А.Байтұрсынов

ҚАЗАҚСТАН ТАРИХ СӨЖ Тақырыб: А.Байтұрсынов
Қабылдаған:Нурбетова Г. Орындаған: Захаров А.

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 1. А.Байтұрсыновтың өмірбаяны 2. Хронология ҚОРЫТЫНДЫ ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

КІРІСПЕ
Байтұрсынов 1917 ж. рев. өзгерістер арнасында өмірге келіп, қазақ тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері мен Қазақ комитеттері сияқты тарихи құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, “Қазақ” газеті арқылы саяси теориялық бағыт-бағдар беріп отырды. Байтұрсынов, Бөкейханов, Дулатов бастаған үштіктің шешуші жанкешті ұйымдастырушылық қызметінсіз 1917 ж. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің өмірге келуі мүмкін емес-тін. Байтұрсынов Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын топтың құрамында болды. Байтұрсынов пен Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру — жүзаралық алауыздыққа байланысты Алашорда үкіметінің құрамына саналы түрде енбей қалды, бірақ олардың қазақ ұлттық мемл. идеясын жасаушы топтың ішінде болғандығын замандастары жақсы біліп, мойындады. Алашорда үкіметі құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның төрағасы етіп Б-ты бекітті. 1919 ж. наурызға дейін Алашорда үкіметінің Торғай обл. бөлімінің мүшесі болды. Б. 1919 ж. наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес үкіметімен келіссөзге аттанды, осы жылғы шілдеде РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті төрағасының орынбасары болып тағайындалды.

А.Байтұрсыновтың өмірбаяны
Ахмет Байтұрсынұлы(15.1.1872, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылы – 8.12.1937, Алматы қаласы) – қаза қ хал қыны ң 20 ғасырды ң басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілеріні ң бірі, мемлекет қайраткері, а қын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарыны ң негізін салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қой ған. Әкесіні ң інісі Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық мектепке о қуға түседі. 1895–1909 жылы А қт өбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде о қытушы, Қар қаралы қлық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады. Байтұрсыновты ң саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды ж әрме ңкесінде жазылып, 14500 адам қол қойған Қарқаралы петициясы (арыз-тілегі) авторларыны ң бірі Байтұрсынұлы болды. Қарқаралы петициясында жергілікті бас қару, сот, халы ққа білім беру істеріне қазақ елінің мүддесіне сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостанды ғы, дін ұстану еркіндігі, цензурасыз газет шығару ж әне баспахана ашуға р ұқсат беру, к үні өткен Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай заңмен ауыстыру м әселелері к өтерілді. Онда қазақ даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды үзілді-кесілді то қтату талап етілген болатын. Сол кезеңнен бастап жандармды қ ба қылауға алын ған Байт ұрсын ұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор Тройницкийдің б ұйры ғымен т ұт қындалып, Семей түрмесіне жабылды. Ресей ІІМ-нің Ерекше Ке ңесі 1910 жылы 19 а қпанда Байтұрсыновты қазақ облыстарынан тыс жерге жер аудару ж өнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 наурызда келіп, 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрды. Байтұрсынұлы өміріні ң Орынбор кезе ңі оны ң қоғамдық-саяси қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913–1918 жылы өзінің ең жақын сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірігіп, сондай-а қ қалы ң қазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық « Қаза қ» газетін шығарып тұрды. Газет қазақ халқын өнер, білімді игеруге ша қырды. Байт ұрсыновты ң Орынбордағы өмірі мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармды қ ба қылауында

Хронология
Туғ ан жері — бұ рынғ ы Торғ ай уезінің Тосын болысы (қ азіргі Қ останай облысының Жангелдин ауданындағ ы Ақ кө л ауылы). 1882—84 жж. ауыл мектебінде оқ ыды. 1890 ж. Торғ айдағ ы екі кластық , орыс-қ азақ училищесін, 1895 ж. Орынбордағ ы мұғ алімдер мектебін бітірген. 1895—1909 ж. Ақ тө бе, Қ останай, Қ арқ аралы уездеріндегі мектептер мен орыс-қ азақ училищелерінде мұғ алімдік қ ызмет атқ арады. 1909 ж. патша ү кіметінің саясатына наразылық білдіргені ү шін Семей тү рмесіне жабылып, 1910 ж. жер аударылды. 1913 ж. Орынборда «Қ азақ » газетін ұ йымдастырып, 1917 жылдың аяғ ына дейін оның редакторы болды. Патша ү кіметі құ латылғ аннан кейін ұ лт-азаттық қ озғ алыс кү шейеді. 1918-19 жж. Алашорда қ атарында болады. 1919 ж. маусымның 24 Қ азақ ө лкесін басқ аратын Ә скери-революциялық комитеттің мү шелігіне тағ айындалады. 1922-25 жж. Қ азақ стан Халық ағ арту комиссариаты жанындағ ы ғ ылыми-ә деби комиссияның тө рағ асы, Халық ағ арту комиссары, Бү кілресейлік ОАК-ның , Қ Р ОАК-нің мү шесі, Тү ркістан Компартиясы ОК-нің органы «Ақ жол» газетінде қ ызметкер. 1925-29 ж. Қ азақ халық ағ арту институтында (Ташкент) жә не Қ азПИ-де оқ ытушы болды. 1929 ж. маусымында қ амауғ а алынып ө зі Архангельск облысына жер аударылғ ан, ал жұ байы мен қ ызы Томскіге жіберілген. 1934 ж. Қ ызыл Крест комиссиясында қ ызмет еткен Е. Пешкованың (Максим Горькийдің зайыбы) қ олдаухатымен Ахмет Байтұ рсынұ лы босатылғ ан. Сол кезде ол жанұ ясымен бірге Алматығ а қ айта оралғ ан. 1937 ж. қ азан айында Ахмет Байтұ рсынұ лы тағ ы да қ амауғ а алынғ ан, екі айдан соң , желтоқ санның 8 «халық жауы» есебінде атылғ ан.

Ахмет Байтұрсынов(18721937ж.)

ҚОРЫТЫНДЫ
Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегі өз дәуірінде зор бағаға ие болды. 1923 ж. Б-тың 50 жасқа толғаны Орынбор, Ташкент қ-ларында салтанатты түрде аталды. С. Сәдуақасов, С. Сейфуллин, М. Әуезов, Дулатов, Е. Омаров сияқты замандастары баспасөзде мақалалар жариялап, Б-тың қазақ халқына сіңірген еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, шығармашылығына ғыл. пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов Б. туралы “Ақаңның елу жылдық тойы” деген мақаласында “...Кешегі күндерге дейін бәріміз жетегінде келгенбіз. Қаламынан туған өсиеті, үлгісі әлі есімізден кеткен жоқ. Патша заманындағы хүкіметтік өр зорлыққа қарсы салған ұраны, ойымызға салған пікірі ... әлі күнге дейін үйреніп қалған бесігіміздей көзімізге жылы ұшырайды, құлағымызға жайлы тиеді” деп жазды. 1929 ж. шыққан “Әдебиет энциклопедиясында” (Мәскеу) Б. тұлғасына “аса көрнекті қазақ ақыны, журналисі және педагогі. Ол қазақ тілі емлесінің реформаторы және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы” деген ғыл. әділ баға берілді. 1933 ж. шыққан М. Баталов пен М. Сильченконың “Қазақ фольклоры мен қазақ әдебиетінің очерктері” деген кітапшасында: “оның негізгі бағыты қазақ халқының қоғамдық-мәдени оянуына ықпал ету болды” деп Б-тың қоғамдық қызметін қорытындылады. Кейінгі коммунистік идеология Б. есімін ауызға алуға көп жылдар бойы тыйым салып, ол туралы сыңаржақ пікірлер айтылды. Саяси қысымның қаупіне қарамастан белгілі түркітанушы, акад. А.Н. Кононов “Отандық түркітанушылардың биобиблиографиялық сөздігі” деген еңбегінде (1974) Б-тың толық өмірбаянын беріп, әлеум.-қоғамдық қызметін, басты еңбектерін нақты айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, әдебиет теориясы мен мәдениет тарихы оқулықтарын жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан кейін Қазақстандағы көптеген көше, мектептерге Б. есімі берілді. Тіл білімі ин-ты, Қостанай ун-ті Б. есімімен аталды. 1998 ж. оның туғанына 125 жыл толған мерейтойы салтанатпен атап өтіліп Алматы қ-нда респ. ғыл. конференция өткізілді, Байтұрсыновтың мұражай-үйі мен ескерткіші ашылды.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.“Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010. 2. «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007 3. «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002; 4. Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 5. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет. 6.Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009 7. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 8. Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009.


Пән: Әдебиет


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь