Сайтқа презентация қосу

Жалаң түбір тұлғалы ауысу калпын білдіретін салт етістіктердің семантикасы АУЫСУ (ӨЗГЕРУ) ЕТІСТІКТЕРІНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ

Жалаң түбір тұлғалы ауысу ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС калпын білдіретін салт етістіктердің семантикасы
Келесі

Сафиева Г.А.

АУЫСУ (ӨЗГЕРУ) ЕТІСТІКТЕРІНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ Таза қалып мәнді етістіктер
Сапаның қалпын білдіретін етістіктер Биологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері Физиологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістігі Өсімдіктер жүйесіндегі қалып етістіктері Психологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері Амал-әрекет нәтижесін білдіретін қалып етістіктері Табиғат құбылысы мәніндегі ауысу қалып етістіктері

Таза қалып мәнді етістіктер
1. 2. 3. 4. 5. 6.
Бірде қалып мағынасында, бірде қозғалу, не әрекет мағынасында қолданылады. Мысалы: жатыс септігімен байланыса келіп, қалып мағынасын білдіреді: жерде жатыр, үйде жүр, көрпеде отыр, еденде тұр. Қалып етістіктері көмекші етістік қызметінде қалып мағынасын сақтайды, ал басқа көмекші етістіктер жетекші қызмет мағынасынан қол үзеді. Мысалы: оқып тұр, оқып отыр, оқып жүр, оқып жатыр. Қалып етістіктер жақ жалғауын тікелей қабылдай алса, ал басқа етістік түрлері жақ жалғауын тікелей қабылдай алмайды. Сондай-ақ, еді, екен толымсыз етістіктерін тіркестіре алса, басқа етістіктер түбір тұлғасында тіркесіре алмайды. Мысалы: айт-а-мын, жүр-мін. «Жатыр» етістігінен басқа үшеуі өзгелік етіс қосымшасын қабылдаса «жатыр» етістігі етіс формаларын мүлде қабылдамайды. Қалып етістіктері әрі екінші жақ бұйрық рай, әрі үшінші жақ ашық рай формасымен сәйкес келеді. Мұнда «жатыр» қалып етістігі басқаша қасиетке ие. Мысалы: ІІ жақ бұйрық рай формасында «жат» тұлғасында, ІІІ жақ ашық рай формасында «жатыр» формасында қолданылады. Қалып етістіктері жетекші етістік қызметінде және көмекші етістік қызметінде қолданылғанда осы шақ мағынасын білдіре алады.

Шығу

Сапаның қалпын білдіретін етістіктер
Сапаның қалып өзгерісін білдіретін етістіктер тобы Адамның не жанды заттардың қалып-күйін білдіретін етістіктер тобы:
тол, семір, ары, аз, өл, іс, жүде, жантай, қисай, бырти, т.б

Сан көлемі жағынан арту: аз, арт (саны),

Сапа өзгерісі; сөн, өш, жан, қат, (су) ұзар т.б. шірі, сусы, жібі, ері, ірі, үгіл, тоң.

Шығу

Биологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері

Адамдардың биологиялық ауысу қалпын білдіретін етістіктер: Оған жататындар: ту, өл, өс.

Жанжануарлардың биологиялық ауысу қалпын білдіретін етістіктер: ту, ел.

Өсімдіктердің биологиялық ауысу қалпын білдіретін етістіктер: өн, өс, піс, шірі, құра, құрға, кеп, сол, сем.

Шығу

Физиологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістігі
Өсімдік тіршілігінде болатын физиологиялық қалып етістіктер: өс, өн, күй, кеп, сол, сем, шық. адам, жан – жануар тіршілігінде болатын етістіктерді іштей 3-ке бөлеміз . Адам және жанжануарлардың жан дүниесінде, дене құрылысында болатын тіршілік процесін білдіретін етістіктер: аз, өл, өс, тоқ, бөк, іс, сем, күй, қыз, бөрт, ту, бат, зең.

Жалпы тұтас организмде болатын физиологиялық қалып. аз, өл, өс, тол, тоң, бөк, іс.

Ішкі құрсақ қуысындағы мүшелерде болатын физиологиялық қалып: біт

Дененің сыртқы қабатында болатын физиологиялық қалып: күй

Шығу

Өсімдіктер жүйесіндегі қалып етістіктері
Сыртқы табиғи жағдайларға байланысты жылдың түрлі маусымда өсімдіктерде түрлі физиологиялық процестер болады. Сол өсімдіктер дүниесінде болатын түрлі физиологиялық ауысу қалып етістіктері: өн, өс, піс, кеп, сол, сем, шық, күй тағы басқа.

«өс» етістігі 3 түрлі мағынада: 1) Өсімдіктің жан – жаққа тамырын таратып, жапырақ жайып 2) 3)

өніп-өсуі. Адамдар жан-жануарлардың үлкею,ер жетуі. Саны жағынан арту, молаю. Бұл жағынан қалып-сапа етістігіне, ал бірінші, екінші мағыналары биологиялық қалып етістігіне жатады. Жалпы «өс, өн» етістігінің мағынасы өте кең.
Шығу

Психологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері
Aдамның ішкі жан дүниесі, психикалық қалыптағы жағдайы, мінез – қылықтарына байланысты
Таза психикалық процеспен байланысты қалып етістіктер. Мысалы: ұял, қорқ, тартын, абыржы, алжы, қартай, үрк, қысыл, жөтел, сескен.

Адамның көңілкүйі, кескінкейпіне (эмоциясы) байланысты қалып етістіктер:

а) көңілкүйдің жоғарғы қалпы: қуан, күл, шаттан.

ә) көңілкүйдің төменгі қалпы: ренжі, жөгле, мұқай, өкір.

Келесі

Қоршаған ортадағы объектілер мен уақиғалар адам, жан-

жануарларға түрліше әсер етеді де, белгілі бір психикалық күйге түсіреді
Психикалық қалыптағы етістіктер іштей екіге бөлінеді

1) Жағымды қалыпты: абыржы, есір, елік, ұял, құтыр, елір.

2) Жағымсыз қалыпты: үрк (жануарлардың нерв жүйесінде кенеттен болған жағымсыз құбылысқа жауап ретінде болатын психикалық процес) Шығу

Амал-әрекет нәтижесін білдіретін қалып етістіктері
Бір қалыптағы қимыл-әрекеттердің нәтижесі, қорытындысы, әрекеттің
екінші бір күйге ауысу кезіндегі біту, аяқталу қалыпын білдіреді. Мысалы: тыну, ері, тасы, өш, сөн, біт, оң, суы, тасы, қою. Бейнелік қалыпты білдіретін бір қалыптан екінші қалыпқа ауысу етістіктерін екі үлкен топқа бөлеміз:

1) Бет-әлпет құбылысын білдіретін қалып етістіктер: тыржи, ақси, түкси, дүрди, сықси, адырай т.б.

2) Дененің құбылу қалыпын білдіретін етістіктер: бүкши, ілми, тыржи, жарби, желпи, қылжи, қалқи, құнжи, барти, бырти т.б. Шығу

Табиғат құбылысы мәніндегі ауысу қалып етістіктері
1. Астрономиялық атауға байланысты етістіктер: бат, ту, тол, шық, сөн, ат ( таң), жылы. 2. Әлемдегі түрлі табиғат құбылыстарына қатысты етістіктер қатарына: төк, құй, шық, тұр, соқ, ес, тын т.б.

1. Жауын-шашын құбылысын білдіретін етістіктер: құй, төк, шық, тұр. 2. Желге қатысты қалыпты білдіретін етістіктер: соқ, ес, тын.

1. Ол қимыл-әрекет қалпын өмірдегі басқа әрекеттерден өзгешелігі. Мысалы: Шық, бат, жау. 2. Табиғаттағы қалып етістігі адамның еркінен тыс, адамның қатысынсыз жасалатын табиғатқа тән қалыпты білдіреді.

Ерекшелігі:

Шығу


Пән: Әдебиет


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь