Халық музыкасы

Кіріспе

1. Музыкалық білім және музыкалық ғылымның өзекті мәселелері

2. Қазақ музыкасының ерекшелігі

3. Қазақ музыкалық өнерінің дамуы

4. Ұлттық аспап -Домбыра


Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе

Домбыра мұнша шешен болдың неге?
Күй толған көкірегің шежіре ме?
Сыр қозғап ғасырлардан жөнелесін
Саусағым тиіп кетсе ішегіңе
(Қ. Аманжолов)


Жалпы музыкалық білім беру жүйесі жас ұрпақты музыка өнеріне баулып, олардың жан жақты мәдениетті, білімді, ақылды да сымбатты болып өсуі үшін, ең жоғары мүмкіндіктерді қолдануды мақсат тұтады. Еліміз егемендік алып, өз шаңырағымызды тіктеген тұста ұлттық өнерімізді, мәдениетімізді, білімімізді жаңғыртып, ұрпақтан –ұрпаққа жеткізу міндеті қойылды.
Бүгінде білім саласына көптеген өзгерістер, жаңалықтар енгізіліп, авторлық бағдарламалар, әдістемелік жинақтар шығармашылық ізденіспен дамып келеді. Музыка саласында да дәстүрлі халық музыка байлығын, Қазақстан сазгерлері шығармаларын насихаттау жаңа қырынан алға қойылып, жаңартылған музыка бағдарламалары жасалуда.
Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық талғамын қанағаттандыра отырып, олардың музыка өнері жөніндегі түсінігін кеңейтуде, ой -өрісін дамытуда заман талабына сай құрылған музыка сабағының маңызы зор.
Мектептегі музыка сабағы оқушыларды әсемдік әлемінің таңғажайып сырын терең түсініп, көркемдік атаулыны шынайы сезінуге, одан рухани ләззат, әсер алуға, өмір жайлы ой толғауға, ізгілікті мұрат мақсаттарға жетелеп, өнегелі істерге баулыйды. Осы маңызды міндеттерді орындау үшін баланың бойындағы қабілетті дамыту керек. Ал жалпы музыкалық қабілетті дамыту үшін музыка пәнінің мұғалімі « сегіз қырлы бір сырлы» болуы тиіс. Ол- әнші, музыкант, актер, әдебиетші, тарихшы – қысқасы, ғылымның әр саласынан хабардар болғанда ғана, бүгінгі күн талабына сай ұстаз бола алады.
Жалпы білім беретін мектептің музыка сабақтары білім берудің, тәрбие берудің маңызды саласы болып табылады. Музыка пәнінің мақсаты – қоғамның әлеуметтік сұранысына жауап бере отырып, оқушыларды халықтық ( ұлттық) музыкаға баулу. Сол арқылы өз халқына деген патриоттық сезімін ояту, ұлттық тәлім –тәрбие беру.
Музыка – құдіретті күш, жан дүниені ерекше әсерге бөлеп, адамды сәулелі өмірге жетелейтін сиқырлы өнер. Музыка тағдыры, жалпы музыка мәселесі тек сазгерлер мен музыканттардың, әншілер мен орындаушылардың, музыка зерттеушілері мен өнер қайраткерлерінің ғана жанашырлығын қажет етпейді.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. – Астана, Күлтегін баспасы, 2002.

2. Күзембаева С, Егінбаева Т. Қазақ музыкасы тарихынан лекциялар. –Алматы, «Таймас» баспа үйі, 2005.

3. Сарыбаев Б. Қазақтың халық аспаптары. –Алматы, Өнер, 1998.

4. Сүлейменова Р.Ә., Жұмалиева Г.Ғ. –Музыка пәнін оқыту әдістемесі.( бастауыш сыныптарға арналған). Астана : Фолиант 2008.

1. Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. Ысқақов, Ә. Қарамендина, З. Қоспақов «Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы» Алматы 2005
        
        ҚАЗІРГІ  ЗАМАН ГУМАНИТАРЛЫ-ТЕХНИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
Р Е Ф Е Р А Т
Тақырыбы: Халық
музыкасы
Қабылдаған:
Жуманбаева К.Р.
Орындаған: ... ... ... ... ... және музыкалық ғылымның өзекті мәселелері
2. Қазақ музыкасының ерекшелігі
3. Қазақ музыкалық өнерінің дамуы
4. Ұлттық аспап -Домбыра
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Домбыра мұнша шешен ... ... ... ... ... ... ... ғасырлардан жөнелесін
Саусағым тиіп кетсе ішегіңе
(Қ. Аманжолов)
Жалпы музыкалық білім беру жүйесі жас ұрпақты ... ... ... жан ... ... ... ақылды да сымбатты болып
өсуі үшін, ең жоғары мүмкіндіктерді қолдануды ... ... ... алып, өз шаңырағымызды тіктеген тұста ұлттық ... ... ... ... ... ... ... білім саласына көптеген өзгерістер, жаңалықтар енгізіліп,
авторлық бағдарламалар, әдістемелік жинақтар шығармашылық ізденіспен дамып
келеді. ... ... да ... ... ... байлығын, Қазақстан
сазгерлері шығармаларын насихаттау жаңа қырынан алға ... ... ... ... сынып оқушыларының эстетикалық талғамын қанағаттандыра
отырып, олардың музыка өнері жөніндегі ... ... ой ... ... ... сай ... ... сабағының маңызы зор.
Мектептегі музыка сабағы оқушыларды әсемдік әлемінің таңғажайып
сырын терең ... ... ... шынайы сезінуге, одан рухани
ләззат, әсер алуға, өмір жайлы ой ... ... ... ... өнегелі істерге баулыйды. Осы маңызды міндеттерді орындау үшін
баланың бойындағы қабілетті дамыту ... Ал ... ... қабілетті
дамыту үшін музыка пәнінің мұғалімі « сегіз қырлы бір сырлы» болуы тиіс. Ол-
әнші, музыкант, ... ... ...... ... әр саласынан
хабардар болғанда ғана, бүгінгі күн талабына сай ұстаз бола ... ... ... мектептің музыка сабақтары білім берудің, тәрбие
берудің маңызды саласы болып табылады. Музыка пәнінің ...... ... ... бере ... оқушыларды халықтық ( ... ... Сол ... өз ... ... ... сезімін ояту, ұлттық
тәлім –тәрбие беру.
Музыка – құдіретті күш, жан дүниені ерекше әсерге бөлеп, ... ... ... ... ... ... ... жалпы музыка мәселесі тек
сазгерлер мен музыканттардың, әншілер мен ... ... мен өнер ... ғана ... ... етпейді.
1. Музыкалық білім және музыкалық ғылымның өзекті мәселелері
Төл музыка дәстүр тереңінен тамыр ... ... пен ... ... ғана өрге шабады. Қазақтың дәстүрлі музыкасын ... ... ... мәселесіне түбегейлі бет бұрылып, ұлттық ділге,
мемлекеттік тілге деген көзқарас оңғарыла бастаған сыңайлы. Бұл ... ... ... ... ... ... консерваториясының 60
жылдығына арналып өткізілген «Музыкалық білім және ... ... ... атты ғылыми-тәжірибелік мәслихат ... ... Әрі бұл ... ... ... ... шаралардан өзгешелігі
айтарлықтай болды. Мұнда 120-дан астам баяндама тыңдалып, алысты-жақынды
шет елдің ... ... оқу ... ... ... ... өкіл,
ұстаздар қазақтың дәстүрлі музыкасының жанрлық және салалық ... ... ... қатар дами бастағандығына көз жеткізді.
Бұл жиынның бір ерекшелігі консерватория тарихында тіл мен өнердің
бірлігі, музыкалық оқу ... ... ... ... ... рет ... деңгейде қозғалып, мәслихат аясында қазақ тіліне қатысты
мәжіліс тұңғыш рет өз ... ... ... ... ... ... ... «Тіл мен музыканың
бірлігі» баяндамасында да нақ осы мәселе әңгімеге арқау болды. Ол музыканың
тілді ... рөлі ... айта ... ... тіл ... күй ... ... «өнер алды – қызыл тіл», ал сол тілді үйретудің барлық әдіс-
мүмкіндіктерін жеткілікті ... алып ... бе? Жоқ! ... ... ... ... таза жеткен тілдің бірден-бір қолдаушысы ән, саз, әуез,
ырғақ, ... ... ... отырмыз! Әрі, табиғатынан сазды, үнді қазақ
тілінің мәйегі, мақамы жойылып, теледидар мен радио ... ... ... ... мен ... ... қазақ тілінің
қадірін әбден түсірді» деп қынжылды. Оның пікірінше, көпшіліктің қазақ
тіліне ... ... ... бір жолы ... ... ... және орындаушылармен бірігіп жұмыс жүргізуі
керек.
Осы мәслихатта қазақтың дәстүрлі музыкасын ... ... ... ... пысықталып, ән мен күй орындаудың шеберлігін кәсіптік деңгейде
дамыту турасында келелі мәселелер қозғалды.
Бұрын-соңды Мәскеу белгілеп берген оқу ... ... ... жоспар жоқтай сезілген оқу әдістемесінің де барынша ұлттық сипатта
жүргізіле бастағаны музыкалық білім беру мәселелеріне арналған ... анық ... ... ... ... ... ... Хамзин,
Жүсіпбек Елебеков, Әйткеш Толғанбаев секілді тұлғалардың шығармашылығына
талдау жасалып, ... ... ... төл музыкасын салалық-
кәсіптік деңгейде дамыту мәселесі басты тақырыптардың ... ... ... ... ... оқу ... кәсіби маман есебінде
дайындаудың өзекті мәселелері айтылып, ... өнер - ... ... - ән», ... өнер - күй» ... қатарына болашақта «Дәстүрлі
өнер - би» мамандығы қосылу ... ... ... ... ... ... ... хореографиялық би қойылымдарды
жоққа шығармаймыз. Дегенмен, ежелден қазақтың халықтық би өнері өте жоғары
деңгейде дамығандығын ескере ... ... ... биші ... ... ... дәстүрлі бишілік мамандығына баулитын шағы
жетті» деген Қорқыт ата атындағы Қызылорда ... ... ... ... Алматовтың пікірін тірілткен Құрманғазы атындағы
қазақ ұлттық консерваториясының халық әндері кафедрасының аға ... ... ... ... ... шыңдау ерекшеліктеріне
тоқталды. Мәслихатта қазақ ... ... ... сен, ... ... ... ... мұрасын сақтаудың негізгі тұтқасы», «Күй – өткен
тарихымыздың тілсіз шежіресі», «Күй ... ... ... ... шығу ... ... ... және эстетикалық тәрбие»
баяндамаларының тақырыбы, ақиқатын ... ... КСРО ... «сен тимесең, мен тимен, бадыраң көз» кейіпте, үнсіз, тілсіз,
амалсыз тұмшаланумен келген.
Балалар мен ... ... ... ... ... тәрбие беру, Қазақстандағы баян мектебін Құрманғазы атындағы
қазақ ұлттық консерваториясының үлгісі негізінде дамыту, ... ... ... ... музыкалық-көркем құбылыстық ... ... ... музыкалық терапия тарихы, қазақтың домбыра
өнері мен қобыз тарихы, жетіген, шертер аспаптарын жетілдіру, Қорқыт ... ... ... түркі халықтары музыкасындағы ерекшелік және ... ... ... мәні ... ... ден ... ... Бейжіңнен, Сеулден, Мәскеу мен Ресейдің Воронеж, Новосібір
секілді бірқатар аймақтарынан, ... ... бен ... келген
бірқатар мамандар қазақ консерваториясының қадамы қарыштап дамығандығын
танытып, өз еліміздің ... ... ... ... көкейінде
жүрген ой-пікірлерін ортаға салып, әрқилы ұсыныстар бойынша ортақ пәтуаға
келісті. Дөңгелек үстелдер мен ... және ... ... ... табысып, мәдениет пен өнерді әр қырынан, әрі ұлттық ерекшеліктерге сай
өркендетудің тетігін ... ... ... ... ... ... жеткен саз», «Көнеден көшкен ... ... және ... ... ... ... мұра» екінші байқауы, халықаралық
ІІ халықаралық пианистер байқауы, күй ... ... ... «Күй ... ... ... ... барлық саласынна хабардар болды.
Үлкен орган залы ... ... ... тек қана өз елінің ұлтық
аспабы ғаан емес, ... ... ... да сақ ... ... ... ... алмасулар мен пікірлер мінберіне ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік консерваториясында музыкалық сын және
журналистика кафедрасының жұмыс істейтіндігі тәнті ... ... ... ... ... де ... БАҚ ... жұмыс істейтін
арнаулы қызмет болса, ... төрт ... ... өзара қабысып жатқандығын, батыс пен шығыстың, оңтүстік пен
солтүстіктің, Арқа мен Жетісудың ән мен күй ... ... ... ... бақталас емес, керісінше, өзара сабақтас екендігін,
өнердің қадірін білген ... ... жоқ ... ... ... ... үшін ерекшелеп кеткендігін музыкалық танымды журналистер
мен жанашыр баспасөз арқылы қалың жұрттың ... ... ... ... Осынау үлгінің оң ... көзі ... ... ... ... ... көп ... қолға
алынатын мәселе екендігіне» осы мәслихат барысында уәде ... Ал ... ... ... өнерінде ән мен күйдің жеке жанрлық сала ретінде
нығайып дамығандығын, «бұл ... ... ... ... деп мойындады.
Өзбекте аталмыш өнер саласы бір жанр аясында қарастырылып келеді. Және
қазақтың ... ... ... ... ... ал мұндай
жетістік батыс классиктерінің туындыларына тән екендігі ... П. ... ... мемлекеттік консерваториясының профессоры Валентина
Холопова ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Қазақ халқының басқа халықтардан ерекшеліктерінің бірі ол өзінің
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... сақталып, қымбат қазынаға айналды. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл
өнердің бір шыңы домбыра күйлері. Бұл мұра ... ... ... ... ... ... ... өзімен бірге дамып,
қалыптасып отырған. Байырғы кезде қазақ үйінің ... ... ... ... ... үй-ішінің біреуі домбырада күй шертпейтін отбасы қазақ
арасында кемде-кем болған. Осы орайда халық арасында сұрақтар пайда ... Осы ... күй ... ... ... Нені ... Ол ... бар? Неге домбыра қазақ ... ... кең ... ... жауап іздеп көрелік.
Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше домбыра сөзі «дөпбұра»,
«дәлбұра», «дембұра» деген сөздердің тізбегі арқалы жасалған. Бұл ... ... ... ... жорамал. Тағы бір болжамды этнограф
Ерік Көкеев ... ... ... ... пікірінше «том» деп түюлі
жұдырық немесе қолдың саласы айтылады. Кейіннен бұл түбір ұяңданып « домға»
айналған, «быра» тіркесі бір ... ... ... ... ... деген
мағына береді-мыс. Яғни домбыра сөзі «қолдың ... ... бес ... ... ... ... ... деректерде «домбыра» сөзі арабтың « дунбаһи бурра» тіркесінен,
яғни «қозы құйрық» ... ... ... ... ... ... бар. ... шамасы домбыраның шанағының сүйірленіп барып, қозы ... ... ... ... ... ... ... «күй» сөзіне мынадай пікірін білдіреді:
« Қазақта «күй» түрінде айтылатын шағатай, ұйғыр тілдерінде, анатоль түрік
тілінде ... ... ... тиіс. Қазақтың «и» дыбысының бір қатары шағатай
тілінде, ескі ұйғыр тілінде, түркімен, әзірбайжан, анатоль түріктерінің
тілінде к, г-ге ... ... ... деген сөз оларша «бағламақ»
болады; қазақша «тимек» деген сөз оларша «текмек» болады ... ... ... сөз ... ... ... ... ... - дейді. Сондай-ақ
Ақселеу Сейдімбек те осы пікір жайлы « Күй деп ... қай ... ... ... ... Сол сөз көшпенділердің ең киелі сезімі – ... ... ... ... ... ... ... сөз әу баста Тәңірлік
құбылысты білдірген. Тәңірдің дыбысы деген сенімдегі ... ... ... - деп ... ... пікіріне қосылған.
«Күй» сөзі түрік тілдерінің деректерінде XI ғасырдан бері белгілі.Махмұд
Қашқаридің әйгілі еңбегі «Дивани лұғат ит түрік» атты ... ... күй ... ... ... атау аспапты музыканы да , әнді ... Осы ... ... ... де «күй» сөзі аспапты музыка мен
вокалдық музыкаға ортақ қолданылады. XVI ғасырдан бермен ... ... ... ... музыканы ғана білдіретін мағынаға ие болады.
Ен далада күн кешкен елдің аузынан шыққан «күй» деген сөздің ... тән атау ... оның ... одан да арғы ... ... он
төртінші ғасырдан бері белгілі. Осыған дәлел байырғы заманда 600 жыл ... ... ... ... ... ақ ... сөзінің көнелігін
білдіретін тағы бір дерек қазақта «Ақсақ құлан» атты күй ... Туу ... бұл күй ... хан ... тұстасады. Қазақ халқының басына
қара заман боп орнаған ХІІІ-ХІV ғасырдың ... ... ... ... , ... ... тілдің тереңдігі, асқан шеберлікті
керек ететін ойнау әдіс-амалының ... аңыз ... ... ... ... ... ... музыка мәдениеті аса
жоғарғы дәрежеде ертеде-ақ дамығанына бірден бір айғақ. ... ... ... әрқашанда тығыз байланыста ...... ... бері ... ... ... келе ... жанр.
Халқымыздың музыкалық қазынасында сары алтындай ... ... ... ... ... ... нота ... жоқ болса да, сыры ... ... ... ... әрлене түсіп, ауыздан ауызға көшіп,
атадан балаға мирас боп қала ... ... құм ... ... ... ... ... астына көміліп қалған күйлер де есепсіз екені және
даусыз.
Көпке белгілі, қазақтың ... ... ең кең ... ... ... ... Оның ... себептері бар. Біріншіден – домбыраны жасау аса
қиынға ... қолы ... адам ... ағаш затынан жасап ала береді.
Екіншіден – домбырада тарту, үйрену, басқа ... ... ... ... Домбыраның пернелері барлық дыбыстарды скрипка сияқты
мойын ... ... дәл ... ... Қай ... қандай дыбыс бар
екенін баста біліп алса, ұмытпау дәрежесі айта ... ... ... де сол ... оңай ... алады.
Үшіншіден- домбырада түрлі жағдайда тартуға бола береді, үйде отырып та,
түрегеліп ... та, ... ... та, ат ... де. Бұл ... аралап жүрген домбырашылар үшін аса ... ... ... ат ... ... ... ... жатып тартулары
жайында ел аузында әңгімелер көп. Бірнеше күн бұрын кетіп ... ... ... ... келіп, үйдің үстінде қалықтап жүрген Топан атты
бүркітін түндіктің ашық жерінен көрген Дәулеткерейдің ... ... ... шалқасынан жатып тартып шығарған «Топан» күйі немесе Тәттімбетпен күй
тартысқан Абайдың ... ... ... ... кей ... түрегеліп кетіп домбыраны емшектің үстіне қойып тарту – оның адам
ыңғайына келе ... ...... ... де ... Мұнда шалқайыңқырап отырып
әндетуге де ... ... ... ... ... ... ... жағынан әншінің жыршының ақынның да «қолқанаты».
Әрине, домбыра бәрінен бұрын күйдін аспабы. ... ... ... ... шығарылған.
Академик Әлкей Марғұлан қазақ эпостарының бес кезеңге ... ... ... ... ... ... күй аңыздары үшін де ұрымтал
кілт бола алатынына ... жоқ. Ол ... Ең ... ... Оғыз ... заманы;
3. Тарихи дәуірлер (XIII-XIV), яғни қазақ даласына Жошы ұлысының ірге
тебуі;
4. Жоңғар арасындағы екі ғасырға ... ... ... ... ... ... ... кезеңі;
Бірінші кезеңнің күй аңыздары (яғни күйлері де) жаңаша жыл ... VIII-V ... мен жаңа ... VI ... ... ... ... Ұлы даласындағы көшпелілер арасына ислам діні тарағанға
дейінгі қиял ... ... ... күйлер, жорық сарындары,
жаугершілік кезеңдерде ел есінде ... ... ... ... ... серік болғандай қанатты пырақтар, киелі жануарлар туралы күйлер ... ... ... ... «Қос ... Ескендір», «Көк төбет», «Көк
бөрі», «Аққу», «Сарын», «Өгіз өлген», «Тарғыл бұқа» ... ... мен ... ... болады.
Екінші, оғыз қыпшақ кезеңінің (VI-XII ғғ) күй аңыздары. Бұған Қорқыт ата
аңыздары, ... ... ... сары өзені», «Балжыңгер» ... ... ... Осы ... ... ... ... Қорқыт IХ-
ғасырда өмір сүрген аңыз кейіпкер. Ол Шыңғыс ... ... ... ... ... ... сарын айтуды үйреткен ең бірінші ... ... ... ... ... ... негізін қалыптастырды
десе болады. 1975 жылы фольклоршы Мардан Байділдаев және қобызшы Мұсабек
Жарқынбеков қызылордалық қобызшы ... ... ... ... ... ... жазып алды.
Қорқыттан соң үшінші ноғайлы кезеңінің (XIII - XVI ) күйлері. Оғыз
қыпшақ ... ... ... ... ... ... Алтын орда сияқты айтулы мемлекеттің бой ... осы ... ... Тек ол ғана ... ... ... талқысында тарихи тағдырын
ортақтастырған даналық ру тайпалардың саяси одақ құрып, бір ... ... ... ... кең ... ... ... тарих сахнасына шыға
бастаған кезеңі осы тұс. Сондықтан да ... ... ... тану ... ... бір ... қырбайлығы тұтас елдің ... ел ... ... ұшы ... тұтас ел болып
ереуілдейтінін, әсіресе, фольклорлық туындылардан айқын ... ... ... « ... ... «Алдар көсе» сияқты циклданған ... ... ... ... ... батыр», «Едіге», «Ер
Тарғын», «Ер Қосай», «Ер ... «Ер ... ... ... эпикалық
жырлар, Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, ... ... ... ... жыраулар, тапқыр шешендер бәрі-бәрі сол ноғайлы заманына
қатысты.
Ноғайлы кезеніңде туған ... және ... ... ... ... ... «Шора батыр», «Әмір асқақ», «Қамбар ... ... ... бірге, Кетбұғаның «Ақсақ құлан», Асанқайғының ... ... ... ... және олардың аңыздарын жатқызуға
болады.
Төртінші, Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі (XVII-XVIII ғғ) күйлер мен ... Осы екі ... ... ... ... ... рухани
мұрасында шыншылдықпен, тарихи деректілікпен орын алды. ... ... ... бастап, ән-күйге дейін халықтың азатшыл рухы
аста-төк көрініс тауып отырды. Осы ... ... ... ... ... Қанай, Толыбай, Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты шешен-билерді, жыршы-
жырауларды дүниеге әкеліп, олар қара ... ... мен ... ... өнер ... ... ... Мұның айғағы ретінде
«Қаратаудың шертпесі», «Қалмақ биі», «Беласар», «Қалмақтың қара жорғасы»,
«Кеңес», «Абылайдың қара ... ... ... күйлер мен олардың
аңыз-әңгемелерін атауға болады.
Бұл кезеңнің күй аңыздары ширыққан оқиғасымен, тосын шешімдерімен назар
аударады. Бір қуаныш, бір ... ... ... ... мың сан ... ... де алуан өрнекпен ... ... ... ... ... ... бір ... оқиғамен сабақтастығы, нақтылы ... ... ... ... отырса, соған үндес музыкалық тілі
бейнелегіш қасиетімен баурайды.
Бесінші, XVIII-XIX ғасырларда және XX ғасыр ... ... ... мен
олардың аңыздары. Бұл кезеңнің рухани мұраларына саяси-әлеуметтік сарынның
мейлінше айқын көрінісі ... ... ... айту ... Бұл ... күйлер де, күй аңыздары да ерекше ... ... , ... ... ... ... Әсіресе
күйлердің әуен-сазының мейлінше шыңдалған кәнігі ... ... атап ... жөн. Бұл ... Боғда, Құрманғазы, Тәттімбет,
Дәулеткерей, Тоқа, Ықылас, ... ... ... ... ... қазақ музыкасының ұлттық тілін біржолата орнықтырып, жалпы
адамзаттық мәні бар рухани феномен ... ... бес ... ... ... өнер күйшілерінің орындау мәнері
аймақтық күй ұяларына байланысты дамиды. Күй әуені интонациялы саз ... бір ... ... ... ... ... ... кезде
әртүрлі арнаға түседі. Қазақтың күй өнері негізінен төкпе, шертпе деп
айдарланған екі ... ... ... орай ... ... топыраққа
тартып тұратын айшықты мінездемелері де бар. Төкпе және шертпе деген
анықтама ... ... ... байланысты туындаған кейінгі аттар, Ахмет
Жұбановтың «Ғасырлар пернесі» кітабындағы ... ... ... ... ... сөз кездеспейді, мұндай атау Уали Бекеновтың кітаптарынан ... ... күй ... ... ... ... аймақтарға қарай
ұялық бөліністері жеті мектепті құрайды:
1. Алтай күйшілік ...... ... ;
2. Арқа ... ...... Қазақстан ;
3. Жетісу күйшілік аймағы – Оңтүстік Шығыс Қазақстан ;
4. Қаратау күйшілік ...... ... ;
5. Жиделі Байсын күйшілік аймағы – Сырдария, Арал өңірі ;
6. Орда күйшілік аймағы – Батыс Қазақстан ;
7. Түбек күйшілік ...... ... ... ... ... ... алғаш ұсынған Ақселеу
Сейдімбек болды ( «Күй шежіресі» монографиясы), оған дейін мұндай ... ... ... Бұл күй ... мен ... ... дұрыс бағдар
бере алатын нақты әрі дәл ... ... ... ... ... мұнан да басқа әлі айқындала қоймаған күйшілік мектептер бар,
олардың көбісі өзінше төбелі ... ... аз ... жүр. ... ...... ... – Тоқырауындық, Жаңа ...... ...... ...... – Оралдық, Түбекте – Үстірттік (Түркіменше шалу мәнері) мектептер
қалыптасқан, және олар жеке күйшілік ұя болуға әбден ... ... ... ... Түркістан мен Байөлке жеріндегі күйшілік те өзінше төрге шығуға
тұрарлық мәнерлі мектептер. Осы ... ...... ... Байсерке,
Үсен төре, Мәмен, Әренжан, Есір сияқты ... ... ... ... із ... домбарашылар. Бұл ... ... ... домбырашылық өнер болып бағаланғанымен, жоғарыдағы
мектептердің атына жалпылама телініп жүр. ... ... ... ... ... ... саны он сегіз болар еді:
Алтай, Тарбағатай, Арқа, Жаңа арқа, Тоқырауын, Жетісу, Талас, Қаратау,
Қаратаудың ... ... ... ... ... ... Іле, Шығыс
Түркістан, Байөлке.
Күйшілік ұялардан басқа үлгілік мектептер де бар. Әрбір күйшілік ... сол ... ... ... ... ... бар. ... Қожеке, Сүгір, Қазанғап, Құрманғазы, Абыл сияқты күйшілер ... ... ... және ... ерен ... сазгерлер. Олардың үлгілерін ары қарай дамытқан замандық
күйшілеріміз солардың ... ... күй ... әрі сол ... ... өз ... мектептерін де қалыптастырған домбырашылар.
Осы күні Әбікен Хасенов, Мағауия ... ... ... ... ... ... ... Балмағамбетов, Бақыт Басығараев, Қали
Жантілеуов, Рыспай Ғабдиев, Сержан Шәкіратов ... ... ... де өз ... ... ... жеке мектеп болып
қалыптасқан үрдіс саналады.
Әрине, осы ... өз ... яғни бір – ... бар. Мысалы, Құрманғазы мектебі дауылды, оң қолының ауқымы кең
және динамикалық ... ... ... ... ... ... жақын, оң қолдың қағыс шеңбері «тар» ... ... ... күйдегі ұзақтықтың (размер), қағысымен ерекшеленсе, ... де ... ... бар: ... ... ... оң қолдың бес
саусағының бірінен соң бірін кезектестіре ойнау, Маңғыстау мектебі ... ... тез ... ... ... ... күй ... кезінде
қағыстармен оң қолдың түрліше ойнату. Арқа мектебінің басты айырмашылығы
шертіп тартылуы, сол ... ... ... – ақ ол ... «текстсіз ән» деуге болады, Жетісу күйлерінде қағыс қағу, перне
басу амалдары және ... ... ... аңыз - әңгімеге
лайық ежелгі күй сазын байқатады. Қаратау ... ... және ... ... ... ... ... – Тарбағатай мектебі де ән тектес,
ойнақы, бір ... ән ... ... арасында күй өнерінің саз-сарындары бойынша айырып тану үшін «төкпе
күй» және «шертпе күй» деген атаулар қолданып жүр. ... ... ... ... ... жеке ... ... қатысты
анықтауыш бола алар. Ал, тұтас бір күйшілік мектептің қасиет – болмысына
анықтауыш бола ... ... ... бір өңір – ... ... ... былай тұрсын, бір ғана күйші-композитор туындыларында
шертіп тартылатын күй де, дауылдата төгіп тартылатын күй де ... бір ғана ... ... ... ... шертіп
тартылса, «Бес төре» күйі жігерлі серпінмен тартылады. Оны былай ... ... бір ғана ... өн ... ... ... ... бірте серпе
төгіп қағуды, енді бірде іліп ... ... ... ... бар. ... ... қаз», Дайрабайдың «Дайрабай» сияқты күйлері сол бір ғана
күйдің өн бойында бірісе шертіліп, біресе дауылдата төгіліп тартылады.
Сондай-ақ тағы бір ... бұл ... тек ... ... күйлердің
ғана қадір – қасиетін анықтайды. «Төкпе » және «шертпе» деген атаулар
қобыз, ... ... ... ... ... ... ... келмейді. Себебі, бұл аспаптар шертіп те, соғып та тартылмайды.
Сол үшін тағы да сол Ақселеу ... ... ... ... Ол қазақ халқының дәстүрлі талғам - танымы ... күй ... ... орай ... ... «тік күй» және «бойлауық күй» үшке
бөледі. Осы атаулардың әрбірі жеке күйдің саз-сарынын да анықтайды. ... ... ... ойға ... ... ... ойлы, мұңлы
сәттерін толғайды. Сол арқылы тыңдаушыны сабырға шақырады немесе өмірдің
мән- мағынасын ... ... ... ... ... ... «Көкіл», Дәулеткерейдің «Жігер» сияқты күйлерін
айтуға болады.
Тік күйлер болса, өмір құбылыстарын ... ... ... ... ... ... да күрделі құбылыстары туралы дыбыспен ... ... ... береді. Әрі қарай тыңдаушысы өз өресі, өз ... ... ... ... жасайды, белгілі бір әсерге бөленеді.Тік күйдің
классикалық үлгілері ретінде Құрманғазының «Ақсақ киік», ... ... ... ... сияқты күйлерін атаған жөн.
Бойлаулық күйлер көбінесе жоқтау сарынымен өмірдің қайғылы, ... ... ... ... ... Әбдидің «Қосбасар» күйлері.
3. Қазақ музыка өнерінің дамуы
Сан ғасырлар бойы күйшілер қолында дамып, ... ... ... күй ... ... ... мен ойын кең ... суреттей келе, оның
шын мәнінде қазақтың музыкалық құдіретіне айналды.
Дәстүрлі музыка өнері еліміздің ... ... ... ... ... ... күннің үзік сырларын ой сүзгісінен өткізіп
қарасақ, әрідегі Оғыз, ... Сақ пен Ғұн, ... ... ... ... халықтың ілкілдегі баба өнері қазақ жерінің ... ... ... ... Кейін түркі тілдес туысқан елдер
шартарапқа ... ... ... елі ... ұлт болып жеке дара шықты.
Өзінің тілін, діңін, мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... туыс халықтарымен байланысты. Басты айырмашылық
оларда бәрі, яғни ән де, музыка да, би де ... ... ... ... ... музыка өнерінің тарихи тамыры Қорқытқа дейінгі ... ... ... айғақтап отырғанмен, халық күйлерінің ... ... дөп ... айту ... Олар ... ... күйі ... құймақұлақ арқылы ғана бізге жетіп отыр.
Көне ғасырда Қорқыт, XII ғасырда Кетбұға, XIV-XV ғасырларда ... ... ... XVI-XVII ... ... XVIII ... ... ғасырдың бас кезінде Боғда, Махамбет, Тәттімбет, ... ... ... Ықылас, Қазанғап, Байсерке, Шортанбай, Тіленді, Дайрабай,
Өскенбай, Мамен, Дина, Сүгір, Сейтек т.б. секілді дарынды күйші, дәулескер
домбырашылар – ... күй ... туын әр ... әр жылдарда биікке
көтерген тума таланттар еді. Солар арқылы ұлттық музыка өнеріміз ... ... ... кезеңде күйшілік өнер қанатын кең жая, қазақ деген ұлттың
дәстүрлі ... ... ... ... аман – есен ... домбыра
аспабы елімізде айырықша орын алуда. ... ... ... ... атындағы Ұлтық консерваторияда, еліміз бойынша көптеген
колледждерде қаншама болашақ домбырашы ... ... ... Оған ... ... осы оқу орындарының түлектерін қосайық...Әрине, қиынға соққан
мәселелер де бар, бірақ өте келе адам ... ... ... да ... ... ... ... – ұлттық аспап
Домбыра аспабы арқылы жеткен тәрбие қағидаларының көздеріне үңілетін
болсақ, бірнеше пәндерді кездестіруге болады. ...... ... ... ... тартып әр дыбысын есептеп ойнау математика пәні.
3.Домбыра – тартып қағу, перне басу, бір ... әуен ... анық ... ... поэзия сөзін дауыс ырғағымен дәл айту логика пәні. 4.
Домбыра – екі ... ... ... ... ... ... ... құлақ күйін
келтіру физика пәні. 5. Күй тыңдап әуенін есту ... ... ... ... 6.Күй – ... музыка, оған қосарлана жүретін әңгіме және
поэзия әдебиет пәні. 7.Терме – аспапты вокалды ... мен оған қоса ... ... ... ...... мен ... 8.Жыр – ұзақ белгілі бір
оқиғаларды айтатын тарих пәні. 9.Қысса – ... кино – ... ... ...... сөз, тіл және ... пәні. 11.Ән – вокалды музыка
дауыстың ... ... ... ... ... ... оқып айту музыка пәні.
Осының бәрін меңгеріп орындау үшін музыка ... ... ... ... құны өте ... ... Аспап, Әуен, Вокал, Сөз, Поэзия бір
мезгілде қатар қосылып, тең ... өз ... ... ... ... бір мезгілде бір адамның орындап шығуын ... ... ал ... ішкі өз ... ... ... ... оята біледі. Бұл –
бірінші. Ал екіншісі – тыңдарман болса, оның ішкі ... ... ... ... ... ... ұқтыру кезіндегі түрлі айла ... ... Адам ... талантты не талантсыз болып тумайды, ол
іздену, ұқсау, еңбектену ... миға ... ... музыка үнінің
көмегімен «мен білемін» деген сөзді кіргізу арқылы ... жете ... иесі ішкі жан ... ... ... Ал сезім еңбекке дағдылайды.
Еңбек талантты ұштайды. ... ... не? Ол ... ... көрсеткіші.
Домбыра ойнау, айту, жаттау еңбек нәтижесі. Ал оны ...... Оған ... ... ... ... Абылай, Абай, Құрманғазы,
Махамбет, Ақан, ... ... ... ... Байтұрсынов, т.б.
еңбектерін жатқызуға болады.
Жасыратыны жоқ, ... ... ... ... ... ... филология, математика, т.б.ғылыми қағидалары толық
ашылып, қарастырылмай келеді.
Сырт көзге көріне бермейтін, мәні зор ... ... ... ... ой ұшқырлығын шыңдауға, ата – бабадан кәсіп болған дәстүрді
дамытуға, өнер арқылы білімге терең бойлауға ... ... ... ... ... – білімнің қайнаған ... ... ... табиғатына, қазақ діліне өз үлесін қосып келе жатқан
үрдіс. Ендеше ... ... ... ... ... беру көзделсе,
бүгінгі келеңсіз, қатыгез жағдайлар мен шешімін таба ... ... ... ... ... төл мәдениетіне қарай бұрылып, тарихы мен тілін
сүйіп, өзгені сыйлауға бой ұрған болар еді.
«Музыка ... ... ... балалық шақтың өзінде адамның сүйіп
тыңдайтын ән – ... ... беру ... ... ... ... ... жалпы орта мектеп оқушыларының қолына домбыра беріп, аузындағы
тіліне дуалы терме сөзін айтқызып үйретсе, нұр үстіне нұр емес ... ... ... ... жалмауыз қанішерден,
үшіншіден, жаны ашымайтын ұл – ... ... ауру ... ... ... арылар едік.
« Егер белгілі бір елді басқарудың жай ... ... ... сол ... ... ... болсаң, онда музыкасына құлақ түр» дейді Конфуций.
Өзінің төл мәдениеті мен тілінен ... ел ... ... ... бала – ... ақымақтардың ортасында
тәрбиеленсе, ол да ... ... ... адам ... ... де,
бұзылуға да қабілеті әбден жетеді....» дегеніндей, біздің ортада жалған
тәрбие белең алып ... Оған ... ... ... әке – ... ... қолтығына енуі, үлкеннің ұлағатты сөздеріне құлақ аспауы, отбасынан
тәлім – тәрбие алып оны жалғастыру орнына өзге адамдардың сөзіне ... ... ... ... қылықтарға бой ұрып, теріс тәрбиеге ден қоюы ... ... ... де ... ... тағлымын, әншінің әні мен
әуенін, күйшінің күмбірлеген күміс күйін қалт ... ... ... ... ұлағатты мақал мен мәтелді, ертегі мен жұмбақты терме мен
шежірені ... ... ... ... ... ... азық ... қазақ
жастарына өзінің төл мәдениеті негізінде мемлекеттік стандарт, бағдарлама,
оқулық, оқу әдістемелік кешендерді құрап жазу – басты міндет.
«Тәрбиесі ... ... ... ... жоқ» дейді Саифи Сарайи.
Тәлім тәрбиенің басты құралы – домбыра ... ... ... да, ... ... ... мектептерде домбыра негізінде қалыптасып
жеткен тәрбие көзі ... ... ... ... ... ... ... Махамбет, Құрманғазы,
Абай, Ақан, Біржан, Мұхит, Нұртуған, ... ... ... ... ... ... ... Тәттімбет, Дәулеткерей, Абылай, Сүгір,
т.б. аты елге белгілі дала перзенттерінің шығармалары мен ... ... ... қана қоймай, қасиетті домбыра аспабының ... ... ... да ... көздері етіп енгізу керек ... ... ... ... ауыз ... ... ... «Қазақтың ұлттық
өнері болған, қазір де бар және болашақта да өз қасиетін ... ... ... ... жан домбыра,
Бүлкілдесін бүйірің.
Жез таңдайым, бозторғайым,
Енді саған не дейін?!
Қолданылған ... ... А. ... күй ...... Күлтегін баспасы, 2002.
2. Күзембаева С, ... Т. ... ... тарихынан лекциялар.
–Алматы, «Таймас» баспа үйі, ... ... Б. ... ... аспаптары. –Алматы, Өнер, 1998.
4. Сүлейменова Р.Ә., Жұмалиева Г.Ғ. –Музыка пәнін ... ... ... ... ... : Фолиант 2008.
5. Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. ... Ә. ... З. ... ... ... музыкасы» Алматы 2005

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арқаның дәстүрлі ән мектебі13 бет
Ахмет Жұбанов4 бет
ХХІ-ХХ ғасырлардың атақты әнші-ақындары14 бет
Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы5 бет
Құрманғазы Сағырбаев4 бет
Дина Нүрпейісова13 бет
Жамал Омарова5 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Кетбұға5 бет
Күләш Бәйсейітова7 бет

Пәндер

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь