Цитоплазмалық жарғақ

Цитоплазмалық жарғақ

Жасуша жарғ ағ ы (клеточная мембрана); (гр. cytole mma, plas mole mma kytos  — жасуша; le mma —  қабықша, жарғақ) — жасушаның тірі заты — протоплазманы сыртынан қаптап, оны сыртқы ортадан бөліп және онымен байланыстырып тұратын жарғақ.

Жасуша жарғағы байланыс, тосқауылдық (барьерлік) қызметтер атқарумен қатар, жасушаның сыртқы пішінін анықтайды. Жасуша жарғағының негізін липопротеидті мембрана құрайды, оның орташа қалындығы 10 нм. Жасуша жарғағының сыртқы бетінде ғликокаликс қабаты, ал оның ішкі бетінде субмембраналы тіректік-жиырылғыш аппарат орналасады. Плазмолемма сыртқы және ішкі протеинді, ортаңғы билипидті қабаттардан құралған. Жасуша жарғағы жасушаны зақымданудан және сыртқы ортаның қолайсыз әсерлерінен корғайды. Плазмолемманың

Цитоплазмалық жарғ ақ (плазматическая мембрана) — жасуша қабықшасы — плазмолемманың негізін құрайтын билипидті-протеинді құралым. Цитоплазмалық мембрана, немесе плазмалемма (гректің plasma — пішін, Lemma — қабықша) мембраналардың ішінде ерекше орын алады; клетканы сыртынан қоршап, оның сыртқы ортамен тікелей байланысуын қамтамасыз етеді.

Пішіні:
Плазмалемманың қ алың дығ ы 7,5 нм; Электрондық микроскопта плазмалық мембрана ү ш қ абатты болып байқ алады:

***сыртқ ы жә не ішкі электрондарды сің іретін тығ ыз қ абаттардың арасында ақ шыл зона жайғ асқ ан Цитоплазмалық мембрананың негізгі құ рамды бө лігі липидтер (40% жуық ), белоктар (60% жуық ) жә не кө мірсулар (10% жуық ) Плазмалемма басқ а мембраналарғ а қ арағ анда холестеринге бай келеді; оның фосфолиптерінде қ аныққ ан май қ ышқ ылдары басым болады Плазмалық мембрананың құ рамың да 30-ғ а жуық тү рлі фермент-тер анық талғ ан, ал жиі кездесетіндері Na+жә не К+ иондарымен бел-сенділігін артыратын Mg ­ге тә уелді

-

-

-

Цитоплазмалық мембрананың бос беттерінде гликокаликстін кө мірсу компоненті гликозильдік топтар антенналарғ а ұ ксас тармакталғ ан олигосахаридтік тізбектер құ рап, сырттан келген сигналдардың ажырауын қ амтамасыз етеді Плазмалемманың ішкі бетіне жанасып, цитоплазманың беткі бө лігі немесе кортикалық (грекше соrtех — қ абық ) қ абат жатады. Кортикалық қ абатта органеллалар болмайды, оның есесіне цитоплазманың фибриллалық элементтері — микрофиламенттер мен микротү тікшелер кө п кездеседі Кортикалық қ абаттың негізгі фибриллалық компоненті актиндік микрофибриллалардың торы. Кортикалык кабат клетка бетінің тү рлі ө сінділерін құ райды

-

-

Биологиялық функциялар:
қ орғ ау функциясы мен тасымалдау функциясы ***Тасымалдау функциясына су мен иондарды және төменгі молекулалық заттары пассивті түрде тасымалдау мен осы заттарды концентрацияның градиенттеріне қарсы белсенді түрде өткізу және жоғары молекулалық қосылыстар мен комплекстерді тасымалдаудың түрлі формалары жатады; клеткада пайда болған өнімдерді плазмалық мембрана клеткалардан сыртқа шығаруға қатысады биополимерлердің клетка ішінде ыдырау процесіне де қ атысады

-

Плазмалемманың бетінде клетканың ішіне хабар ө ткізетін тү рлі рецепторлар орналасқ ан. Кө пклеткалы организмдерде плазмалық мембрана клеткааралық қ арым — қ атынасқ а да қ атысады Жануарлардың мамаң далғ ан клеткаларында плазмалық мембрананың жеке учаскелер — микробү ршіктер, кірпікшелер, рецепторлық ө сінділер сияқ ты, клетканың арнаулы ө сінділерін құ рауғ а қ атысады Клетканың бө лінуінде де маң ызды рө л атқ арады.

-

-

Цитоплазмалық мембрананың функцияларын атаңыз:

Цитоплазмалық мембрананың қабаттарын атаңыз:

Мембраналық нәруыздар

19.11.15

Я. Беккори 1736 жылы тұңғыш рет бидай ұнынан желімтіктелген ақуыз алды. Бірақ ақуыздың құрамы тек жүз жылдан кейін ғана басқа ғалымдардың тәжірибелері негізінде анықталды. Ақуыз молекуласының құрамына кіретін аминқышқылдарының саны – 20, олар молекуласының құрылымы жөнінен әр текті болып келеді. Осы 20 түрлі аминқышқылын ашуда қажымас қайрат, көп уақыт қажет болды.

Биологиялық мембрана — аса күрделі құрылымды зат. Оның құрамында ферменттік белоктар, ерекше рецепторлар, электрондарды тасымалдаушы, энергияны өңдеуші құрылымдар сонымен қатар гликопротеиндер мен гликолипидтер болады. Мембраналық белоктардың көпшілігі мембрананы тесіп өтіп орналасса, ал кейбірі оған жартылай ғана еніп немесе жанасып жатады. Мембраналық белоктар түрлі қызмет (мысалы, гликопротеиндер антиген рөлін) атқарады. Кейбір химиялық реакциялар (мысалы, хлоропластарда жүретін фотосинтездің жарық реакциялары немесе митохондриидағы тотыға фосфорлану процесі) биологиялық мембрананың өзінде жүреді.

19.11.15

19.11.15

Мембраналық ақуыздар мембрананың бір қабатынан басқа қабатына липидтер сияқты секіре ала алмайды. Бірақ олар өз өсі бойымен айнала алады /айналдыру диффузия/. Ақуыздардың көбісі латеральды диффузия арқылы да жылжи алады. Оның жылдамдығын флуоресценцияның қалыптасуы әдісі арқылы өлшеуге болады. Родопсин молекуласы үшін диффузия коэффициенті Д 5 10-9см2с-1 тең болды. Бұл фосфолипидтердің диффузия коэффициентісінен екі есе төмен, бірақ та басқа ақуыздармен салыстырғанда ең 19.11.15

Липидтердің мембраналардағы негізгі ролі - биқабатты құрылымды тұрақтандыру, ал ақуыздар биомембраналардың белсенді компоненттері болып табылады. Мембраналардың ақуыздық құрамы әртүрлілік, олардың молекулярлық массасы 10000-наң 240000-ға дейін жетеді. Мембраналардың ақуыздары интегралды және перифериялық ақуыздарға бөлінеді. Интегралды ақуыздардың құрамына кең көлемді гидрофобтық аймақтар кіреді, және олар суда ерімейді.
19.11.15

Эритроциттердің мембранасын модель ретінде қолдануда,зерттеушілер мембраналық ақуыздардың екі түрін анықтады. Ақуыздардың бірінші түрі, шеттік (перифериялық) ақуыздар деп аталады, негізінен мембранамен ионды әрекеттестікпен байланысты. Егер мембранадан дайындаған препаратты жоғары концентрациялы тұзды буфер ерітіндісімен өңдесе,бұл ақуыздардың түрлері мембраналардан босанылады және буферге өтеді. Шеттік ақуыздардың мысалы – фибронектин (айналып жүретін қан клеткаларын қоспағанда, көптеген клеткалардың сыртқы бетінде орналасқан) және спектрин (көптеген клеткалық мембраналардың ішкі бетінде орналасады, әсіресе эритроциттерде).

Фибронектин
19.11.15

спектрин
19.11.15

Құрамына сәйкес ақуыздар b-қабаттар мен a-спиральдарға бөлінеді. Мембранаға бекітілуіне қарай төрт түрлі болады. Функциясына сәйкес ферменттік, тасымалдаушы, реттеуші және тіректіқұрылысшы ақуыздар болады.
19.11.15

19.11.15

Мембраналық ақуыздардың екінші түрі интегральді ақуыздар деп аталады. Бұл протеиндер немесе қалың липидті биқабатқа батырылған, немесе мембрананы тесіп өтіп кетеді (трансмембраналы ақуыздар). Интегральді ақуыздарды бөлу және оқып білу үшін оларды липидтерден тазалайды, болмаса органикалық ерітінділермен экстрагирлейді немесе детергенттердің көмегімен липидтерді ерітеді. Көпшілік мембраналық ақуыздар интегральді болып табылады.

19.11.15

19.11.15

Мембранағ а бір рет енетін (пронизывающий) ақ уыздар (монотопты). Үлкен монотопты топқа жататын

трансмембраналы ақуыздар мембрананы тек бер рет кеіп өтеді, олар полипептидті шынжырда бар болғаны бір рет трансмембраналық аймағы болады. Гликофорин - монотопты ақуыздың мысалы болып саналады. Көптеген монотопты ақуыздар рецепторлар болып табылады, олар липидті биқабат арқылы өтеді, жалғыз доменмен жалғасқан, сыртқы (клеткадан тыс)танитын домені бар. Сонымен бірге, катализдік немесе «белсенділейтін» орталығы, цитоплазмалық (клеткаішілік) бөлімі бар. Кейбір рецепторлар бірнеше полипептидтерден тұрады, және мұндай рецепторлардың әрбір суббірлігі жалғыз трансмембраналық домені болуы мүмкін.

19.11.15

Қайта-қайта мембранаға өтіп кететін ақуыздар (политопты). Көптеген трансмембраналық ақуыздар, мембрананы қиып өтетін, біреуден көбірек домендері бар. Мұндай домендер механизмінің арқасында биқабатты қиып өтеді. Көпшілік политопты мембраналық ақуыздар, клетка ішіне арнайы жолмен сигналдың берілуін белсендіретін,уникальді қасиетке иеленген рецепторлар тобына жатады. Тіпті, осы қызметтерді орындау үшін, эволюция тұрғысында, әртүрлі түрдегі мембраналық ақуыздао пайда болады. Липидтермен байланысқан мембраналық ақуыздар. Кейбір мембраналық ақуыздар биқабатта амидті байланысты N-соңы қалдығымен (әдетте бұл глицин) және ұзын май қышқылының карбоксильді тобымен бекінеді (миристинді немесе пальмитинді). Осылай байланысқан ақуыз, цитоплазманың ішіне қарай да, ортаны қоршайтын клеткаға қарауы мүмкін.

19.11.15

Кө мірсулармен байланысқ ан ақ уыздар.
Кейбір мембраналық ақуыздар липидті биқабатқа көмірсу арқылы фосфодиэфирлі байланыс көмегімен бекінеді. Ақуыз осы кезде гликозилфосфоинозидті мембраналы липидпен байланысқан. Бұл ақуыздар глицеролфосфоинозидті якорға бекінілген деп аталады. Әртүрлі ақуыздар солай бекінеді: кейбіреулері рецепторлар болып табылады, ал басқалары клетканы танудағы сыртқы заңды қызметін атқаруы ықтимал.

19.11.15

Мембрана арқылы заттардың тасымалдануы

19.11.15

Жасуша ашық термодинамикалық жүйе болғандықтан өзін қоршаған ортамен үнемі зат, энергия және ақпарат алмасады. Мұндай алмасу жасуша мембранасының түрлі заттарды өткізу қабілеті арқасында іске асады. Жасушаның мұндай қабілетін өткізгіштік деп атайды. Жасушадағы метоболизм, биопотенциалдың пайда болуы, нерв импульстарнының таралуы және т.б. көптеген құбылыстар мембранадағы зат тасымалдау арқасында жүреді және пайда болады. Сондықтан, биологиялық мембрана арқыл зат тасымалдау- жасаушаның өмір сүруінің негізгі шарты.
19.11.15

Пассивті тасымалдау (ПТ) деп, зарядсыз бөлшектерді (заттарды) концентрациясы көп С1 ортадан концентрациясы аз ортаға қарай тасымалдауды, электролитте зарядталған бөлшектерді (заттарды) электр өрісінің потенциалы жоғары j1 ортадан, потенциал шамасы төмен j2 ортаға қарай тасымалдауды, немесе электрохимиялық потенциалы жоғары m1 нүктеден, электрохимиялық потенциалы төмен m1 нүктеге қарай тасымалдауды атайды. Аталған тасымалдаудың бұл түрлерінде сырттан энергия жұмсалмайды, жүйе ішінде концентрациялық, электрлік т.б. градиентте 19.11.15 жинақталған энергия қоры есебінен жүреді.

Дифффузия деп, зат молекулаларының хаостық жылулық

қозғалысы нәтижесінде, өз беттерінше концентрациясы көп ортадан аз ортаға қарай тасымалдануын айтамыз.

Қ арапайым диффузия липидтік қабат арқылы жүреді және Нернст-Планк теңдеуіне бағынады. Мұндай тасымалдаулар арқылы жасушаға оттегі, көміртегі газы, дәрілік заттар жеткізіледі. Бірақ қарапайым тасымалдау өте баяу жүретіндіктен жасушаны қажетті қоректік заттармен толық қамтамасыз ете алмайды.

Жең ілдетілген диффузия. Тасымалдаудың бұл түрі

мембранадағы арнаулы ақуыздар- тасымалдағыштар арқылы іске асады. Олар мембрана арқылы табиғаты гидрофильді болатын, өз беттерінше мембрана арқылы өтуі өте төмен заттарды тасымалдайды. Мұдай тасымалдағыштар мембрана қабаты арқылы кейбір аминқышқылдарын, көмірсуларды, пуриндік және пиримидтік негіздерді, нуклезоидтарды тасымалдайды.

19.11.15

19.11.15

Эстафеталық тасымалдау  Мембрана қабатында орналасқан тасмалдаушы ақуыздар тасымалданатын затты бір біріне жеткізу арқылы іске асырады. Осмос  Жасуша мембранасының жартылай өткізгіштік, яғни кей заттарды өткізетін, мысалы су молекуласын, ал кей заттарды өткізбейтін қасиеті бар. Осмос деп су молекуласының концентрациясы көп ортадан (бұл ортада еріген зат концентрациясы аз) аз ортаға (еріген зат концентрациясы көп) қарай мембрананың жартылай өткізгіштік қасиеті нәтижесінде тасымалдануын атайды.
19.11.15

Фильтация (сүзу,сүзгі) деп гидростатикалық қысым градиенті есебінен су молекулаларының мембрана порлары арқылы тасымалдануын атайды. Су молекулаларының тасымалдану жылдамдығы Пуайзель заңы бойынша жүреді: dV/dt = P1 – P2/w, мұндағы dV/dt- суды тасымалдау жылдамдығы, wгидравликлық қысым, ол w = 8lh/pr4 тең, l - пор ұзындығы, r- оның радиусы, h- судың тұтқырлдық коэффициенті. Фильтрация құбылысы қан тамырлары арқылы су молекуласын тасымадануда маңызды орын алады, кейбір патологияларда фильтрация күшейіп нәтижесінде дене ісінеді.

19.11.15

Активті тасымалдау(АТ).
Егер мембранада тасмалдау тек пассивті түрде жүретін болса, онда мембрананың ішкі және сырты ортадағы иондар концентрациясы теңесер еді, бұл жасуша үшін өте қауіпті жағдай, сондықтан мембрана орталарындағы иондардың концентрацияларын әр түрлі болуын қамтамасыз ететін механизм де болуы тиіс. Ол активті тасымалдау нәтижесінде іске асады және заттар концентрациясы аз ортадан концентрациясы көп ортаға қарай, яғни градиентке қарсы бағытта тасымалданады, әрине мұндай тасымалдануға энергия қажет. Осы мақсаттағы энергия көзі болып аденозин трифосфат қышқылы молекуласының (АТФ) ыдырау кезінде бөлінетін энергиясы қолданылады

19.11.15

19.11.15

1 — липидті биқабат, 2 — кернеу сенсоры, 3— қақпа, 4 — селективті фильтр 5- ақуыз макромолекуласы, 6—көмір сулар, 7— пор,

19.11.15

сұрақтар: 1. БМ өткізгізгіштігі деп нені атайды 2. БМ арқылы зат тасымалдаудың түрлерін ата 3. Дифузия мен осмостың өз ара айырмашылығы неде
19.11.15


Пән: Биология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь