Ақша

Ақша

ЖОСПАР:
1.Ақшаның шығу тегі қажеттілігі  және 

экономикалық мәні. 2.Ақша қызметтері және функциялары 3.Ақшаға сұраныс 4.Ақша айналымы және ақша жүйесі 5.Ақша айналыс заңы 6.Ақша жүйесінің құрылымы және түрлері                                          

  Ақша  ерте заманда  пайда  болды, олар  тауар  өндірісінің дамуындағы 

 бірден­бір  шарты   және  өнімі болып  табылады. Тауар ­бұл    сату   немесе айырбастау үшін жасалынған  еңбек  өнімі. Заттың  тауарға   айналуы, ақшаның  пайда  болуы  объективті  алғы  шарттарды  құрастырады.  Бір  кез  келген  зат  тауар  бола  алмайды. Егер  тұтыну   құны  өз  сатып  алушысын  таппаса  немесе қоғам  тарапынан   мойындалмаса   мұндай  бұйым  тауарлы формаға  ие  емес,  өйткені   оның  қоғамға  қажеті  шамалы. Алғашқы  қауымдық  құрлыс  кезінде   бір  тауардың  басқа  бір тауарға  кездейсоқ  айырбасталу  барысында    айырбас құнының  жәй  немесе   кездейсоқ    формалары  қолданылады.                      Тауар  өндірісінің  өсіуіне  байланысты  неғұрлым    жиі  айырбасталатын  тауар  барлық  басқа  тауарлардың  бір­бірімен  өзара    айырбастау   құрамы   бола  бастады.  Осыдан келіп  құнын   толық    немесе   кең   көлемдегі  формасынан  жалпы   құндық     және осы    тауарлар  ақша  деп аталады. Бір  халықтың  өзіне  әртүрлі    уақытттарында  және әртүрлі   халықтарда  бір  мезгілде  әртүрлі   эквиваленттер болады  сонымен  қатар.  Ірі  еңбек  бөлінісінің  нәтижесінде  мал  бағушылардың бөлініп   шығуымен  мал  айырбас құрамына  айналады.  Солтүстік халықтары  ең  бірінші  тауар ретінде айырбас  үшін  жүнді   пайдаланады.  Жылы  теңіздердің  жағасын  мекендегендер  айналыс құрал  ретінде   бақалшақ  пайдаланады.

  Ақшаның пайда болуы мен мәні жайлы біркелкі шешімін тапқан 

жоқ.Экономикалық мектеп өкілдерінің бірі ерте дүниедегі грек ойшылы  Аристотель ұсынған қағидаға сүйене отырып, ақшаны­белгілі шарт, адамдар  арасындағы саналы келісім нәтижесі ретінде бекіткен тауарды айыр­бастауға  қажетті құрал ретінде қарастырған.Үшінші өкілдері өзінің табиғаты бойынша  алтын немесе күміске жататындығын айтқан.  Ақшаның пайда болуын түсіндіру үшін, «тауар құны қатынасында  қорытындылатын, құнның даму көрінісіне көз салып, оның қарапайым терең  байқалатын бейнесін, көзді алатын ақшалай түріне дейін қарау керек.Сонда ғана  оның жұмбақтығы да жойылады».
 Барлық щаруашылық  жүргізуші субъктілер өз ақша қаражаттарын банкі 

мекемелерінің тиісті  шоттарында сақтап және міндеттемелері бойынша  төлемдерін,әдетте , осы мекемелер арқылы ақшасыз нысанда, ал қажет жағдайда  Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің нормативтік   құжаттарымен  белгіленген шегінде нақты  ақшамен есептесуді жүзеге асырады.Ақша  қаражаттарын сақтау үшін және заңды тұлғалар арасында есеп айырысу үшін  Қазақстан Республиккасының банк мекемелерінде банк шоттарын ашады.Банк  шоттары­бұл банк мен клиенттер арасындағы келісім­шарттың қатынастарын  көрсететін әдіс.Банк шоттары теңгеймен де, шетелдік валютамен де жүргізіледі  және ол ағымдық, жинақтық және корреспонденттік болып  бөлінеді.Корреспонденттік шоттар­ банк шоттары банктер мен ұйымдардың  кейбір операция түрлерін жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасының аймағында ақшаны төлеу мен 

аударуды жүзеге асыруда келесі әдістерді:қолма­қол  ақшаны аударуды; төлем тапсырманы ұсынуды;чектерді  беруді;вексельдерді немесе олардың индоссаменттері  арқылы беруді;төлем карточкасын пайдалануды;тікелей  дебеттік банкі шоттарына  аударуды;тапсырма­талап  төлемдерін ұсынуды;инкассалық жарлығын  ұсынуды;республиканың заң актілерімен белгіленген басқа  да әдістерін пайдаланады.                                                      Ақшасыз есеп айырысудың  негізгі нысандары: төлем  тапсырма;чек; вексель; тапсырма­талап төлемдері; кеден  мен салық қызметінің органдарының инкассалық   жарлықтары болып табылады. Төлеушілер мен алушылар өзара есеп айырысу нысандарын   келісім­шарт негізінде анықтайды,сондай­ақ олардың  арасында болатын талаптары мен міндеттемелерді зачетқа  жатқыза алады.

функциялары.
Ақшаның әр қызметі ақшаның тауар айырбастау 

процесінен туындайтын тауар өнлірушілердің өзара  байланысының формасы ретіндегі  әлеуметтік  экономикалық маңызының белгілі бір жағын  мінездейді.Ақша 5 түрлі функцияны орындайды. 1.Ақша құны өлшем ретінде – құн өлшем қызметі  тауар өндірісі  жағдайында туындайды.Бұл ақшаның   барлық  тауарлар  құнын  өлшемі ретіндегі  қабілеттілігін  білдіреді бағаны оның тауда делдал  қызметін  атқарады.Ақша еңбек өлшемі ол жұмыс  уақытын емес осыеңбекпен құрылған құнды   көрсетеді.Ақша түрінде көрінетін тауарлардың құны  оның  бағасынан пайда болады.Құнын өлшемі қызметі  жалпы эквивалент ретіндегі ақшаның тауарға  деген  қатынасын көрсетеді.

2. Ақша айналыс құралы­ ақша айналыс  құралы қызметінде 

тауарларды өткізудегі делдал болып табылады. Тауар бір  қолдан екінші қолға ауыса отырып  өзінің  тұтынушысын  тапқанға дейін, ақша үздіксіз қозғалыста болады. Өзінің   құнын  өткізгеннен  кейін  айналыстан  кететін  тауарға  қарағанда ақшалар айналыс құралы ретінде  барлық   уақытта осында қалып отырады және сату сатып алу  процесіне айналыс құралы ретінде ақша қызметінің  ерекшелігі мыналар тауар мен ақшаның қарама­қарсы  қозғалысы нақты ақшалар орындалады.Ақша  айналйс  құралы қызметін атқаратын болғандықтан айналыс  қажеттілігі олардың бағасы мен масса негізінде ,яғни  өткізілуі тиіс тауардың бағасының суммасымен  анықталады.

  3.  Ақша төлем құралы тауар айналысы ақша қозғалысымен 

байланысты.Бірақ  ақша қозғалысы міндетті түрде тауар   қозғалысымен бір уақытта тоғысуы тиіс емес ақша құнын  еркін   формасында көрінеді ол өтеізу процесіне еркін  аяқтайды.Егер  тауарлармен  ақшалардың  қарама­қарсы  қозғалысы  болмаса   яғни тауар төлем ақы түскенге дейін сатып алынған  болса   немесе  керсінше онда бұл жағдайда  ақшалар  төлем құралы  қызметін атқарады.Ақша төлем құралы ретінде айналыс   құралынан өзара  айырмашылықтары бар бұл қызметте  ақшалар  делдал болып  табылмайды бұл тек қана  сату сатып алуды  аяқтайды.  Ақша  қорлану немесе  қазына жинау құралы ретінде ақшаның  және айналыс құралы қызметтері ақшалай қорлардың құрылуын  талап етеді.Ақша айналыс саласынан  уақытша шығып   қалғаннан кейін олар қорлана бастайды.  Дүние жүзілік ақша қызметі –Тауар шаруасының кеңейуі  шаруашылық байланыстың  интерноционалдануы. Дүние  жүзілік   нарықтың пайда болуы дүние жүзілік ақшалар қызметінің пайда  болуына себеп болды. Дүние жүзілік ақшалар интернационалдық  құн өлшемі, халықаралық тө

Ақ ша айналымы жә не ақ ша жү йесі      Ақша айналымы — қолма­қол ақша қозғалысы. Ақша 

айналымы ұғымы одан кең мағынаны бергендіктен ол  қолма­қол және қолма­қолсыз ақша айналым мағынасын  сипаттайды.  Тауар айналысы процесіндегі қолма­қол ақша  қозғалысы және төлем ақыны жүзеге асыратын кезінде  қызмет көрсету. Сонымен бірге кәсіпорындармен қаржы  және несие мекемелерінің арасындағы ақшалай  қаражаттардың алмасуын ақша айналысы деп аталады.  Ақша айналысының обьективті негізі тауар өндірісі мен  тауар айналысы болып табылады. Құн формасының өзгеріп  отыруы яғни тауардың ақшаға және ақшаның жаңа тауарды  сатып алу үшін қолданылуы.  Нақты ақшалар келесідей жағдайда қолданылады:  1) ақшалар мен тауар айналымы кезінде,  2) еңбекақыны төлеу бойынша есеп айырысулар бағалы  қағаздардың проценттік пайданы өтеу, тұрғындардың  коммуналдық қызметтерін өтеу үшін және т.б.

        Адамзат құнының әртүрлі формалардың өз басынан өткере отырып яғни  ақша орнына әртүрлі тауарлар қолданысынан кейін (мал, тері, бақалшақ)  адамзат металл ақша айналысына қол жеткізуі. Металдың ақша ретінде  қызмет етуінен бастап одан бірте­бірте монеталар пайда болған. Монета  — ол формасы, сыртқы пішіні, салмақты құралы заңмен бекітілген.  Металдан жасалған ақша белгісі мемлекет пробаны (монетадағы таза  металдардың құрамы) массасын, типін ремедиюмді (заңмен рұқсат етілген  номиналды массасының нақтыдан ауытқуы) эмиссялау ережесін және де  тағы басқа белгіленеді.   Монетаның бет жағы — аверс, ал келесі жағы — реверс, кесіндісі — гурт   деп аталады.  Монетанаң ақша  айналысы бейметализм және монометализм  деп ажыратылады. Тауар өндірісі  мен   айналымның өсуіне байланысты   метал  монеталарды    вексель  банкнот  түріндегі  несиелік айналыс  құралдарына жартылай ауыстыру біртіндеп орын алады. Метал ақшадан  қағаз ақшаға ауысу себептері.    Метал ақша қозғалысы өте қымбат болды.  Монеталардың тозуымен бұзылуы.  Мемлекеттік билік (ремедюм мемлекеттік билікпен  жалған монеталарды   жасаушылардың монеталарды  бұзуы.

Ақ ша айналымының заң ы

 Қағаз ақшаны ақшаның номеналдық құнының  нақты 

құрамынан біртіндеп бүлінуі нәтижесінде пайда  болған.Құн белгісінің соңғы формасы қағаз ақша  мемлекеттің өз шығындарын жабу үшін  шығарылады.  Әдетте мкеталға айырбасталмайтын еріксіз  номеналға ие.  Ақша белгісі қағаз ақшалар толық құнсыз болып  келеді.Себебі өздерінің дербес құны жоқ. Қағаз ақшаның  меншікті құндарының болмауына байланысты. Олар  өздерінің жаратылысына қарай тұрақсыз және  құнсыздануға икемсіз келеді.Қағаз ақшаларды дербес  түрінде емес сондықтанда олармен қатар несиелік  ақшалары бұл несие кезінде алтынның орнына  келген  құнның қағаздай белгісі. Несие  ақшалар несие   беруші  мен несие алушының арасындағы қарыз капиталының  қозғалысын көрсетеді  және төлем  құралы  формасы  ретінде өмір сүрудің   меншікті  формасын алады. Несие  ақшаның негізгі түрллері: вексель, банкнота,  чек,   несиелік карточкалар.

Чек бұл  шот иесінің  тек  ұсынушының шотына чекте 

көрсетілген ақша сомасын қолма­қол төлеу және аудару туралы  банкте берілген жазбаша бұйрығы. Банкнот — несие ақшаның бір түрі. Алтын құйманың немесе  монетаның  иесі бұл қазынаны банкте сақтай алады. Құрамын  анықтағаннан кейін және оны өлшегеннен соң банк алтынды  сақтауға қабылдананы туралы қолхат береді. Бұл «Банктік хат»  банкнота деп аталады. Банкнот дегеніміздің мәні — бұл банкирге   орындалған вексель болып табылады.  Несие карточкалар— бұл банк және сауда фирмалары шығарған,  банктегі шот несиесінің жеке басын құжаттандыратын және оған  тауарлар мен қызметтерді бөлшек сауда да қолма­қол төлемсіз  алуға құқық беретін атаулы ақшалай құжат.

Ақша жүйесінің құрылымы және түрлері
   Жалпы мемлекеттік заңмен реттелген елдегі ақша айналысын  ұйымдастыру ақша жүйесі болып табылады. Әрбір мемлекеттің ақша  жүйесі бар. Қазақстанның валютасы — теңге. Ақша түрлері заңды  төлем құралы болып табылатын қағаз немесе несие ақша.   Металдық айналым мұнда ақшалай тауар, ақшаның барлық қызметін  атқара алады. Ал несие ақшалар металға айырбасталады. Мұнда алтын  айырбасталатын банкнотамен айналыстан ығыстырылып шығарылады  және қазынаға айналды.Құн белгілерін алтынға айырбастау сипатына  байланысты.  Алтын монометализмнің 3 түрі бар.   Алтын монета стандарты — оған алтын монетасының айналысы,   алтынның ақша қызметін атқаруы құн белгілерінің еркін алтын  монеталарға өсу құны бойынша айырбасталуы және т.б.  Алтын құйма стандарты — мұнда банкнотта заңмен бекітілген соманы  ұсынған жағдайда алтын құймаларына айырбасталады.  Алтын девиз стандарты — бұл банкноттардың алтынға шетел  валютасына (девизіне) айырбасталатынын білдіреді, сөйтіп ол стандарт  бір елдің валюталы басқа елдің валютасына тәуелділігін көрсетеді.     

Ақшаға сұраныс
 Ақшаға сұраныс шаруашылық агенттерінің сақтап жүрген ақша 

қаржыларының мөлшерімен анықталады.Шын мәнінде ол ақша қорына  немесе қалған номиналды ақшаға деген сұраныс.Ақшаға сұранысты  теориялық талдау мен рыноктағы теңдік жағдайларын зерделеу бұл  мәселелерде екі негізгі экономикалық мектептің ‘’монетарлық’’ және  ‘’кейнстік макроэкономикалық’’ пайда болғанын көрсетеді.  Ақшаға деген сұранысты монетарлық теориясы неоклассикалық  дәстүрлерге сүйеніп, 18ғ пайда болды. Бұл теория экономика  ғылымында үстіміздегі ғасырдың 30­40ж дейін үстемдік жүргізген  ақшанын сандық теориясының ұсыныстарын басшылыққа алды.Негізгі  идеяларын ұсынған ағылшын  ғалымдары:Д.Юм,Дж.Милль,А.Маршалл,А.Пигу,К.Виксель.  Монетаристердің ұраны­ақшаның маңызы,ал көбі тек ақшаның ғана  маңызы зор деп ойлайды.

Қ олданылғ ан ә дебиеттер тізімі:
 
Сейітқасымов «Ақша, несие, банк», Алматы «экономика» 

2001ж. Бердалиев К.Б «Қазақстан экономикасын басқару  негіздері»,  Алматы – 2001. Бейсенова М., Садықбекова А. «Кәсіпорын экономикасы»,  Алматы – 2002. www.yandex.ru www.referat.ru Райымқұлұлы С. «Экономика негіздері» Шымкент  2006. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» Алматы,  «Экономика» 2005. Мақыш Серік Биханұлы «Ақша айналысы және несие»  Алматы, 2004.


Пән: Экономика


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь