ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНДА ВАЛЕОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТ НЕГІЗДЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Назарова Гүлмира Асылбековна

ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНДА ВАЛЕОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТ НЕГІЗДЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Зерттеудің міндеттері: Жоғары сынып оқушыларында валеологиялық мәдениет негіздерін қалыптастырудың теориялық негіздерін айқындау; Валеологиялық мәдениеті ұғымда мәні мен құрылымдық бөлшектерін анықтау; Жоғары сынып оқушыларында валеологиялық мәдениет негіздерін қалыптастырудың теориялық үлгісін жасау; Жоғары сынып оқушыларында валеологиялық мәдениет негіздерін қалыптастырудың әдістемелік жүйесін жасау және оның тиімділігін педагогикалық-эксперимент арқылы тексеру.

Валеологиялық мәдениет түсінігінің мәнін мәдениеттанымдық және валеологиялық тәсілдер тұрығысынан жете аламыз. Валеологиялық тәсіл арқылы валеологиялық мәдениетті қалыптастырудың мақсатын, мазмұнын және міндеттерін айқындай аламыз Мәдениеттанымдық тәсіл тұлғаның валеологиялық мәдениеттін қалыптастыру әдістерін анықтауға мүмкіндік береді. Сондықтан біз екі тәсілді де пайдалана отырып валеологиялық мәдениетті дамыту (қалыптастыру) жолдарын анықтаймыз.

Негізінен денсаулықты қалыптастыру, сақтау және нығайту өзінің мәні бойынша денсаулықты басқарудың практикалық іс-әрекетін білдіреді. Ғалымдар, басқару процесінің мазмұнына сәйкес денсаулықты басқарудың үш кезеңдерін атайды: 1) жеке бас денсаулығы туралы мәліметтерді жинап, талдау және оны болжау 2) басқару әрекеттерінің бағдарламасын құрып, оны жүзеге асыру 3) басқару жүйесінің тиімділігін талдау..

Жеке бас денсаулығы туралы мәліметтерді жинап,талдау және болжау, басқару әрекетінің бағдарламасын құру, басқару жүйсінің тиімділігін талдау арнайы теориялық білімділікті қажет етеді. Осы теориялық білімдер жүйесін, валеософия, валеометрия, валеоүйлестіру бөлімдеріне жіктейді: Валеософия - денсаулық даналығы туралы ғылым; Валеометрия – денсаулық өлшемі туралы ғылым; Валеоүйлестіру - денсаулықты қалыптастыру, сақтау және нығайту туралы ғылым

Валеология – ғылым ретінде денсаулықты басқару процесінің тұтас ғылыми бейнесін құрайтын білімдердің жиынтығы

Валеология

антропология саногенез
Адам жөніндегі ілім Ағзаның аурумен күресу тетігі мен шамасы жөніндегі ілім

валеософия валеометрия
денсаулық даналығы туралы ғылым денсаулық өлшемі туралы ғылым

валеоүйлестіру
денсаулықты қалыптастыру, сақтау және нығайту туралы ғылым

Валеологияның негізін құрайтын білімдер саласы

Мәдениеттің мәнін түсіну тәсілдері

мәдениет - қоғамдық өмірдің әмбебап қасиеті ретінде сипатталады
адамның белсенді шығармашылық іс-әрекеті және іс-әрекет субъектісі ретіндегі адамның өзінің даму жағдайы

мәдениет өзіне материалдық және рухани құндылықтар өндірудегі еңбек іс-әрекеттерін және жеке психологиялық, ақыл-ой әрекеттерін (немесе шығармашылығын) біріктіретін адамзат іс-әрекеттерінің ерекше процесі

Валеологиялық мәдениет және оның құрылымы

Мәдениет - материалдық және рухани құндылықтар өндірудегі еңбек іс әрекеттерін және психологиялық, ақыл – ой әрекеттерін (шығармашылықты) Валеология – дүниенің біріктіретін адамзат іс-әрекеттерінің ғылыми бейнесінің негізінде ерекше процесі. жатқан денсаулықты басқару процесінің тұтас білімдерінің жиынтығы Валеологиялық мәдениет: - жалпы адамзат мәдениетінің бір түрін құрайтын құрама бөлігі; - денсаулықтың мәнін ұғыну, оны басқару заңдылықтарын танып білу және оны жеке тәжірбиеде іске асыру іс-әрекетімен байланысты мәдениет түрі

Құрама бөліктері

Дүниенің валеологиялық бейнесі Валеологиялық әдістер Валеологиялық ғылым жүйесі

Влеологиялық ойлау

Валеология тілі

Валеологиялық білім иерархиясы

Мәдениеттануда адамның қандайда бір рухани және материалдық құндылықтарды игеруінің өлшемі, сондай ақ оның өзінің жеке тәжірбиесінде әр түрлі құндылықтарды өндіруге бағытталған ісәрекеттің өлшемі «тұлға мәдениеті» ұғымын білдіреді.

Педагогикада «тұлға мәдениеті» түсінігі білімді, тәжірбиені жинақтап оларды іс-әрекет пен мінез-құлықта тиімді іске асырудың тұтас процесін білдіреді. Тұлға мәдениеті әлеуметтік құндылықтарды игеріп және қайта жасаудың жәй- күйі, нәтижесі және нәтижелі процесі болып табылады. Ол барлық құрама бөліктерінің дамуы мен үйлесімділігін және олардың іс-әрекетте тұтас қалыптасуын болжайды

өзінің және айналасындағы өзге адамдардың денсаулығына салауатты қарым – қатынас орнату талабына сай келетін білімі бар, валеологиялық ісәрекетке әзір тұлғаның валеологиялық мәдениеті – валеологиялық құндылықтарды игеріп және оны іс-әрекет пен мінез – құлықта тиімді іске асырудың тұтас процесінің нәтижесі деп тұжырымдаймыз.

Оқушылардың валеологиялық мәдениеті - тұлғалық валеологиялық мәдениеттің бір бөлігін құрайды, сондықтан оны зерттеуде оның жалпы құрылымын, оны басқару тетіктерін ашатын тұлғалық валеологиялық мәдениетті зерттеу мәліметтеріне сүйенеді; оқушылардың валеологиялық мәдениеті – бірнеше құрылымдық бөліктерді біріктіретін, өзіндік құрылымы бар, қоршаған ортамен таңдауына қарай өзара әрекеттесетін және жеке бөліктердің қасиеттеріне тән емес, тек бір тұтастылыққа тән кіріктірушілік қасиетке ие жүйелі туынды деген әдіснамалық ережеге сүйене отырып оқушылардың валеологиялық мәдениетінің теориялық үлгісі құрастырылды.

Оқушылардың валеологиялық мәдениетінің даму жағдайын философиялық: жалпылама (мәдениет) → жалпы (валеологиялық мәдениет) → ерекше (тұлғаның валеологиялық мәдениеті) → жеке (оқушының валеологиялық мәдениеті) категорияларының арақатынастарында қарастырамыз Оқушының валеологиялық мәдениеті – тұлға ретінде оқушыға валеологиялық құндылықтарды және денсаулықты басқару технологияларын игере отырып өз денсаулығын салауатты негізде басқаруына қажетті, оқыту процесінде валеологиялық дәйектерді, құбылстарды, физиологиялық, психологиялық, әлеуметтік процестерді, әртүрлі өмір салттың түрлеріне сәйкес нәтижелерін болжауға, заңдар мен заңдылықтарды, теорияларды ұғынуына, болжамдар жасауына және осы мәліметтердің негізінде денсаулықты басқарудың жеке бағдарламаларын

Жоғары сынып оқушысының валеологиялық мәдениеті

Құра-ма бөлік-тері

Деңгейлері Көрсеткіштері

Қажетті

Жеткілікті

Жеткіліксіз

. Валеологиялық білімнің толықтылығы Валеологиял ық білімдері

Біледі және мағынасын ашалады: валеологиялық терминдердің; негізгі валеологиялық проблемаларды; денсаулық сақтау ұстанымдарын, өмір салтты салауатты ұйымдастыру ереже-лерін, денсаулық сақтаумен байланыс-ты заңдарды; денсаулықты басқару әрекеттерінің бағыт-тарын, формаларын; денсаулықты сақтау әдістері мен тәсілде-рін, аурудың түрлер-ін, олардың алдын алу шараларын; валеологиялық әдебиеттерді.

Валеологиялық терминдерді, валеологиялық проблемаларды, денсаулық сақтау-мен байланысты заңдарды; Денсаулықты басқару әрекеттерінің бағыттарын, формаларын; денсаулықты сақтау әдістері мен тәсілдерін, аурудың түрлерін, олардың аладын алу шарала-рын негізінен біледі, алайда олардың мәнін толық аша аламайды. Валеологиялық әдебиеттермен жеткілікті деңгейде таныс емес.

Валеологиялық білімдерді ұғыну, сезіну

Валеологиялық білімдерін өзінің күшімен түсіндіріп бере алуы. Қойылған сұраққа сәйкес жауапты мазмұндай алу. Барлық білімдерін денсаулықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен пайдалана білу. Білімді орынды пайдалану тәсілін таба білу

Негізінен білімді өзінің сөзімен мазмұндайды, оның мақсатына сәйкес мазмұнын құрастырады, білімді қойылған сұраққа сәйкес топтап және жүйелейді. Барлық білімдерін денсау-лықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен барлық уақытта пайдалана білмейді. Білімді пайдаланау-дың тәсілін барлық уақытта таба білмейді.

Валеологиялық терминдерді білмейді. Валеологиялық проблемаларды толық түсінбейді. Денсаулық сақтау ұстанымда-рын, денсаулық сақтаумен байлан-ысты заңдарды; денсаулықты бас-қару әрекеттерінің бағыттары, формалары; денсаулық-ты сақтау әдістері мен тәсілдерін, аурудың түрлері, олардың алдын алу шаралары жөнінде аз хабардар. Валеологиялық әдебиеттерді сирек оқиды. Білімді өз сөзімен түсіндіруге қиналады. Мақсатқа сәйкес валеологиялық білім мазмұ-нын қайта құрас-тыруды, білімді қойылған сұраққа сәйкес топтап және жүйелеуді нашар меңгерген. Барлық білімдерін денсаулықты басқару проблема-ларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен пайдалана білмейді.

Валеология-лық білімдерінің беріктілігі

Оқып болғаннан кейін меңгерген білімнің барлық дерлік көлемін (90 %) қатесіз қайта айтып бере алуға қабі-леттілік (білім «кесіндісі» әрбір бөлім бойынша тоқсанда бір рет) Денсаулық мәселесіне ойланып қарайды, денсаулықты алдын – ала сақтауды мойын-дайды, оны құндылық ретінде қабылдайды. Денсаулықты қайта қалпына келтіру, сақтау және нығайту іс-әрекеттерін валеологиялық негіздеуге ұмтылады.

Ұсынылңған білімнің барлық көлемін түгел қайта түсіндіріп беруге қаблетті емес (тек ғана 70 %). Білімді қайта түсіндіру барысында түсініксіздік кездеседі.

Эмоциональді- құндылықты қарым-қатынастары

Валеологиялық әрекеттер

Денсаулықты шынық-тыру әрекеттерімен байла-нысты іс шараларға қатысуы Денсаулықты нығай-туға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекет-терді орындауы Валеологиялық білімді насихаттау шаралары-на қатысуы

Денсаулық мәселе-сі ойландырады, оны құндылық ретінде мойындайды, алайда денсаулықты алдын - ала сақтауға ұмтылы-сы нашар. Денсаулықты қайта қалпына келтіру, сақтау және нығайту іс-әрекеттерін валеологиялық негіз-деу қабілеті айқын емес. Денсаулықты шынық-тыру Денсаулықты шынық-тыру Денсаулықты шынықтыру әрекеттерімен байланысты іс әрекеттерімен байланысты іс әрекеттерімен байланысты іс шараларға үнемі қатысады шараларға барлық уақытта қатыса шараларға қатыспайды бермейді Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді үнемі орындауы (СӨС ұстануы) Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді барлық уақытта орындамауы

Білімнің тек аз бөлігінің ғана (20%) мазмұнын айтып бере алады. Мазұндап тұрған мәліметтері нақты емес немесе қате түсіндіріледі Денсаулық мәселесі ойландырмайды, оны құндылық ретінде мойындамайды. өз өмір салтын салауаттандыруға ықыласы да жоқ.

Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыр-уға бағытталаған әрекеттерді орындамауы

Валеологиялық білімді насихаттау Валеологиялық білімді шараларына үнемі қатысуы шараларына барлық қатыспауы

насихаттау Валеологиялық білімді уақытта насихаттау шараларына мүлдем қатыспауы

Жоғары сынып оқушысының валеологиялық мәдениетінің теориялық үлгісі

Жоғары сынып оқушыларының валеологиялық мәдениеттерінің деңгейі

Қажетті (жоғары) деңгейге – валеологиялық білімдері жоғары деңгейде қалыптасқан, денсаулыққа жағымды эмоциалық құндылықты қарым-қатынастағы, валеологиялық әрекетте белсенділігі қажетті деңгейдегі оқушылар жатады; Жеткілікті (орташа) деңгейге - валеологиялық білімдері жеткілікті деңгейде қалыптасқан, денсаулыққа жағымды эмоциалық құндылықты қарым-қатынастағы, валеологиялық әрекетте белсенділігі де жеткілікті оқушылар жатады; Жеткіліксіз (төменгі) деңгейге - қалыптасқан валеологиялық білімдері жеткіліксіз деңгейдегі, денсаулыққа жағымды, бірақ нашар байқалатын эимоциональді - құндылықты қарым-қатынас қалыптасқан, валеологиялық әрекеттерге белсенділігі төмен, ал өте төменгі деңгейге валеологиялық білімдері төмен, денсаулыққа жағымсыз эмоционалық – құндылықты қарым-қатынастағы, валеологиялық әрекеттерге белсенділігі төмен оқушылар жатады.

Жоғары сынып оқушыларында валеологиялық мәдениет негіздерін қалыптастыру үлгісі
Мақ-саты Кезең-дері Жоғары класс оқушыларында валеологиялық мәдениет негіздерін қалыптастыру Өзінің өмір салтын өзгерту Өзі таңдаған бағдарын іске асыруға Жеке өзіндік пікірінің тілегінің пайда болуы қажетті құралдарын меңгеруі қалыптасуы (өмір салтын салауаттандыруды іске асыру) 1.Валеологиялық түсініктердің жүйесін қалыптастыру; 2.Тұлғаның өз денсаулығына деген жауапты қарым-қатынасын қалыптастыру; 3.Тұлғада денсаулықты салауатты негізде басқарудың бағыты мен оны іске асырудың нақты әдістәсілдерін қалыптастыру. Ғылымилық, кіріктірушілік, жүйелік, болжаушылық, үздіксіздік, этнопедагогикалық, гумандылық, адамгершілік, өзін-өзі тану, өзін-өзі жетілдіру, түсініктілік , географиялық-экологиялық Оқу үрдісінде Оқу күні тәртібінде Валеологиялық іс(«Денсаулықты басқаруды үйренейік» валеологиялық іс-шаралар шарлардың факультатив сабақ) сыныптан тыс формалары - Күрделі биоэнергетикалық жүйе Валеологиялық ретіндегі адам ағзасы және оның қозғалыстар үйлесімділігі мен қуаттылығы жөніндегі түсінік; Денсаулық адамның әлеуметтік Тазалық сағаты Валеологиялық құндылығы жөнін-дегі түсінік; мерекелер - Ағзаның қалыпты тіршілік етуіне немесе қалыпты әрекеттің бұзылуына әкелетін «Денсаулықты факторлар жөніндегі түсінік; Сабақтағы денсаулықты болжау орталығының тендрін алуға кім - Өзінің және өзгенің денсаулығына және нығайту минуттары лайық » кешенді өмір салтына сараптама жүргізіп, болжам ролдік ойын жасау; - Денсаулықты сақтау, нығайту және Валеологиялық хабарлама қалыптастыру әдістерін, жолдарын Валеологиялық меңгеру; мектеп - Денсаулықты салауатты басқарудың «Денсаулыққа кім жеке бағдарла-масын құрастыру және іске жауапты» асыру Дөңгелек стол - валеологиялық түсініктердің жүйесін -валеологиялық салыс-тыру – - нақты жағдайлар-ды қалыптастыру әдістері; ауру адамның күйін тануы, сараптау; синтездеу, - валеологиялық лабилизация әдісі – ұғынуы және болжауы үшін қорытындылау ұстанған валеологиялық әрекеттерінің өзін -өзі денсаулығы жоқ Валеологиялық тиімсіздігін түсіну арқылы адамның орнына қоюы; әрекеттерді жобалау; психологиялық мазалануын тудыратын -валеологиялық эмпатия - валеологиялық педагогикалық әсерлер; (уайымдау)- денсаулығы жоқ әрекеттерді - валеологиялық біріктіру әдісі – адам-ның күйіне мазалануы; тәжірбиеде іске асыру денсаулық пен өмір салттың әртүрлі -валеологиялық реф-лекцияқұрама бөліктерінің арасындағы адамдардың денсаулығына байланыстар жөніндегі түсінікті қатысты бағытталған ісәрекеттолықтыру және тереңдету. ке, мінез-құлыққа валеологиялық тұтастылықта талдау жүргізу «Денсаулдықты басқаруды үйренейік» оқу құралы, дидактикалық тапсырмалар жинағы Валеологиялық мәдениет негіздері қалыптасқан жоғары сынып оқушысы

Міндет тері Ұстанымда ры

Әдістері

Құралдары Нәтижесі

Айқындаушы эксперимент (20003-2004)
Мақсаты 1. Оқушылардың өз денсаулықтарына қарым-қатынастарын айқындау 2.Валеологиялық білімдерінің деңгейін анықтау 3.Валеологиялық әрекеттегі белсенділіктерінің деңгейін анықтау 4. Оқу-тәрбие процесінде оқушылардың валеологиялық мәдениеттерін дамытуға және қалыптастыруға мүмкіндік беретін әдістерді анықтау Әдістері Сауалнамалар жүргізу, Тестілеу; Әңгімелесу; Диагностикалық бақылау әдістері (жазбаша

Өзгертуші эксперимент (2004-2006)
1. Мақсаты 1.Жоғары сынып оқушыларына валеологиялық мәдениет негіздерін қалыптастырушы эксперименттік факторлармен әсер ету 2. Эксперимент барысы жөніндегі мәліметтерді тіркеу Арнайы іске асыру, Педагогикалық эксперимент әдістері (бақылау, әңгіме, сұжұмыс, арнайы жағдайлар жасау) Сараптау Статистикалық өңдеу Әдістері бағдарламаны

Қорытындылау эксперименті Мақсаты Эксперименттік әдістер жүйесінің іске асу нәтижесін айқындау Әдістері Статистикалық өңдеу Статистикалық мәліметтерді рәсімдеу

Айқындаушы эксперимент нәтижелері
Оқушыларды эксперименттің бастапқы кезеңінде валеологиялық мәдениеттерінің қалыптасқан деңгейлері бойынша жіктеу
Топтар Деңгейлері Эксперименттік топ саны % Бақылаушы топ саны %

1 жеткіліксіз(төмен) 2 жеткілікті (орташа) 3 қажетті ( жоғары)

84 48 26

53,2 30,4 16,4

70 62 20

46,1 40,8 13,1

Өзгертуші эксперимент нәтижелері Валеологиялық сауаттылықтарын, өз денсаулықтарына қарымқатынастарын және валеологиялық әрекеттегі белсенділіктерінің жинақталған көрсеткіші
Жоғары сынып оқушыларының контингенті

ң баст пқ а ы кезеңі Экспер

ы кезеңі

иментті ң соңғы

ң соңғы

ң бастапқ

Экспер иментті

Экспер иментті

Экспер иментті

Өлшемдер мен көрсеткіштер

Деңгейлері

Эксперименттік топ (158 оқушы)

Бақылау тобы (152 оқушы)

кезеңі

Құндылықты қарым-қатынастары Валеологиялық сауаттылықтары Валеологиялық әрекеттегі белсенділіктері

Жеткіліксіз Жеткілікті Қажетті Жеткіліксіз Жеткілікті Қажетті Жеткіліксіз Жеткілікті Қажетті

54,4 29,1 16,5 53,8 29,1 17,1 51,3 31,6 17,1

13,9 38,0 48,1 8,9 41,1 50,0 9,5 42,4, 48,1

46,7 42,1 11,2 44,7 40,8 14,5 48,0 39,5 12,5

41,4 46,1 12,5 39,5 42,1 18,4 45,4 40,8 13,8

Өзгертуші эксперименттің соңында жоғары сынып оқушыларының валеологиялық мәдениеттерінің қалыптасқан деңгейлерінің көрсеткіштері
Топтар Деңгейлері Эксперименттік топ саны % Бақылаушы топ саны %

1жеткіліксіз(төмен) 2 жеткілікті (орташа)

16 64

10,1 40,5

64 66

42,1 43,4

кезеңі

Жоғары сынып оқушыларының 1суретте беріледі.

валеологиялық

мәдениеттері

деңгейін

көрнекі

түрде

60 53,2 50 40,5 40 30,4 30 20 10 0 Эксп.-ке дейін Эксп.-тен кейін Эксп.-ке дейін Эксп.-тен кейін 1 жеткіліксіз(төмен) 2 жеткілікті (орташа) 3 қажетті ( жоғары) 16,4 10,1 13,1 14,5 49,4 46,1 40,8 42,1 43,4

Эксперименттік топ

Бақылаушы топ

Эксперименттік топ оқушыларының эксперимент барысында валеологиялық мәдениет негіздерінің қалыптасу динамикасының нәтижесі көрнекі түрде 2 суретте беріледі.

60 49,4 50 40,5 40 30,4 30 20 10 0 Эксп. басы Эксп. ортасы Эксп. соңы 36,1 27,7 36,7 1жеткіліксіз(төмен) 2 жеткілікті (орташа) 3 қажетті ( жоғары) 16,4 10,1

Қажетті деңгейге жеткен А.Смайыловтың валеологиялық мәдениетінің көрсеткіштері: - валеологиялық түсініктерге толық анықтама береді; денсаулықты сақтау заңдарын, денсаулықтың деңгелерін анықтау тәсілдерін ұстанымдарын , ауру түрлерін олардың алдын алу шараларын біледі және түсінідіріп бере алады; - Білімдерін денсаулықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен пайдалана біледі; - Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді үнемі орындайды (СӨС ұстануы) - Жолдастарының арасында валеологиялық білімді насихатттау үнемі байқалды Жеткілікті деңгейге жеткен Ғ. Алтаевтың валеологиялық мәдениетінің көрсеткіштері: -валеологиялық негізгі ұғымдарды, заңдарды, әдіс-тәсілдерін біледі, алайда оларға толық түсініктеме бере алмайды - білімдерін денсаулықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен барлық уақытта пайдалана білмейді; - Денсаулықты қайта қалпына келтіру, сақтау және нығайту ісәрекеттерін валеологиялық негіздеу қабілеті айқын емес. - Валеологиялық іс-шараларға барлық уақытта қатыспайды

Жеткіліксіз деңгейде қалған Б. Ормановтың Валеологиялық мәдениетінің көрсеткіші: Денсаулық сақтау ұстанымдрын, заңдарды; әдістері мен тәсілдерін, аурудың түрлері, олардың алдын алу шаралары жөнінде аз хабардар; - Білімнің тек аз бөлігінің ғана мазмұнын айтып бере алады. - өз өмір салтын салауаттандыруға ықыласы да жоқ. Валеологиялық іс-шараларға көп жағдайда қатыспайды

Жеке адамның өмір салты – адамның қарым-қатынасынан, мінез-құлқынан, ойлау әрекеттерінен көрінетін, белгілі бір қоғамдық –экологиялық жағдайларда қалыптасатын, тұрақтылықты тіршілік ету әрекеттерін білдіреді десек, осы іс-әрекет пен мінез – құлықтың негізін құрайтын басты факторлар: қажеттілік пен мақсат.

Тұлғаның осы мәнді күштері негізінде жеке өмір салт таңдалып, қалыптасады. Таңдалған өмір салттың ерекшелігіне қарай жеке тұлғаның денсаулығын болжап, оны басқаруға (денсаулықты қалыптастырып, сақтап және нығайтуға) болады.

Жоғары сынып оқушысы өзінің өмір салтын ерікті таңдаушы субъекті тұрғысынан, өзінің денсаулығын болжап, қарым-қатынастарын саналы түрде қайта қарап, іс-әрекеті мен мінез-құлқын өзгертуде басты роль атқаратын тұлға. Сондықтан, жоғары сынып оқушыларына өздерінің физиологиялық, психологиялық, тән деңгейіндегі денсаулықтарының мүмкіндіктеріне қарай денсаулықты басқарудың негізгі заңдылықтарын, тетіктерін ескере отырып іс-әрекеттерін тиімді ұйымдастыра білуді үйрету және олардан талап ету арқылы СӨС-на тәрбиелеуге болады.

Адамдардың өздерінің іс-әрекеттері мен денсаулықтарына қарымқатынастарын қайта қарап, мақсатқа сәйкес өзгертулеріне мүмкіндік беретін факторларының бірі - валеологиялық мәдениет.

Мәдениеттің басты қызметінің бірі жас ұрпақты «өмірге араласуға толық дайындау» немесе «өз бетінше шешім қабылдап, әрекет ете алуға» мүмкіндік беруі. Сондықтан, бүгінгі күні білімнің даму көзі - мәдениет болып белгіленіп, оқушы – оны қабылдаушы және оның шығармашысы тұрғысынан тәрбиеленуі керек.

Жоғары сынып оқушыларда қалыптасатын валеологиялық мәдениеттің 3 деңгейі: Қажетті(жоғары) деңгейге – валеологиялық білімдері жоғары деңгейде қалыптасқан, денсаулыққа жағымды эмоциалық - құндылықты қарым-қатынастағы, валеологиялық әрекетте белсенделігі жоғары оқушылар жатады; Жеткілікті (орташа) деңгейге - валеологиялық білімдері орташа деңгейде қалыптасқан, денсаулыққа жағымды эмоциалық - құндылықты қарым-қатынастағы, валеологиялық әрекетте белсенделігі де орташа оқушылар жатады; Жеткіліксіз (төменгі) деңгейге - қалыптасқан валеологиялық білімдері төменгі деңгейдегі, денсаулыққа жағымды, бірақ нашар байқалатын эимоциональді құндылықты қарым-қатынас қалыптасқан, валеологиялық әрекеттерге белсенділігі төмен, ал өте төменгі деңгейге валеологиялық білімдері төмен, денсаулыққа жағымсыз эмоционалық – құндылықты қарым-қатынастағы, валеологиялық әрекеттерге белсенділігі төмен оқушылар жатады.

Валеологиялық мәдениеттің қалыптасу деңгейлеріне сәйкес жоғары класс оқуышысының валеологиялық білімінің көрсеткіші
Көрсеткіш тер Валеологиялық білімдерінің айқындалу деңгейлері Қажетті Біледі және мағынасын ашалады: валеологиялық терминдердің; негізгі валеологиялық проблемаларды; денсаулық сақтау ұстанымдарын, өмір салтты салауатты ұйымдастыру ережелерін, денсаулық сақтаумен байланысты заңдарды; денсаулықты басқару әрекеттерінің бағыттарын, формаларын; денсаулықты сақтау әдістері мен тәсілдерін, аурудың түрлерін, олардың алдын алу шараларын; валеологиялық әдебиеттерді. Валеологиялық білімдерін өзінің күшімен түсіндіріп бере алуы. Қойылған сұраққа сәйкес жауапты мазмұндай алу. Барлық білім-дерін денсаулықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен пайдалана білу. Білімді орынды пайдалану тәсілін таба білу Оқып болғаннан кейін меңгерген білімнің барлық дерлік көлемін (90 %) қатесіз қайта айтып бере алуға қабілеттілік (білім «кесіндісі» әрбір бөлім бойынша тоқсанда бір рет) Жеткілікті Валеологиялық терминдерді, валеологиялық проблемаларды, денсаулық сақтау ұстанымдарын, өмір салтты салауатты ұйымдастыру ережелерін, денсаулық сақтаумен байланысты заңдарды; Денсаулықты басқару әрекеттерінің бағыттарын, формаларын; денсаулықты сақтау әдістері мен тәсілдерін, аурудың түрлерін, олардың аладын алу шараларын негізінен біледі, алайда олардың мәнін толық аша аламайды. Валеологиялық әдебиеттермен жеткілікті деңгейде таныс емес. Негізінен білімді өзінің сөзімен мазмұндайды, оның мақсатына сәйкес мазмұнын құрастырады, білімді қойылған сұраққа сәйкес топтап және жүйелейді. Барлық білімдерін денсаулықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен барлық уақытта пайдалана білмейді. Білімді пайдаланаудың тәсілін барлық уақытта таба білмейді. Ұсынылңған білімнің барлық көлемін түгел қайта түсіндіріп беруге қаблетті емес (тек ғана 70 %). Білімді қайта түсіндіру барысында түсініксіздік кездеседі. Жеткіліксіз Валеологиялық терминдерді білмейді. Валеологиялық проблемаларды толық түсінбейді. Денсаулық сақтау ұстанымдарын, өмір салтты салауатты ұйымдастыру ережелерін, денсаулық сақтаумен байланысты заңдарды; денсаулықты басқару әрекеттерінің бағыттары, формалары; денсаулықты сақтау әдістері мен тәсілдерін, аурудың түрлері, олардың алдын алу шаралары жөнінде аз хабардар. Валеологиялық әдебиеттерді сирек оқиды. Білімді өз сөзімен түсіндіруге қиналады. Мақсатқа сәйкес валеологиялық білім мазмұнын қайта құрастыруды, білімді қойылған сұраққа сәйкес топтап және жүйелеуді нашар меңгерген. Барлық білімдерін денсаулықты басқару проблемаларын сараптауда өз бетінше және шығармашылықпен пайдалана білмейді. Білімнің тек аз бөлігінің ғана (20%) мазмұнын айтып бере алады. Мазұндап тұрған мәліметтері нақты емес немесе қате түсіндіріледі

1. Валеология -лық білімнің толықтылы ғы

2. Валеология -лық білімдерді ұғыну, сезіну

3. Валеология -лық білімдерінің беріктілігі

Валеологиялық оқуышысының көрсеткіштері

мәдениеттің денсаулыққа

қалыптасу деңгейлеріне сәйкес жоғары класс эмоциональді- құндылықты қарым-қатынасының

Эмоциональдіқұндылықты қарымқатынастары Жағымды көрсеткіш (қажетті деңгей)

Эмоциональді- құндылықты қарым-қатынастарының көрсеткіштері Денсаулық мәселесіне ойланып қарайды, денсаулықты алдын – ала сақтауды мойындайды, оны құндылық ретінде қабылдайды. Денсаулықты қайта қалпына келтіру, сақтау және нығайту іс-әрекеттерін валеологиялық негіздеуге ұмтылады. Денсаулық мәселесі ойландырады, оны құндылық ретінде мойындайды, алайда денсаулықты алдын - ала сақтауға ұмтылысы нашар. Денсаулықты қайта қалпына келтіру, сақтау және нығайту іс-әрекеттерін валеологиялық негіздеу қабілеті айқын емес. Денсаулық мәселесі ойландырмайды, оны құндылық ретінде мойындамайды. өз өмір салтын салауаттандыруға ықыласы да жоқ.

Жағымды, бірақ әлсіз көрінетін (жеткілікті деңгей) Жағымсыз көрсеткіш (жеткіліксіз деңгей)

Валеологиялық мәдениеттің қалыптасу деңгейлеріне сәйкес жоғары сынып оқуышларының валеологиялық әрекеттегі белсенділіктерінің көрсеткіштері Валеологиялық әрекеттер Валеологиялық әрекеттердегі белсенділіктерінің көріну деңгейлері Қажетті Денсаулықты шынықтыру әрекеттерімен байланысты іс шараларға қатысуы Денсаулықты анықтау, болжау, нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді орындауы Валеологиялық білімді насихаттау шараларына қатысуы Денсаулықты шынықтыру әрекеттерімен байланысты іс шараларға үнемі қатысады Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді үнемі орындауы (СӨС ұстануы) Валеологиялық білімді насихаттау шараларына үнемі қатысуы Жеткілікті Денсаулықты шыны-ыру әрекеттерімен байланысты іс шараларға барлық уақытта қатыса бермейді Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді барлық уақытта орындамауы Валеологиялық білімді насихаттау шараларына барлық уақытта қатыспауы Жеткіліксіз Денсаулықты шынықтыру әрекеттерімен байланысты іс шараларға қатыспайды Денсаулықты нығайтуға, сақтау мен қалыптастыруға бағытталаған әрекеттерді орындамауы Валеологиялық білімді насихаттау шараларына мүлдем қатыспауы

Жоғары класс оқушыларының өздерінің денсаулықтарына қарым-қатынастарын айқындау үшін арнайы құрастырылған сауалнама ұсынылып, «Менің денсаулығым және өмір салтым» атты тақырыпта шығарма жазуға тапсырма барілді. Жоғары сынып оқушыларының өздерінің денсаулықтарына қарым -қатынастарының дәрежесін және сипатын айқындауға мүмкіндік беретін, Б.А. Ашамарин әдісімен құрастырылған сауалнама ұсынылды Ұсынылған сұрақтар жанама сипат алады, яғни оқушыдан төмендегідей сұрақтар негізінде мәлімет алуды мақсат етеді: тамақтану әдеттері; дене шықтырмен айналысуға қарым-қатынасы; сіз темекі шегеумен, ішімдікке қарым-қатынасы; тәулігіне ұйқыға бөлінетін уақыт; таза ауда серуендеуге бөлінетін уақыт; Оқушылардың валеологиядан теориялық білімдерінің деңгейін анықтау мақсатында жабық түрдегі (жауаптың арасынан бірнеше дұрыс жауаптарын анықтау) тестілік сұрақтар ұсынылды. Бұл сұрақтар оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып толық емес орта мектептің бағдарламасы бойынша дайындалды, яғни осы сұрақтарға қажетті білім мен іскерліктер басқа да тапсырмалардың жауаптарына тірек болатын негізді құрайды (5 қосымшаны). Білімдердің деңгейін анықтауға: денсаулықтың мәні мен мазмұны; денсаулыққа зиян келтіруші факторлар; денсаулықты сақатау мен нығайту әдістері; негізгі валеологиялық ұғымдар; адамның жеке ерекшеліктеріне қатысты сұрақтар берілді. Тестілік сұрақтардың жауабы бес баллдық шкала негізінде бағаланады: - «5» балл – толық дұрыс жауаптарға, - «4» балл –жеткілікті деңгейдегі жауапқа - «3» балл – толық емес деңгейдегі жауап бергендерге ; - «2» балл – жеке ұғымдарды ғана білетіндерге; - «1» балл – сол сұрақ бойынша ештеңе білмейтіндерге. Оқушылардың валеологиялық сауаттылықтарының жалпы деңгейін анықтау үшін қолданылған әдістеме: әрбір тапсырма жеке бағаланады және олардың өздеріне тиісті ең жоғары баллдық көрсеткіш бар, жиынтық баға оқушылардың жинаған баллдарының тұтас жұмысқа қойылатын ең жоғары баллдардың жиынтығына процентпен берілген қарым-қатынасы ретінде анықталады. 15 кестеде валеологиялық білімдерінің деңгейлік шкаласы берілген. 15 кесте – Жоғары сынып оқушыларының валеологиялық сауаттылықтарының деңгейлік шкаласы Валеологиялық білімдерінің деңгейі Жеткіліксіз (төменгі деңгей) Жеткілікті (орташа деңгей) Қажетті (жоғары деңгей) Тапсырманы табысты орындауларының (%) пайызы 34 пайызға дейінгі 35-68 пайызы 69 пайыздан жоғары

Валеологиялық мәдениеттіліктің бір көрсеткіші тұлғаның валеологиялық әрекетке белсенділіктері. Оқушылардың валеологиялық әрекетке белсенділіктері - денсаулықты басқару әрекетін саналы орындау, валеологиялық білімді тәжірбиеде қолдана алу қабілеті. Ойлау әрекетінің қатысу дәрежесіне байланысты іскерліктің екі үлкен: ақыл-ой және практикалық топтарын ажыратсақ, олар: денсаулыққа әсер етуші факторлар мен денсаулықтың арасындағы себеп – салдар байланысын тани отырып, денсаулықты салауатты өмір салтының ұстанымдары негізінде басқару бағдарламасын құрастыру және алғашқы дәргерлік көмек көрсете білуге дайындықтары. Жоғары сынып оқушыларының валеологиялық әрекетке белсенділіктерінің деңгейін анықтау мақсатында, оларға әрекеттерін төмендегідей арнайы сұрақтар негізінде өз-өздерін бағалау сауалнамасы (6 қосымша) ұсынылды: нашақорлыққа, шылымға қарсы акцияларға қатысу; қоршаған ортаның тазалығын сақтау акцияларына қатысу; өзінің күн тәртібін ұйымдастыру; денсаулық сақтау, нығайту және қалыптастыруға бағытталған әрекеттері; достарың салауатты өмір салтын ұстануға насихаттау. Оқушылардың валеологиялық әрекетке белсенділіктері 17 кестеде берілген бағалардың бес балдық шкаласы бойынша айқындалады. 17 кесте - Жоғары сынып оқушыларының валеологиялық әрекеттегі белсенділіктерінің деңгейін бағалау шкаласы р/с 1 2 3 4 5 Валеологиялық әрекетке белсенділіктің қалыптасу деңгейлері Белсенділік үнемі байқалады және өте айқын Белсенділік жиі және күшті байқалады Белсенділік кей жағдайларда байқалады және өте анық емес Белсенділік өте нашар және сирек байқалады Белсенділік мүлдем байқалмайды Балл 4 3 2 1 0

Жоғары сынып оқушыларының қалыптасқан валеологиялық әрекетке белсенділіктерінің жалпы деңгейін айқындау үшін берілген сауалнамалық әрбір сұраққа қойылған бағаның жиынтығын, сұрақтар бойынша берілген барлық валеологиялық әрекетке қойылатын ең жоғарғы баллдың жиынтығына оқушының жинақтаған баллдарының жиынтықтарының процентпен берілген қатынасы деп алдық. Біздің жағдайымызда ең жоғарғы баллдың жиынтығы 20-ге тең (әрбіреуіне 4 баллдан берілетін 5 әрекет түрі бар). Валеологиялық әрекеткегі белсенділік деңгейлерінің пайыздық өлшемдері 18 кестеде беріледі. 18 кесте – Жоғары сынып оқушыларының валеологиялық әрекетке белсенділіктерінің қалыптасқан деңгейлерінің шкаласы Валеологиялық әрекетке белсенділіктерінің деңгейлері Жеткіліксіз (төменгі) Жеткілікті (орташа) Қажетті (жоғары) Белсенділік қалыптасуының тиімділік пайызы (%) 34 %- ға дейінгі 35-68 % 69 %- тен жоғары

Жоғары сынып оқушыларында валеологиялық мәдениет негіздерін оқытудың әдістері, формалары және әдістемелік тәсілдерін озық тәжірбиелерді [208; 209; 210; 211; 212] пайдалану арқылы, негізінен тұлғаның жеке валеологиялық мәдениетінің үш құрама бөлігіне сәйкес анықтадық: 1) валеологиялық түсініктердің құрама бөліктерін қалыптастырушы: - валеологиялық түсініктердің жүйесін қалыптастыру әдістері; - валеологиялық лабилизация (латын тілінен ауд. labilis – тұрақсыз) әдісі- ұстанған валеологиялық әрекеттерінің тиімсіздігін түсіну арқылы психологиялық мазалануын тудыратын педагогикалық әсер; - валеологиялық біріктіру әдісі - денсаулық пен өмір салттың әртүрлі құрама бөліктерінің арасындағы байланыстар жөніндегі түсінікті толықтыру және тереңдету; 2) денсаулыққа жауапты қарым-қатынастарын қалыптастырушы: - валеологиялық салыстыру немесе идентификациялау (латын тілінен ауд. identificare – салыстыру) әдісі - ауру адамның күйін тануы, ұғынуы және болжауы үшін тұлғаның өзін-өзі денсаулығы жоқ адамның орнына қоюын педагогикалық өзектендіру; - валеологиялық эмпатия (грек тілінен ауд. empatheia - уайымдау) әдісі– тұлғаның денсаушылығы жоқ адам күйіне мазалануы және оған аяушылық сезімен қарауды педагогикалық өзектендіру; - валеологиялық рефлекция (лат. тілінен ауд. reflexio - өткенге көз салу) әдісі– тұлғаның өз денсаулығына және айналасындағы адамдардың денсаулығына қатысты бағытталған іс-әрекетіне, мінез–құлқына валеологиялық тұтастылықта өзіндік талдау жүргізуін педагогикалық өзектендіру; 3) денсаулықты салауатты негізде басқарудың бағыты мен оны іске асырудың нақты әдіс-тәсілдерін қалыптастырушы әдістер: - нақты жағдайларды сараптау әдісі - валеологиялық әрекеттерді үйлестіруге жаттығу және - жобалау әдістері таңдалып, жүйеленеді.

Денсаулықтың мәні және мазмұны
Денсаулық – құбылыстың мәнінен туындайтын қажеттілік. Организмнің өзіндік реттелуінің физиологиялық процестерінің үйлесімділігі мен жоғары деңгейде бейімделу салдарының жетістігі. Адамзат индивидінің әлемге іс-әрекеттілік қарым-қатынасының өлшемі. Аурудың болмауы емес, оны жеңу мағынасындағы организмнің мойындамаушылығы.
Құндылығының мәні

Жеке тұлғалық денсаулықтың деңгейлері, өлшемдері мен көрсеткіштері

Денсаулықты жасаушы факторлар - тұқымқуалаушылық ерекшеліктері; - ата-ананың денсаулығы; - дүниеге әкелудегі дәргерлік көмек және т.с.с

Денсаулықтың негізінде адам биологиялық және әлеуметтік мүмкіндіктерін толық іске асыра алады Денсаулықтың тетіктері

Тән мен дене саулығы

Генетикалық тұқымқуалаушылық Дене және ауытқушылқтарының болмауы, дені тән денсаусау ұрпақты өмірге әкелуі. лығының көрсеткіші Биохимиялық – биологиялық ұлпа- қандайда бір лар мен сұйықтардың көрсеткіші. әрекетті жасай алуы Метоболиялық – тыныштық күйдегі және денеге салмақ салудан кейінгі Функционалдық – органдар мен жүйелердің функционалдық күйі. Сезімдік –еріктілік өрісі - өзін -өзі басқара білуі. Ой-өрісі – алынған ақпаратты ұғынуы, ойды дамыта алуы.

Денсаулықты қалыптастырушы факторлар

- тұлғаның адамгершіліктік мақсаттары; - психикалық интеллектуальді сезімдік өрістерінің күйі; - организмнің гомеостаздық бейімделгіштік, қайта қалпына келушілік және т.б. тетіктерінің «күші» мен сипаты.

өмір салты – материалдық, рухаМен тілеймін ни қажеттіліктерді қанағаттандыра алу дәрежесі; жалпы білім берумен мәдениет деңгейі, тамақтанудың, қозғалыс белсенділігінің, зиянды әдеттен аулақ болу ерекшеліктері және т.с.с. қоршаған табиғи ортаның күйі табиғи ортаның тазалығы, организмнің дамуына қолайлығы.

Психоло гиялық

Әлдеумет -Құндылықты мақсаттарының; Мен істеуге тік рухани - адамгершілік қасиеттерінің болуы; тиістімін


Пән: Валеология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь