“Этнос” туралы ұғым

“Этнос” гректiң – еtпоs — тайпа, халық деген сөзiнен шыққан. Ғылымда “халық” терминiнiң орнына “этнос” терминi орынды қолданыла бастады. Бұл термин этностың негiзгi тарихи түрi – “тайпа”, “ұлыс” (“народность”), “ұлт” ұғымын түгел қамтиды. Оның үстiне, “халық” сөзiнiң “бiр топ адам” (мәселен, “халық жиналды” десек) деген мағынасы бар екенi белгiлi. Сондықтан “этнос” терминiн қолдану қолайлы. Адам ұжым болып тiршiлiк етедi. Оған әлеуметтiк бiрлестiк деп те, этностық бiрлестiк деп те қарауға болады. Шындығында, әрбiр адам, бiр жағынан, белгiлi бiр қоғамның мүшесi бола отырып, сонымен бiрге ұлттың (этностың) да мүшесi болып саналады.
Адам баласының әлеуметтiк дамуы жақсы зерттелген және оның даму заңдылығы жан-жақты қарастырылған. Ал халық тарихы жөнiндегi (бiз ендiгi жерде оны шатастырмас үшiн “этнос” деп алып қараймыз) зерттеулер түсiнiксiз, шатастырулық көп. Шын мәнiсiнде, этностан тысқары бiрде-бiр адам өмiр сүрмейдi. Кiмге де болса, “сен кiмсiң?” деген сұрақ қойса, ойланбастан “орыспын”, “французбын”, “ағылшынмын”, “немiспiн”, “парсылықпын” немесе “түрiкпiн” деп жауап бередi. Олай болса, адамның санасындағы этнос жайындағы түсiнiк көпке ортақ. Ал жоғарыдағы сұраққа жауап берушi әрбiр этнос мүшесiне: “Сен неге ол халықты немесе ұлтты өз ұлтым деп санайсың?” деп сұрақ қойса, оған анықтама беруге қиналады. Әсiресе, “сенiң ұлтыңның басқа ұлттан қандай айырмашылығы бар?” деген сұраққа бұрынғы Кеңес Одағында, бүгiнгi ТМД елдерiнде тiршiлiк ететiн ұлт өкiлдерi тиянақты жауап бере алмайды.
Ол заңды да. Себебi, 70 жыл бойы “бiрыңғай тiл, бiрыңғай мәдениет жасаймыз” деген ұранмен тiршiлiк еткен Кеңес халқы, “Келешек коммунизм кезiнде дүние жүзiнде бiр ұлт, бiр тiл болады. Ол француздың да, ағылшынның да, немiстiң де, орыстың да тiлi емес. Оған барлық ұлт өз үлесiн қосады” деген сталиндiк волюнтаристiк теорияға имандай ұйыған ғалымдар әр ұлттың өзiндiк ерекшелiгiн зерттеуге онша мән бермедi. Ұлт мәдениетi мен ұлт тiлдерi бiртiндеп кiрiгiп жоғалатын өткiншi процесс деп қарады.
Бүгiнде этностық мәдениет пен ұлт тiлдерiнiң өткенi мен келешегiне көз
        
        “Этнос” туралы ұғым. Этностардың пайда болу заңдылықтары
“Этнос” гректiң – еtпоs — ... ... ... ... шыққан. Ғылымда
“халық” терминiнiң орнына “этнос” терминi орынды қолданыла бастады. ... ... ... ... түрi – ... ... ... ұғымын түгел қамтиды. Оның үстiне, “халық” сөзiнiң “бiр топ адам”
(мәселен, ... ... ... деген мағынасы бар екенi ... ... ... қолдану қолайлы. Адам ұжым болып тiршiлiк етедi.
Оған әлеуметтiк бiрлестiк деп те, ... ... деп те ... ... ... адам, бiр жағынан, белгiлi бiр қоғамның мүшесi бола
отырып, сонымен бiрге ... ... да ... ... ... ... әлеуметтiк дамуы жақсы зерттелген және оның даму
заңдылығы жан-жақты қарастырылған. Ал ... ... ... (бiз ... оны ... үшiн ... деп алып қараймыз) ... ... көп. Шын ... ... ... ... өмiр ... Кiмге де болса, “сен кiмсiң?” деген сұрақ ... ... ... “ағылшынмын”, “немiспiн”,
“парсылықпын” немесе “түрiкпiн” деп ... ... Олай ... адамның
санасындағы этнос жайындағы түсiнiк көпке ортақ. Ал жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... неге ол халықты немесе ұлтты өз
ұлтым деп санайсың?” деп сұрақ ... оған ... ... ... ... ... басқа ұлттан қандай айырмашылығы бар?” деген
сұраққа бұрынғы Кеңес Одағында, бүгiнгi ТМД ... ... ... ... тиянақты жауап бере алмайды.
Ол заңды да. Себебi, 70 жыл бойы “бiрыңғай тiл, бiрыңғай ... ... ... ... ... ... ... “Келешек коммунизм
кезiнде дүние жүзiнде бiр ұлт, бiр тiл ... Ол ... да, ... ... де, ... да тiлi ... Оған барлық ұлт өз үлесiн қосады”
деген ... ... ... ... ұйыған ғалымдар әр ұлттың
өзiндiк ерекшелiгiн зерттеуге онша мән ... Ұлт ... мен ... ... кiрiгiп жоғалатын өткiншi процесс деп қарады.
Бүгiнде этностық мәдениет пен ұлт тiлдерiнiң өткенi мен келешегiне көз
жiберу ұшiн ... шығу ... ... методологиялық тұрғыдан қарастыру
қажеттiгi туып отыр. Бұл ... ... ... ұлт ... ғылыми-
методологиялық тұрғыдан терең зерттеп, тұңғыш рет құнды ... ... ... ... Лев ... ... Ол өзiнiң “Халықтар қалай пайда болады
және ... ... ... ... 1989) деген атақты
еңбегiнде, дүние жүзiндегi халықтардың пайда болу, өсу, өркендеуiн және
олардың бiртiндеп өшiп, ... ... ... тұрғыда, тарих,
география және биология (оның ... ... және ... ... негiзiне сұйене отырып, “этнос” туралы ғылыми ... ... едi. ... ... туралы соңғы уақытқа дейiн әр түрлi түсiнiк-
анықтамалардың болғанына тоқталады. Айталық, бiреулер “этнос ... ... тегi бiр ... десе, екiншiлер “этнос — тiлдiң бiрлiгiне
негiзделген мәдениеттiң ... ... Ал ... ... — бiр-бiрiне
ұқсас адамдар тобы” десе, төртiншiлерi “этнос - сана-сезiмдерi бiр адамдар
тобы” дейдi. Бесiншiлерi ... - ... бiр ... ... ... түрде топтасқан тобы” десе, ал ... ... ... ... ...... ... дейдi (19, 13).
Тарихтан белгiлi болғандай әр түрлi халықтар белгiлi бiр аймақта пайда
болып, сол аймақтың өзiндiк ... ... ... ... географиялық аймақтың хайуанаттары мен жәндiктерiне) бейiмделiп,
тiршiлiк етедi. Өзiндiк мәдени және рухани мұрасын жасап қалдырады. ... ... ... ... ... Лев ... дегенiмiз – жер бетiндегi белгiлi бiр тiршiлiк аймағы мен әлеуметтiк
ортаның бiлiгiнде жатқан ... ... ... ... мiнез-құлқы, тiлi мен мәдени мұрасы бiр халықтар тобы”(19,13) деген
анықтама бередi. Бiз осы ... ... ... жөн деп ... ... ... пайда болу себептерi неге байланысты?” деген
сұраққа жауап iздесек, бiрiншiден, көршi ... ... ... ... аударуынан, сөйтiп олардың жаңа жерге келiп,
жергiлiктi ... ... ... қан ... жаңа этностар дүниеге келедi; екiншi, бiрнеше тайпалар
мен ... жаңа ... ... игеруiнен пайда болады. Мысалы, ХIҮғ.
аяғында ағылшындар мен испандықтардың Солтүстiк ... ... ... жаңа
жерге қоныстануынан американ этносы пайда болды. Үшiншi, климаттық өзгерiс
(қуаңшылық, су ... т.б.) ... ... ... ауа ... ... Олар ... жерден тұрақ iздейдi. Мысалы, қырғыз халқы ХV ғ. басында
Алтайдың ... мен ... ... ... ... ... ... Алатауына көшiп келiп, жергiлiктi түркi тайпалармен қан араласуынан
жаңа этнос пайда болды. Бұл ... жаңа ... ... ... ... ... ... этностар тобымен бiрiгуiнен (қан араласуынан үшiншi бiр
жаңа этностың) ... ... ... ... Яғни ... тiршiлiктiң
географиялық ортамен байланыстылығын ескерген жөн. Осыдан келiп, Э.Семплдiң
“Адам – жер бетiнiң өнiмi” деген ... ... Ал жер ... күн ... ... ... ... әсерiне байланысты.
Ғарыштық сәулелер ауа қабаттарын жарып өтiп, бiрнеше қиындықтарды жеңiп
барып жер ... ... ... келiп себептестiк және қарама-қайшылық
заңдылықтары туындайды. Табиғатта да, қоғамда да қарама-қайшылықсыз, себеп-
салдарсыз даму ... ... ... ... ... ... нәсiлiне, тiлiне, дiнiне, бiлiмiне байланысты емес,
тек мiнез-құлқы мен жер бедерiнiң ... ... ... деп ... ... ... қуаттайды (19,5). Мысалы мұхит
жағалауындағы ұлттар мен ұлыстардың салқын қанды ... ... ... бұғы ... ет жеп ... етуi, ал оның ... ... ... ... ... ... келуi және тропикалық өсiмдiктермен
қоректенуi географиялық - ... ... ... ... ұлттың өзiне тән мiнез-құлық құрылысы ұрпақтан-ұрпаққа көшкен сайын
өзгерiп отырады. ... ... ғ.ғ. ... мен ... қазақтардың
мiнез-құлқы бiрдей емес. Тiптi қазақстандық жергiлiктi қазақтар мен Иран,
Түркия, Моңғол қазақтарының мiнез-құлқындағы айырмашылық ... ...... ... жергiлiктi халықтың психологиясы мен ... ... ... байланысты.
“Этнос мүшелерiнiң мiнез-құлық құрылымының бiрiздiлiгi қарым-қатынас
нормасына ... ... 1) жеке адам мен ... арақатынасына; 2)
жеке адамдардың өзара қатынасына; 3) этникалық топтардың арақатынасына; 4)
этностар мен этникалық топтар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... әр этностың мүшелерi таң
қалады және өзiнiң тұқымдастарына басқа ... ... ... ... ... ... ... афиналықтар скифтердiң үйiнiң
жоқтығын, ал өздерiнiң мейрамдарында есi ... ... ... ... Ал ... ... ... отырғызуын жаратылысқа қарсы әрекет
деп айыптаған. Палестинаны жаулап ... ... ... көп ... ... сөз ... ал арабтар француз әйелдерiнiң бетiн ашық ұстауын
сөлекет санаған. Иудейлер римдiктердi ... етiн ... үшiн жек ... ... ... мiнез-құлық нормалары да жаңарып отырады. Мысалы,
қазан төңкерiсiнен кейiн ... ... ... әйел алуы ... ... ... ... пәрәнжi жамылуды қойды.
Алайда этностың дамуы бiркелкi болмайды. Ол доға iспеттi дамуды бастан
кешiредi. ... ... ... ... және ... ... ... шапшаң, бiрде баяу дамуы мүмкiн. Адам өмiрi оны
қоршаған ... ... ... күн ... және
радиацияның жер бетiндегi тiршiлiкке, ... ... ... да ... биосфералық жағынан тығыз байланыста өтедi. Бұл ... ... ... отты ... жер ... ... атты
кiтабында айтылады. Күн бетiндегi отты борандар мен қопарылыс-жарылыс пайда
болғанда, жердiң магниттiк белдеуi ... ... ... ... күн бетiнен жерге өткiр сәулелер атқылайды. Жер ... ... ... әсер ... ... құбылыстар пайда болады. Чижевскийдiң
бақылауынша, күн бетiнде пайда болып жатқан осы құбылыстар кезiнде өткiр
сәулелердiң шамадан тыс ... ... ... ... және ... ... ұшып ... бiр жерге шоғырланып, әр түрлi жұқпалы
ауруларды таратады, түрлi ... ... ... ... ... асылып өлушiлердiң көбеюiн, бiр ұлт пен екiншi ұлттардың ... ... ... ... ... (19,7). ... ... табиғи апаттан, жарылыстан кейiн пайда болатын шала-
жансарлық жағдай этностарды бiрден мүлдем құртып ... ... ... ... ... ... белсендi тобына) үлкен әсерiн
тигiзiп, әлсiретуi, тiптi тұқымға орасан зор зиян келтiруi мүмкiн. ... ... ... өмiр ... ... ... болғандықтан, күн
сәулесiнiң де адамдардың психикасына ықпалын тигiзетiнi көпке аян. ... өз ... ... ... де табиғатпен тығыз байланысты. Ұлттар
мен ұлыстар арасындағы ... ... ... қан ... қақтығыстарды бiр
жағынан экономикалық үстемдiк үшiн күрес деп қарасақ, екiншiден, ұлттар мен
ұлыстарды ... ... мен ... ... ... ... ... нерв жүйесiнiң қызметiне байланысты құбылыс
деп ұғуға тура келедi. Мысалы, Гитлердiң немiс ұлтын үстемдiкке жаралған ... деп ... ... ... басып алуды мақсат еткенi, еврейлердi
кемсiтiп, асып-атуы Мальтустiң теориясына негiзделген фашистiк-диктаторлық
iс-әрекет едi. Ал ... мұны ... ... ... қасиетi
демей, “Алланың жiберген iсi” деп қарап, ... ... ... тегi жеке ... ... ортадағы тiршiлiктi
қабылдауымен анықталады, ал қоршаған орта ол фактiнi бекiтедi. Олай ... ... бiр ... ... ... сезiмге негiзделген. Ал адам
сезiмi оның өзiндiк ойлауы және мiнез-құлық ерекшелiгiн бiлдiредi. ... ... тән ... оның ... сәби ... ... ата-анасының қарым-
қатынасы, мiнез-құлқы, iс әрекетi арқылы дарып, қалыптасады. Олай болса,
“этнос” дегенiмiз белгiлi бiр жүйеге ... ... ... ... екен. Ал әлеуметтiк жүйенiң көпшiлiкке ортақ түрi ... ... ... – бiр үйде ... ... ... ... отбасы мүшелерiнiң күнделiктi тұрмысында қолданатын заттары да
енедi. Яғни олардың үй-мүлкi, баспанасы, ыдыс-аяғы, киiм ... ... ... т.б. тұрмыстық тұтыну заттары және олардың жасалу
үлгiлерi түгел кiредi. Отбасы ... ... ... ... мiнез-құлқы да жүйенiң элементi болып есептеледi.
Ал отбасылық жүйе этностық жүйенiң қайталанатын атрибуты болып саналады.
Этностық ... ... ... тұрмысындағы, мiнез-құлқындағы,
көзқарасындағы айырмашылық-тары арқылы ерекшеленедi.
Қай халықтың болса да мәдениетiнiң шарықтауы мен ...... ... Бiр ... ... жыл ... ... II ғасырда)
егiншiлiкпен, сауда-саттықпен айналысқан қытайлықтар малшаруашылығымен
айналысқан ғұндарға қарағанда ... ... ... ел ... Соған
қарамастан, қытайлардың Еуропаны жаулап алуына жол бермеген себептерге
келсек, бiрiншiден, жауынгер ғұн ... ... ... ... ... ... қытайлықтардың, құрғақшылық, табиғаты қатаң даладан гөрi,
суы мол, ауасы жұмсақ, қыс ... ... ... ... ... ... деп ... үшiншiден қытайлықтарға қарағанда,
Вавилонды, Кiшi Азия мен ... ... ... ... ... ... мәдениетi мен экономикасы күштi парсылықтар ... ... ... аттатпады (19,173).
Бүгiнгi аса мәдениеттi, экономикалық жағынан күштi деп саналатын Еуропа
елдерi ол ... ... жыл ... ... басында) Қытай, Персия
елдерiне қарағанда мәдениетi әлдеқайда нашар дамыған елдер болған. ... ... бiр ұлы ... ... ... бай ... ... қуаңшылық,
жер сiлкiнiсi т.б. апаттар салдарынан мүлде құрып кетуi немесе ... ... ... ... ал оның ... ... қалған елдiң тез
қарқынмен дамуы табиғи заңды құбылыс. Ертедегi Рим мәдениетi мен ... ... - ... ... ... процестiң әсерiнен
Еуропа мен Азия құрлығындағы ... ... ... ... төрт ... ... Ол ұлы Даланы мекендейтiн этностарды орасан зор қоныс
аударуға ұшыратты. ... ... рет ... мен түрiк, ұйғыр
қағанаттарының ... ... ... ... ... ... ... этностардың бiрiнiң туып, ... ... ... ... ... екiншiсiнiң пайда болып, өркен жаюын туғызады.
Мiне, осы тарихи процестерге негiздеп ежелгi қытай, ... ... ... ... ғалымдарының еңбектерiне сүйене отырып, “қазақтар – ... ... ... ... территориясында тiршiлiк ... ... ... ... ... сақ, ғұн, үйсiн тайпаларының
қосындысынан құрылған ежелгi халық” (55, 4) деп ... ... ... пайда болуы және қалыптасу тарихы – өте ұзақ та
күрделi процесс. ... ... ... республиканың қазiргi жерiн
мекендеген автохтонды ... ... ... және ... ... түп ... сонау қола дәуiрiне, андронов
мәдениетi деп аталатын көне кезеңге (б.з.б. ХVIII-VIII ғ.ғ.) ... ... көне ... ... ... қыш ыдыстардың ою-өрнегiне көз
салып, қазақстанның қазiргi ... ... ... ... көптеген ұқсастықтары мен ортақ үлгiлерiн табуға болады. Ертедегi
темiр дәуiрiнде ... VII-IV ғ.ғ.) ... ... сақ ... ... ... ... исседондар т.б. мекендеген. Археолог –
ғалым К.А. Акышев осы кезеңге ... Есiк ... ... ... ... алтын әшекейлерi бар жауынгердiң киiмi
ежелгi сақ шеберлерiнiң ғаламат өнерiн көз ... ... Тап ... белгiлерi қазақтардың қазiргi қол өнерiнде де кеңiнен қолданылады.
Мұның өзi бұл өнердiң ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, бiздiң дәуiрiмiзге ... ... ...... (55, 3). ... ... ... ертедегi темiр дәуiрлерiнiң жоғарыда аталған тұрғындарын (сақтарды,
үйсiндердi, қаңлыларды) үндi-иран тайпаларына, Еуропа ... ... ... I-мың ... орта ... ... ... Амударияның төменгi ағысына дейiнгi жерлердi басып кiруi
этногенетикалық құбылыстардың жаңа ... ... ... Осы ... ... ... ... қыпшақтар ұрпақтарымен жедел
араласа бастады, түркi тiлi басым тiлге айналды. Түркi ... ... ... ... ... ... (603 ж.), ... мен тайпалық
бiрлестiктердiң өзара сiңiсуiне жағдай туғызды. ... ... ... ... ... ... ... ұлан-байтақ жерлердi алып
жатты. Олардың негiзгi ұйтқысы “он ... “он оқ ... ... (55. ... ... ... (51, 77) ... хан мен Күлтегiнге ... ... ... ... ... он ... ... оғыз, отыз, татар, қырғыз, аз, шек, он, ұйғыр т.б.) атын атайды да,
“олар ... ... ... едi, олар ... Iле, ... ... мекенiмiз едi. Сол мекенiмiз, жер суымыз ... ... деп ... ... он оқ ... едi” ... (29, 32). ... құрылымдар онша
берiк болмай Батыс Түркi қағандығы ыдырағаннан ... (702 ж.) ... бiрi: ... ... (VIII ғ.). ... мемлекетi (IХ-ХI ғ.ғ.)
және басқалар пайда болды. ... ... ... бес аймағы, он оқ
халқының бiр бөлiгi едi” деген сөз кездеседi. Олар ... ... ... ... ... ... уақ, алшын, найман одағының жалпы аты болуы
керек.
Қазақ этногенезiнде қимақтар мен қыпшақтар да үлкен ... ... ... деректемелерiнде Дештi-қыпшақ (қыпшақтар даласы) деп ... ... ... ... ... ... орыс даласына енiп қоныстанды.
Қазақтар этногенезiнде басқа тайпалар да, мысалға қазақ ... аса iрi ... ... ... ... мен ... де ... орын алады. Түрiк тайпаларының халық болып ... ... ... ... ... ... үш моңғол ұлысының
құрамына: ең үлкен бөлiгi – Жошы ұлысының құрамына; Оңтүстiк және Оңтүстiк-
шығыс Қазақстан – Шағатай ... ... ... ... ... ... ұлысының құрамына ендi.
Бұл жерлерде түркi тайпалары өздерiнiң ежелгi мәдениетiн ғана емес,
тiлiн де ... қала ... қала ... шапқыншы моңғолдар түрiк ортасына
сiңiсiп, олардың тiлiн және ... ... ... ... ... ... ... салаларын қабылдады. Алтайдан Дунайға дейiнгi
ұлан-байтақ жерлердi иемдеген Алтын Орда деп ... Жошы ... ... ... ХIV ... оның ... Ақ Орда бөлiнiп
шықты да, ол Қазақстанның Солтүстiк-Шығыстағы, Орталық және ... ... ... қазақстан жерiнде Моғолстан атты
жергiлiктi ... ... ... ... iрi мемлекет құрды. ХV ғасырдың
басында Ақ Орданың орнына көшпелi феодалдық иелiктер – ... ... ... ... ... ... Оның бiрiншiсi Тобылдан Едiлге ... ... ... ... ... және ... ... қарады. Ал өзбек хандығы
Солтүстiк Арал өңiрi мен ... ... ... ... мен ... жерлер кiрдi. Онда қыпшақтар, қоңыраттар, кеңгерестер, қаңлылар
т.б. жергiлiктi тайпалар тұрды. Бұлардың бәрiнiң ол ... ... ... ... ... мен ... орналасқан өзбек
хандығы “қазақ хандығы” деп те аталды. ... ... деп ... Тек ХV ғ. ... көшпелi өзбектердiң бiр бөлiгi Шайбани ханның
бастауымен Орталық қазақстаннан Мауераннахрге кеттi де, “өзбек елi”, ... ... ... бұл атау ХVI ғасырдың басында Орта Азияға ауысты
да, тұтас өзбек халқын ... ат ... ... 50-60 ... ... өзбектер мемлекетiнен Керей мен
Жәнiбек бастаған тайпалар бөлiнiп ... ... олар ... қазақтар
деп аталатын болды (59, 5). Сөйтiп, ... ... оны ... негiзгi
халықтың қалыптасуынан көп кейiн ... ... (ол ... ... және ... ... алқаптарында қазақ хандығының құрылуы ... бас ... ... және оларға туыстас тайпалардың қосылуына жол
ашты. Қазақ хандығының құрылып, жеке мемлекет болуы ХVI - ХVII ... Ал ... ... ... ... ... ... ғасырдың бас кезiнде-ақ басталды. 1621—1723 ж.ж. арасында қазақ ... ... ... рет ... болып, бiрде қазақ, бiрде жоңғар-
қалмақтары жеңiп, халық қатты күйзелiске ... 1723 жылы ... ... ... атақты “ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама”
қырғынына ұшыратты (46, 77). Қазақтар 1727 жылы ... ... ... жағында алғаш жоңғарларға күйрете соққы бередi. Ұрыс болған жер
“қалмақ қырған” ... 1730 жылы ... ... ... ... оларды қазақ жерiнен қуып шығады. 1730 жылы ... ... ... ... ... үшiн ... ... қазақ феодалдары хандыққа
таласа бастайды. XVII ... ... ... ... ... басып алу
қаупi туған кезде, қазақтардың Ресей бодандығын ... ... ... Осы жағдайда Кiшi жүз ханы Әбiлхайыр 1730 жылы орыс
патшасы Анна ... хат ... ... ... Орта және Кiшi ... ... ... бодандығында болғысы келетiнiн” бiлдiредi. 1731 жылы
19 ақпанда Анна Ивановна Әбiлхайыр мен ... ... ... жазылған грамотаға
қол қояды (46, 76). Дегенмен, Орта жүз қазақтарының Ресейге ... ... ... XIX ... 30-40 ... ... Ал Ұлы жүз
қазақтарының Ресейге бағынуы 1818 ж. басталып, 1848 ж. ... ... ... өз ... ... үшiн ... ... 500 жыл соғысып
бақса, ал орыс империясының тепкiсiнде 250—260 жыл болып келдi.
Ендi “қазақ” атауының төркiнi жайын сөз етсек, ол ... сан ... бар. ... бұл ... болжам-пiкiрлерiнiң бастыларын
үш топқа бөлуге болады (56, 19). Қытай қоғамдық академиясының этнография
институты құрастырған “қазақтың ... ... ... ... ... ... ... деген атау XV ғасырда жарыққа шыққан. ... пен ... ... ... XV ... ... ... ханның
үстемдiгiне қарсы шығып, Шығыс Дештi қыпшақтан Батыс Жетiсуға, Шу өзенi
бойына қоныс ... ... рет осы ... “қазақ” деп аталған. Мұның
мағынасы: “өз ұлысынан бөлiнiп ... ... ... сөз. Бүл сөз ... ... ... айналды”,— дейдi.
2. Ал қытай зерттеушiсi Жан Ши-Манның “Батыс өңiрi тарихындағы
ұлттарды ... ... ... ... ... ... “үйсiн”,
“ұсын”, яки “асу” деген ұлыс аттары “қазақ” атауларының дыбыстық баламасы
дегендi айтады.
3. “Қазақ” атауы ... ... ... (VII -VIII ... “қаса”,
“хаса” түрiнде жазылған. Бұл атаулардың тарихи деректемелерде жарық көруi
тым ертеде деп есептейдi. Жеке ... ... ... ... бiр табан жақындығы байқалады. Араб ... ... ... Әл-Ауфи 1228 жылы Үндiстанда “Таңдаулы әңгiмелер
мен аңыздар жинағы” ... О Доам ... атты ... ... Осы
кiтапта: “Алтайды мекендеген қарлықтар... тоғыз ... ... ... үш ... ... үш ұлыс ... бар”, - дейдi. қарлықтардың
Жетiсудағы үкiмет билiгiн қолына ... ... ... ... 766
жылдардың шамасында болған.
982 жылы парсы тiлiнде жазылған “Худуд әл-Ғалам” (“Әлем ... ... Алан ... және оның ... ... ... ... “қасақ” деген ұлыс бар”, — дейдi (56, 20). ... ... ... Әбiлқасым Фирдоуси (904-1020) өзiнiң ”Шахнама”
атты ... ... ... ... деген ел Көк теңiздiң солтүстiгiн
мекен еткен күштi және көп ... ел” ... ал ... жауы ... ... болғанын М. Ақынжанов өзiнiң “қазақтың тегi туралы”
деген еңбегiнде айтады. Түркия профессоры 3. У. Тоған ... ... ... ... атты ... тоғызыншы ғасырда араб авторы Әдһам әл-
Купидiң шығармасында “қазақ” деген сөздiң бар екендiгiн атап көрсеттi ... ... ... ... (905-957 ж. ж.) ... Кубаньнан шығысқа қарай мекендеген елдi “қазақия” деп ... ...... Кубаньның шығыс жағында қазақ халқының құрамындағы ең
зор, саны мол ... бiрi ... ... ... ... әйгiлi. Егер
қыпшақтар өздерiн “қазақ” деп атамаған болса, Константин Порфирордни оны
қалай ойлап тапсын. Ал ол ... орыс пен ... ... аты да,
заты да жоқ едi (5, 29). Орыс ... ... ... ... ... Ресейге шабуыл жасаған Шыңғыстың әскерлерi бұдан бұрын да
“қазақтарды” талаған деп жазады. Ал “Моңғолдардың ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтарға,
байжiгiттерге, орыстарға, мажарларға, ... ... ... ... ... Едiл мен ... ... өтiп, Киев қаласына
шабуыл жасау жөнiнде Сүбiтай батырға бұйрық берiлдi”,— делiнген. ... ... ... деп осы ... ... тап ... қаңлы,
қыпшақ, байжiгiт, аса т. б. ұлыстарды айтып отыр (56, ... ... ... тiл ғалымы А. Вамбери 1885 жылы баспадан
шыққан “Түрiк халықтарының ... мен ... ... ... ... ... ... отырып, қазақ деген аттың IX—X ғасырларда
ел таныған, әлемге ... ... аты ... ... Моңғол Халық
Республикасы ғылым академиясының қызметкерi Iсләм Қабышұлы ... ... ... әдебиетiнде X ғасырдан бастап белгiлi болғанын, моңғолдардың
“Батырлар жыры” мен “Бабалар шежiресiнде” “хасаг” (“қазақ”) деген ... ... атап ... Автордың айтуына қарағанда, ерте кезде
моңғолдар көшiп жүргендердi “қасақтар” деп ... ... ... Т. ... ... ... ... түркi тайпалары
құрамында алтыншы ғасырдан бастап жалпы есiм және ... ... ... ... он ... ... да осы ... сөзi
түркi тайпалары арасында кеңiнен тараған. Қыпшақтардың, ноғайлардың iшiнде
де қазақтар ... ... ... қазақтың белгiлi қоғам қайраткерi М. Шоқай өзiнiң “Түркiстан” атты
еңбегiнде қазақ тарихына шолу ... ... ...... елi
деген сөз сонау VI ғасырдың өзiнде-ақ моңғол дәуiрiне дейiнгi көшпелiлер
империясын, түркi жұрты қанатын жая ... ... ... ... кезiндегi (III—VII ғ. ғ.) ирандықтар осылай деп атаған ... ... ... ... қытай шекарасынан Персия мен Византия
шекарасына дейiн созылған, – дейдi.
Бiз жоғарыдағы жазба деректер мен дәлелдерден ... ... IX— ... бұрын-ақ төңiректiң төрт бұрышына таныс, әлемге ... ... ... бұл атау ... ... ... тiптi де ... “қазақ” атауы тек XV ... ғана ... ... дейтiн
пiкiр дәлелсiз.
Ежелгi “усин”, “үйсiн” “үки”, “асо” деген ұлыс аттары “қазақ атауының
баламасы” дейтiн пiкiр де орынсыз. ... ... ... атауы дыбыстық
жағынан тым алшақ, оның үстiне, қазiргi қазақ ... ... ... ... ... Егер ... мен ... бiр сөз болса, ол сөз қазiр сақталмаған
болар едi. ...... ... аты, ...... ... ұлы
жүз ұлысының аты.
Қазақ атауы “Таң патшалығының тарихында” (7-8-ғасырда) “қаса”, “хаса”
түрiнде жазылған деген пiкiр өте ... ... ... ... ... атты кiтапта: “Түрiктер мейлiнше күшейген ... ... ... қаса яки хаса ... ... қоныстанады. Батыс
елдерiнiң ежелгi деректерiнде бұл ұлыс — қазақ деп аталған. Қаса мен ... атау осы ... ... ... ... ... Ханзу (қытай)
тiлiнiң дыбыстық жүйесiнiң дамуы мен ... ... ... әр ... әр ... ... (оқылып) отырған. Сондықтан,
қытай тарихшылары бiр ұлттың атын түрлi ... ... ... ... ... көне жазу ... тарихтардағы
“қаса”, “хаса”, “аса”, “кiса”, “хса”, “касо” деген халық аттары ... сол ... көне ... ... ... ... екенi анық.
Жоғарыда баяндалған Батыс пен ... ... ... ... ... ... болған “қазақ” атауы осы ... ... (56, 23). ... ... ... ... ... шығысымен
халық атына айналған емес, ол алғашқыда жеке ... аты ... ... соң ... ... ... ортақ атына айналған.
Мысалы, кiшi жүз ... ... ... жетi ру ... ... тама, жағалбайлы, телеу, рамадан) тайпалары “қарт қазақ” деп ... ... ... ... кейiн келе кеңейiп, халық - ұлт атына
айналған.
Сөздiң шығу ... ... ... тiл ... ... ... ... ұлттар мен ұлыстардың шығу тегiн қарастырса,
этимология жер-су, ел-жұрт, тайпалар атауларының шығу тегiн, мән-мағынасын
зерттейдi (оны ... ... ... деп те ... деген терминнiң шығу ... ... ... ... ... ол ... бұрын-соңғы болжамдар мен
тұжырымдарды ... үш ... ... болады:
1. Қазақ халқы арасына тараған тарихи аңыздардың айтуынша “қазақ” деген
сөз “қаз” атауынан пайда болған деп есептейдi.
2. “Қазақ” ... ... көне ... тiлiндегi мағынасы, яки
қолданылу дағдысы “өз елiнен бөлiнiп шығып, еркiн ... “ер ... ... ... өз ... ... ... мағыналарды
бiлдiредi. Демек, “қазақ” атауының арғы тегi ... ... ... ... атауының арғы тегi ежелгi заманда қазақ даласын мекендеп,
қазақ кұрамына енген ... мен ... ... ... ... аз ... яки осы ... өзгере қалыптасқан дейдi (56,
28).
Ендi осы жорамалдардың басты-бастыларына тоқталайық. XIX ғасырдағы
қазақтың ұлы ақыны және ... Абай ... ... ... сөз ... ... туралы” деген әйгiлi қара сөзiнде: “Арабтар Орта Азияға
жорық ... (VIII ... — С. Қ.) ... ... ... “хибай”,
“хузақи” деп атапты. “Хибай”— киiз шатырмен ... ... ... ... — өз ... ... деген көшпелi халқы бар екен, соған ұқсатып
айтқан екен... Сол уақыттың бiр ханы ... келе ... ... тiркеу
түйесiн көрiп, “мiне, мыналар шынымен қазақ екен” дептi. “Әдейi ... ... ... дептi. Сонымен, бұлар өзiн-өзi де, бұларды өзге
жұрттар да “қазақ” атап кетiптi. Бұрын өздерiн “ұлыс” ... екен де ... ... (45, 231),— деп жазады.
Ал фольклорист Әбубәкiр Диваев ... ... ... ... және ... екi ... ... бiрiгiп, қазақ болып қалыптасқан дейдi. Ол тағы бiр
пайымдауында: “қазақ сөзiнiң әсiлi еркiн жүрген адам” деген ұғымнан ... оны ... ... ... ... (24, 29),— ... ... Хайдар Дулати өзiнiң “Рашидтiң тарихы” атты еңбегiнде ... ... ... Дештi-қыпшақ даласынан Батыс Жетiсуға қоныс аударған
қазақ тайпалары жайында айта келiп: “Әбiлқайыр хан ... ... ... ... ... даланы мекендеушiлер өзiнiң қауiпсiздiгi мен өз
басының қамына бола, ... хан мен ... ... пана ... ... ... ... Алғашқыда әлгi қашқындар өз ұлысынан бөлiнiп кетiп,
бiраз уақыт ... ... ... ... ... оларды жұрт
қазақтар (қашақтар) деп атап кеткен. Сөйтiп, оларға тағылған осы ат бекiп
қалды” (25, 46),—дейдi. ... ... Зәки ... ... ... деп бiр
саяси мақсатты көздеп, көтерiлiс жасау нәтижесiнде салт яки үй iшiмен бiрге
өз қауымынан бөлiнiп ... ... ... алуға талпыныс жасаған
сұлтандарды айтқан. “Қазақ” сөзi алғашқыда ... ғана тән ... ... ... ... және олар ... мемлекеттiң атына
айналған”(77,. 37)”,— дейдi. Шоқан Уәлиханов “қазақ” сөзi әскери ... ... “ер ... “батыл” деген мәндi бiлдiргенiн баяндайды
‘(28, 75)”.
Атақты орыс ғалымы В.В.Радлов, А.Самойловичтер “қазақ” деген ... ... ... адам” деген мағынаға ие деп ... ... ... ... Құдайбердiұлы да жоғарыдағы пiкiрлердi қолдай
келе, “қазақ” дегеннiң мағынасы “өз алдына ел болып, еркiн ... ... сөз деп ... ... ... тым ерте ... апарып тiреген әйгiлi
ғалым А. Н. Бернштам болды. Ол “қазақ” сөзi жайындағы В. В. Радловтың, ... В. В. ... А. Н. ... Н. Я. ... т. ... ... ... “қазақ” сөзiнiң шығу төркiнi мен ... екi ... бөле ... Яғни “казақ” деген сөздiң түп-төркiнi
ежелгi замандағы каспи ... жөне сақ ... ... ... ... ... ... мағынасы (“еркiн адам” т. б. ... ... ұғым деп ... ... яки ... ... кiрген тайпа аты. Бұл қосар тайпа атауы қассақ сөзiндегi екi
“с” дыбысының бiреуi ... ... ... түсiп қалып, қазiргi “қазақ”
этнонимi шыққан” (56, 33),— дейдi.
Көрнектi әдебиетшi ... Ә. ... ... ... ... атты еңбегiнде А. Н. Бернштам пiкiрiн қостай ... ... ... “ғұз-сақ” (оғыз-ғақ) дейтiн екi түрлi кезеңдегi тайпа атының
бiрлесуiнен туған (қазақ, ... ... ... ... ... ... жақын), “қазақ” сөзi “ғыз-сақ” деген тайпа атауынан ... ... ... үшiн, Орта ... Тұран, Алтай, Сiбiр, Қазақстан жерлерiн
мекендеген ежелгi ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды. “Қазақ” сөзiнiң бiрiншi сыңары “қаз” дегеннiң
кәдiмгi құс атынан басқа да мағынасы бар, ... ... ... сәби
баланың ешқандай сүйемелсiз, өз еркiмен аяқ басып, тiк ... ... ... Жас баланың алғаш адымдап аяқ басқанын көрген ата-аналары ... ... ... деп ... ... бередi. Бұл “қаз”— еркiн
әрекеттiң алғашқы қимылы. “Қаз” ... ... ... ... ... де еркiн әрекет жасаудың мағынасын бередi. Көне
түркi тiлiнде ... ... ... да ... Күлтегiн
ескерткiштерiнде) “қазақу”, “қазғандұқ”, “қазғантұғын” деген етiстiктер
“қажырлы қайрат жұмсау”, “күресу”, “талпыну”, ... ... ... ... ... Бұл ... ... “қаз” (“қазған-дұң”)
екенi даусыз. Осы “қаз” түбiрiне “ғақ” жұрнағы жалғанып, ... ... ... ... “ержүрек; ерiктiлер” деген мағынаны ... ... ... ... ... жұрнағы жалғанып жасалатын айғақ,,
құрғақ, тайғақ,, оңғақ, т. б. сөздер бар). Енисей өзенiнiң бiр тарауы ұйық
Тұран ... ... ... ... ... ... жазу (VI г. ескерткiшi)
бар*. Сiбiр халықтарының ескi тiлiнде “қазақ” деген сөз “мықты”, “берiк”,
“жойқын”, “алып” ... ... ... ... ... ... ... сөздiң
мағынасы “алып ұлым”, “батыр балам” болып шығады. Бұл қазақ сөзiнiң көп
айтылып келе ... “ер ... ... ... ... деген мағынасына
сай келедi.
Әдебиеттер:
1. Қалиев С. ... ... ... ... ...... ... 2004 ж.
2. Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң тарихы. – Алматы: ... ... С., ... Ж., ... Б. ... - ... ж.
4. Қазақтың тәлiмдiк ой-пiкiр Антологиясы, 2 томдық. – ... ... 1994., 2 т. 1998 ... ... Қ.Б., Табылдиев Ә. “Әдеп және ...... 1994 ... Қазақтың мақалдары мен мәтелдерi.- Алматы: ҚазГосполитиздат. 1957.
7. Ғаббасов С. Халық ... ... - ... 1995 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Қазақ тіліндегі төрт түлік малға байланысты қолданылатын тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты6 бет
Жаһандану дәуіріндегі тарихи сананың трансформациясы22 бет
Жеткіншектерде этномәдени құндылықтарды қалыптастыру8 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы34 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Поли және моно этностық ортадағы мәдениеттің психологиялық ерекшеліктері44 бет
Түркология және Қазақстан19 бет
Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы 7 бет
Этнопедагогика пәнінің лекция курсы60 бет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь