ... ... төл ... аяғында
ұшыраспайды, ж дыбысы лаж, тәж, мұқтаж, талан-тараж, уәж ... ... ... ғана ... ... байырғы сөздері г дыбысынан басталмайды. Сондықтан да
гүл, гауһар, гәп секілді сөздерді кірме элементтерге жатқызуға ... ... саф, ... фәни ... ... сөздерді де араб тілінің
сөздеріне жатқызуға негіз бар. ... ... ... ... ... кірме сөз екендігін танытатын бірден бір белгі.
Дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы – ... ... ең ... ... осы ... ... бағынбайтын әжептәуір сөздер қатары
бар. Сингармонизмге бағынбау – кірме сөзді анықтайтын белгінің ең ... ... ... қазір, қадір, қате, қауіп, қабілет, қасиет,
емтихан, ақырет, ... ... ... ... ... ... ... т.б. сөздер сөздіктерде осылай жазылып, тұрақтаған. Бірақ мұндай
сөздерге қазақ тілінің ... ... ... ... жуан-
жіңішкелігіне қарай жалғанады, яғни мұндай сөздер ... ... ... заңдылығына бағынады.
Қазақ тілінде сингармонизм заңына бағынбай, жуан түбірге де, жіңішке
түбірге де ... ... ... бар. Олар ... ... ... не болмаса қосымшаға айналып болмаған тілдік элементтер. Мұндай
кірме қосымшаларға төмендегілер жатады: -бан (мейір-бан, ); -дар ... ... ... Шымкент, Жаркент); -кар (күнә-кар); -кер/-гер
(айла-кер, қалам-гер); ... ... ... ... -қой ... -қор ... бейнет-қор); -паз (өнер-
паз, білім-паз); -стан (гүл-стан, Өзбек-стан, ... ... ... ... ... ... сөздердің графикалық ерекшелігіне қабылдаушы тілге тән емес
әріптердің қолданылуы болып табылады. Қазақ тіліне жат, ... араб ... ... сөздермен келіп, қазақ тілінің дыбыстық жүйесінен орын
алған әріптерге х, һ, ф ... ... жүр: ... ... хош, ... жиһаз, фәлсәфа, фатиха, факих т.с.с.
Шығыс сөздерінің сөзжасамдық ... сол ... тән сөз ... ... мен ... арқылы көрінеді. Көптеген
ғалымдардың пікірінше, сөзжасамдық белгілер бірден анықталмады, құрылымы
бірдей ... тобы ... ... біршама уақыттан кейін ол
элементтердің дифференцияланып, жаңа сөз жасауға мүмкіндігіне ие ... ғана ... ол ... ... ... белгісі туралы
айтуға болатынын айтады [10, 111б.]. Жоғарыда аталып кеткен –бан, -дар,
-кент, -кар, ... ... ... -қой; -қор, -паз; ... ; ... қазақ тілінде әлі де өміршеңдігін жоймаған, өнімді жұрнақтарға
жатады.
-гер/-кер жұрнағы. Л.Рүстемов бұл ... ... ... және ... ... шығу» етістіктерінің осы шақта тұрған негізі ... Бұл ... ... қазақ тілінде сөзге жалғанып, адамның
белгілі бір қызметінің атын білдіреді және көбіне араб, ... ... ... ... ... қызметкер, үміткер, қаламгер,
мұрагер,жауапкер, айыпкер. Қазіргі кезде бұл жұрнақтың қолданылу ... ... төл ... де ... ... байқауға болады,
мысалы: баспагер, заңгер, кәсіпкер. 90-жылдардан ... осы ... ... ... терминдік жүйесі бірқатар жаңа сөздермен толықты,
мұндай сөздер негізінен араб, парсы тілдерінің сөздері болып келеді, мұндай
жаңа ... ... ... (арендатор), мердігер (подрядчик),
зейнеткер (пенсионер), тәлімгер (наставник), азаткер ... ... ... ... ... тұрақтап, терминдер сөздігіне
енгізілді, бұл сөздер мерзімді баспасөз бетінде жиі қолданылып, құлаққа
сіңісті болып та ... ... ... «хат, грамота, кітап, документ», яғни «хатқа
түскен, жазылған нәрсе» деген дербес ... ие ... ... Қазақ
тілінде бұл сөз өзінің дербестігінен айырылып, термин жасаушы ... ... ... ... ... (эпопея), азанама/қазанама
(некролог), жарнама ... ... ... ... тарихнама (историография), сауалнама (анкета), рұқсатнама,
жаднама (памятка), ғарышнама (космология), ... ... ... ... ... бірқатары терминологияға еніп, енді бірқатарына
әлі де болса құлағымыз үйреніңкіремей ... рас. Нама сөзі ... ... ... ... ... жалғанады екен.
-хана аффиксі. Бұл аффикс те нама аффиксі ... ... ... ... бірлік болғанмен, қазақ тілінде жеке-дара қолданылмайды, белгілі
бір сөзге жалғанып, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... кітапхана, дәріхана, ұстахана
секілді сөздер ... ... ... ... ... тек қана
хана тұлғасында жалғанады, фонетикалық варианттары жоқ. Тілімізге ертеректе
еніп, ... бұл ... ... шайхана, масахана секілді сөздерде төл
сөзге ... ... ... ... хана аффиксінің төл сөздерге жалғануы
арқылы тілімізде көптеген жаңа терминдер жасалып, ... ... ... орыс тілінен енген терминдерді ығыстырып, солардың орнына
пайдалануға: дыбысхана(фонотека), дәріхана ... ... ... (игротека), мейрамхана (ресторан). Әрине, бұл
сөздердің бәрін бірдей кеше ғана ... ... жаңа ... ... ... ... ... бірқатары бір кездерде қолданыста болып, кейін
орыс сөздеріне орын беріп, пассив лексикаға ... ... ... ... ... (дәріхана).
Терминжасамдағы ең өнімді жұрнақтардың бірі – парсы тілінен енген -бей
префиксі. Бұл префикс негізінен араб, ... ... ... сөздердің
алдына жалғанып, сол лексикалық бірліктердегі қасиеттің, белгінің жоқ
екендігін ... ... -сыз ... ... ... бейтарап,
бейәдептілік, бейресмилер. Соңғы жылдар жемісіне бұл префикстің қазақтың
төл сөздеріне жалғануы арқылы жасалған қоғамдық-саяси ... ... ... бейпартиялық ( ... ... орыс ... де ... ... тұлға
(лингвистика саласының термині), бейтерминдену (тілтаным).
-ет,-ят,-ат жұрнақтары. Мәдениет, әдебиет, саясат, әлеумет, ... ... ... ... соңындағы -ет, -ят, -ат аффикстері араб
тіліндегі әйел ... ... ... ... табылады. Араб сөздерінің
бірқатар сөздері паузалық тұлғада, яғни ... -тун ... ... ... арқылы (фатиха, айла, тәжірбие, мәртебе) енсе, көптеген ... ... ۃ ... ... ... ... ... қызмет,
жамағат, әлеумет). Ал -ят жұрнағына аяқталған сөздердің құрамындағы -ят
араб тіліндегі аналық тектегі есім сөздің ... ... ... ... руханият, исламият секілді сөздердің құрамында бар. Енді осы
үлгіде қазақ ... де жаңа ... ... ... мысалы жағдаят,
өркениет, мұрағат секілді сөздер қалыптасты. Мысалы, қазақтың жағдай ... ... ... үлгі ... ... сөзі ... екеуі де қоғамдық
ғылымдар саласына қатысты термин ретінде қолданылуда, бір ... ... сөз ... ... ... ... жағдай
'положение' болса, жағдаят 'ситуация' деген мағынада жұмсалып жүр.
Терминжасамдағы ең өнімді аффикс – араб ... ... сын ...... Бұл ... әдеби, мәдени, саяси, ғылыми, әскери,
ресми, рухани сияқты араб сөздерінің құрамында ... Жаңа ... ... ... ... ұйытқы болып, тіркесу қабілеті жоғары екенін
аңғарамыз. Мысалы, философия және саясаттану ... ... сөзі 22 сөз ... құрамында, әдеби сөзі 22, ал мәдени сөзі 44
тіркес құрамында кездесті. Бүгінгі ... ... төл ... ... ... мысалы, қазіргі кездегі қазақы деген сөздің бастапқыдағы
тұлғасы қазақи тұрінде ... ... келе ол ... болып дыбыстық
өзгеріске түскен, мысалы қазақы сөздер (казахизмы). Кейде бұл жұрнақ орынды
– орынсыз жалғанып, жаңа ... ... ... ... ... ... -и аффиксін қазақтың -тық жұрнағының ... ... ... жоқ ... Мысалы, соңғы уақыттарда газети лексика, заңи термин
деген ... ... ... ... заң ... қоғами гендерлік
қатынас тіркесіндегі қоғами сөзінің ... ... деп, ... бар ... ... одан ешқандай ұтылмас едік. Егер кірме
бірліктерді ... ... бір ... ... ... пайдалансақ, онда
бұл құбылыстың зияны болмас еді, ... ... ... ... ... шамадан
артық кету болып табылады. Сол сияқты бұл жұрнақтың ашық буынға аяқталған
сөздердің кейін жалғанатын -уи тұлғасы да ... ... ... бар,
мысалы заманауи, дүнияуи сөздері терминология жүйесінде орын алмағанмен,
арагідік баспасөз ... бой ... ... Араб ... ... ... өзі жоқ. Бұл сөз парсы тілі арқылы енген, ал дүнияуи сөзі арабтікі,
дегенмен араб тілінің өзінде -уи ... ... ... ... ... тілдегі үнемділікке (экономия), айтуға жеңіл болуын ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік белгіге араб
және парсы тілдеріндегі сөз тіркесу ... ... ... атауға
болады. Қазақ тілінде мұндай тіркестер саны көп ... ... ... ... ... араб ... дайын күйінде алынған баламасы
құсни хат, сол сияқты ақыр заман, фәни дүние секілді изафеттік тіркестерді,
Алла ... ... араб ... ... сөз тіркесін келтіруге
болады.
Кірме сөздердің семантикалық белгісіне сол ұғымдардың ... ... ... саласының ерекшелігімен байланысты.
Мысалы, араб, парсы сөздері көбіне ... ... ... ... ... мен ислам өркениетінің тарихына арналған ... ... ... да көп ... ... ... сопы ... мурид,
пір, мағрифат, шариғат, тариқат, мүфти, ислам, құран, аят, ... ... ... ... ... ... ... фиқһ, ораза, пейіш, жаһаннам,
тамұқ, підия, зекет, ... ... ... жын, ... ... михраб, азан секілді діни лексика ислам діні мен ... діни ... ... ... ғазал, рубаи, мәснәуи, әдеби,
әдебиет, аруз, шайыр, ақын, назым, машһүр, ғақлия, мүшайра, мадх, ... ... ... ... ... ... ... заджал, қисса
т.с.с. терминдер шығыс әдебиеті мен мәдениетіне қатысты ... ... Яғни ... да бір лексиканың қолданысы оның тақырыбы арқылы
анықталады. Қазақ ... араб ... дін, ... ... ... ... әдебиет, философия салалаларының лексикасы, абстракт
лексика негізінен араб сөздерінен тұрады. Ал иран тілдес ... ... ... ... тым ... басталады, бұл байланыс көрші
отырып, тікелей әрі тығыз қарым-қатынас ... ... орын ... ... ... ... заттарының атауы, киім-кешек, тағамдар атауы,
негізінен, парсы тілінен енген. Мысалы, нан, пада, палау, ... ... ... ... ... т.с.с. сөздер осыны дәлелдейді.
Екінші тараудың 4-7 тармақтарында қазақ ... өз ... ... ішкі терминжасам көздері, яғни ... ... ... ... кәсіби лексика, қолөнер лексикасы
секілді тілдік қабаттардағы араб, парсы ... ... ... ... ... ... ... тіл негіз
болады. Терминологиядағы араб, парсы сөздерінің барлығына жуығы жалпы
халықтық әдеби ... бар ... ... қолданыстағы әдеби сөз терминдер
қатарына өткенде өзінің бастапқы ... ... қол ... ... ... ... ... Мысалы, арабтың زينة [зинатун] зейнет ... ... ... ... ... ... игілігі» деген мағынаны береді.
Ал қазір зейнет сөзі терминологиялық ... ... ... ... де ... ... мүгедек, еңбекке жарамсыз азаматтарды ақшалай
қамтамасыздандыру» деген мағынадағы бұрынғы қолданыстағы пенсия ... ... Осы ... тараған туынды терминдер зейнеткер,
зейнетақы секілді туынды сөз бен ... сөз ... ... ... терминдер жүйесінде орнығып үлгерді.
Демек, арабтың ақпарат, зейін, жағдаят, оқиға, парсының жад секілді
сөздері әртүрлі терминдер жүйесінде ... ... көп ... ... жүр. Бұл ... ... ... тілдегі мағынасы мен терминдер
өрісінде беретін мағынасы арасында айтарлықтай ... ... жоқ. ... мұндай сөздердің терминденуіне ... ... ... мен ... ... ... ... себеп болады.
Терминнің бір терминологиялық өрістен ... ... ... ... ішкі ... деп ... Ал ... кезінде терминдер терминдік өріске басқа өрістен алынып, термин
ретінде қалыптасады. ... ... қуат ... сөзі ... сөз, ол физика саласына ... ... ... ... ... ... қолданыс тапқан. Осылайша қуат сөзі жалпытілдік
қолданыстан, яғни сырттан терминологиялық өріске өтіп, ... отыр ... ... сөздердің терминденуі ғылыми мәтіндерде қолданылуы
арқылы жүзеге асады. Бұл сөздердің терминдік мағынасы мен жалпы лексикалық
мағынасы арасында байланыс ... Араб ... طبل тибл сөзі ... ... ... аспап – барабанның атауы. Бұл сөз әдеби тілде дабыл
түрінде «жаугершілікте, жорықта, той-думанда халықты бір ... ... ... аспап» мағынасында белгілі. Сонымен қатар бұл сөз медициналық
және әскери термин ... де ... ... ... ... ... жолын ішкі құлақ құрылысынан бөліп тұратын жұқа, серіппелі зат» деген
мағынаны ... ... ... Ал ... ... дабыл – ерекше
жағдайда берілетін шартты ... ... ... ... ... ... анатомиялық атау ретіндегі медицинадағы ... ... ... ... ... ... ... Екеуі де серіппелі, жұқа материалдан
жасалған. Екеуі де дыбыс пен ... ... ... Жұқа тері ... ... дабыл жарғағы орыс тіліндегі барабанная перепонка
сөзінің әсерінен жасалған калька. Ал ... ... ... ... ... ... ... дыбысына қатысты пайда болған. Бұл
жерде назарға, басшылыққа үн ұқсастығы, музыкалық аспап ретіндегі негізгі
қызметі – ... ... ... ... ... ... ... тілдегі
сөздің терминологияға өту кезеңінде бір сөз бірнеше ұғымның атауы, термині
болуы мүмкін.
Аймақтық лексика терминологияны байытудың тағы да бір көзі ... ... тіл ... жергілікті сөйлеу ерекшеліктерін зерттеу
мәселесі Ш.Сарыбаев, О.Нақысбеков, ... ... ... ... ... ... Диалектілік ерекшеліктердің лексика-
семантикалық топтары Т.Айдаровтың, Н.Жүнісовтің, М.Есімболованың және ... ... ... түрде қарастырылып, талданады. Бірақ
осы аймақтық ... мен ... ... ... ... әлі ... дейін қолға алынбай келеді.
Терминдеу процесінің жанданып, тілімізге орыс тілі арқылы ... төл ... ... ауыстыру, яғни тіліміздің ішкі
мүмкіндіктерін пайдалануға бет ... ... ... ... ... де кәдеге жарап, терминдер өрісіне тартыла ... ... ... ... ... ... ... тілінің терминдер сөздігіне енгізілген бірқатар сөздер нәбетат,
шәкіл, ақылақ, әлует, зият, мақлұқат, парасат, т.б. секілді бірқатар ... ... ... ... араб ... Бірақ бұл сөздер қазақ
тілінің ... ... де, ... ... түсіндірме
сөздіктеріне де енбеген. Сондықтан бұл ... ... ... ... бірі ... ... тілде жазылған жазба дүниелер, алғашқы
қазақ баспасөзінде қолданған сөздер болуы мүмкін ... ... ... ... зерттеушілер ескі қазақ жазба тілін терминжасамның бір
көзі ретінде тануды ұсынады.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... да ... ... терминдерден өзгешелігі – оның көп мағыналылығында болса,
термин ретінде қалыптасқан кәсіби ... ... бір ... ... дәл
мағынасын анықтайды.
Белгілі бір кәсіпке байланысты сөз алмасу процесі күнделікті тұрмыс-
тіршілікке, ... ... ... нәтижесінде жүзеге асатыны
белгілі. Бұл жағынан келгенде ... ... ... ... ... ... қозапая ,күріш, салы, дихан, гүл, бақ
секілді бірқатар парсы сөздері термин болып қалыптасқан.
Ғалым ... ... ... ... жұмысында қолөнер
кәсібіне қатысты сөздердің де терминдер қатарын толықтыратын лексикалық
қабаттардың бірі ... ... ... ... ... ... жатқызады. Қазіргі өнертану ... ... ... түбі ... парсы тілдеріне тірелетін, кезінде кәсіби ... ... ... ... ... нақыш, нақыштаушы (чеканчик),
қалыптау (формовка), шарық (точилка), сәулет, сәулетші, зерлеу, ... ... ... ... ... ... терминологиялық жүйенің құрамында бүгінде ... ... ... ... ... ... төркіні жағынан
грек-латын терминдері деген атаумен аталып кеткен бірқатар интернационалдық
терминдер бар. Қазақ терминологиясына орыс тілі ... ... ... ... терминдерге алгебра, азимут, альманах, цифр, алкоголь, алгоритм,
адмирал, изафет, кафе, дирхем, ... ... ... ... ... ... топ сөздерді жатқызуға болады. Бұл терминдердің генетикалық тегі араб
тілі болса да, ... ... ... ретінде алдымен еуропа
халықтарының тілінде қалыптасқан. Араб ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады. Олар –
діни терминдер және ... ... ... тіліне ену каналына қарай
оларды тағы да екіге бөлуге болады. Біріншісі – діни лексика ... ... ... нақты ғылымдарға, мәдениетке қатысты терминдер ... ... ... ... ... ... орны» деп
аталатын 3-тарауында қоғамдық ғылымдар, дінтану, жаратылыстану, өнертану
салаларындағы және зергерлік, ... ... ... ... сөздерінің
үлесін анықтауға талпыныс жасалды.
31 томдық қазақша-орысша және орысша-қазақша салалық ... ... ... ... ... ... араб, парсы
сөздерінің дені қоғамдық ғылымдардың еншісіне тиетініні анықталды.
Диссертацияда статистикалық ... ... ... ... ... ... ... парсы сөздерінің барлығына жуығы жалпы
халықтық әдеби тілде бар сөздер ... ... ... қолданыстағы әдеби
сөздердің кейбірі терминөріске өткен ... ... ... ... ... жаңа ... ие болған. Араб, парсы сөздері
терминологиялық омонимия түзеді. Олар ... ... ... ... Ал терминөрістен жалпыхалықтық тілге өткен сөздерге негізінен
діни лексиканы, әдебиет саласының ... ... ... ... ... ... архаизмдер ретінде қарастырылып келген араб,
парсы ... ... ішкі ... ... ... ... келеді.
Мұның өзі бұл қабаттардағы араб, парсы сөздерінің өте ... ... ... ... ... өзге ... тән белгілерін жоғалтқан
бірліктер екендігін танытады.
Кірме сөздер қазақ тілінің ... ... ... ... ... ғылыми еңбектердің бәрінде оларды
«қазақ тілінің байырғы сөздері» деп қарастырады. Олар ... ... сай ... жіктеледі, көптік жалғауын қабылдайды, қазақ
тілінің төл жұрнақтары ... жаңа ... ... ... болып келеді.
Терминдер қатарында ... ... ... ... сөз ... ... жолмен жасалған күрделі терминдер де кездеседі. ... ... ... ... сөздер құрамында да көп.
Араб, парсы сөздері негізінен қазақ тіліне сіңісті болып, игерілсе де,
олардың ішінде сол түпнұсқа тілдердің ... ... ... бар. ... ... ... графикалық, морфологиялық,
сөзжасамдық, синтаксистік, семантикалық белгілері арқылы анықтауға болады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... жаңа ... жасалуда. Мұндай сөздер төл тілдерде жоқ, ... ... ... ... қорынан орын алып отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Нуртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана. –Алматы:
Фараб, 2000. – ... ... Ж.М. ... источники по истории казахов и
Казахстана ХІІІ-ХІХ вв.:дисс. д-ра ист. наук ... 2003. – ... ... Р. ... ... ... – Алматы: Сөздік-Словарь,
2004. – 552 б.
4 Құрманбайұлы Ш. ... ... ... ... ... ... Елорда, 2002. – 184 б.
5 Крысин Л.П. К определению ... ... и ... // Развитие лексики современного русского языка. – М.: Наука, 1965.
– 134 ... ... ... тілі. –Алматы, 1954. – 561б.
7 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. ... ... ... ... – 207 б.
8. Мырзабектен С. Қазақ тілінің фонетикасы: Оқу ...... ... 2004. – 277 ... ... М. Тіл ... ... зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 2002. –
616 б.
10 Лотте Д.С. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных ... ... – М.: ... 1982. – ... Шойбеков Р. Қазақ тілінің қолөнер лексикасы: филол. ғыл. докт.
дисс..:10.02.02. – Алматы, 2006. – 321 ... ... ... ... ... терминологиясындағы араб, парсы сөздері және ... // ... ... – Астана, 2004, № 3. – 17 - 20 бб.
2. Қазақ терминологиясының даму кезеңдері және араб, парсы сөздерінің
терминдену ерекшеліктері // ... ... ... ... –Алматы,
2004, № 3. – 54 – 59 бб.
3. Халықаралық ... ... ... ... ... //
«Қазақстандық арабтану ғылымы: тууы және дамуы» атты халықаралық ғылыми-
практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2005. - 77- 81 ... ... ... араб ... ... ... қабылданған сөздер //
«Исламтану және араб филологиясы мәселелері» халықаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдар. – Алматы, 2006. – 152 - 156 ... ... ... қазақ тілінің морфологиялық заңдылықтарына
сәйкес қабылданған араб ... // ... ... ... І ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Астана, 2006.
– 106-110 бб.
6. Өнертану саласындағы араб, парсы ... ... ... // ... ҚазҰУ, Филология сериясы. – Алматы, 2007. – ... 80- 82 ... ... ... ... ... сөздерінің терминденуі // Ақиқат.
– Алматы, 2009. № 7. – 114-116 ... ... ... шығыс сөздерінің терминденуі // Хабаршы ҚазҰУ,
Шығыстану сериясы. – Алматы, 2009, № 4(49). – 58-63 бб.
РЕЗЮМЕ
На ... ... на ... ученой степени кандидата
филологических наук по специальности 10.02.02 – казахский язык
Жиекбаева Айгуль Баймулдановна
«Терминологизация арабских и ... слов в ... ... ... Язык – это ... ... ... Бурное развитие науки и техники, новшества и ... ... ... ... и ... сферах жизни
повлекли за собой активное внедрение новых понятий. В связи с этим ... на ... день ... с ... ... и требует
постоянных усилий в области номинации новых понятий. Социально-политические
изменения коренным образом трансформировали национальное ... ... ... история становления и развития родного языка требует глубокого
исследования и определяет в качестве приоритета последовательную работу ... в ... ... ... трансформации с направленностью
развития казахского языка. С новой ... ... ... ... ... ... в язык науки, которая является национальным
достоянием. Поэтому ... ... для ... ... ... ... ... научное исследование
терминообразующих тенденций в развитии языка, изучение опыта накопления ... ... ... ... в ... ... ... терминологии
посвящены ряд научных трудов отечественных ученых, таких как А.Кайдаров,
О.Айтбаев, ... ... ... С.Исакова, К.Айдарбек и
др. В этих ... ... ... глубоко изучались, были выявлены
этапы развития научной терминологии на ... ... ... пути ... и основные принципы.
В связи с приобретением казахским ... ... ... ... ... ... по составлению национальной
терминологии по отраслям, систематизация ... ... ... ... ... это ... ... задачей. Ученые начали
анализировать и обращать ... ... на ... употребляемые
отдельными творческими и общественными деятелями, термины, используемые в
отдельных ... ... ... во всех этих ... не ... ... ... арабских, персидских слов-терминов,
которые воспринимаются ... ... на ... ... ... ... сложившихся мнений. Эта ситуация требует ... ... ... ... создания национальной ... ... и ... ... ... ... и
персидского языков требуется ... ... ... отрасли.
Необходимость изучения роли арабских и персидских единиц в становлении ... ... ... ... ... ... и ... исследования. Основная цель диссертационной работы –
определение в терминологии казахского ... ... ... ... ... и их научное описание. Исходя из основной ... ... ... и ... ... ... ... лингвистические и ... ... доли ... арабских и персидских слов в отраслях
науки;
- определить особенности терминологизации арабской и персидской ... ... их ... определить весомость(соотношение) арабских, персидских единиц в
научной терминологии;
- ... ... ... как новый источник терминообразования в
родном языке;
- описать словообразовательные и структурные особенности заимствованных
терминов, а также определить наиболее продуктивные ... ... ... ... ... ... графические, морфологические,
словообразовательные, синтаксические, ... ... ... слов в их терминологизации;
- сделать анализ ... ... ... ... ... из ... и персидского
языков;
- выделить и показать не подлежащие переводу термины, отражающие быт ... ... ... и ... при ... ... в ... казахского языка, которые употребляются в
точных и естественных науках;
- доказать, что ... ... ... в ... ... с ... ... содержания этих
терминов;
- сравнить определения ... слов в ... ... ... и ... ... ... содержания
данных определении.
Объект исследования. Обьектом исследования являются заимствованные
слова из арабского и персидского ... в ... ... ... ... и ... исследования. В исследовании комплексно
рассмотрен процесс терминологизации арабских и ... ... на ... фактов.
- были определены пласты арабского и персидского языков в разных отраслях
науки, определены ... и ... ... ... ... ... ... арабо-персидских
элементов;
- определена доля арабских и персидских слов в разных отраслях науки,
также особо рассамотрены в двух ... ... ... употребляются
в общественных науках: 1) ... ... ... общими для
нескольких отраслей науки и отличающиеся друг от ... по ... 2) ... ... то есть ... ... в ... систему;
- дана оценка значимости заимствованных терминов, исправлены допущенные
ошибки в существующих определениях восточных терминов;
- проведен сравнительный анализ значений ... слов в ... ... ... раскрыты их особенности.
- определены этимология и значения заимствованных терминов, ... ... ХХ века и ... ХХІ ... и практическая значимость исследования. Научные результаты
и выводы пополнят исследования по заимствованиям в ... ... ... ... ... в ... курса по
сопоставительной грамматике арабско-персидско-казахского языков, также в
чтении теоретических курсов, таких как ... ... ... ... ... в ходе ... материалы можно
использовать в составлении терминологических, этимологических словарей и в
решении вопросов по ... ... ... ... в ... специальных курсов, учебников и учебных пособий по
терминоведению и культурологию.
Методы исследования. В работе в ... были ... ... ... ... ... статистического, лексикографического, синхронного анализа.
При выявлении новых терминов ... ... по ... ... и ... ... положения, выносимые на защиту:
□ Терминология – это источник обмена информацией, инструмент для ... она ... ... ... связующим звеном между народами
для активизации научно-технического процесса;
□ В ХХІ ... ... ... ... с ... скоростью каждый индивид
познается через свой профессионализм и как обладатель специального ... ... ... ... пояснение терминов в сфере образования
актуализирует правильное ... их ... ...... ... это ... чувствительная к внешним
изменениям, но в то же время тесно связанная с ними ... ... ... узнать ступени исторического развития общества и его
причины, источник возникновения цивилизации, культурный, ... ... ... Научное понятие тесно ... с ... ... Если слово
используется для отражения научного понятия, то ... ... ... как ... В ... время в казахском языкознании
вопрос терминологии исследуется активно, обозначаются стадии ... ... ... а также определяются основные направления
и значения языка.
□ Терминологическая система, являясь ... ... ... и ... ... ... определяет насколько освоена это наука и
образование;
□ В становлении и развитии терминологии ... ... роль ... ... ... ... и ... языков их
словообразовательные модели.
Структура диссертационного исследования. Диссертационная работа состоит
из ... трех ... ... и ... исследования. Основное содержание работы изложено в ... ... в ... ... и ... ... на расширенном заседании отдела терминологии
Института Языкознания им. А.Байтурсынулы МОН ... ... on ... of a ... degree of ... ... a ... 10.02.02 – the Kazakh language
Zhiekbaeva Aigul Baimuldanovna
«The Term formation of the Arabian and Persian words in the ... urgency. Language is a mirror of ... of a ... Rapid ... of a science and technics, an innovation and
events in public, political, cultural and economic spheres of a life ... active ... of new ... In this ... the ... ... nowadays develops with unknown force and demands constant
efforts in the field of a ... of new ... ... ... ... national ... ... the history
of formation and development of a native language demands in-depth ... defines as a priority ... work on ... in ... of
this process of transformation with an orientation of development of ... ... With new force process of ... of means of ... language in language of a science which is national property ... the primary goal for successful practical use of terms ... ... research of terms ... ... in language
development, studying of experience of accumulation and formation of terms.
Recently in the Kazakh ... a number of ... of ... are devoted to ... questions such as by A.Kaydarov,
O.Aytbaev, S.Kurmanbayuly, B.Kaliev, E.Abdrasilov, S.Isakova, ... In these works problems of ... were deeply studied, stages ... of ... ... on a native language have ... ways of its development and main principles are defined.
In connection with acquisition by the Kazakh language of the status of
a state language the vigorous activity on drawing up of ... on ... ordering of the branch terms ... ... is observed, it becomes a national problem. Scientists have started
to analyze and pay the ... ... to the terms used by ... and public figures, the terms used in separate branches of ... However in all these works the ... ... is not paid to
tools making using of the Arabian, Persian words-terms which are perceived
by the public only at lexical level with ... for a long time ... ... ... demands studying of the questions of new ways creation of
national terminology. For research and use of ... units of ... and Persian ... attraction of experts of the given branch is
required. Necessity of studying of a role of Arabian and Persian units ... and ... of ... of the Kazakh language defines ... ... purpose and research ... A main ... of dissertational
work is definition in terminology of the Kazakh language of a ... of the Arabian, Persian ... and their ... ... from a main ... in the ... are put and solved
following problems :
- To define the linguistic and extra ... reasons of ... of a share of the use of the Arabian and Persian words ... ... To define features of term ... of the Arabian and ... and sources of their ... To define weightiness (parity) of Arabian, Persian units ... ... To show loan words, as a new source of term ... in a ... To describe word-formation and structural features of the borrowed
terms, and also to define the most ... ways of ... of ... To define the cores ... graphic, ... ... semantic signs of the Arabian, Persian words in their of ... To make the polysemy, synonymity, omonymity analysis of the steady
terms borrowed from the Arabian and Persian ... To allocate and show the terms not subject to transfer ... ... and culture of the East, ... and borrowed by means of ... terms system of the Kazakh language which are used in exact and ... To prove that loan of east terms in the international ... ... with ... of the terminological maintenance of these terms;
- To compare ... of loan words in sensible and ... and to reveal degree of ... of the ... ... data ... of research. The object of researches is loan words from the
Arabian and Persian languages in terminology of the Kazakh ... novelty and results of ... In research process of ... of the Arabian and Persian units on the basis of the ... is ... in a complex .
- Layers of the Arabian and Persian ... in ... branches of
a science have been defined, the extra linguistic and linguistic reasons of
loan are defined;
- Stages of term ... the ... elements are defined ... first ... The share of the Arabian and Persian words in ... branches of
a science, also especially are defined in two groups of terms which ... in social studies: 1) terms which the general for some branches of ... and ... from each other by ... ... ... lexicon, that is set of the names entered ... system;
- The estimation of the importance of the borrowed terms is given, the
committed errors in existing ... of east terms are ... The ... analysis of values of loan words in Kazakh and ... language is carried out, their features are described.
- Etymology and values of the borrowed terms which have appeared ... end of the XX-th century and ... of ХХІ century are ... ... and ... importance of research. Scientific
results and conclusions will fill up ... on loans in the ... Results of research can be used in course working out ... grammar ... languages, also in reading ... courses, such as History of the Kazakh literary ... ... The ... ... during research can be used in drawing ... ... etymological dictionaries and in the decision ... on applied ... Research work will help with drawing ... special courses, ... and manuals on terms studies and ... methods. In work ... methods of the descriptive,
comparative, lexico-semantic, componental, ... ... ... analysis have been used. At ... of ... the review on scientific researches, textbooks and materials of ... is ... ... ... which are taken out for ... Terminology is a source of information interchange, the tool ... ... it also is the basic link between the people ... of scientific and technical process;
• In ХХІ a century when the life varies with unknown speed ... it is learnt through the ... and as the owner ... language (in the ... ... The correct ... terms in an education sphere actualizes correct ... of ... ... is the ... source, it is very ... ... changes, but at the same time is a part of lexicon ... with them. Through terminology it is possible to learn steps ... ... of a society and its reason, a source of ... a ... ... scientific and technical potential of
language.
• The ... concept is closely ... with ... If the word is used for ... of scientific concept only then
it is considered as the term. Recently in the Kazakh ... ... question is ... ... stages of ... of ... language of science are ... and also the basic directions
and values of language are ... ... system, being a ... of a science and a ... of activity of the person, defines how much science and ... ... ... In formation and terminology development along with lexical units of
the Arabian and Persian ... play the ... role their ... models.
Structure of dissertational research. Dissertational work consists ... ... three heads, the ... the bibliography and the.
Research approbation. The basic maintenance of work was stated ... ... ... in ... of the ... and
republican conferences, it was discussed at the expanded session ... of ... of ... ... of Linguistics under
the Kazakhstan Education and Science Ministry.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Термин сөздер және олардың қалыптасу жолдары18 бет
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ЖАРНАМАЛАРЫНЫҢ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ5 бет
Pascal тіліндегі айнымалылар типі21 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты20 бет
Араб мемлекеті17 бет
Араб халифаты11 бет
Араб халифаты61 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь