Ыбырай Алтынсарин өмірбаяны

1. Өмірбаяны
2. Өлеңдері
3. "Еңбекпен табылған дәм тәтті"
4. "Бағу-қағуда көп мағына бар"
        
        Ыбырай Алтынсарин
(1841-1889)
Ыбырай Алтынсарин – бар саналы ғұмырын туған халқын өнер-білімді, жаңа
заманның өркениетті, мәдениетті елдерінің қатарына қосу ... ... ... Ол ... ... ... ... тарихи
қызметі мен зор талантын, жан-жақты терең білімі мен қайрат-жігерін елдің
"желкілдеп өскен көк шөптей" жас ұрпағын ... ... ... ... ... ... ашып, оқушыларды өз кезінің озық ғылымымен
қаруландыруға, ... ... ... ... бұл ... сан ... кедергілер мен қиындықтарды жеңе отырып,
үлкен жетістіктерге қол жеткізді, сөйтіп, туған халқының мақтан ... ... 1841 жылы ... ... ... ... Қостанай облысы,
Қостанай ауданында дүниеге келеді. Үш-төрт жасында ... ... ... ... Балғожаның қолында өсіп, тәрбиеленеді.
Атасы Балғожа би өз ... ... ... бірі ... ... көп ... қолында ұстаған би, Орынбор әкімшілігінің алдында да
беделді, белгілі кісі болған.
Замана бет ... ... ... Балғожа табысқа жетудің ендігі жолы –
оқу деп біледі. Сөйтіп, немересі кішкентай Ыбырайды Орынборда ... ... ... ... күні бұрын жаздырып қояды. Бидің ондағы
мақсаты, әрине, немересінің бала ... ... ... ... ... ... істеп, шенеунік, орысша оқыған "төре" болып ... ... ... ... бұл ойын ... оқып ... жасөспірім Ыбырайға
жолдаған өлең-хатында былайша білдірген:
Үміт еткен көзімнің нұры – балам,
Жаныңа жәрдем берсін Хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйіп ... ... ... ... сағындым деп асығарсың,
Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең не етер ... ... алып ... ... екі ... арасында
Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!
Әлгі мектеп ақыры 1850 жылы ашылады да, оған ... отыз ... бірі – ... жасар Ыбырай болады. Ыбырай мектепте сабақты ынта
қойып оқиды, 1857 жылы ... "өте ... ... бағамен бітіріп шығып, 1859
жылдың тамызына дейін өзінің туған елінде тілмаштық қызмет атқарады. Қалада
оқып, қазақ ... ... ... ... болып, ой-өрісі
кеңейген зерделі бозбаланың екі ... елде ...... ... ... түсініп, жаңаша сезінуіне, өзіндік ойға ... ... жылы ... ... атасының жақсы танысы, сыйлас кісісі —
Орынбордағы Шекаралық комиссияның төрағасы, шығыстанушы ... ... ... ... танысады. Ол Ыбырайға қамқорлықпен қарап,
оған өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануына жағдай жасайды. ... ... орыс ... ... орыс және
дүние жүзі ағартушы-педагогтерінің еңбектерін, ұлы ... ... ... ... бас ... оқыған. Мерзімдік басылымдарды ... ... көп ... ... ... молайта келе, Ыбырай өзінің алдына
тілмаш болуды ... ... ... ... ... бір ... істеуді
мақсат етіп қояды. Оның ынтасы ... ... 1860 жылы ... ... үшін төрт ... ... ашылған кезде, Ыбырай өзі
сұранып, Торғай ... ... ... ... ... сонда келеді. Бірақ
мектеп бірден ашыла қоймайды. Бұл аралықта, Ыбырай ел ішінде ... ... ... ... өз ... ... ... 1864 жылы ғана ашылады. "Осы жылы қаңтардың 8-і ... ... ісім ... ... ... ... Оған 14 қазақ баласы кірді.
Бәрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды ... ... ... ... қызу кірістім", – деп жазады, ол белгілі шығыстанушы, профессор
Н.И.Ильминскийге жолдаған хатында. ... ... ... пен тәрбие
жұмысын сол кездегі орыс мектептері үлгісінде құрады. Сабақты қазақ тілінде
жүргізе отырып, ол балаларға орыс ... ... пән ... ... ... Тәрбие жұмысын адамгершілігі мол, жаңа ұрпақ тәрбиелеп
шығаруға бейімдейді.
Ыбырай мәдениет пен ... ... ... өте ... ... ... Бұл оны жігерлендіре түседі. "Қазақтар мені құшағын жая қарсы ... ... ... ... ... ... жатыр", – деп жазады ол бір
хатында. Ыбырай Н.И.Ильминскийге жазған әлгі хатында тағы да ... ... ... үш жылдай аралаған Сіздің ... ... ... ... ... ... халық дейтініңізге мен сенемін. Қазақ ... ... жоқ ... ... біз ... өзінен де көп
жақсылық табамыз". Туған халқы туралы мұндай ой ... ... ... ... және оны ... ... істеуге шабыттандырды.
Сонымен бірге Ыбырай ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздікті де
көре білді. ... ... ... ... ... ... ... халықты корғады.
"Қызмет бабында мен қазақтармен жиі-жиі ұстасып қаламын, — деп жазды ... жылы ... ... ... менің өз туысқандарым да бар.
Олардың ... ... ... ... ... жек ... ... арасындағы
қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар ... ... ... көрсете алмай, қаскырдың аузында жем болатын қорғансыз ... ... ... ... ... ... ... Соларды
көргенде... өте қатты күйінемін... Осы ... ... ... ... істеп жүрген істерін менің жақтырмайтынымды біліп қалды...
Сондықтан ол мені бұл ... қуып ... ... ... ... ... демократтық көзқарастары осылайша қалыптасып,
дамыды. Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ұнамсыз мінездерге ... ... ол ел ... білім, өнер тарату ісін кеңейте беру керек деп
ұғады. Сол ниетпен бар ... ... ... бала ... ... жұмсайды.
1876 жылы Ыбырай Петербург, ... ... ... ... ... орыс ... ... зерттейді. Қазақ
тілінде оқу құралдарын жасауды ойлайды.
1879 жылы Ыбырай Торғай ... ... ... ... Бұл оның ағартушылық қызметінің кең өріс алуына жол ... ... ... ... ашу ... шұғылданады. 1879-1883 жылдар
аралығында Торғай облысының төрт уезінде (Торғай, Ырғыз, ... ... ... ... 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды. Ол
қазақ даласындағы техникалық ... ... ... оқу орны ... ... ... ... ісіне ерекше көңіл бөледі. Бұған ескішіл
әдет-салттарға қарсы күрестің бір жолы есебінде қарайды. 1887 жылы ... ... ... – оның ... аса зор ... ... мектептер санының артуына байланысты Ыбырай мұғалімдер
даярлайтын мектеп ашуды қолға ... 1881 жылы Омбы ... ... ... ... ... ашу ісімен ғана шектеліп қалмады. Ол сол мектептердегі
тәлім-тәрбие, оқу жұмысына ... мән ... ... ісін жаңа ... Бұл ретте ол мұғалімнің атқаратын рөлін ... ... ... үшін ең ... – мұғалім, – деп жазды ол. Тамаша жақсы
педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден ... ... ... ... да ... тең келе алмайды".
Ыбырай туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор сеніммен қарады.
Сондықтан халық ағарту ісін айрықша шабытпен ... 1883 жылы ... ... ... ... баяндамасында ол: "Қазақтарға – осы
дарынды, ақыл-есі мол халыққа – кешікпей рухани және қоғамдық даму ... ... ... беру — ... ... де аса ... ... отыр", – деп
жазды.
Осы жолда Ыбырай көп қиыншылықтар да кездестірді. Ел ... ... пен ... оның жанын күйзелтті. "Заман осылай
болған соң, амалын тауып, мүмкіндігі бар жерде ... ... ... болашағын бүлдіріп жатқан жауыздыққа қарсы күресе беру ... ... де ... ... әрі мінезге бай, адамгершілік,
жолдастық ... мол ... орыс ... ... ... ... ... жасау жолында оқулыққа Ыбырай мектепте қазақ балаларына білім
мен тәрбие берудің басты құралы деп ... Ол ... ана ... ... ұқыптылықпен үйретеді, шағын көркем шығармалар арқылы оларды жақсы
мінез-құлыққа ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы оларды қызықтыратын кітаптарды... қазақтың ... ... ... ... деп білді. Өзі 1876 жылдан ... ... ... ... оны 1879 жылы ... ... ... кітапты кұрастырғанда мен, – деп жазды. Ыбырай хрестоматиясының ...... осы ... ана ... ... шыққалы отырған
жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде ... ... ... оқу ... бола алу ... көздедім". "Қазақ хрестоматиясы"
балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгіме-новеллалардан құрастырылды.
Олардың ... өзі ... ... сол ... орыс ... ... алды. Хрестоматияға қазақтың халық әдебиетінің үлгілерін де іріктеп
кіргізді.
"Қазақ хрестоматиясы" арқылы жеткен Ыбырайдың бүкіл әдеби мұрасы ... ... ... ағартушылық идеясына бағындырғанын айқын көрсетеді.
Ол әдебиетті бала санасына әсер ... оны ... ... ... ... ... деп ұқты.
"Біз болмасақ, сіз барсыз"
Өлеңдері
Ыбырай "Қазақ хрестоматиясына" ... ... де ... ... ... Оның "Кел, ... оқылық!", "Өнер-білім бар жұрттар"
өлеңдері осындай мақсатта туған.
"Кел, балалар, оқылық!" өлеңі жастарды оқуға, ... ... ... ... шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!
Өлеңнің әр шумағында оқудың әр жақты пайдасын айта отырып, ақын соңғы
жолдарды ылғи ... ... ... ...
Бір жұтасаң, жоқ болар.
Оқымыстың байлығы–
Күннен күнге көп болар,
Еш жұтамақ жоқ болар.
Сөйтіп, ақын, бір жағынан, жастарды оқуға, білім алуға ... ... оқу, ... ... оның ... ... үшін керектігіне еш мән
бермейтін ескі көзқарасқа соққы береді. Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық ... ... айта ... ... адамның қолы жету үшін, ерінбей ... ... ету ... ... "Өнер-білім бар жұрттар" атты өлеңінде оқу, білім ... ... сөз ... ... ... ... – қазақ қауымына озық
мәдениетті елдерді үлгі етіп ... бар ... ... ... алыс жерлерден
Көзіңді ашып, жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды.
...Отынсыз тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді.
Теңізде жүзді балықтай,
Дүниені кезді ... ... ... адам ... ... өз ... ... жарау, оны "тастан сарай салдырып, айшылық алыс жерлерден көзіңді
ашып-жұмғанша, ... ... ... ... ... ... деп білді.
Келешекке сенімі мол Ыбырай өмір көркі, болашақтың иесі – жастар деп ұқты.
Біз ... боп ... ...... көркі" деп,
Ескермедік мақалды.
Біз болмасақ, сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сіздерге бердім батамды! –
деп, жеткіншек ұрпаққа ... ... ... ... мен жаманды, білімділік пен надандықты салыстыра
суреттеу әдісі де жас балаларға оларды айқынырақ таныту ... ... ... өз дәуірі оқырмандарының ұғымына жеңіл етіп, салыстырулар
жасайды. Бұл өлеңдердің көп тіркестері бүгінде мақал-мәтелге айналып кетті.
Табиғат ... ... "Жаз" ... ... ... ... суреттеуге
арналған. Мұндай тұтас лирикалық, пейзаждық өлеңдер Ыбырайға ... ... ... ... ... ... ... аудару арқылы ел сүю, жер сүю, Отан ... ... ... ... ... ... ... үлгісі
болатын. Ыбырай өлеңдері – туған ел табиғатын ... сол ... ... жас
шәкірттерінің бойында табиғатты, Отанды сүю сезімдерін тәрбиелеуге жасаған
елеулі қадамы. Екі ... де ... ... ... жалаң алмай,
адамдардың тіршілігімен байланыстыра көрсетеді. Сол арқылы табиғат пен
адамның байланысын, табиғаттың адам ... ... ... ... ... ... өзен ағып ... сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық соқса, бір қалыпта,
Аралап тау мен тасты арқыраған.
Көңілің суын ішсең, ашылады,
Денеңде бар дертіңді қашырады.
Өксіген оттай жанып ... ... ... ... басылады.
 
Ақын тау өзенін нақты әрі әсерлі суреттеген. Бүкіл тіршіліктің "өзеннен
рақат тауып" жатқанын нақты ... ... ... ... ... ... көктемгі табиғаттың келісті суреттері бар. "Ұшпақтың күн
сәулесі жерге түсіп", "Аспаннан рақымменен күн ... ... ... жас ... жайқалып шыға келер жердің гүлі", "Кеш болса, күн қонады
таудан асып, шапаққа қызыл алтын нұрын шашып", т.б. ... мен ... ... табиғат көріністерін сезінуінің тереңдігін, суреткерлігін
көрсетеді. Ақын бар тіршілікті көктем күнінің мейірімді шағымен ... ... жаз ... сүйсіну, мал бакқан елдің қыстан
қысылып ... ... ... кеңуі, қуаныш-шаттығы көңілді әсерге
бөлейді.
Бір малы шаруаның екеу болып,
Қыстаудан ауыл көшер алуан-алуан.
Күлісіп, құшақтасар, әзіл ... көш ... ... қалған.
Жүгіріп киік, құлан тау мен қырда,
Қуанып ықыласпен келген жылға...
Алыстан мұнарланған сағымдары
 
Шақырып, тұрар күліп: "Кел, – деп, – ... Бұл ... ... ... ... әдебиетінде табиғат лирикасын бастады. Оны кейін Абай
әлемдік поэзияның биік деңгейіне жеткізді:
"Еңбекпен табылған дәм тәтті"
Еңбекті сүю және қадірлеу – Ыбырай ... ... ... ... ... ... үгіт, өсиет түрінде берсе, кей шығармаларында
халықтың ... ... ... реалистік суреттер арқылы
бейнелейді.
"Өрмекші, ... ... ... Ыбырай ең ... өзі де ... үшін ... ... ... етіп ... келіп, оларды балаларға үлгі етеді. "Қарлығаш, өрмекші ғұрлы
жоқпысың, сен де еңбек ет, ... ...... ... ... жазушы халық арасындағы Атымтай жомарт
туралы аңыздарға жаңаша мазмұн беріп, өзінше қорытады. ... ол ... ... етіп ... Еш ... ... жоқ болса да, Атымтай
ылғи жұмыс істейді. "Күн ... өз ... ... ... нан ... ... ... сол нәр болып тарайды. Еңбекпен табылған дәмнің тәттілігі
өзгеше болады", – ... ... мен ... ... ... бір жай сөз ... адам он ... баласын ертіп, егістен жаяу келе жатса, жолда қалған
бір ескі тағаны ... ... ... "Анау тағаны, балам, ала жүр", –
деп. Бала әкесіне: ... ... ескі ... не ... – деді. Әкесі
үндемеді. Тағаны өзі алды да, жүре ... ... ... ... ... ... ... жеткен соң әкесі кайырылып, тағаны соларға үш тиынға сатты.
Одан біраз өткен соң, шие сатып отырғандардан 3 тиынға ... шие ... ... ... ... ... ... өзі бір-бірлеп алып жеп,
баласына қарамай аяңдап жүре берді. Біраз жер өткен соң, ... ... шие ... ... ... келе ... бала да тым-ақ қызығып келеді
екен. Жерге түскен шиені жалма-жан жерден алып, аузына салды. ... ... бір шие, одан ... ... соң және бір шие, ... бала ... шие
тастаған жерге бір еңкейіп, шие теріп жеді. Ең соңында әкесі ... ... ... ... ... ... бе, бағана тағаны
жамансынып, жерден бір иіліп көтеріп ... ... Енді сол ... ... ... ... аламын деп, бір еңкеюдің орнына он еңкейдің. Бұдан
былай есіңде болсын: аз жұмысты ... көп ... тап ... ... етпесең, көптен құр қаларсың", — деді.
Кейде сәл нәрсені қомсынып, оған көңіл бөлмеушілік, аз ... ... ... ... аз ... Бұл – жақсы
әдет емес. ... ... ... ... ... еңбекқор
болуына Ыбырай ерекше мән берген.
"Бай баласы мен ... ... атты ... ... ... ... таптық көзкарасты бейнелейді. Көшкен елдің жұртында қалған ... бір ... ... ... ... суреттеу аркылы сол
балалардың өмір ... ... ... ... ... ... ... шығармаға жасы құрбы екі баланы алып, оларды бай мен кедейдің
өкілі етіп суреттеуінің сыры да оның идеясынан айқын көрінеді. ... ...... ... көре ... ысылған еңбек адамы. Ауылдары
көшіп кетіп, жұртта қалған екі баланың далада тамақ тауып ... ... ... ... ... ... ... түнегенде ит-құстан сақтануына
Үсеннің тапқырлығы мен еңбекқұмарлығы себеп болады. Ал бай баласы Асан ... үшін ... ... білмейтін, шыдамсыз, еңбекке икемі жоқ жан. Кісі
еңбегімен күн көріп, бейқам болып өскен бай баласының басына күн ... ... ... жазушы келешек Үсендер жағында екенін
аңғартады. Сөйтіп, жастарға өмірден еш нәрсе үйренбей, жалқау ... ... ... ... ... ... ... бейім, еңбек сүйгіш
жарлы баласы ... ... ... ... көп мағына бар"
"Жаздың бір әдемі күнінде бір кісі ... ... ... ... де ... ... ... жүрді. "Мына ағаш неліктен тіп-тік, ана
біреуі неліктен кисық ... – деп ... ... "Ата-анаңның тілін
алсаң, ана ағаштай сен түзу кісі болып өсерсің. Бағусыз кетсең, сен де мына
қисық ағаштай болып, ... ... ... ағаш – ... өз ... – деді атасы. "Олай болса, бағу-қағуда көп ... бар екен ғой", ... ... "Бағу-қағуда көп мағына барында шек жоқ, шырағым, бұдан сен
өзің де ғибрат ... ... сен жас ... саған да күтім керек. Мен
сенің қате жеріңді түзеп, пайдалы іске ... ... ... ... ... ... түзу кісі болып өсерсің", – деді.
Ыбырай "Бақша ... атты ... ... деп ... ... ... рөл атқаратынын көрсеткен.
Соның бірі – талап. Талап етіп талпынбаса, адам баласы алға ... еді. ... ерге нұр ... ... халық мақалы да өмір
тәжірибесінен туған. Жастық шақ – ... мол ... ... ... ... ... ... кез, ол үшін талап керек. Талаптан ... ... ... ... ... ... Ыбырай сол идеяны көтереді.
I Петр патша шіркеуге барып ғибадат етіп тұрғанда, арт жақта ... ... ... ... көріп, қасына келіп, не салып жатқанын
сұрағанда бала: "Сіздің ... ... ...... Петр ... мәз еш нәрсесі жоқ екен. Бірақ ақылды Петр патша ол ... ... бар ... ... ... салатын оқуға бергізеді. Кейін сол ... ... ... бұл ... ... - жас ... ... сол талаптың
арқасында неге қолы ... ... кім ... ... сол ... дәлелдеу.
Мейірімділік баланың отбасына деген ... ... ... өз ... туғандарын жақсы көреді, сыйлайды. Ыбырай ата-ана
мен бала арасындағы ... жылы ... ... мән береді.
"Мейірімді бала" әңгімесінде 13 жасар қыздың әкесінің орнына, өз ... ... ... Қыз: ... жұмыс істеп, бала-шағаларын
асырайтын ... ... ... мына менің қолымды кесіңіз", – дейді.
Жазушы "Аурудан аяған күштірек” деген әңгімесінде аяғы ... ... ... ... ... ... да, анасын қиналтпау үшін қабақ шытпағандығы
айтылады. ... ... ... ... ... тұр, ... менің жанымның
қиналғанын көріп, әжем де қиналып, жыламасын деп жатырмын", – дейді ... ... қыз да, ... ... ... те шын мәніндегі
мейірімді қылықтарымен ерекшеленеді, мұның негізінде жалпы адамды ... ... ... Олар ... ... Отан сүю, ел сүю ... ... Ыбырайдың мейірімді балалары нағыз отаншыл азаматтар
болатынына сенесің.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Алтынсарин Ыбырай2 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Ыбырай Алтынсарин19 бет
Ыбырай Алтынсарин37 бет
Ыбырай Алтынсарин6 бет
Ыбырай Алтынсарин 17 бет
Ыбырай Алтынсарин10 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь