Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы

Кіріспе

Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту

Шешендіктану негіздеріне оқытудың әдістері мен амалдары.

Қазақ тарихындағы ұлы шешендер
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
КІРІСПЕ

Шешен сөз бастар,
Батыр қол бастар. ( Мақал)

Шешендік өнерді ұстанған адамдарды шешен деп атаған. Шешендер – ұлттың салт – дәстүрлерін жетік білетін, тарихқа, халық шежіресіне жетік, сауатты да білімді, ең бастысы, ойын көркем де ұтымды айта білетін адамдар. Олар – сонымен қатар, керемет дипломат әрі қоғам қайраткерлері. Шешен адамдар ел ішіндегі дау шараға араласып, шешімін таппай жатқан әр түрлі жанжалдарды, ру, жүз арасындағы қиын мәселелерді шешіп отырған. Шешендер көп жағдайда қазылық, билік еткен. Тарихта өткен атақты билердің барлығы – осы шешендік өнерді жетік меңгерген, біртуар , дарынды жандар.
Шешендер билік айтқан кезде қарасөзбен емес, тақпақтап, мақалдап сөйлейтін болған. Әрі ақын, әрі шежіреші, тарихшы, жыршы –жыраулық қасиеттерге бай би шешендер хандардың ақылшы кеңесшілері ретінде мемлекеттік мәселелерге араласып отырған.
Мысалы: әз Жәнібек ханның кеңесшісі – Жиренше шешен, Асанқайғы, ал әз Тәуке, Қасым хан, Абылай хандардың кеңесшісі –Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Бұқар жыраулар болған.

Бастауыш сыныпта шешендік сөздерді оқытуда жасөспірімдер сүйіп оқитын басылым «Ұлан» газетінің пайдасы мол. Есімдері осы күнге дейін аталмай келген би –шешендердің өсиет сөздерін осы басылымнан табуға болады. Сондай-ақ, бастауыш сынып оқушыларын шешендік өнермен жете таныстыру үшін көркемсөз оқу, сөз сайысы, мың бір мақал, айтыс, сөз додасын ұйымдастырып немесе « Жас тілшілер», «Дарын» сияқты шағын үйірмелер ашып, оқушылардың ақындық өнерлерін шыңдап, сөздік қорларын молайтуға болады.

Жалпы халық арасындағы шешендікке, ақындыққа байланысты айтылған:

Шебердің қолы ортақ,

Шешеннің сөзі ортақ.

Өнер алды –қызыл тіл.

Сөз тапқанға қолқа жоқ
деген сияқты өсиет сөздері текке айтылмаса керек.
Қиналғанда тапқырлықпен жауап айтқан шешендер мен билердің түйінді сөздері осының айқын көрінісі. Шешендік сөздерді « Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» деп айтуы да осыдан болса керек.
Қолданылған әдебиеттер
1. Тұрдалиева Г.Ж. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі. –Астана: Фолиант,2007
2. Бастауыш сыныптарға арналған оқулықтар, 1-4 сыныптар. Алматы Атамұра 2008-2011
        
        ҚАЗІРГІ  ЗАМАН ГУМАНИТАРЛЫ-ТЕХНИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
Р Е Ф Е Р А Т
Тақырыбы: ... ... ... ... оқыту маңызы
Қабылдаған: Жуманбаева К.Р.
Орындаған: Джолдинова А.К.
Қарағанды қ.
2011ж.
Мазмұны
Кіріспе
Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... әдістері мен амалдары.
Қазақ тарихындағы ұлы шешендер
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Шешен сөз бастар,
Батыр қол ... ( ... ... ... адамдарды шешен деп атаған. Шешендер –
ұлттың салт – дәстүрлерін жетік білетін, тарихқа, халық шежіресіне ... да ... ең ... ойын ... де ... айта ... адамдар.
Олар – сонымен қатар, керемет дипломат әрі ... ... ... ел ... дау ... араласып, шешімін таппай жатқан әр түрлі
жанжалдарды, ру, жүз ... қиын ... ... ... ... ... ... билік еткен. Тарихта өткен атақты билердің барлығы –
осы шешендік ... ... ... біртуар , дарынды жандар.
Шешендер билік айтқан кезде қарасөзбен емес, тақпақтап, мақалдап сөйлейтін
болған. Әрі ақын, әрі ... ... ... ... ... бай ... ... ақылшы кеңесшілері ретінде мемлекеттік мәселелерге
араласып отырған.
Мысалы: әз ... ... ... – Жиренше шешен, Асанқайғы, ал ... ... хан, ... ... ... ... би, Қазыбек би, Әйтеке
би, Бұқар жыраулар болған.
Бастауыш сыныпта ... ... ... жасөспірімдер сүйіп оқитын
басылым «Ұлан» газетінің пайдасы мол. Есімдері осы күнге дейін ... би ... ... сөздерін осы басылымнан табуға болады. Сондай-
ақ, бастауыш сынып оқушыларын шешендік өнермен жете ... ... оқу, сөз ... мың бір ... ... сөз ... ... « Жас тілшілер», «Дарын» сияқты шағын үйірмелер ашып, оқушылардың
ақындық өнерлерін шыңдап, сөздік қорларын молайтуға болады.
Жалпы халық ... ... ... ... айтылған:
Шебердің қолы ортақ,
Шешеннің сөзі ортақ.
Өнер алды –қызыл тіл.
Сөз тапқанға қолқа жоқ
деген ... ... ... ... ... ... тапқырлықпен жауап айтқан шешендер мен билердің түйінді
сөздері осының айқын көрінісі. ... ... « ... ауыз сөздің
тобықтай түйіні» деп айтуы да осыдан болса керек.
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту
Бастауыш ... ... ... ... баулу бағытында би-
шешендердің қысқаша өмірбаяндары мен ел аузында ... ... ... Шешендік өнер тарихы халық арасында ауыз әдебиеті үлгісінде дамып
келген болса, бұл күнде мектеп бағдарламасына арнайы енгізіліп, оқушылардың
жас ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... беттерінен
көрініс тапқан. Шешендік сөздер сынып жоғарылаған сайын күрделеніп, көлемі
ұлғая ... 1- ... ана тілі ... ... ... ... ... байланысты « Қанша? Неше? Нешінші? Сұрақтарына жауап беретін
ссөздер » деген тақырыпқа Н.Оразалиннің «Үш би ... ... ... барысында мақал-мәтел ненендік өнердің қайнар көзі болғандықтан,
сан есімдерді қайталау жұмыстарына ... ... ... ... Жеті атасын білген ұл, Жеті жұрттың қамын жер.
2. Батыр біл өледі, ... мың ... ... бір ... ... екі жауады.
4. Еңбек - адамның екінші анасы
2 сынып оқулығында шешендік сөздер, ... ... ... ... ... ... Мысалы: Төле бидің « Ана арқасы
мамықтай», «Жақсы жігіт ... ... Төле ... кездесуі», Әйтеке
бидің « Жігіттің жақсысы» сияқты шешендік сөздері. Әйтеке ... ... ... пайдаң тисің, батыр болсаң, жауыңа найзаң тисін», ... « Не ... ... ... ... жұмысын орындауға берілген.
3 сыныптың оқулығында шешендік сөздер « Сарқылмас ... » деп ... ... ... Бұл жолы шешендік сөздер қазақ халқының ұмытылмас
асыл ... ... және аңыз ... ... ... ... ... өнер саз пәнімен пәнаралық байланыста беріліп, балаларды
ән күй сабақтарында поэзиялық шығармалармен (жыр, терме, айтыс) ... ... ... бір ... ... ... ... жөнінде түсінік алады. Сондай – ақ, кейбір тақырыптар айтыс өнеріне
арналған. Мұндағы негізгі ... ... ... ... шығармашылығы
жөнінде кеңінен білім ғана емес, ұсынылған шығарманың тәрбиелік ... ... ... бөліп, халықтың поэтикалық шығармасы, толғау, айтыс,
күй тартыс өнері тәрізді тәрбиелік мәні зор дүниелер туралы түсінік ... ... ... бойына адамгершіліктің ізгі ... ... ... ... ... сөздер кең ауқымды, күрделі түрде берілген. Олар 1-3
сыныптағы шешендік сөздерді толық ... ... ... сынып
оқулықтарындағы шешендік сөздер 4 сыныптың бірінші сыныбында ... ... ... ... ... ол оқушының дұрыс сөйлеуін, сөз
байланыстарын, сөз қорын молайту болып табылады. Шешендік ...... ... ... ... халық шығармасы. Ол тапқырлық пен шешендікке
үйрететін көркем сөз үлгісі. ... ... ... айшықтары мол
қолданылады. Сөйлеу айшықтарына қайталау, риторикалық сұрақ, ... ... ... – адамның тіл амалдарын пайдалану арқылы пікір, ой білдіру
әрекеті. ... үшін ... ... амалдар – сөз ... ... ... құру ережелері – ұзақ ғасырлар бойында ... ... ... ... қалыптасқан, көпшілікке орақ категориялар.
Шешендік сөз алуан түрлі амал тәсілдерге бай. ... сөз ... ... ... ішкі ... да ... мағынаны білдіреді.
Шешендік өнер тарихы оқушылардың жас ерекшелігіне, білім ... ... ... ... ... ... Шешендік өнерге
оқушыларды баулу бағытында би шешендердің қысқаша өмірбаяндары мен ... ... ... сөздері көркем шығармалардың түрлі жанрлары арқылы
берілген
Шешендіктану негіздеріне оқытудың әдістері мен амалдары.
кесте
|Негізгілері ... ... ... топ ... |
| ... ... | |
| ... | ... | |
| ... мен ... ... | |
| ... ... |қалыптастыру | |
| | |мен ... мен | |
| | ... ... | ... |1. ... |1. Тыныс |1.Өзіндік |1. ... ... ... |алу ... ... ... әдістері |үйрету ... ... | ... |( ... | | ... ... |( ... | | |
| ... ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... Мәтінге |2. Мәтінді |2. Жаттығу|2. Баяндама |2. ... ...... | | ... салу ... | | | | ... ... | | | | ... Оқылған |3. Тірек |3. Өлең |3. ... |3. ... ... |мен ... ... | ... ... мәтін |прозалық |таңдалған | ... ... ... ... ... | ... | | |сөз. | |
|( ... | ... | | ... |оқу | | |
|) | | | | ... ... ... |4. ... |4. ... | ... мәтін |тақырып | ... ... | ... ... | ... ... | |
| |сөз, ... | ... | ... |5. ... тұсы | |5. Басқы тұсы | ... ойын ... | ... ... |
| ... | ... ... | |
| ... | |сөз. | |
| ... салма | |6. Тапсырылған | |
| |сөз | ... ... | |
| ... ... ... сөз. | |
| | | |7. ... мен ... |
| | | ... ... ... ... ... сөзді дайындау барысында, сөйлеу кезінде пайда болатын үлкен
қайшылық – кітаби тіл нормасы мен сөйлеу тілі нормаларының тайталаса ... ... сөз ... ... тіл ... ... ... яғни ауызша сөзге айналғанда сөйлеу тілінің ... ... ... ... алдындағы сөздің баяндау мәнерінде
шешен қатаңдығы басым ... бой ... ... ... ... ... кетпеуге тырысады. Шешен кітабилыққа бой ұрса, сөзі
қасаң, таптаурын тартып, ... ... ... ... ал сөйлеу
тілінің элементі басым болса, тұрмыстық деңгейдегі ... ... ... ... мәні ... ... ... сөзі оқушыға
емес, тыңдаушыға арналады, сондықтан шаршы сөзде кітаби элементтер мен
сөйлеу тілі ... ... ... ... қажет.
Шешендік сөзде сөздің мағыналық типтерінің баяндау, сипаттау, байыптау
контаминациясы кездесіп ... ... ... сөз ... ... Сөздің мағыналық реңктерінің бір-бірімен өзара жақындығы,
ұқсастығы бар. Сондықтан баяндау сөз ... ал ... сөз ... ... типтері бір-бірімен ұласып, алмасып келеді де мәтіннің
композициялық, ... ... ... дамып отырады. Сөздің
функционалдық-стильдік салаларымен сөздің ... ... ... ... ... ... байыптау басым болады да,
соттағы шешендікте сипаттау мен байыптау жағы ... ... ... ... бір мағыналық-функционалдық типін таңдау ең алдымен
сөздің объектісіне, мақсатына тәуелді. Сырттай қарағанда ... ... ... ал шынында шаршысөз табиғаты жағынан ойжарыс болып
табылады.
Ойжарыстың импилицитті және ... ... бар. ... ... ... ашық ... оппоненттеріне қарсы шығып, келіспеуі
ойталастың эксплицитті түрі. Ойталастың имплицитті ... ... ... ... ... ашық түрде айтылмайды. Оппонент реалды
немесе ирреалды болуы мүмкін.
Пікірталас шешендіктің белгілі бір ... ... ... алдындағы ой
жарысы мен сөз жарысы. Шешен ... ... ... эмоция арқылы
аудиторияға әсер етіп, иландыруды ... Ал ... ... мен амал-тәсілдеріне жақаурату, әзіл, ... ... ... баға беру, антитеза, теңеу, ремарка, сөздің суреттілігі, мақал-
мәтелдер т.б. ... ... ... ... мен ... ... белгілі бір құрылымда айтылады.
Сөз материалы осы ... пен ... ... ... бір жүйе ... ... классикалық схемасы, зерттеушілердің көрсетуінше,
бес бөліктен тұрады: 1) ... 2) ... 3) ... ... ... 5) ... ситуациясымен байланысты немесе шешеннің белгілі бір мақсатына
қарай кейбір бөліктердің болмауы да ... Ал ... ... ... ... ... ... ерекше мән береді. Бұл бөліктің
мақсаты бірден аудитория назарын өзіне аудару. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... қолданылуы шешендік
сөзге тән этикеттік норма. Сөздің басталуында этикеттік формулалардан басқа
мазмұнды білдіретін ... ... ... ... бойында аудитория назарын ұстап тұру сөздің басталуына
байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жайдан бастайды. Ондай жайт көбіне әркімді қызықтыратын, әркімнің
басында бар, әркімнің басынан өткерген мәселеге қатысты болуы ... ... ... ... ... ... ... сөздің негізгі бөлігін ұғынуға дайындап, қабылдауға икемдейді.
Сөздің басталуындағы байланысты әрі ... ... ... ... бір арнаға бұрады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... композициялық негізгі бөлігінде шешен
айтылмақ басты мәселелерді санамалап көрсете келе оларға қысқаша ... ... ... ... ... ... мәнін ашады.
Негізгі бөлікте ең басты деп танылатын материалдар талданып, ... аса ... ... ... ... дәлелдер келтіреді. Әртүрлі
аргументтерді пайдаланып, мысалдарға нақты талдау жасайды. Оппоненттермен
пікірталас өрбітеді.
Сөздің ... ... ... ... қорытынды жасалады.
Басты, негізгі ой баса ... ... идея ... ... ... ... бір ... қажет ететін міндеттер
көрсетіледі.
Сөздің ... ... ... ... ... мазмұнына
тікелей қатысты болмаса да, тілек айтылуы мүмкін. ... ... ... ... ... сөзбен де аяқталып жатады. Жалпы алғанда шаршысөз
өзінің жанрлық түрлерімен ... ... ... ... ... сөз, саяси сөз т.б. әртүрлі ... ... ... түрлеріне қарай мәтінде кездесетін сөздің ... ... ... ... ... ғылыми дәрістерде интелектуалдық
лексика, саяси ... ... ... митинг, жиналыстарда
эмоционалды лексиканың үлес салмағы басым болады. ... өзі ... ... ... ... ... ... тұрғыдан әсер етуді
көздей ме, әлде эмоционалды тұрғыдан әсер ... ... ме, ... ... бір іс-қимылға жұмылдыруды мақсат ете ме мәселе осыған
байланысты.
Аудиториямен байланысқа сөйлеуші ... ... ... ... ... күшті болған сайын сөздің тиімділігі де арта
түседі. Тәжірибелі шешеннің ... ... ... ... да, олардың
“жауап” реакциясын бақылап отырады. Сөйлеуші аудиторияның жетегінде кетпей,
тыңдаушыларды өзіне тарта біледі. Сонымен жұрт алдына шығып ... ... ... ... ... деп ... байланыс орнатуда арнайы тілдік бірліктер жүйесінің ішінен
шешен сәлемдесу, ... ... ... ... ... этикет
сөздердің әртүрлі нұсқаларын, аудиторияның ... ... ... ситуацияға олардың қайсы сәйкес келетінін, “кім, қай жерде,
кіммен, қай кезде” ... ... ... іштей, алдын-ала “даярлап” қояды.
Күнделікті өтіп жататын ... ... ... ... байланыс құралдарын қолдану мүмкіндігі сәл шектеулі болады.
Аудитория мен шешен ... жаңа ... ... ... ... ... ... тыңдаушыларға бағыт-бағдар
беріп отыратындықтан қызметі ерекше. Метамәтін тыңдаушыға сөзді жүйе-
жүйесімен қабылдауға жәрдемдеседі. ... ... ... ... ... ... біз ... басында…; енді келесі мәселеге
көшейік; біріншіден, ... ... ... ... сөзімнің
аяғында т.б. метамәтін сөйлеушінің мәтінін бір ... ... ... ... жағынан, мәтін бөліктерін өзара байланыстыруды
қамтамасыз ... ... ... ... мен ... ... тәсілдері әр алуан. Сөйлеуші мен тыңдаушылар арасындағы байланысты
жүзеге асыруда “біз” – ... ... ... қызмет атқарады. Біз
сіздермен біріге ... ... ... ... ... ... бірге ойласып көрейік т.б. тәрізді есімдікті ... бір ... ... ... ... эффект туғызады. Бұл тәсіл
(“біз – ... ... мен ... арасындағы “қашықтықты” жақындастыра
түседі.
Өздеріңіз байқағандай, ... ... ... ... көз ... т.б. ... ... құрамалар сөйлеуші мен
тыңдаушылар арасындағы байланысты жүзеге ... әрі ... ... ... ... Еске ... оқып көріңіздер, ой жіберіп байқаңыздар,
өздеріңіз шешіңіздер т.б. тәрізді бұйрық ... ... ... ... ... ... ... тәрізді эффект тудырады.
Сөзді диалогтендіру шешеннің аудиториямен байланысын өрістете түседі.
Адамның әуел бастан ойлау табиғаты диалог іспеттес. Диалог – ... ... ... ал ...... қолтума құбылыс.
Монолог қолтума дүние болғандықтан, сөйлеуші оған ... ... ... ... монолог сөз түрін, диалогке қарағанда, қабылдау, түсіну
“күшке” түседі. Тыңдаушы монологке біраз ден ... ... ойға ... ... ... үшін ... ... қиындықты тәжірибелі шешен
жеңілдету үшін дискурсқа диалог элементтерін ендіру тәсілін ... ... ... Мысалы, қандай қиындық? сіздер мен біз ойланып
көрейік; – ... айта ... ма? ... жоқ тәрізді “сұрақ – ... ... ... ... ... тәсілі. Сөйлеуші бұл жерде
аудиториядан жауап күту үшін сұрақ қойып отырған жоқ, сөзге диалогтік ... ... ... ... ... диалогтендірудің тағы бір тиімді тәсілі – сөйлеуші өзін қарсы
жақтың, оппоненттің, тыңдаушылардың орнына қойып ... Бұл ... ... оппоненттердің ойын, тыңдаушылардың ойында тұрған нәрсені жұртшылық
айқын аңғаратындай етіп беру керек. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... шеберлікке қол жеткізеді.
Шаршысөздің ритуалдық қырлары – сөйлеушіні аудиториямен байланыстыруға
қажетті, сөзге құрметтеу ... ... ... әрі арнайы қолданылатын
қарым-қатынас орнатудың тілдік ... ... ... ... ардақты
әлеумет, құрметті ханымдар мен мырзалар, жолдастар, қадірлі ағайын, қадірлі
бауырлар, қымбатты достар т.б. тәрізді атауыш ... ... ... ... қарай этикет формалардың ресми, бейтарап,
эмоционалды түрлері қолданылады. Ресми формаларға жолдастар, ... ... ... ... ... ... ... бауырлар, қадірлі
ағайын т.б., ал бейресми формаларға ... ... ... ... қаратпалар жатады.
Сөздің басталуында этикеттік қаратпалардың қандай мәні болса, назар
салып тыңдағандарыңызға рахмет, ден ... ... ... деп
сөзді аяқтаудың да соншалықты мәні бар. Бұлай деу бір жағынан этикеттік
норма болса, ... ... ... ... байланыстың
аяқталғанын байқататын белгі болып табылады.
Тілдік қарым-қатынас әңгімелесу, пікірлесу, сұхбаттасу ... ... ... ... ... талас-тартыс, ой-пікір
қақтығыстары, сөз жарыстыру, ой жарыстыру жағдайында да ... ... ... немесе, газет, журнал, радио, телеарналар тәрізді
құралдар арқылы ... ... ... ... адам тілдік қарым-қатынастың әртүрлі формаларын жете
меңгеруі керек. Бұл – ... пен ... бет ... ... ... ... ... адамы тілдік қатынаста тек өз саласымен шектеліп
қалмай, шаршытоп алдында айтыс-тартысқа түсудің ... ... ... хабардар болуға тиіс. Ал тілдік құралдарды талғау,
саралау ... ... ... ... жайттарына
тәуелді. Осы жайттарды дұрыс аңғарғанда ғана тілдік құралдарды, стильдік
амал-тәсілдерді мүмкіндігінше тиімді пайдалануға зор ... ... ... біз ... ... ... егжей-тегжейлі тоқталу
зерттеудің тікелей міндетіне жатпайды. Сондықтан бұл ... ... ... жеке ... ұжымдық коммуникацияда, бұқаралық
коммуникацияда жиі байқалатын жайттардың сөз мәдениетіне қатысты қырларына
тоқталдық.
Қазақ тарихындағы ұлы шешендер
1. Асанқайғы ... ... ... ... ... ... ... Бұхар Жыраудың тәлімдік ойлары.
3. Билердiң шешендiк сөз өнерiнiң үлгi-өнегесi.
Қазақ мемлекеттiгi құрыла бастаған заманда хандар мен ... ... ... ... - хан мен қараның дәнекершiсi ... ... ел ... ... мадақтап қана қоймай, сондай-ақ қалың жұрттың
мұң-мұқтажын және ... ... өрен ... едi. ... ... сол, олар халық рухына, ел бiрлестiгiне, хандардың
билiк өнерiн жетiлдiруге белсене араласатын болды. Солардың бiрi – ... ... ... ... ... ... ... абыз, философ,
ақын болып, мәңгi жатталып қалған. Оның бар ғұмыры ... бiте ... ... ... ... ... ... қамын ойлап, үнемi
мұңға батып жүретiндiктен замандастары оны “Асанқайғы” атап кеткен. ... ... ... асып көп ... ... ел ... ... қалыптастырған Елдi ауызына қаратқан, көшпендiлердiң мiнез-
құлқын жетiк бiлген, дәстүрлерiн ... ... ... ... баба
атанған.
Ол ХV ғ. Алтын Орда ханының, соның iшiнде ұлы Мұхамедтiң кеңесшiсi
болған. Қазан қаласынан Дештi ... ... ... ... ... ... орнында пайда болған ұсақ -хандықтардың өмiрi ұзаққа созылмайтынын
болжай бiлген. Асанқайғы, Керей, Жәнiбек сұлтандар бастаған ... ... ... ... жақтайды. Бiрақ сұлтандардың қазақтарды Жайық
пен Жем ... ... ... де ... ... өз
халқының “Жерұйығын” Шу, Сарысу бойынан, Ұлытау төңiрегiнен iздеуге тiкелей
араласады. Сондағы дiттегенi: ежелгi ... ... ... ... ... ... ағайын ұжымының күштi болуы, “Ел бiрлiгiн нығайту, халық
ауызбiрлiктi болса, мемлекеттiк билiк те берiк болады, ондай ел ... ... ... ... ... дүниетанымында адамгершiлiк мәселесi негiзгi орын алады.
Асанқайғы адамның өзiн-өзi танып бiлуiн, ашылып түсiнуiн, өмiрдегi орны ... ... ... ... сын тұрғысынан саралай алатын
қабiлетiн адамгершiлiктiң түпнұсқасына балайды. Оның өмiрге деген парасатты
көзқарасы, елiне деген бекем ... ... ... ... ... халқының сана-сезiмiн жаңа сатыға көтеруге зор ықпал еттi.
Күнiнде өзiм болдым деп,
Кең пейiлге таласпа.
Ғылымым жұрттан асты деп
Кеңессiз сөз бастама.
Жеңемiн деп ... ... ...... азаматтық мiндеттiң жүгiне, күнделiктi нақты түрiне ... ... ... - ... пен бiрлiктiң құт-берекесi.
Асанқайғының ұғымында, жұртты бай, кедей деп немесе үлкен-кiшi деп жiктеу,
бөлу ... ... үшiн ... де ... ... болуы қажеттi,
өзара оңды қарым-қатынас жасауы орынды. Абыздың пайымдағаны: “Таза мiнсiз
асыл тас, су түбiнде жатады. Таза ... асыл сөз, ой ... ... ... ... мен ... ... қадiрiн түсiнген шешен. Ол кiмнен
болса да қасиеттiң ... ... Өмiр ... негiзгi мәнi туралы айта
келiп, Асанқайғы жақсылардан үлгi алып, жамандардан ... ... ... жас ... ата-анасын, үлкендердi сыйлап қастерлеуiн,
олардың ақылын тыңдап үнемi басшылыққа алуын, iзгi ниеттi ... жан ... ... еске ... Осыған орай жыраудың: “Арғымаққа мiндiм деп,
артқы топтан адаспа, ... үшiн ... ... ... ... ... өзiңе туған табылмас” деген сөздерiнiң тәлiм-
тәрбиелiк мәнi зор. Оның ... ... ... ... ... қай жағынан болса да, бiрiн-бiрi толықтырып
жатады, туған-туыстармен тiл тигiзiп ... бет ... ... ... ... ... ... жаман адамға, ендi қайтiп жуыспа. Тәуiр көрер кiсiңмен, жалған
айтып ... ... ... ... Жырау бiрде: “Ғылымым жұрттан ... ... сөз ... ... Сөз ... өзiм ... ... жеңiл мiнездiлiкке ерме деген уағыз сарыны аңғарылады.
“Есенiңде, тiрiңде, бiр болыңыз бәрiңiз” деп ... ... ... ... ... болар, қарағай басын шортан шалар” деп ертеңгi ... ... ... ... ... еске салады. Адамдық ұстаным —
борышты мiндеттердiң жауапты саласы. Оны ...... үшiн ... Абыз ... ... ... ... көрсең кем деме, бәрi тұйғын табылмас”;
“Нәпсi алдаушы дұспанның, насихатын алмағұл,
 Бақыты оянған ерлердiң, әрбiр iсi оң ... ... жөн ... не десе де ... жамандар, ел қадiрiн не бiлсiн!”.
Болатын адам, өсетiн ел ... ... ... ... ... ... кiжiнесiп, желке құрыстырып ұрыспайды.
Әдептiлiктiң әр қыры мен сыры — бақыт көрiнiсiне лайық. Дегенмен ... ... ... ... сыйласу мен махаббат сезiмнiң үйлесiмi мен иiрiмi.
Бақытты жандар ғана өзара түсiнiсе де, жақындаса да, бiрiге де ... ... - ... мен ел ... ... ... ... қасиет  кенжелiгi,  сөйлесу қағидасының  бұзылуы. Сөйлесуде
өзара түсiнiк жетiспесе, онда үйлесiмдiлiктiң, ынтымақтың болуы   ... ...... ... ... ... ... заманда не ғарiп?
Ақ қалалы боз ғарiп,
Жақсыларға айтпаған
Асыл, шығын сөз ғарiп;
Замандасы болмаса,
Қариялар болар тез ғарiп;
Қадiрiн жеңге бiлмесе
Бойға ... қыз ... ... ... бел ... ... көл ғарiп;
Ата жұрты бұқара
Өз қолыңда болмаса,
Қанша жақсы болса ... ... ер ... iшкi ... ... ... ... ғарiптiң түрi де,
зардабы да көбеймек. Ғарiптiк — заман ағысы адамзат тiршiлiгiне ... дерт ... ... ... ақын заманды құрастырушы мен
билеушiлердiң мiнез-құлқын, iс-әрекетiн ... ... ... тану ... ... ... заманның ағымын пайымдауға талпынды. Мұраты биiк адам
мен ұрпақ қана ... өз ... сай ... ...... ... ... сөз қозғаған қазақтың тұңғыш
ойшылдарының бiрегейi. Оның толғауларында қазақ ... ... ... ... ... ... географиялық мекен-жай күйi
тiлге тиек болады. “Аққу құстың төресi, ен жайлап көлде ... ... ... ... ұштайтынын пайымдаймыз. Көркемдiктiң жан
семiртетiнiн, сүйкiмдiлiктiң тән ... ... ... ... не ... өлеңiнен аңғарамыз. Жыраудың “Иiс майын жамандап, ... ... ... суын ... Едiл қайдан табасың?” дегенi, атамекендi
ардақтай бiлуге шақырғанындай.
Жорықта айдынды ... ... ... ... атанған Шалкиiз
Тiленшiұлы (1465-1560) Дештi ... ... ғана ... ... ... Дон ... да әйгiлi тұлға болған. Өз заманындағы Ноғайлы әмiршiсi
Темiр, Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Жорықтың алдыңғы шебiнде, айтыс-тартыстың басы-қасында,
елдiң бел ортасында жүрген Шалкиiз елдiк пен ерлiк, жақсылық пен ... пен ... ... баса ... ... кiсiлiк қасиеттерге
әр сақтан қайта-қайта оралған. Шамасы, Шалкиiздiң өзi “жаурынына қанды ... ... адам қолы ... ... ... батыр болғандай. Көп
оқығаны көзiмен көрген, көп нәрсенi тоқыған сынды да, сындарлы ... ... ... ... ... ел мен ... құны ... сынға түстi.
Ел ерлерсiз, ер өз ... ... ... Қысылтаяң кезде тума туыстан
сүйенiш iздедi, ... ... ... дарадан тiрегiн көздедi.
Ерлер кiмдер едi, нендей қасиетiмен үлгi едi? Ерлердiң “алдаспаннан игi
қолы”, ... игi ... ... игi малы болар ма” — дейдi ... ... ... ... да, сойдан да тартынбас, батырлығы басынан асқан
жiгерлi жандар. Елi қолдаған, арғымағын оңдаған ерен батырлар бабына келдi.
Осыдан: ... ... ... ... ... екi ... тел ... деген жiгiттiң, сүбеде алтау-жетеу ағайыны тең өсер!” деген өсиет
қалған.
Шалкиiз дүрлiккен, демiккен елге бас-көз ... ... ... ... ... ... хан, сұлтан ол үшiн алдаспан, “бармай
тапқан қазбасы”. Пиғылы терiс хан iс етсе, ол “жиған малыңды тәрiк етер, ... ... ... өз ... олжа етер”. Хан ием Темiрдiң осындай
қиқарлығын көрген Шалкиiз одан алшақтайды. Қыр мен ... ... ... сұлтандар туралы: “Жақсыңнан менi кем ... ... ... Жақсыңнан менi кем көрсең, жаманыңмен тең көрсең, ұлы берiкке қос
артып, сен ... мен ... ... ... ... қиыр шар ... — деп ойын ашық та, ... айтады.
Шалкиiз жырау жау жағадан  алғанда,   ел бiрлiгiнен  артық  ... ... ... қарап оқ атпа,
  Жуық түсер қасыңа.
  Жаманға сырыңды қосып сөз айтпа,
  Күндердiң күнi болғанда
  Сол жаман ... ... ... ... ... жауға қарсы бiрлесу, сүйтiп сәттiлiкке үлес
қосу — қажеттi үндер және керектi күндер едi. Сондай сындарлы кезеңде, ... ... кiм ... ... ... ... сол ... бас қосып.
Сөйлемекке ар етер,
Жаманның жамандығы сол болар.
Сөйлесе дәйiм қара ... ... ... ... сөз айтсаң,
Сол жақсы жаманлығың жақсылыққа жыр етер.
Жақсының тiлегi бiр, Тәңiрiмен ниеттестер дегендi ... ... ... ... ... ... жат жерде өзiн танытады.
Жаманның жауы — тiлi мен ... ... ... ... ... тыймайды, жалғандықты жамылған сусыма сөзi аузына сыймайды. ... ... ... Iске ебi жоқ, бос сөзi көп ... ... ... ... Терiс пиғылды iштегi дұшпан. Жамандар қоңқалап, бiр
жақсыны көре алмайды. Жаман ұшқан жапалақтай аяқ ... ... ... ... ... ... Өз ... тоқ, жақсылыққа жоқ. Сөз ... ... сырт ... ... ... ... ел ... табылмайды,
кiсiден тартып алғанымен жарымайды. Туырлығы жоқтың, туғаны жоқ, тыраңдап
түзге де кетедi. ... ... ... жүк ... ... ... әйелдiң, сәбидiң қанша көз жасы төгiлдi. ... ... күнi ... ... ... жаманның барынан да жоғы игi!”.
Жақсы мен жаманды адамдық пен күрес өлшемiмен iспеттеген ... ... мол ... ... ... бiрi:
Атаның ұлы ерлерге,
Малыңды бер де басың қос,
Басыңды қос та бек ... күнi ... ... ... ... ... ел ... оның арғы тегiн ойлайтын би-бегi болса, болаттай
бекем батыры болса, ондай ... ... ... дұшпан тобы
тозбақ. “Ер болсаң бопсаға шыда” деген қағиданы қалыс қалдырмайтын ... мен ... iс пен ... ... ... жүзi ... ақыл-айласы көпке танымал, жанкештi ерлiгiмен
көзге түскен жырау Ақтамбердi Сарыұлы ... ... пен ... ... Адам ... ... ... қондырса, жақсылармен
тең өсер. “Бiлiмдi туған жақсылар, аз да болса ... ... ақ ... ... тең. ... елi үшiн батырларша жорықтайды,   қыңыр-
қисықтан   қорықпады.   Жақсылардың   жетегiнде кетерiн Ақтамбердi жырау
былайша жеткiзедi:
Әдiл ... ... ... ... ... ... бiлiнер. Ендi бiрде:
Орын тапқан ер жiгiт
Жерсiз болар деймiсiң,
Орда тiгiп орнаса
Төрсiз болар деймiсiң!
Ақтамбердi ... өмiр ... ... ... ... ғана ... ... iреп, салдарын саралайды. Жамандық адамдардың бiрiн-
бiрi қорлаудан, зорлаудан басталады. Қорлау да, ... да — ... ... ... ... “Жаман болса жолдасың, астыңнан
өткен сызбен тең”, “Жаман туған жiгiтке, рақатты күн бар ма”. ... ... ... де түрi көп. ... кiм жаман? Дәулетiн көтере алмай
желiккен, өз мiнiн ... ата мен ... ... ертең не болатынын
бiлгiсi келмеген, күнде жанжалдың делебесiн қоздырған, жетiм мен жесiрге
қол ұшiн ... ... ... ... ... ... ... күңгiрт,
салмағы сұмдық, әсiресе қашқанда ақыл, сасқанда дегбiр қалдырмайды.
Себебi: ұрысқақ болса ұлың жау,
Керiскек болса келiнiң жау.
Үйiңдегi ұлың жаман ... ... ... ... ... ... ... тең. (Үмбетей)
Ел амандығы, жұрт жарасымдылығы жамандықта емес, тыныстың тұнығында,
бiрлiктiң беделiнде едi. ... ... ... ... ертерек ұқты,
елдiктiң күретамырына ту тiктi. Жырау: “Сары аязда қата ма, қайнардың аққан
тұнығы. Қап түбiнде жата ма, ... асыл ... ... ... “бiрлiкте қасиет” деуi жаңа дәуiрдiң, жаңа қатынастардың талабына
меңзегендей. Ойы сезiмталдар мұны ... ... адам ... де, ... ... — деп ... танытады.
“Қалың қазақ елiм” деп үн қатқан, ұран тастаған жыраулар: “Ылайым, елiм
аман болсын” деген тоқтамды алға ... Ол ... ... жамандықтан, жалғандықтан, жұғымсыздықтан, жауласудан
сақтандырды.
Асанқайғының жыраулық дәстүрi мен философиясын жалғастырған Бұқар жырау
(1693-1787) болды. Бұқар жыраудың бас ... ... ...... ... — оның ... игiлiгi, белдi қасиеттерi; дүние - бай мен ... ... ... мұнда мәңгi байлық та, жарлық та, көптiк те,
жалғыздық та жоқ. Адамның табиғатынан ... ... ... ... мән ... “Адамзаттың баласы, атадан алтау тумас па? Атадан ... ... оның бiрi ... ... па? ... ... ... мiнiсiп, торқасы болса киiсiп, толғамалы қамшы алып, толағайда толғай
дәурен сүрмес пе” - деген толғауы осы ойдың ... ... ... “Жұлдызың туды-ау оңыңнан, жан бiткен ерiп
соңыңнан. Он сан Алаш баласын, аузыңа құдай ...... ... ... ... халықтың өзара бiрлiгiн ... ... ... өз саясатын қолдатқыза алатын ептiлiгiнде екенiн алға
тартады. Осыдан: ... адам ... — оның ... нақты тәлiм-тәрбиесi
деген ұстанымды бекем ұстайды.
Нағыз ержетiп, ... болу үшiн он бiр ... ... ... ... ... былайша келтiрiледi:
1. Аллаға адал бол. Алла — сенiң бүкiл өмiрiң мен ... ... ... ... ... ... қай ... болмасын
тоқайласады.
2. Пасық,  залым  адамның тiлiне  ерiп  ... ... ... жүру ... ... әйелдер үстi-басын таза ұстап, жарасты киiмiн
сәнiмен киiп, өзiн ... ... бiлуi жөн. ... қыз ... жас ... байыпты жүрыс-тұрысымен ертең көрегендi бәйбiше, ... ... ... ... ... ... тартып жатпағын. “Әуелгi байлық — денсаулық” екенiн жадыңнан
шығарма, сол үшiн белсендi әрекеттен тайынба.
5. Мұсылмандықтың ... — бес ... ... парызды өтеуде
ұқыптылықты сақта.
6. Ардақтаған аяулың күннiң күнiнде бөтен бiреуге ... ... ... ... қол ... ... ... (Бұл арада орыспен,
қытайлықтармен бейбiтшiлiк саясатын ұштастыру жақтарын ... ... ту ... жер ... қол ... ... сасып тұрмалық”
деп ел қорғау мәселелерiн алға тартады.  Тағы бiр ... ... ... ... ... ... хандардан   пайда   жоқ,   қарашаны  
жалмаса”   деп   ел мен жер қорғаудың өнегесiне ... Өз ... ... ... ... ... ... еске 
салады. Табиғаттың дүлей күштерiнен сақтанып,  қамсыз жүрмеу де — ... ... ... ... ... ... ... өз тағында нық
отыруына да байланысты. Ел басқару елеулiлердiң ... ... ... ... ... Хан ... ... да — имандылық.
10. Бейбiт өмiр  “тар құрсағын кеңейткен, тас ... ... ... ... оларды аңыратып қалдырмайды. Ананы сүйiп 
ардақтау жеткiлiксiз,   оны  барынша  құрметтеп,   сыйлау — ... ... ана ... ... бен қарызды өтеу де — имандылық.
11. Әйел-ананы қастерлеу — ... ... ... ... тұжырымдар   жасауға,   жасқа   тән   мiнез ерекшелiктерiн
топтауға машық. Шындықтың сынағынан өте бiлу де, қарттықты сыйлай бiлу де ... ... ... ... ... мен ... сыйлау - өмiр
үшiн күрестiң бiр түрi, ел-жұртына деген сүйiспеншiлiктiң ... ... ... мол ... ... ... дұрыс және тез дамиды.
Отаны мен туған жерiн сүйе бiлген тез есейедi. Толғауы терең ... ... ... ... ... 3 ... ... бар көшпендiлер өркениетiн
тұлғалаған, ұрпақтарын ... ...... ... би ... Ел ... “түгел сөздiң түп атасы” атанған Майқы
биден бастап 200 ден артық дiлмарлар, одан да ... бек ... ... ... ... мен қайғы-қасiретiн, ерлiгi мен ептiлiгiн
еселеп жеткiзген, ел қамын ойлап, қазақ ұлысын құруға, халықтың әдет-ғұрып,
салтын, ... ... ... ... ... еттi. Әдiл
билiгi, тапқыр шешендiгi барлар ... елi ... ... ... ... “бiр кiсi емес, жалпақ жұртқа” арнады.
Билердiң шешендiгi — сол ... ... мен ... ... ... ой-санасы оның мәдениетiне, рухани мұрасына, табиғи болмысы
мен ойлау машығына, өмiр сүру тәсiлi мен дiни ... ... ... рәсiм-салтына сүйенедi. Осы әр түрлi деңгей мен
көрiнiстегi факторлар ой-сананы ... ... етiп ... ... ... мен ... адамилық тұрғыдан түсiндi. Олар үшiн:
– дүние мен адам, ғұмыр мен дүние, табиғат-ана бiртұтас ... ... ... ... ... адамның өмiрдегi орны мен қызметiн жандандыру, әрлету қажеттiлiк.
Руханияттың бiр өлшемi, қолдаушысы және қорғаушысы — ... ... ... ұлыс ... ұлғаюына, елдiгiн құрып орнығуына орай би-
шешендердiң рухани дәстүрi қалыптасты, ықпалын арттырды. ... ...... ... ... баулу, өнегелi азаматты қалыптастыру,
адамға қажеттi iзгi ... ... ... ... көтеру. Бұл
мәселелер тұлғалық пен елдiктiң тұтқасы. Би-шешендер сол ... ... және ... сүйендi. Онысы:
Кiсiлiкке қайшы iске қарап тұрмау;
Кiсiлiкке қайшы сөзге бас шұлғымау;
Кiсiлiкке қайшы былыққа батпау;
Кiсiлiк қасиеттi ақтау, құдiреттi ... — “ ... ... ... мен пернесiн орнықтырды. Осы ереже мен ... орай ... ... ... iсте ... ... сөзiне артықшылық берiлдi.
Би шешiм қабылдарда қиналып, билiк айтудан бас тартса, оған айып салынбады.
Егер ол терiс ... ... онда ол ... ... ... ... ... Би кез келген адамға басу сөз айта ... ... ... күнәсi жоқ, көпке қадiрлi адамдар шақырылды. Антын бұзып, ... ... ... елге зиян ... ... ... деп, қоғамнан
аластатылды.
Даналық — ой дәлдiгi мен дәйектiлiгiнде, көңiлдегi көкейкестi сыр мен
мұңды ашық ... ... Сыни ... - ... оның тұрмысын,
қоғамдық өмiрдi түзетудiң, жөнге салудың пәрмендi құралы. Олай ... ... өмiр ... ... ... ... жетiлдiрудi мақсат
тұтқан сыни көзқарастар жүйесi, ал сыни көзқарас – өз елiң мен жерiңдегi
адамдардың ... мен ... ... мен пейiлiн, қанағаты мен
жiгерiн, ар-намысын саралауға, сомдауға бағытталған.
Қорытынды
Қазақ ... ... үш ... ... жүз, орта жүз, кіші жүз. Ұлы ... ... би, орта жүзді – Қазыбек
би, кіші жүзді Әйтеке би басқарған.Осы үш би елдің ... ... ... ... ... үш ... Олар ақылды, қайырымды, сөзге шебер
үш бабамыз.
Ойдың қозғап жасынын,
Қайта туған ғасырым.
Төле би мен Қазыбек,
Әйтеке би асылым.
Айбын ... ... ... ... үш биім,
Пана болған жеріме.
Елдік туын ұстаған,
Ел намысын ұштаған.
Қалың ... пір ... үш ... би ақылды, әділ адам болған. Қаз дауысты Қазыбек тапқыр, батыл,
шешен атанған. Әйтеке би ... қоса ел ... Ола ... ... ... ... би-шешендерi алты алаштың тату-тәттi, ақжарқын
заманда өмiр сүруiн аңсап өттi. Бұл дегенiмiз ... төрт ... Осы ... орай ... ... сөзге құн жетпейдi, тауып айтқан
сөзге шын жетпейдi” (Төле би). ... шыны мен құны — ... ... қоғамдағы рөлi мен мерейiн үстем етер құдiрет. ... ... ... ... ... ұмтылу үшiн адамға, соның
iшiнде билерге алдымен бiлiм, яғни ақыл керек, екiншiден, ғылым немесе ... ... ... ... ... тоқу ... төртiншiден, отты
жүрек, батылдық керек. Адал ұл ... осы ... ... ... өз ... талаптарына сай болуға тырысады, жаңалыққа, жақсыны
қабылдауға құштар болады. Осындай тәрбиелi ... бала — ... мен ... ... ... ал ... бала — ... таусылмас күйiгi
және қайғысы.
Қолданылған әдебиеттер
1. Тұрдалиева Г.Ж. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін ... ... ... ... ... ... ... 1-4 сыныптар. Алматы Атамұра
2008-2011

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Автоматты басқару теориясы31 бет
Бастауыш сыныптарда математиканы оқытудың міндеттері.24 бет
Оқушылардың мемлекеттік рәміздерге деген құрмет сезімін тәрбиелеу- патриоттық тәрбие берудің бастапқы қадамы6 бет
. Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарында оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету33 бет
3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту48 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бала бақшадағы бейнелеу өнер сабақтарында сәндік өнерді оқытудың маңызы25 бет
БАЛАБАҚШАДАҒЫ БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САБАҚТАРЫНДА СӘНДІК ӨНЕРДІ ОҚЫТУДЫҢ МАҢЫЗЫ24 бет
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРДА БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІ34 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь