Антропогендік іс әрекет және гидросфера

Геоэкология пәні

СӨЖ №3
Орындаған: Хусаинова С.О. Тобы: БЖ-315

МАЗМҰНЫ:
1. Антропогендік іс әрекет және гидросфера. 2. Антропогенез және педосфера. 3. Геожүйелермен экожүйелердің жертопырақ ресурстарының күйіне антропогендің әсер етудің зардаптары.

1. Антропогендік фактор (грек. anthropos – адам, genos – тегі, пайда болуы, лат. factor – іс-әрекет) – адамның барлық тірі организмдердің мекен ортасы ретіндегі табиғатты өзгертуіне әкеп соғатын немесе олардың тіршілігіне тікелей әсер ететін сан алуан әрекеттері. Антропогендік факторға қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекетінің нәтижесінде атмосфера, өзенкөл және мұхит құрамының өзгеруі, сондай-ақ технология қалдықтар мен радиоактивтік заттардың әсерінен топырақтың ластануы, сөйтіп, жалпы экожүйенің құрамы мен құрылысының бұзылуы жатады. Қазіргі кезде адамның іс-әрекетінің кең көлемде бүкіл биосфераға ерекше әсер етуі жер шарының барлық аймақтарында айқын байқалуда. Бүкіләлемдік бақылау институтының (АҚШ, Вашингтон қ.) мәліметтері бойынша табиғи орта жылдан-жылға нашарлап барады. Интернет жариялаған негізгі мәліметтерде жыл сайын 16,8 млн. га тропиктік ылғалды орман жойылатыны, жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан жыл сайын 6 млн. га шөл пайда болатыны, қышқыл жаңбырдан 50 млн. га орманның зақымдалғаны, жыл сайын біздің планетамызда жыртылатын жердің 26 млрд. т құнарлы қабаты жойылатыны, өсімдіктердің 25 – 30 мың түрі жойылып кету қаупінде тұрғаны атап көрсетілген. Кейінгі кезде атмосфераға жыл сайын 400 млн. т күкірт диоксиді, азот және көміртек оксид|оксидтері, қатты бөлшектер шығарылатыны анықталды. Қазақстанда Арал өңірінің, Семей жерінің, Балқаш маңының, Каспий алқабының экол. апатты аймақтарға айналуына Антропогендік факторлар негіз болып отыр.

Гидросфера
(гр. һуdor — су, spһаіrа — шар) — 1) жер ғаламшарының су қабығы немесе құрлықтағы (тереңдегі, топырақтағы, жер бетіндегі), мұхиттағы және атмосферадағы, яғни жер шарындағы барлық сулардың жиынтығы. Оны мұхиттар мен теңіздердің суы, құрлық сулары — өзендер, көлдер, бөгендер, мұздықтар, сондай-ақ литосфераның жоғарғы бөлігіне сіңетін жер асты суы, атмосферадағы ылғал құрайды. Гидросфера жер бетінің шамамен 71%-ын алып жатыр. Гидросфераның шамамен 94%-ын мұхиттар мен теңіздер құраса, 4%-ы жер асты суларының, шамамен 2%-мұздықтар мен қарлардың (негізінен Арктика, Антарктида мен Гренландия), 0,4%-құрлықтардағы жер үсті суларының (өзен, көл, батпақ) үлесіне тиеді. Гидро-су, сфера-шар Су 3 күйде болады: сұйық, қатты, газ Гидросферадағы барлық судың мөлшері-1,6 млрд км куб, мұхит теңіз сулары96,5 %, тұщы су-2,5% Жер бетінің 3\4 бөлігін д.ж мұхит суы алып жатыр. Су айналымы 2-ге бөлінеді. 1.Кіші су айналымы-судың мұхиттан атмосфераға, атмосферадан мұхитқа қайтып қосылуы. 2.Үлкен су айналымы-судың мұхиттан атмосфераға, атмосферадан құрлыққа, құрлықтан мұхитқа қайтып қосылуы.

Дүниежүзілік мұхиттың бөліктері: 1.Теңіз-мұхит суының қасиетімен жануарлар дүниесі ерекше болып келетін бөлігі. 2.Шығанақ-мұхиттың құрлыққа сұғына еніп жатқан бөлігі. 3.Бұғаз-екі жағы құрлықпен шектескен енсіз су айдыны. Теңізер арал, су асты жоталары, түбектер арқылы бөлініп тұрады. Теңіздер ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Ішкі теңіздер тек Еуразияда кездеседі:Жерорта, Қара, Азов,Каспий, Арал теңіздер Ең терең теңіз-Филиппин Ең үлкен шығанақ-Гвинея шығанағы. Д.ж ең үлкен бұғаз-Дрейк бұғазы, ені-5248км Ең ұзын бұғаз-Мозамбик, ұзындығы-1670км, ені-950км Мұхит суының қасиетіне тұздылығы мен температурасы жатады. Судың температурасы географиялық ендікке, тереңдікке байланысты өзгереді. Д.ж мұхит суының орташа температурасы-17,4 градус Жердегі жылу жинақтаушы-Мұхит Мұхит суының қату температурасы-2 градус Тұздылықтың өлшем бірлігі-промилле Судың тұздылығы дегеніміз-бір литр суда еріген әр түрлі заттардың граммен алынған мөлшері. Д.ж мұхит суының орташа тұздылығы- 35 промилле Д.ж ең тұзды теңіз- Қызыл теңіз 41 промилле Өлі теңіздің тұздылығы-270 промилле Тереңдікті өлшейтін құрал-эколот Тереңдікті дыбыстың көмегімен өлшейді. Дыбыс бір секундта 1500м жетеді. Д.ж мұхит суының тереңдігі-3700м 20 ғасырдың 20-шы жылдарына дейін тереңдікті өлшейтін құрал-қарапайым лот Д.ж ең терең шұңғыма- Мариан 11022м Мұхиттағы тіршіліктің таралуы 3-ке бөлінеді: 1.Планктон-грекше-кезеген ағысқа қарсы келе алмайтын өте ұсақ микроорганизмдер мен балдырлар Киттер қоректенеді-планктон 2.Нектонгрекше-қалдық мұхиттың негізгі бөлігінде өмір сүретін балықтар, жыландар, тасбақалар 3.Бентос- грекше-тереңдік теңіз шаяндары, маржандар, балдырлар. Теңіз сүтқоректілері-дельфиндер, киттер Тіршілікке бай тереңдік-200метр Тіршілікке бай аудан-қоңыржай ендік. Оның жалпы көлемі 1370,3 млн км3, бұл планета көлемінің 1/800 бөлігін ғана құрайды. Шөгінді (тұнба) таужыныстардың басым көпшілігі Гидросфера мен литосфераның жапсарында қалыптасады.

2. Антропогенез (грек. anthropos – адам, genesіs – шығу тегі) – антропология ғылымының адамның шығу тегін, даму тарихын, оның жеке биол. түр болып қалыптасуын және адамзат қоғамының даму кезеңдерін әрі жаратылыстану, әрі қоғамдық ғылымдарға сүйене отырып зерттейтін негізгі саласы. Бұларды шешуде антропогенез приматология, эмбриология, физиология, психология, геология, археология, этнография, тіл білімі сияқты ғылымдардың нақты деректеріне сүйенеді.

Адам эволюцияның зерттеуiндегi өрлеу. Гомининның түрлердiң белгiлi ғылымдарының санының үлкеюi әр уақытта. Әрбiр түр бас сүйектi көлемдi өзгертетiн шекара және палеонтологиялық жыл жазғыштағы түрiнiң орыны көрсететiн тiк төртбұрыштың түрiнде көрсетiлген. Түрлердiң арасындағы аралықтардың көруге болатын бiртiндеп толтыруы.

Чарлз Дарвиннің эволюциялық білім жүйесі бойынша адам тегі адам тәріздес маймылдан пайда болған, яғни адам баласы биол. жағынан бір түрге жатады деп дәлелденді. Бұл ілім адам эволюциясын үлкен үш дәуірге бөледі: 1. ең алғашқы адам тегінің өкілдері болып адам тәрізді маймылдар (антропоидтер) саналады. Олар негізінде екі аяқпен жүріп, қимыл жасаған. Дайын табиғи тастарды, таяқты және жануарлар сүйегін сол күйінде қол қаруы ретінде пайдаланған. Бұларды ғылымда жоғары сатыға дейін жетілген екі аяқты приматтар деп атайды. Өмір сүрген кезеңі бұдан 2–3 млн. жыл бұрын; 2. эволюция даму жолдарымен жетілгендер қатарына архантроп пен палеоантроптар жатады. Олар қолдан құрал-саймандар жасай білген және қауымдасу түрі біршама жүйеленген. Тіршілік еткен уақыты бұдан 1 млн. жыл бұрын; 3. ең соңғы эволюция дәуірде бүгінгі адамдардың түрі – неантроптар қалыптасқан. Бұлар соңғы палеолит дәуірінде, яғни 40–50 мың жыл бұрын өмір сүрген. Ең алғашқы приматтар өкіліне австралопитектер жатады. Олардың сүйектерінің көп табылған жерлері Оңтүстік және Шығыс Африканың ашық қыраттары. Бұлардың тік жүргендігі, тастан қарапайым құралдар жасап пайдаланғандығы анықталды. Маңдай бітісі, саусақтарындағы буын сүйектерінің саны, қолқа доғасынан шығатын артерияның тарамдалу тәртібі, өкпесінің үлестерге бөлінуі адамға ұқсас. Бірақ мұның бәрі тікелей емес, қарапайым ғана ұқсастықтар. Сондықтан қазіргі маймылдардың бір де бірі адам тегі болып есептелмейді.

Австралопитектер бұдан 4,5–1 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Оларды антропологтар Л.Лики, Р.Лики (Англия), Д.Джохансон, Т.Уайт (АҚШ), т.б. зерттеді. Көне адам тегінің бірі – шамамен бұдан 2 млн. жыл бұрын өмір сүрген презинджантроптар. Ғылымда оларды «Homо habіlіs» яғни іскер адам деп атайды. Өйткені олар аз болса да тас, ағаш сынықтарына біршама өңдеулер жасап, құрал ретінде пайдаланған. Адам тегінің келесі даму сатысына архантроптар жатады. Олардың сүйектері Азияда (питекантроп, синантроп), Шығыс және Солтүстік Африкада (атлантроп), Батыс Еуропада (Гейдельберг және Вертешселлеш адамдары) табылған. Бұл дәуірдегі адамдар шель мен алғашқы ашель мәдениеттерін жасаған. Ежелгі адамдардан ертедегі адамдар (палеоантроптар – неандерталь адамы), олардан қазіргі адамдардың арғы тегі кроманьон адамы, есті адам (неоантроптар) пайда болған. Морфология ерекшеліктері бүгінгі адамдарға жақын. Антропогенездік зерттеулері есті адамдарда бұрынғы адам тектерінің кейбір белгілерінің қайталануын (рудимент, атавизм), эмбрионалдық, анатомиялық, биохимиялық, т.б. ұқсастықтарды, әлеуметтік ерекшеліктерді (еңбек құралдарын жасау, пайдалану, т.б.), әр түрлі тағамдар әзірлеу, отты пайдалану, ойлау, сөйлеу қабілетін, т.б. жағдайларды анықтады. Бұл кезде жасанды тұрақжай пайда болды, еңбек құралдары күрделене түсті. Әлеуметтік ұйымшылдыққа бейімделу байқалды. Тілдің пайда болуының арқасында әлеум. қарым-қатынас жоғары сатыға көтерілді. Мұның барлығы қосылып табиғи ортаға бейімделуінің арқасында үйлесімділік тапты. Барлық адам баласы биологиялық бір түрге (Homo Sapіens) жататын болып қалыптасты. Демек, Homo Sapіens-тың тарихи дамуы тоқтамай, жалғасып жатыр. Қазақстан жерінде ежелгі адамдар тұрақтары Оңтүстік Қазақстанда (Қаратау, Жетісу), Батыс Қазақстанда (Маңғыстау, Мұғалжар), Орт. Қазақстанда (Сарыарқа, Балқаш) көптеп табылған.

Педосфера (гр. pedon — топырақ және гр. sphaire — шар) — планетаның, атыраптың топырақ жамылғысы, топырақтың түзілу процесінің өтуі.

3. Геожүйелермен экожүйелердің жер-топырақ ресурстарының күйіне антропогендің әсер етудің зардаптары. Техногенез нәтижесінде табиғи геожүйелер орнында жерде антропосфера деп аталатын табиғи ортаның өзіндік бөлігі қалыптасады. Бұл экологиялық кризисті жағдайларға икемді максимальді экологиялық күш түсетін географиялық қабаттың бір бөлігі. Геоэкологиялық құрылыс және рельеф. Релеф (француз –relief-жер бетінің пішіні) –жер беті әдетте біркелкі теп-тегіс келмейді. Сондықтан да макрорелеф және микрорелеф деп бірнешеге бөлінеді. Сондай-ақ мезорелеф және кимкрорелефнегіз, көбінесе, геоэкологиялық құрылыс және рельеф, тау кендерінің құрамы ландшафтардың төзімді және консервативті компаненттер қатарына жатады. Литогенді негізге антропогенді факторлардың әсері геологиялық құрылымның бүтіндігінің бұзылуымен байланысты инженерлі-құрылыс жұмыстары, тау кен өндіру процессінде көрінеді. Сондықтан, литогенді негізге антрпогенді факторлардың көріністері жер қорларының өндірілетін аудандарында, ірі мекен пунктілер территорияларында, жол және ирриганциялық құрылыс орындарында байқалады. Ландшафтардың геологиялық құрылысына антропогенді әсердің пайда болуы недралардан жер қорларын өндіріп алу болып саналады. Шахталар қалдықтары, рудник жер аумағының көп бөлігін алып жатыр.

Климат және су. Адамның шаруашылық қызметі климатқа көрнекті әсер етеді. әр түрлі антропогенді факторлар арқылы атмосфера ауасының ластануының маңызы зор. өз алдымен атмоыфералық ауа құрамы ландшафтардың көптеген табиғи компаненттеріне әсер етеді: жергілікті климат, беткі, жер асты сулары, топырақ және өсімдік жабындысы. Атмосфералық ластанудың негізгі көздері өндіріс және транспорт құралдары. Олардың санатына атмосфераға зиянды бөлінділерінің бір бөлігі жатады. Антропогенді әсермен қоса қалалардың ауа бассейінің жағдайына антропогендік климатқа сыртқы әсер салдарын ажырату қажет. Атмосфералық ауаның табиғи жолмен жел арқылы ландшафт территориясындағы топырақ, грунт шаңы ерекше мағыналы, олар эрозияға ұшырайды. Адамның шаруашылық қызметі беткі және жер асты суларына әр түрлі әсер етеді. Иррозиялық құрылыс нәтижесінде, Қазақстанның өзендерінің бассейінде судың табиғи шығындалуы өзгеріп, ағымның жылдық көлемі қысқарып, жыл ішілік реттелу жүрді. Сонымен бірге мезгілде өзен суларының химиялық және физика-химиялық құрамының өзгеріп, төмендеуі. Бұл аз қоймаларына өндірістің ағым сулары мен ауылшаруашылық егістіктерін суару мен тұзды топырақты шаюдан кейін дренажды судың ағуымен негізделеді. Беткі су арнаоарына өндірістік және күнделікті ағымдардың ағуынан, табиғи судың химиялық құрамы мен физико-химиялық қасиеттері өзгереді. Сол кезде жалпы минерализация мен судың қаттылығы. РН көлемі азаяды. Беткі сулар күйіне антропогенез әсерінің сыртқы салдарының қатарына иррагациялық құрылыс пен өзен бассейіндерінің арнасын егістіктерді суаруға бұру нәтижесінде судың азаюы, өзен суының азаюы,арналардың әктеніп қатаюы ол тоғайларды шабу, батпақарды кептіру, жайылымдық, шалғындық жерлерін жырту, соған байланысты топырақ эрозисымен қатты ағымдардың жоғарылауы. өндірістік және комунальды – күнделікті сумен қамту үшін жер асты суларын алуға байланысты көптеген өзен бассейіндерінде жер асты ағымының қысқаруынан өзендердің қоректенуі азайды.

Топырақ пен биотаға әсер ету. Адамның шаруашылық қызметі топырақ жабынына активті әсер етеді. Ол топырақ жабынының толықтай немесе жартылай жойылуы және топырақ түзілу процессінің баяаулауы, топырақтың антропогенді категорияларының қалыптасуымен көрінеді. Қалаларда табиғи топырақ түзілу процессі баяаулап, ол қалалық геожүйелердің асфальт астында топырақ түзілу процессі тоқтайды. Инженерлі-құрылыс жұмыстары кезінде табиғи топырақтың жойылуы жүреді. Сол уақытта жер жұмыстары кезінде және сонымен байланысты грунттық үлкен массаларыныңк орнын ауыстырып жылжуынан ірі инженерлік құрылыстар кезінде жаңа , топырақтың туынды категорияларының қалыптасуы жүреді. Эрозия-топырақтың құнарлығының төмендеуінің негізгі себебі. Ол адамның шаруашылық қызметі мен шаруашылық алқаптарын дұрыс емес пайдалану кезінде топырақ құрылымының бұзылуынан пайда болу нәтижесі. Су эрозиясы көбінесе жыртылған жерлерде , топырақтың өңдеу жүйесінің дұрыс емес болу нәтижесінже пайда болады. Жел эрозиясы кезінде топырақтың дәнді құрылысының –бұзылуы оргтехникалық қателіктерден және жол ирригациялық құрылыс нәтижесінде жүреді. Қоршаған ортаның экологиясына неғұрлым зиянды өндірістік қалдықтармен топырақтың ластануы әсер тигізеді. Қала маңында және ірі индустриальді орталықтарда топырақ бетіне өндірістік күлмен шаң түседі, сол үшін топырақтың құнарлығы төмендеп ауылшаруашылық культураларының егістік өнімділігі түседі. Антропогенез әсерінен өсімдік жабынының өзгеруінің негізгі көріністері. Орманды шабу, саксау мен тоғайлардың сиректелуі, инженерлік құрылыс жұмыстары кезінде өсімдіктердің механикалық жойылуы ,ағаш-бұтақ және шөптесін өсімдіктердің өртенуі. Соның нәтижесінде топырақ эрозиясы мен шөлейттену процессі активтенеді. әсіресе қолайсыз қалалық ландшафтардың өсімдіктердің жойылуы. Олардың шегінде ауа температурасы жоғарылап,атмосфера ластануының деңгейі жоғарылап, топырақ эрозиясы активтелінеді.

Табиғи ортаның экологиялық дестибилизация түсінігі. Техногенездің қоршаған ортаға әсері әртүрлі кең территорияларда қоршаған ортаның экологиялық дестибилизациясының жағымсыз формалары көрінеді. Негативті экологиялық дестибилизациясы –бұл адамды қоршаған ортаның өзгерңстері ол тұрғындардың тіршілік ету жағдайла және денсаулығын нашарлатып, табиғи ресурстарды азаюы мен жоғлуын геожүйелердің орта және ресурс қалыптастыратын қасиеттерін төмендеуін тудырады. Табиғи ортаның экологиялық дестибилизациясы ластағыштардың сандық және сапалық құрылысына байланысты, ол қоршаған ортаны ластайтын өндірістің көлемімен, сипатымен негізделген. Геожүйелердің экологиялық дестибилизациясының бұзылуы адамның өмірлік қажеттіліктері мен өндіріс технологиясының мүмкіндіктері арасындағы динамикалық тепе-теңдіктің өзгеруі нәтижесі болып табылады. Ақырында осының барлығы табиғи антропогенді жүйелерде экологиялық кризистарға әкеледі.

Геожүйелер құрамында экологиялық кризисті жағдайлардың көріністерінің негізгі себептері: 1. қалпына келмейтін табиғи ресурстарын рационалды емес пайдалану 2. шаруашылық урбанизация обьектілердің үлкен концентрациясы және

3. биосфераның зиянды қалдықтары мен ластануы 4. Адамдарды емдеу мен дем алуына жарамды территориялардың қысқаруы есебінен табиғи рекреациондық ресурстардың азаюы. Геожүйелер құрылысында себеп-салдар байланысын зерттеу қажеттілігі. Табиғи антропогенді ландшафтар тізбекті компанентті байланыстарын аналимімен жүйелік қадамның мағынасы мен ролін бағалау мүмкін емес. Ландшафтарда тізбек байланысын зерттеу антропогенездік жағымсыз экологиялық салдарын болдырмауға мүмкіндік береді.


Пән: Геология, Геофизика, Геодезия


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь