Сайтқа презентация қосу

Экономиканы мемлекеттік реттеудің шетелдік тәжірибесі

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым Министрлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы Мемлекеттік университеті

Экономиканы мемлекеттік реттеудің шетелдік тә жірибесі

Орындаған: Құрманов М.Т. Тексерген: Нуралина Қ.Т.

Семей -2015

Жоспары:
1. Нарық тық экономикасы дамығ ан елдердегi мемлекеттiк реттеудiң негiзгi мә селелерi. 2. Шығ ыс Еуропа мен оң тү стiк Шығ ыс Азия елдерiндегi нарық тық қ атынастар дамыту жә не экономиканы мемлекеттiк реттеу 3. Қ азақ стан жағ дайында шетелдiк макроэкономикалық реттеу тә жiрибесiн пайдалану мә селелерi

Алдымен айта кетерлiк жағ дай, басқ а елдердегi мемлекеттiк реттеу тә жiрибесiн оқ ып ү йрену жә не ғ ылыми қ орытындылау мақ саты, оны бiздiң ә леуметтiк –экономикалық жағ дайымызғ а ө згертпей кө шiрiп алу емес. Бұ л келесi объективтi сипаттағ ы себептерге байланысты мү мкiн емес:

1) республика басқ а елдердегi саяси, табиғ и-экономикалы қ , ә леуметтiк –демографиялық , этно- мә дени жә не тағ ы да бас қ а себептерге байланысты ө згешеленедi; 2) қ азiргi Қ азақ стан жағ дайында бiз ұ лттық экономиканы құ ру процесiндемiз жә не де ә лемдiк экономикалық тарихта ә кiмшiлiк – жоспарлық шаруашылық тан нарық тық экономикағ а ө ткен бiзге ұқ сас ешбiр ел жоқ ; 3) басқ ару жү йесi мен шаруашылық та негiзгi ө згерiстер белгiлi бiр себептерге байланысты тиiстi негiздеусiз жү ргiзiледi жә не "революциялық ” кө рiнiс табады, ал нарық тық экономиканы мемлекеттiк реттеу шаралары олардың эвалюциялық даму "нә тижесi” болып табылады.

Бiрақ та шет елдер тә жiрибесiн ғ ылыми қ орытындылау қ ажеттiгi келесi жағ дайлар бойынша тү сiндiрiледi: бiрiншiден, экономиканы мемлекеттiк реттеудiң қ ағ идалары мен жү йесiнiң тұ жырымдамалы негiзiн, тү бiрiн анық тауғ а мү мкiндiк туады, екiншiден аралас экономиканың жалпы заң дылық тарын анық тау мү мкiндiгi туады, жә не де бұ л Қ азақ стан жағ дайында мемлекеттiк реттеудiң механизмдерiн “тү йiстiруге” мү мкiндiк жасайды, ү шiншiден, мұ ндай толық тыру мемлекеттiк реттеудiң нә тижелерiн салыстырып талдауғ а мү мкiндiк бередi жә не де керек болғ ан жағ дайда экономикалық реформаларды құ руды, ә лемдiк шаруашылық процеске республиканың араласу мө лшерiн ескере отырып, реформаларды

Ә леуметтiк – экономикалық процестерге мемлекеттiң араласу тә жiрибесiн ү йренуден шығ атын қ орытынды – кө птеген алдынғ ы қ атарлы елдерде экономиканы мемлекеттiк реттеудiң негiзгi құ ралдары ретiнде халық шаруашылығ ы дамуының мақ саттары мен басымдылық тарын анық тау, болжау, жоспарлау, бағ дарлама жасау қ арастырылады. Сыртқ ы, iшкi жә не оларғ а сә йкес факторлардың бiртiндеп шиеленiсуi, мемлекет тек ғ ылыми негiзделген экономикалық мақ саттарғ а жетуде, арқ ашан тарихи жағ дайды ескерудi талап етедi. Американдық iрi экономист П.Самуэльсон кө рсеткендей, мұ ндай зерттеулерсiз “кү ннен – кү нге ө сiп отырғ ан қ иыншылық тар мен ә леуметтiк ө згерiстерге эвалюциялық жолмен икемделе алмайтын экономикалық жү йелерге, қ азiргi кезде қ аншалық ты мы қ ты болғ аныменен, бара- бара кү йреу қ атерi туындайды, ө йткенi ғ ылым мен техника экономикалық ө рiстiң табиғ и дамуын ү здiксiз ө згертiп отырады” [32,153 – б.]. Басқ аша айтқ анда, дә л бiздiң экономика сияқ ты, “ә лсiз экономикалық жү йеге”, барлы қ туындайтын қ иындық тарғ а “эвалюциялық жолмен қ ажеттiлiгi” ү здiксiз ғ ылыми – техникалық процесс салдарынан туындайды.

“Ұ лы дағ дарыс” жылдары (20-жылдардың аяғ ы мен 30 жылдардың басы) алдыңғ ы қ атарлы капиталистiк елдердiң нарық тық экономиканың ө зiн - ө зi толық реттей алмайтындығ ына кө зерi жеттi жә не де туындағ ан қ иындық тарда уақ ытында шешу тек ә леуметтiк – экономикалық ө мiрге мемлекеттiң белсендi араласуымен ғ ана жү зеге асатынын тү сiндi. Бұ л ақ иқ атты мойындау елдегi экономикалық тұ рақ тылық ты қ амтамасыз ететiн ресми мемлекеттiк ұ йымдардың ресми ұ станымдарынан к ө рiнiс тапты. АҚ Ш-тағ ы “жұ мыспен қ амтамасыз ету туралы Заңғ а” сә йкес (1946ж.) құ рылғ ан Президенттiк экономикалы қ Кең есi осы заң ның талаптары бойынша барынша ө ндiрiстi толық қ олдап, жұ мысбастылық ты, халық тың тұ тынушылық қ абiлетiн сақ тай отырып, мемлекеттiк монополистiк реттеумен айналысты. 60-жылдардың соның да аталғ ан Кең еске мiндет ретiнде экономикада ұ лттық басымдылық тарды анық тау, ұ зақ мерзiмдiк болжау мен бағ дарламалар жасау ә дiстерi ә зiрле жү ктелiндi.

Капиталистiк елдерде бағ дарламалаудың алғ ашқ ы кезең дерiнде экономиканы басқ арудың салааралық қ ағ идасы қ олданылды. Францияда, Швецияда, ФРГ жә не т.б. мемлекеттерде дайындалғ ан салааралық бағ дарламалар барлық шешушi экономикалық салаларды қ амтиды жә не олардың дамуын маң ызды жә не тұ тастай болжауда ү лкен рө л атқ арады. 80-жылдың басында АҚ Ш-та мұ ндай бағ дарламалар 1200 –ге жуық болды. Бұ лардың iшiнде энергияны ү немдеу, космостық зертеулер, аймақ тық даму басты орын алды. Бұ л бағ дарламаларды жү зеге асыру барысы салааралық байланыстарды кү шейтуге бағ ытталғ ан мемлекеттiк шараларды қ ажет еттi. Сондық тан АҚ Ш-та 20-жыл бұ рын орталық экономиканы басқ ару органдарының аймақ тық филиалдары құ рылғ ан, тиiстi аймақ тық Комиссияның мiндетi бағ дарламаларды жү зеге асыруғ а байланысты ұ йымдастырушылық мә селелерiн шешу болып табылғ ан. Бұ л тә жiрибе бiздiң жағ дайғ а пайдалы болар едi. Нарық тық жү йеге кө шуге байланысты эйфория халық шаруашылық мә селелерiн тиiмдi шешу жолдарын кейiнге қ алдырады.

Францияда, Жапонияда, Тү ркияда жә не т.б. елдерге ағ ымдағ ы, орта мерзiмдегi жоспарлаудың ғ ылыми-ә дiстемелiк жә не ұ йымдастырушылық мә селелерiн арнайы мемлекеттiк органдар шешедi. Францияда бұ л қ ызметтi Жоспарлау бойынша бас Комиссариат жү ргезедi. Жапонияда Экономикалық жоспарлау басқ армасы мен Аймақ тық кешендi даму департаментi жә не т.б. жү ргiзедi. Ұ зақ мерзмдiк экономикалық даму жә не кү рделi жұ мсалымдар аясыны ң құ рылымдық саясатымен қ атар ө ндiрiстiң аймақ тық орналасуының ұ зақ мерзiмдiк мақ саттарын белгiлеу Жапонияның экономикасын жоспарлаудағ ы мық ты жағ ы деп саналады [13,143-б.]. Тү ркияда орта мерзiмдi жоспарлау 1963 – 1967 жж. бiрiншi бесжылдық жоспардан басталып, жү йелi тү рде жоспарлау уақ ытының мiндеттерiне байланысты жү зеге асырылуда. Осыдан алтыншы бесжылдық жоспарда (1988-1992 жж.) нарық тық жү йенiң дамығ ан кү йiн ескерiп, халық шаруашылығ ының макроэкономикалық кө рсеткiштерiн нақ тылауғ а кө п көң iл бө лiндi.

Кө птеген елдердiң жоспарлау тә жiрибесiн қ орытындылай келiп, американдық маркентинг маманы Мелвилл Бранч маркентинг қ ызметiн жетiлдiрудiң бiрнеше қ олайлы жақ тарын бө ледi. Соның iшiнде, жоспарлау: 1) басшылардың ү немi болашақ ты ойлауын ынталандыруғ а мү мкiндiк бередi; 2) мемлекеттiк жә не шаруашылық жү ргiзушi субъектiлер қ олданылатын шараларды ү йлестiредi; 3) кө рсеткiштердi анық тау жә не олардың орындалуын қ адағ алауғ а жол ашады; 4) алдағ ы мә селелердiң жә не саяси ұ станымдардың нақ ты анық талуын талап етедi; 5) шұғ ыл ө згерiстерге дайынық ты кү шейтедi; 6) барлық қ ызметкерлерiнiң мiндеттерiнiң ө зара байланыста, қ арым-қ атынаста екенiн кө рсетедi.

Көптеген Шығыс Еуропа елдерi бұрыннан Экономикалық өзара көмек Кеңесiнiң құрамында болып (қаңтар 1949 ж.), қоғамның тұрмыстық экономикалық негiзi мен саяси құрылымы бiркелкi болуына қарамастан орталықтандырылған шаруашылық жүйесiнен нарықтық экономикалық өте бастады. Экономикалық жағынан қарайтын болсақ, олардың айырмашылығы меншiк түрлерiнiң өндiрiс құралдарымен қатынасына, өнеркәсiптiң мамандану түрлерi, халық шаруашылығының ұйымдастыру мен басқару құрылымына байланысты болуда. Сондықтан экономикалық реформаны әр түрлi басымды механизмдердi қолдану арқылы, яғни үдемелi қарқындық пен мерзiмдiлiк арқылы, әр түрлi жүйелер мен ресурстарды сақтау қағидаларын қолдана отырып жүргiзу керек. Мiне осы тұрғыдан алға қойған мiндеттердi шешуге нарықтық экономикаға көшкен елдердiң тәжiрибесiн жинақтап жаңа нарықтық жолмен шаруашылық жүргiзуге көшу.

Шаруашылық жү ргiзудiң бiр тү рiнен екiншi тү рiне кө шуде жоғ арғ ы жағ дайды қ орытындылай келiп, келесi ережелерге сү йенуiмiзге болады: - меншiк тү рлерiне қ арамастан мемлекеттiк меншiктi жекешелендiру жә не шаруашылық ә рекетiне жағ дай жасау; - мемлекеттiк кә сiпорындарды уақ тау, тауар ө ндiрушiлердi демонаполизацияландыру жә не монополияғ а қ арсы кү рестiң қ ызметiн кү шейту; - нарық механизмiнiң ерекшелiктерiне байланысты экономиканы басқ ару құ рылымын жетiлдiру; - қ аржы –банк жү йелерін реформалау жә не бюджеттік инвестицияны қ ысқ арту; - елдің экспорттық ә улетін арттыруда бә секелестік қ абілеті бар ө неркә сіпті мемлекеттік тарапынан қ олдану; - шетел инвестицияларын енгізуде жә не біріккен ө ндіріс қ ызметін қ олдауда саяси, құқ ық тық жә не шаруашылық жағ дай жасау; - ұ лттық валютаның айналымда болуын қ олдау жә не қ амтамасыз ету.

Мемлекеттік жә не нарық тық басқ арудағ ы шетелдік экономикалық тә жірибені ғ ылыми қ орытындылау кү н тә ртібіне келесі мә селерді қ ойып отыр: бұ л тә жірибе Қ азақ стан экономикасының жағ дайына қ аншалық ты қ олайлы жә не оны енгізуге бола ма, ә лде нарыққ а ө ту кезінде Қ азақ стан ү шін шаруашылық жү ргізудің ө зіндік моделі болуғ а тиіс пе Бұ л сұ раққ а жауап беру жай нә рсе емес, ол ө зінің ғ ылыми негізін талап етеді. Еліміздің бірқ атар экономика ғ алымдары ү шін қ азіргі уақ ытта экономикалық жаң алық тардың теориялық негізін анық тауды, шаруашылық ты басқ арудың ә кішілік жә не нарық тық мезанизмін қ олдануды, ө тпелі кезең нің

Бұ л шешім қ азіргі кезең де біздің аталмыш проблемалардың теериясын анық тап енгізуге байланысты туындап отыр. Осы проблемалардың арасынан келесі жә йттерді бө луге болады: шаруашылық моделдерін ө згертуде жә не экономикалық жаң артуда қ андай жол тиімді – эволюциялық па, революциялық па нарық тық қ атыснатардың аясын ұ лғ айту жә не нарық инфроқұ рылымын дамытуда ә кімшілік шешімдер арқ ылы немесе сыртқ ы ұ йымдастырушылық – құқ ық тық жә не экономикалық шешімдер арқ ылы іске аса ма жалпы экономикалық бағ ыт пен макроэкономикалық тұ рақ тылық ты ұ стап тұ руда мемлекеттік органдардың функциялары мен ролі қ алай ө згереді экономиканы мемлекеттік реттеу шаралары қ андай ғ ылыми негізде жә не қ андай бағ ытта іске асырылуы қ ажет экономиканы мемлекеттік реттеу механизмдерінің басыңқ ылығ ы мен құ рамы ә р кезең де қ андай себептерге байланысты ө згеріп отырады бә секелестік нарық ты ортаны құ руда не маң ызды: меншік иесін ауыстыру мақ сатында міндетті тү рде жә не жаппай жекешелендіру ме, жоқ ә лде кә сіпкерлердің ө з ынтасы мен құ рылығ ан шағ ын жә не орта кә сіпорындарды мемлекеттік тарапынан қ олдау ма макроэкономикалық реттеуде салалық жә не аймақ тық мү дделері қ аншылық ты дұ рыс ескеріледі

Шетел елдерде нарық тық экономикасымен қ оса кә сіпорын жә не фирмалардың жоспары маң ызды роль атқ арады. Біздің ойымызша республикадағ ы қ азіргі жағ дайда шетелдік ө ндіріс сфераларын жең ілдікпен несиелеу жә не осы несиелердің тиімді пайдалануғ а бағ ытталғ ан мемлекеттің бақ ылау функцияларын кү шейту тә жірибесін қ олданғ ан жө н. Ө йткені Қ азақ станда ү ш жыл бұ рын осы қ арастырылып отырғ ан саланы несиелеуде жә не салық салуда барлық жең ілдіктерді алып тастау туралы шешім қ абылдады, ал несие ресурстары кө бінесе коммерциялық делдалдық жү йеге «қ ызмет кө рсетуге», басқ аша айтқ анда тауар айналымына жұ мсалады. Осындай саясаттың кері ә сері ә лі де сезуде. Біздің республикамызда ә лі де бұ л салада, керісінше, заң ды жә не жеке тұ лғ алардығ ө ндірістік қ ызметпен айналысуғ а ынталарын жоятын қ атал жү йе талдауда. 1992 жылдан бастап Қ Р Президенті ө ндіріс саласындағ ы шағ ын жә не кә сіпкерлікті мемлекет тарапынан қ олдау туралы жарлық тар мен заң дарғ а қ ол қ ойды. Шет елдегі бағ а белгілеу механизмі ү лкен қ ызығ ушылық кө рсетуде. Ауыл шаруашылық ө німдерінің бағ асын реттеу, саланың бірінші буынына табыс жә не пайда сомасының минималды дең гейін қ амтамасыз етуде кепілдік беру тү рінде құ рылғ ан. Басқ а мемлекеттердің тә жірибесі кө рсеткендей дағ дарыс жағ дайынан шығ у жолында ү кімет бағ а белгілеу мен бағ а дең гейіне ә сіресе халық тың тауар тұ тынуын бақ ылауын кү шейтті. Қ азір біз ө ндіріске ж ә не ө ндіріс құ ралдары мен тұ тыну заттарды сатуғ а монополия жағ дайындағ ы бағ алардың толық ырық тандырылуы, сондай-ақ ауыл шаруашылығ ын материалды ө ндіріс саласы ретінде даму ү шін қ ажетті дотацияларды бө лмеу

Қ ОЛДАНЫЛҒ АН Ә ДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
 1. «Егемен Казақ стан» журналы, 2012ж. №8.  2. Қ азақ стан Республикасының Индустриялық инновациялық дамуының 2008-2015 жылдарғ а арналғ ан стратегиясы, 2009г.  3. Қ азақ стан Республикасының Президенті Н.Ә .Назарбаевтың Қ азақ стан халқ ына Жолдауы, 2014ж.  4. А.С.Жарқ ынбаева «Привлечение иностранных инвестиций в экономику Казахстана: современное состояние и перспективы» // Қ азЭУ Хабаршысы №4. 2005г.  5. С.Сагандыкова «Инвестиции и сотрудничество». Казахстан: экономика и жизнь, №1, 2009г.

НАЗАРЛАРЫҢ Ы ЗҒ А РАХМЕТ!!!


Пән: Экономика



Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь