Сайтқа презентация қосу

Жануарлардың асқорыту жүйесі

Жануарлардың асқорыту жүйесі
Орындаған: Кабидолдинова Н.Т. Беікбол Н.Н. Тексерген: Сатиева Қ.Р.

Мазмұны
 

   

Азық қорыту аппараты Ерін, ұрт, қызыл иек, қысқа сауытты тістер,тандай, Өңеш, жұтқыншақ Қарын, Жіңішке ішек, жуан ішек Бездер

Кіріспе


Азық қорыту аппараты (пищеварительный аппарат) — apparatus digestorius — азықты қабылдау, оны механникалық өндеуден өткізу (үсақтау, жібіту, араластыру), мүшелерден мүшелерге жылжыту, биологиялық (микроорганизмдердің көмегімен бактериялар, қарапайымдар, саңырауқүлақтар) жөне химиялық өңдеулерден өткізіп, қорытылған қоректік заттарды сіңіру, азыққалдыған сыртқа шығару сияқты қызметтерді атқаратын ішкі мүшелерден түрады. Азық қорыту аппараты сыртқы ортамен жануарлар денесіндегі екі табиғи дене тесіктері (кіреберіс тесік — ауыз саңылауы, шығаберіс тесік — аналь тесігі) арқылы қатысады. Ол негізінен жүйелі түрде кезектесе орналасқан түтікше мүшелерден және олармен өзектер арқылы байланысқан ірі ас қорыту бездерінен қүралған.

Азық қорыту аппараты
Азық қорыту аппаратын фило-онтогенездік түрғыдан терт бөлімге бөледі:  1. Бас бөлімге - ауыз қуысының мүшелері мен жүтқыншақ жатады. Олар бірігіп, ауызжұтқыншақты қүрайды.  2. Алдыңғы бөлім - өңеш пен қарыннан түрады.  3. Ортаңғы бөлімге - ащы ішек (он екі елі, аш, мықын ішектер) пен ірі ас қорыту бездері (бауыр, ұйқы безі) жатады.  4. Артқы бөлім - жуан ішектен (бүйен, тоқ, тік ішектер) түрады.

Ауыз қуысы (cavum oris )
Жұтқыншақпен жалғасып, бас бөлімді қүрайды. Оның кіреберіс тесігі — ауыз саңылауы (rima oris), ал ауыздан жұтқыншаққа шығаберіс тесігі — ecils (isthmus faucium) деп аталады. Ол тіл түбірі мен жұмсақ таңдай арасында болады. Ауыз қуысы екі бөлімнен: ауыздың кіреберіс бөлімінен (vestibulum oris) және өзіндік ауыз қуысынан (cavum oris proprium) түрады. Ауыздың кіреберіс бөлімінің сыртқы қабырғасын - еріндер мен ұрт, ішкі қабырғасын - қызыл иек пен тістер қүрайды. Ал өзіндік ауыз қуысы - қызыл иек пен тістен жүтқыншаққа дейінгі кеңістік. Ауыз қуысы мүшелерінің ішкі бетін тері типтес кілегейлі қабық қаптап жатады. Ол екі қабаттан: ішкі көпқабатты жалпақ эпителийден және оның астындағы өзіндік тақташадан (борпылдақ дәнекер үлпасы) тұрады. Ауыз қуысының мүшелері: жоғарғы және төменгі ерін, ұрт, тіс, қызыл иек, қатты және жүмсақ тандай, тіл, сілекей бездері.

Ерін


Ерін (губы) — labia — ауыз саңылауын шектейтін терілі-етті мүше. Ол үш кабықтан:ішкі кілегейлі, ортаңғы етті (ауыздың доңгелек бүлшық еті) қабықтардан және сыртқы теріден түрады. Кілегейлі қабык екі кабаттан: ішкі көпқабатты жалпақ эпителийден және оның астындағы өзіндік тақташадан түрады. Жоғарғы және томенгі ерін (labium superiuset inferius) кілегейлі қабықтарында еріннің майда қабырғалық сілекей бездері (glandulae labiales) орналасады. Олардың өзектері ауыз куысына ашылады. Жоғарғы және төменгі еріннің ауыздың екі бүйіріндегі түйіскен бүрышын езу (angulus oris) — деп атайды. Ерін терісінде жекеленген сезім түктері (pili tactilis) орналасады.

Ерін
Иттің асқорыту бөлімі: 1 – танау; 2 – жоғарғы ерін; 3 – фильтр; 4 – кескіш тістер. Ерінінің ерекшелігі: жүқа жөне нашар қозғалады. Ауыз саңылауы үзынынан созылып, оның езулері 3-4 азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Жоғарғы ерін ортасынан су ағар сайымен екіге бөлініп түрады. Тәменгі ерін көлемі жағынан жоғарғы ерінге қарағанда сәл көлемділеу келеді. Шошқа: 1 – төменгі ерін; 2 – кеңсірік айнасы; 3 –азу тіс ойысы; 4 – ауыз бұрышы. Ернінің ерекшелігі: жоғарғы ерні түксіз талпақ танаумен (planum rostrale) жалғасқан. Төменгі ерін үшкілдеу болып келеді. Ерін езулері 3-4 азу тістердің түсына дейін созылады.



Образец текста

Ірі қара 1 – төменгі ерін; 2 – жоғарғы ерін;  Второй уровень 3 – ерін-мұрын айнасы;  Третий уровень Ернінің ерекшелігі: қалың, бірақ қысқалау келеді  Четвертый уровень және нашар қозғалады. Жоғарғы еріннен мүрын тесігіне дейінгі аумақта түксіз пигменттелген  Пятый уровень терімен қапталған қаңсар (planum naso-labiale) созылып жатады. Қаңсарда сір сүйығын бөлетін сірлі бездер орналасады. Әдетте, сүйықтың булануы нәтижесінде қаңсардың сыртқы беті түрақты ылғалды да, салқын болып түрады. Ерін езуі азу тістерінің алдында болады. Жылқы 1 – жоғарғы ерін; 2 – төменгі ерін; 3 – иек; 4 – танау. Жылқының еріндері қалың, үзын және қозғалмалы келеді. Төменгі ерін жақсы жетіліп, иекпен (mentum) жалғасады. Еріннің езуі азу тістің алдыңғы жағында болады.

Ұрт


Ұрт (щеки) — bucca — құрылысы ерінге үқсас терілі-етті мүше. Ол сыртынан терімен, ал ішкі беті ауыз қуысының кілегейлі қабығымен қапталған. Ұрттың негізін ұрт бүлшық еті түзеді. ұрт ауыз қуысының екі бүйір қабырғаларын қүрайды. Ұрттың ұзындығы ауыз саңылауының ұзындығына байланысты. Ауыз саңылауы ұзын болған сайын, ұрттың ұзындығы қысқа болады. Мысальі, иттің езуі ұзын да, ұрты қысқа. Бүған, керісінше, шөппен қоректенетін жануарлардың үрты үзын, ал ауыз саңылауы қысқа келеді. Ұрттың ішкі кілегейлі қабығы бетінде, жоғарғы азу тістердің тұсында шықшыт (қүлақтүбі) сілекей безі өзегінің бүртігі (papilla parotidea) ашылады. Ұрттың кілегейлі қабығында ұрт сілекей бездері (glandulae buccales) орналасады. Әсіресе, олар шөппен қоректенетін жануарларда жақсы дамыған. Ұрт бездері дорсальды және вентральды болып екі топқа бөлінеді. Олар жоғарғы және төменгі тіс доғалары деңгейлерінде, езу мен үлкен шайнау бұлшық еті аралығында орын тебеді.

Ерекшеліктері
Жылқы ұрты ұзын болып келеді. Шықшыт безінің өзегі ұрттың ішкі бетіне, 3 -інші жоғарғы азу тіс түсында ашылады. Сиыр ұртының кілегейлі қабығында ұшы ауыз саңылауына кері бағытталған, пішіні конус төрізді емізікше бүртіктер орыаласады. Олар ауыз куысындағы азықтың кері түсіп қалмауын қамтамасыз етеді. Шықшыт безінің өзегі 5 -інші азу тіс деңгейінде ашылады. Қой мен ешкі ұртында да конус тәрізді емізікше бүртіктер болады. Шықшыт безінің өзегі 4 -інші азу тіс қатарында, ұрттың ішкі бетіне ашылады. Күйіс кайтаратын малдарда дорсальды және вентральды ұрт бездерінен басқа аралықұрт бездері де кездеседі. Шошқада шықшыт безінің өзегі 4-5 -інші азу тістің деңгейі түсында ашылады. Ит ұртының кілегейлі қабығы пигменттелген. Шықшыт безінің өзегі 3 -інші азу тіс қатарында ашылады. Дорсальды ұрт бездері орналасу орнына қарай бет бездері (gl. zygomatica) -- деп аталады. Вентральды ұрт бездері болмайды.


Қызыл иек


Қызыл иек (десны)— gingiva — жақ сүйектердің тіс жиектерін қаптап, тістерді тіс үяларына бекітіп түратын ауыз қуысы кілегейлі қабығының қатпары.
Ит тістер: 1 – жоғарғы қысқа тістер; 2 – ортаңғы кескіш тістер; 3 – езу тіс; 4 – төменгі азу тіс; 5 – жоғарғы азу тіс; 6– қызыл иек.

Тіс
     

Tiс(зубы) — ауыз қуысының қатты туынды мүшесі. Ол қызметіне байланысты: күрек тістер (dentes incisivi - I), сойдақтістер (dentes eanini - C), алдыңғы азу тістер (премолярлар - dentes premolares - Р) және нағыз азу тістер (молярлар — dentes molares - М) болып бөлінеді. Жануарлардың жасына қарай: сүт тістерге (dentes deeidui - Dd) және түрақты тістерге (dentes permanentes - Dp) бөлінеді. Қүрылысына байланысты: қысқа сауытты және үзын сауытты тістер болып бөлінеді. Тістер бассүйектің жоғарғы жақ, түмсық және төменгі жақ сүйектерінің тіс үяларында орналасып, жоғарғы және төменгі тіс доғаларын (аркадаларын) құрайды.

Қысқасауытты тістер (brachiodontes)


Бір-бірінен анық ажырайтын үш бөліктен: тіс сауытынан (тістің ауыз қуысындағы бөлігі), тіс түбірінен (тістің жақ және түмсық сүйектер үяларындағы бөлігі) —және тіс мойнынан (тіс сауыты мен тіс түбірі шекарасындағы қызыл иек қаптап түрған жіңішкелеу бөлігі) —тұрады. Tic сауыты үш қабаттан қүралған. Оның сыртқы қабаты ақ түсті тіс кіреукесі (эмаль) ауыз қуысы кілегейлі қабығы эпителий қабатының туындысы, яғни ол даму барысында эпителийден жетіледі. Кіреукенің астындағы дентин тістің негізін қүрайтын қүрылысы ерекше сүйек үлпасынан түрады. Дентиннің ішкі жағында қан, лимфа тамырлары мен жүйкелерге бай жүмсақ дәнекер үлпасы пульпаға толған тіс қуысы болады. Tie түбірі де үш қабаттан қүралған. Ол сыртынан сары түсті цементпен қапталған. Қалған төменгі екі қабаты тіс сауытына үқсас, яғни дентиннен және тіс қуысындағы пульпадан түрады. Қысқа сауытты тістің тіс сауыты шайнаған сайын, үйкеліп қажалып, қартайған жануарларда толығымен желініп көрінбей кетеді. Қажалған тіс тіс түбірі жағынан өсіп шықпайды.

Ұзын сауытты тіс


Тек тіс сауытынан түрады. Оның мойны мен түбірі болмайды. Бірақ, тіс сауытының кішкене бөлігі ғана ауыз қуысында көрініп түрады. Ал қалған белігі тіс үясында орналасып, тіс түбірінің қызметін атқарады. Tie үйкеліп қажалған сайын, тіс тіс үясынан ауыз куысына қарай өсіп шыға береді. Жасы үлғайып сақайып қартайған жануарлардың тіс сауыты қысқа болып, аздап тіс түбірі пайда бола бастайды. Үзын сауытты тіс сыртынан ішіне қарай төрт кабаттан: цементтен, кіреукеден, дентиннен және пульпаға толған тіс қуысынан түрады. Даму барысында цемент, дентин және пульпа мезенхимадан жетіледі, яғни олар кілегейлі қабықгың өзіндік тақташасының туындылары болып саналады.

Тіс кіреукесі






Бір қатарда орналасқан ұсак алты қырлы тым қатты эмаль призмаларынан түзілген. Tiс кіреукесі қүрамының 98% минералды тұздар құрайды. Сондықтан, кіреуке жануалар организміндегі ең берік зат. Оның тығыздығын кварцпен, ал омырылғыштығын фарформен салыстыруға болады. Дентин тістің негізін қүрайтын қүрылысы ерекше сүйек үлпасы. Дентин жасаушы торшалар одонтобласттар сүйек үлпасынан тыс, тіс қуысындағы пульпаның дентин жағындағы сыртқы бетінде бір қатарда орналасып, дентинді кіреуке қабатына жапсарлай түзеді. Дентин қүрамынының 70 - 80% -ы минеральды түздардан түрады. Цемент қүрылысы сүйек үлпасына үқсас. Оның 60 - 70% -ы минеральды түздардан түрады.

Тіс жұмсағы


Қан және лимфа тамырлары мен жүйкелерге бай жіңішке талшықты дәнекер үлпасынан түрады.

Ерекшеліктері


Биеде сойдақ тістер болмайды немесе олар нашар жетілген. Жылқының түрақты тістері үзын сауытты, қатпарлы тістерге жатады. Тұрақты курек тістердің пішіні иілген сына тәрізді болып келеді. Жас төлдер тістердің жанасу беттері көлденең орналасқан сопақ пішінді болады. Күйіс қайтаратын жануарларда күрек тістер тек төменгі жақтың әр жарты бөлігінде төрт-төрттен орналасады. Қүрылысы жағынан олар қысқа сауытты тістерге жатады. Тістердің пішіні күрекке үқсас. Азу тістері үзын сауытты айшықты тістерге жатады. Бірінші премолярдан молярларға қарай тістер көлемі үлкейе береді. Жоғарғы азу тістер төменгі тістерге қарағанда екі еседей жалпақ та жуан келеді. Жоғарғы премолярларда айшықты бір тіс мөрі, ал молярларда екі тіс мөрі болады. Шошқаның барлық түрақты тістері қысқа сауытты тістерге жатады. Күрек тістерінің пішіні конус тәрізді. Жоғарғы жақта күрек тістер аралығында тіссіз жиектер болады. Үрғашы шошқаның сойдақ тістері онша жетілмеген, ал қабандардың тістері тым жақсы жетілген, олар өте еткір, үшбұрышты болып келеді. Азу тістері жанасу беттерінің пішініне қарай бүдырлы тістерге жатады. Иттің түрақты тістерінің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Олардың ортаңғысы биіктеу келеді. Сойдақ тістері конус тәрізді, төменгі бірінші премолярдың бір ғана тісшесі болады. Ол кішілеу келеді. Оны “касқыр тіс” - деп атайды. Азу тістерінің мөлшері артқа қарай үлкейеді. Жоғарғы және төменгі тіс аркадаларындағы қарама-қарсы орналасқан ең биік тістері “кескіш тістер” - деп аталады. Иттің барлық түрақты тістері қысқа сауытты тістерге жатады.





Қатты таңдай


Сүйек тандаймен жанасып, ауыз қуысының төбесін қүрайтын кілегейлі қабық қатпары. Қатты тандайдың ортасында үзынынан тандай жігі (raphe palatini) өтеді. Тандай жігінен оңға және солға тандай білеуліктері (rugae palatini) орналасады. Күрек тістің артқы жағында тандай жігінің бойында күректіс бүртігі (papilla incisiva) байқалады. Оның екі жақ бүйіріне ауыз және мүрын қуыстарын өзара жалғастырып түратын жүп күректіе өзегі (ductus incisivus) ашылады.

А – ірі қара; Б – шошқа; В – жылқы; Г –ит; 1 – таңдай жалы; 2 – таңдай жігі; 3 – кескіш бүртіктер; 4 –жылқы бүртіктері; 5 – күрек тістер; 6 – азу тістері; 7 – түбірлі тістер.

Ерекшеліктері


Жылқыда күрек тіс бүртігі тек жас қүлындарда ғана жақсы байқалады. Тандай білеуліктерінің пішіні доға тәріздес болып келеді. Саны 16-18. Кілегейлі қабық астында өте жақсы жетілген көктамыр (вена) торабы болады. Сиыр таңдайында 15-20 шақты таңдай білеуліктері көрінеді. Олардың алғашқы он екісінде жиектері артқа қарай бағытталған өткір тісті қырлары болады. Негізгі білеуліктер аралығында үсақ білеуліктер де кездеседі. Соңғы 36 -ншы білеуліктердің қырлары тегістеу келеді. Қатты тандайдың кілегейлі қабығы астында кілегей бөлетін таңдай бездері (gl. palatinae) бар. Күрек тіс бүртігінің алдында қалыңдау келген тіс жастығын (pulvinus dentalis) байқауға болады. Қойдың қатты таңдайында 14, ал ешкіде 12 таңдай білеуліктері орналасады. Шошқада 20 - 22 тандай білеуліктері бар. Қатты таңдайдың кілегейлі қабығында жекеленген лимфа бадамшалары жақсы жетілген. Итте 6-9 тандай білеуліктері болады. Олардың пішіні доға тәрізденіп келеді.



 



Жұмсақ таңдай




Немесе таңдай шымылдығы (небная занавеска) — velum palatinum — қатты таңцайдың артқа қарай жалғасы. Оның негізін тандай сүйектен бастала- тын таңдай бүлшық еті (m palatinus) қүрайды. Жүмсақ тандай ауыз қуысын жүтқыншақтан бөліп түрады, оның ауыз және жүтқыншақ беттері болады. Жүмсақ таңцайдың жоғарғы беті мүрын қуысына тән кілегейлі қабықпен, ал төменгі беті ауыз куысына тән кілегейлі қабықпен қапталған. Жүмсақ тандайдың артқы жағындағы. бос иілген жиегін таңдай доғасы — деп атайды. Ол екі бүйірінен жүтқыншаққа ауысып, оң және сол таңдай-жүтқыншақ доғаларын түзеді. Тандай доғасы мен тіл түбірінің аралығында, ауыз қуысын жүтқыншақпен жалғастыратын ауыздың шығаберіс тесігі жатады. Таңдай шымылдығының кілегейлі қабығы, тіл түбіріне қарай өтіп, тіл денесінің түсында тандай-тіл доғасын түзеді. Осы доғаның артқы жағында және тіл түбірінің екі бүйірінде таңдай бадамшалары орналасады. Жүмсақ тандайдың ауыз қуысына қараған бетінің кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ эпителиймен қапталған. Онда кілегей бөлетін тандай бездері (gl. palatinae) болады. Ал жүмсақ тандайдың мүрын-жүтқыншақ (аңқа) бетіндегі кілегейлі қабық бірқабатты көп қатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған.

Таңдай шымылдығының бұлшықетері






1.Таңдай бүлшық еті (m. palatinus) жүмсақ тандайдың негізін қүрайды. Ол таңцай сүйегінің артқы жиегінен басталып, тандай доғасына бағытталады. Бүл бүлшықет жүтынғаннан кейін жүмсақ тандайДы қысқартады. 2.Таңдай шымылдығын көтергіш бүлшық ет (m. levator veli palatini) самай сүйектің ет өсіндісінен басталып, таңдай шымылдығының орта түсына келіп аяқталады. Аталмыш бүлшық ет жүтыну кезінде тандай шымылдығын көтеріп, есінді кеңейтеді. 3.Таңдай шымылдығын қатайтқыш бүлшық ет (m. tensor veli palatini) таңдай шымылдығын көтергіш бүлшық етпен бірге басталып, қанатша сүйектің ілмегіне қарай бағытталады да, одан асып өтігі тандай шымылдығының екі бүйіріне бекиді. Бүл бүлшық ет жүту кезінде тандай шымылдығын көтеріп, азықтың ауыз қуысынан жүтқыншаққа өтуіне көмектеседі.

Ерекшеліктері








Жылқыда таңдай шымылдығы өте үзын. Оның тандай доғасы тіл түбіріне дейін жетеді. Осыған байланысты жылқы басқа малдармен салыстырғаңда аузымен дем ала алмайды. Таңцай шымылдығында тақтандай бадамшасы, ал тіл түбірінің екі бүйірінде жүп тандай бадамшалары орналасады. Күйіс қайтаратын малдардың жүмсақ таңдайы сәл қысқалау келіп, көмекей бөбешігінің үшына дейін созылады. Таңдай шымылдығының екі бүйірінде таңдай бадамшалары болады. Шошқада тандай шымылдығы қысқа және қалың болып келіп, бөбешікке горизонтальды бағытталады, Таңдай шымылдығында тақ таңдай бадамшасы орналасады. Итте таңдай шымылдығы тіл түбіріне қарай бағытталып, бірақ оған сәл жетпей аяқталады. Тандай бадамшалары ерекше бадамша қуыстарда (sinus tonsillares) орналасқан.

Тіл




Тіл (язык) — linqua, s. glossa — қимылы жақсы жетілген бүлшық етті мүше. Ол бүлшық еттердің көмегімен тіласты және төменгі жақ сүйектермен байланыскдн. Барлық жануарларда тіл ауыздағы азықгы араластырып, шайнау мен жүту процестерін іс жүзіне асырумен қатар, азықгың татымын анықтайды. Тіл тіл түбірінен (radix linguae), тіл денесінен (corpus linguae), тіл үшынан (apex linguae), тіл арқасы (dorsum linguae) мен екі бүйір бетінен (fades lateralis) түрады. Оның негізін үзынынан, көлденеңінен және тігінен өтетін бүлшық ет талшықгарының шоғырлары құрайды. Тіл сыртынан ауыз қуысының кілегейлі қабығымен қапталған. Тілдің бетінде екі түрлі: механикалық және татым емізікшелері болады. Механикалықемізікшелерге: жіпше емізікшелер (papillae filiformes) және конусша емізікшелер (papillae сопісае), ал татым емізікшелерге: еаңыраукүлакдіа емізікшелер (papillae fungiformes), қорғанша емізікшелер (papillae vallatae) және жапыракдіа емізікшелер (papillae foliatae) жатады. Татым емізікшелерде азықтың дәмін анықтайтын татьіім баданалары орналасады. Тілдің қатысуымен жануарлар организмінде дәм сезімі, сипап сезу сезімі, су мен азықты қабылдау қызметтері атқарылады. Итте тіл дене қызуын реттеуге де қатысады.











.Тілдің негізгі бүлшық еті (m. lingualis proprius) үзынынан, көлденеңінен, тігінен орналасқан бүлшық ет талшықтары шоғырларынан түзілген. Тілдің еттік негізін қүрайды. 2.Біз-тіл (бүйірлік) бүлшық еті (m. stiloglossus) тіласты сүйегі үлкен бүтағының бүйірінен басталып, тілдің екі қапталын бойлай, оның үшына дейін жетеді. Бүлшық еттің оң және сол жағы бірдей жиырылғанда, тілді артқа тартып қысқартады. Ал олардың әрқайсысы жеке жиырылғанда, тілді өз жағына қарай бүрады. 3.Тіласты-тілбүлшық еті (m. hyoglossus) тіласты сүйектің денесі мен көмекей мүйіздіктерінен басталып, тіл бүлшық етінде аяқталады. Бүлшық ет тілді артқа тартып қысқартады жөне оған жалпақ пішін береді. 4.Иек-тіл бүлшық еті (m. genioglossus) төменгі жақ сүйектің иек бүрышынан басталады да, тілдің үшы мен денесінде аяқталады. Аталған бүлшық ет тілді алға тартып, оған жалпақ пішін береді және оны қатты таңдайдан ажыратады. 5.Иек-тіласты бүлшық ет (m. geniohyoideus) пішіні үршық төрізді ет. Ол томенгі жақ сүйектің иек бүрышынан басталып, иекіл бүлшық етінің төменгі бетімен артқа қарай бағытталады да, тіласты сүйек денесінде немесе оның тіл осіндісінде аяқталады.

Еркешеліктері
. Жылқы тілінің сілекей бездері сірлі-кілегейлі сілекей боледі. Тілде бір жүп қорғанша емізікше, кейде үшіншітақ емізікше де кездеседі. Конусша емізікше болмайды. Күйіс кэйтаратын жаиуарлар тілінің жоғарғы арқа бетінде тіл жастығы (torus linguae) болады. Олардың тілдерінің үштары үшкірлеу болып келеді. Тілдің кілегейлі кдбығында пигментгі аймақгар көрінеді. Бұларда ко- нусша емізікшелер жақсы жетілген, қорғанша емізікшелердің саны тіл- дің бір жақ жартысында: сиырда — 8-7 (21), қойда - 18-28, ешкіде - 11-18 -ден болады. Жапырақша емізікшелер болмайды. ЕрекшеліктеріШошкңның тілі жіғушке, ұзын, үшкір болып келеді. Оның дорсальды бетінде бір жүп қорғанша емізікше орналасады. Тілдің вентральды бетіндегі кілегейлі кдбық астында тіл шеміршегі болады. Ит тілінің пішіні жаппақ, жіңішке және ұзын болып келеді. Оның дорсальды бетімен тілдің орталықсайы (sulcus medianus linguae) өтеді. Қорғанша емізікшелердің саны 2-3 жұп. Тіл ұілының төменгі бетіндегі кілегейлі кдбық астында ұршық пішіндес тіл шеміршегі болады. Ол ыстық күндері ауыздан саландаған тілді үстап түрады. Тілдің сілекей безі кшегейлі сөл бөледі.

  ЖҮТҚЫНШАҚ



Жүгқыншақ (глотка) — pharynx — ауыз куысын өңешпен, мұрын қуысын көмекеймен жалғастыратын, азық қорыту және тыныс алу жүйелеріне ортақ, пішіні түтікше келген етті-жарғақты мүше. Жүтқыншақ басқа мүшелермен жеті тесік аркылы қатысады. Олардың үшеуі кіреберіс тесіктер: жүтқыншаққа ауыз қуысынан есін (бір тесік), мүрын қуысынан екі хоана тесіктері ашылады. Ал олардың төртеуі шығаберіс тесіктер: жүтқыншақган оң және сол есту түтіктеріне шылатын екі тесік және өңеш пен көмекейге ашылатын тағы екі жүтқыншақ және көмей тесіктері. Жүтқыншақ қүрьшысы жағынан түтікше мүше. Оның қабырғасы үш: ішкі кілегейлі, ортаңғы етті және сыртқы адвентиция қабықтарынан түрады. Жүтқынілақгың ішкі кілегейлі қабығының бетінде ауа жүретін тыныс алу жолы және жүтылатын азық жүретін азықжолы айқасып жатады. Жүтқыншақ кілегейлі қабығының тыныс алу жолын аңқа (nasopharynx) — деп атайды. Оны тыныс алу жолдарына тән кілегейлі қабық астарлайды, яғни ол бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған. Ал жүтқыншақгың азық жүретін жолының кілегейлі қабығын ауыз қуысына тән кілегейлі қабықастарлайды, яғни ол көпқабатты жалпақ эпителий- мен астарланған. Ауыз куысында өнделген азық жүтылған кезде, жүмсақтандай азықгың кысымымен жоғары котеріліп, хоана тесік- терін жабады. Ал тіл түбірінің қысымымен көмекей бөбешігі көмекей тесігін жауып, ауа жүретін жол жабылады да, азық өңеш тесігі арқьшы жүтқыншақ қабырғасындағы етті қабықтың көмегімен өңешке итеріліп, азық жүтылады. Жұтылғаннан соң, тіл түбірі алға кетіп, өңеш арткд қарай жылжып, жүмсақтаңцай томен түседі де, бөбешік алға қарай көтеріліп, ауа жүретін тыныс жолы ашылады. Жүтылу процесін іс жүзіне асыратын жүтқыншақтың ортаңғы етті қабығы үш жүп: алдыңғы, ортаңғы және артқы тарылтқыш және бір жүп кеңейткіш бүлшық еттерден қүралган. Жүтқыншақтың бүлшық еттері негізінен көлденең жолақты ет үлпасынан түрады.







 





 



 

Жүтқыншақгың тарылтқыш бүлшык. еттері 1. Ростральды (алдыңғы) гарылтқыш бүлшық етгері өз кезегінде екі жүп бүлшық еттен түрады. Олар: 1) таңдай­жүгқыншақ  бүлшық еті (m. palatopharyngeus) және 2) қэнат­жүгқыншақ бүлшық еті (т. pterygopharyngeus). Тандай-жүтқыншақ бүлшық еті бастың тандай, канатша сүйектерінен және таңдай бүлшық етінен басталады. Бүлшық ет гаңдай­жүгқьшшақ жігінің (raphe pharyngis) каудальды бәлігінде аяқталады. Бүлшық еттің вентральды жағы тандай жүтқыншақ доға- сының негізін қүрап, жиырылу кезінде тіл түбірін өңешке жақын- датады. Кднат-жүтқыншақ бүлшық еті қанатша сүйектен басталып,жұтқыншақ жігіне келіп аяқталады да, жүтқыншақтың артқы қабырғасын алға тартады. Жалпы алғанда жұтқыншақтың ростральды бұлшық еттері аңканы тарылтып, өңешті кеңейтеді. 2.Ортаңғы тарылтқыш бұлшық ст немесе тіласты­жүтқыншақ бұлшық еті (m. constrictor pharyngis medius s. m. hyopharyngeus) жұп бұлшық ет. Бүлшық ет тіласты сүйектің ортаңғы бунағынан (стилогиоидтан) және осы сүйектің үлкен мүйіздігіннен (тиреогиоидтан) басталып, жүтқыншақ жігіне келіп аяқгалады. 3.Каудальды тарылтідыш бүлшық етгер (m.rn. constrictores pharyngis caudales) екі жүп бүлшықеттен қүралады. Олар дажүтқыншақжігінде аяқталады. Бүл еттердің біріндіі жүбына көмекейдің қалқанша шеміршегінен басталатын қалқаншажүтқыншақ бүлшық еті (m.thyreopharyngeus), ал екінші жүбына көмекейдің сақинаша шеміршегінен басталатын сақинаша­жүтқыншақ бүлшық еті (ш. cricopharyngeus) жатады. Жүгқыншақгың ортаңғы жене каудальды тарылтқыш қысқыш бүлшық еттері өңделіп жүтылуга арналған азықгы оңешке қарай жылжытуға көмектеседі. Жүіқыншақтьщ кеңейткіш бүлшық еті 1.Каудальды без­жүтқыншақ бүлшық еті (m. styiopharyngeus) тіласты сүйектің ортаңғы бунағының медиальды бетінен басталып, комекейдің қалқанша шеміршегінде аяқталады. Бүлшық еттің негізгі қызметі жүту кезінде жүтқыншақтың артқы бөлігін кеңейтіп, аңқаны тарылтады. Өңеш қүрылысывдағы ерекшеліктер. Жылқьща есту түтігінің тесігі үзын келеді. Ол хоана тесіктері қабырғасына жақын орналасады. Оның медиальды қабырғасында шеміршек пластинкалары мен түтік бадамшалары болады. Күйіс қайтаратын  жануарлар хоаналары екі бүйірінен сығыңқы келеді. Есту түтігінің жүтқыншақтесігі онша үлкен емес. Шошқада  жүткьіншақтың өңешке отер болігінің жоғарғы жағында жүгқыншақ кдл гасы (recessus retrophaiyngeus) болады. Жүтқыншақтың сыртқы адвентиция қабығы борпылдақ дәнекер үлпасынан түрады. Жүтқыншақгың кілегейлі қабығында жүтқыншақ бездері (gl. pharyngeae) және лимфа фолликулдары орналаскдн. Лимфафолликулы жүтқыншақтың артқы жағында жүтқыншақбадамшасын (tonsilla pharyngeae) түзеді.

ӨҢЕШ


Өңеш (пищевод) — oesophagus — жүтқыншақты қарынмен жалғастырып, жүтылған азықгы ауыз қуысынан қарынға жеткізетін, үзын түтікше мүше. Денедегі орналасу орындарына байланысты ол үш боліктен: мойын болігінен (pars cervicalis), кокірек бөлігінен (pars thoracica) және қүрсақ бөлігінен (pars abdominis) тұрады. Түтікше мүше ретінде өңештің қабырғасында үш қабықажыратылады. Олар: ішкі кілегейлі қабық, ортаңғы етті қабық және сыртқы мойын бөлігінде адвентиция қабығы, ал кәкірек пен құрсақ бөліктерінде сірлі қабық. Өңештің мойын бәлігі жүтқыншақтан басталады да, қарынға қарай бағытталып, көмекей мен кеңірдектің дорсальды бетінде орналасады. Ол көкірек қуысына кірер алдында, 5 -інші мойын омыртқаның түсында кеңірдектің сол жағына қарай иіліп төмен түседі де, көкірек қуысында ол қайтадан кеңірдектің жоғарғы жағына көтеріледі. Одан өрі жүректің үстімен, қолқа доғасының оң жақ бетімен өтіп, 9- 10-ыншы қабырғалар түсында көкеттің өңеш тесігі арқылы қүрсақ қуысына өтеді. Өңеш қарьінның сол жағындағы кардиальды үшына барып ашылады. Өңештің қарынға ашылатын тесігін қарын кіреберісі (ostium cardiacum) — деп атайды.



 

Оңеш қабырғасының гистологиялық қүрылысы. Оңештің ішкі кілегейлі қабығы торт қабаттан түрады. Оның ішкі бетін көпқабатты жалпақ эпителий үлпасы астарлайды. Эгхителий қабаты астындағы өзіндік тақташа қабаты жақсы жетілген. Ол борпылдақ дәнекер үлпасынан түрады. Үшінші етті қабаты бірыңғай салалы ет үлпасьі миоциттер шоғырларынан түзілген. Етті қабаттың жиырылуы оңештің кілегейлі қабығының қатпарланып түруына себепкер болады. Етті қабат миоциттері оңештің үзын бойымен орналасады. Борпылдақ дәнекер үлпасынан түратын тортінші кілегейліасты негізде әр түрлі жануарларда түрліше дәрежеде жетілген кілегей белетін өңеш бездері (gl. oesophageae) орналасады. Өңештің етті қабығы жүтқыншақтан басталған бойда колденең жолақты ет ұлпасынан түрады. Бірақ, өңеш қарынға жақындаған сайын, біртіндеп бірыңғай салалы ет ұлпасына ауысады. Етті қабық- тың қабаттары жүтқыншақтан қарынға дейінгі оңештің үзын бойында әр түрлі бағытта орналасады. Етті қабықтьің қабаттары өңеш жүтқыншақтан басталған бойда өңеш қабырғасында сақина тәрізді, одан соң, қиғаш орналасады. Қарынға жақындаған сайын етті қабық сыртқы үзынша және ішкі көлденең сақинаша қабаттарға ажырайды. Өңештің етті қабығы жүтқыншақтың жігінен және көмекейдің ожауша және сақиыаша шеміршектерінен басталады. Өңештің сыртқы қабығы, оның мойын бөлігінде адвентиция қабығынан (борпылдақ дәнекер үлпасы), ал кокірек пен қүрсақ қуыстарындағы бөліктерінде сірлі қабықтан түрады. Адвентицияны борпылдақ дәнекер үлпасы қүрайды. Ал сірлі қабық екі қабаттан: ішкі жүқа дәнекер үлпалық қабаттан және сыртқы бірқабатты жалпақ эпителий үлпасынан (мезотелийден) түрады.









Ерекшеліктері. Жылқының еңешінде кілегей болетін бездер, оның тек жүтқыншақпен шекаралас алдыңғы болігінде ғана болады. Етті қабығында колденең жолақты бүлшық ет үлпасының бірыңғай салалы ет үлпасына ауысуы оңештің жүректен кейінгі болігінде ғана байкалады. Диафрагманың өңеш тесігі 12 қабырға түсында орналасады. Күйіс қайтаратын жануарлар өңештерінде кілегей бөлетін бездер еңештің тек басталар аймақтары қабырғаларында ғана кездеседі. Шошқада бездер өңештің мойын бөлігінде орналасады. Етті кдбығының қарынға жақын соңғы бөлімдері бірыңғай салалы ет ұлпасынан түрады. Итге кілегей бөлетін бездер жақсы жетілген. Олар өңештің барлық бөлімдерінде болады. Кілегейлі өңеш бездері қүрылысы жағынан күрделі көпіршікше- түтікше бездерге жатады. Без ацинустары (соңғы бөлімдері) өңештің кілегейлі қабығының кілегейліасты негізінде орналасады. Ацинустардың қүрылысы сілекей бездеріндегі кілегейлі ацинустар күрылысына үқсас, яши олардың қабырғаларын бірқабатты призма тәрізді мукоциттер қүрайды. Бездердің шығару өзектері өңештің ішкі бетіне ашылып, өңеш кілегейлі қабығының ішкі бетін сылап түратын кілегей бөледі.

Қарын
ҚАРЫН Қарын (желудок) — ventriculus, s. gaster — азық қорыту түтігінің қагішықтәрізді кеңейген бөлігі. Ол сол болу, механикалық (азықгы қозғау, араластыру, сығу) және биологиялық (микроорганизмдердің көмегімен көп бөлімді қарынның алдыңғы бөлімдерінде) өңдеу, қорыту (сөл қүрамындағы ферменттердің қатысуымен күрделі органикалық заттарды белоктарды қарапайым қүрамына ыдырату), қорытылған қоректік заттарды сіңіру, ыдырау өнімдерін бөлу (экскреция) қызметтерін атқарады. Қарын бөлімдерінің санына байланысты: бір болімді және көп болімді қарын болып екі тогіқа, ал кілегейлі қабығының қүрылы- сына сәйкес: безсіз, безді және безсіз-безді немесе аралас кдрын болып үш топқа бәлінеді.

 



БІР БӨЛІМДІ ҚАРЫН





Бір бөлімді қарын қүрсақ қуысында, көкеттен кейін көлденеңінен орналасады. Кдрынның сол жақ үшына өңеш тесігі ашылады, Жүрекке (kardia) жақын жатқандықган, қарынның сол жақ бөлігін кардиальды бөлік — деп атайды. Қарынньщ оң жақ үшынан он екі елі ішек шығатын шекарада, қарын жынын ішекке мөлшерлеп шығарып тұратын қақпақша (pylorus) болады. Қарынның ішекке шыгаберіс бөлігін кэкрақшалық (пилорустық) бөлік дейді. Кдрынның кардиальды және пилорикалық боліктері аралықтарындағы негізгі бөлігін кдрын тұбі (fundus) немесе қарынның фундальды бөлігі — деп атайды. Қарынның алдыңғы кдбырғалық беті (facies parietalis) бауыр және көкетпен, артқы висцеральды беті (facies visceralis) ішек ілмектерімен жанасады. Оның жоғарғы алдыңғы жағында кдрынның кіші иіні (curvatura ventriculi minus), ал төменгі артқы жағында қарьшның үлкен иіні (curvatura ventriculi majus) болады. Осы аталған иіндерден кіші және үлкен қарын шарбылары басталады. Олар екі қабат сірлі қабықган құралған. Сірлі қабықтар арасындағы борпьілдақ дәнекер үлпасымен қоректендіруші қан және лимфа тамырлары мен жүйкелер өтеді. Кіші шарбы қарынды бауырмен, ал үлкен шарбы қарынды кекбауыр жөне ішекпен байланыстырады. Қарынның қабырғасы түгікше мүше ретінде үш: ішкі кілегейлі, ортаңғы етгі және с-ыртқы сірлі қабықтардан түрады. Бір бөлімді безді қарынның кілегейлі қабығы бірқабатты призма тәрізді эпителиймен астарланған. Безді кдрынның кілегейлі кдбығында қарын сөлін бөлетін кардиальды бездіаймақ (gl. cardiaca), фундальды безді аймақ (gl. fundalis) және пилорустық безді аймақ (gl. pylorica) болады. Бір бөлімді аралас қарын кілегейлі қабығының безсіз аймағын көпкдбатты жалпақ эпителий, ал безді аймағын бірқабатгы призма тәрізді эпителий астарлайды. Кілегейлі безді аймақтың өзі бездерінің құрылысына сәйкес кардиальды, фундальды және пилорустық бөліктерге бөлінеді. Итге бір бөлімді безді кдрын, жылк >і мен шошкдда бір бөлімді аралас кдрын. Қарын түбі кілегейлі қабығының ішкі бетінде фундальды без өзектері ашылатын үсақ қарын шүңқырлары көрінеді. Аш қарынның кілегейлі қабығының ішкі беті қатпарланып жатады.

 

 



КӨП БӨЛІМДІ ҚАРЫННЫҢ ҚҮРЫЛЫСЫ Көпбөлімді қарын күйіс кдйтаратын жаиуарларға тән. Қарында негізінен төрт бөлім болады. Олар: мес кдрын, жүмыршақ, кдтпаршақ, үлтабар. Алдыңғы үш бөлімнің кілегейлі қабықгарында без болмайды. Оларды біріктіріп, алдыңғы қарындар — деп атайды. Бүл бөлімдерде азық механикалық және биологиялық өңдеулерден әтеді. Ферментгердің кдтысуымен азықгы химиялық қорыту үлтабарда жүреді. Көіі бөлімді қарын бөлімдерінің орналасу орындары (топографиясы). Мес карын сақа жануарларда көлемі жағынан бірінші орында. Ол қүрсақ қуысының сол жақ жартысын толығымен алып жатады. Мес кдрын 6 -ншы кдбырғааралықтүстағы диафрагмадан жамбас қуысының кіреберісіне дейін созылып жатады. Оның қабырғалық беті (facies parietaRs) сол жақ құрсақ кдбырғасымен, ал ішкі висцеральды беті (facies visceralis) ішектермен жанасады. Мес қарынның дорсальды иіні (curvatura dorsalis) диафрагма мен бел бүлшық еттеріне байламдармен байланады, ал вентральды иіні (curvatura ventralis) күрсақ қуысының вентральды қабырғасымен жанасады. Жүмыршақ диафрагманың артқы жағында, семсерше өсіндінің жоғарғы жағында орналасады. 6-7 -нші қабырғааралық түста оның жоғарғы жағы бауыр және қатпаршақпен, ал оң жағы бауыр және диафрагмамен жанасады. Қатпаршақ құрсақ қуысының оң қабырғаастылық аумағында жатады. Оның сол жағында мес қарын, оң және жоғарғы бетінде бауыр, төменгі бетінде үлтабар орналасады. Үлтабар құрсақ қуысының оң қабырғаастылық аумағында орналасқан. Кейде ол семсерше өсінді аумағына дейін жетеді. Үлтабардың жіңішкерген пилорустық ұшы оң жак қабырға доғасының бойымен 12 -нші қабырғааралықтұсқа дейін көтеріліп, сәл ғана алға қарай бүрылады да, 9-11 -інші қабырғааралық түста ұлтабар үшына (он екі елі ішекке) өтеді. Үлтабардың оң жағы бауырмен, сол және алдыңғы беті мес қарынмен жанасады. Оның артқы жағында ішектер жатады. Мес қарын (рубец) —rumen — көлемі жағынан қарынның ең үлкен бөлімі. Оның өңеш тесігі ашылатын алдыңғы бөлігін мес кдрын кіреберісі (anthrum ruminis), одан төменірек орналаскдн бөлігін кранио- вентральды қалтаіла (recessus cranio-ventralis) — деп атайды. Екі бүйіріндегі алдыңғы жөне аргқы сыртқы сайлар (sulcus ruminis cranialis et caudalis) мен оларға сәйкес: алдыңғы және артқы ішкі қатпарлар (pila ruminis cranialis et caudalis) мес қарынды дорсальды және вентральды кдпшықгарға (saccus ruminis dorsalis et ventralis) бөледі.

  









Үлтабар (сычуг) — abomasum — қүрсақ қуысының оң қабыр- ғаасты аумағында орналасады. Оның пішіні мен қүрылысы бір бөлімді безді қарынға үқсас. Үлтабар көп бөлімді қарынның химиялық жолмен азықты қорыту процесі басталатын бөлімі. Сондықтан, оны нағыз қарын — деп те атайды. Үлтабардың пішіні алмүрт тәріздес болып келеді. Көлемі жағынан ол сақа жануарларда екінші, ал жас төлдерде бірінші орында. Үлтабардың париетальды және висцеральды беттері, үлкен және кіші иіні, денесі және түбі болады. Ол қатпаршақтан кең куыстьт болып басталып, үлтабардың пилорустық бөлігіне дейін жіңішкеріп келеді де, дорсальды бағытта сәл иіліп, үлтабар ұшына (он екі елі ішекке) ауысады. Үлтабар қабырғасының гистологиялық қүрылысы бір бөлімді безді қарын қабырғасының қүрылысына үқсас. Оның қабырғасын кілегейлі, етті және сірлі қабықтар құрайды. Үлтабардың кілегейлі қабығы бірқабатты призма тәрізді эпителий үлпасымен астарланған. Кілегейлі қабығындағы кардиальды, фундальды және пилорустық бездер қарын сөлін боледі. Бүлар орналасқан аймақтар ішіндегі ең көлемдісі фундальды бездер аймағы. Кілегейлі қабықтың ішкі бетінде үзынынан орналасқан иірімді қатпарлар болады. Бүл қатпарлар қатпаршақ-үлтабар тесігі маңында бір- бірімен бірігіп, тесік ішінде екі үлкен қатпар түзеді. Аталған қатпарлар үлтабар желкені — деп аталады. Үлтабар желкені үлтабар қуысында қорытылып жатқан азықтың кері қатпаршаққа өтуіне жол бермейді.

АЩЫ ІШЕК
Ащы ішек (тонкая кишка) — intestinum tenue — қарын мен бүйеннің аралығында орналасқан азық қорыту аппаратының ортаңғы бөлімі. Ащы ішекте қарында жартылай қорытылған жын қүрамындағы қоректік заттар (белоктар, майлар, көмірсулар) қабырғалық жалпыішектік бездің, үйқы безінің сөлдері қүра- мьіндағы ферменттердің әсерінен және бауырдан келген өттің қаты- суымен өздерінің қарапайым мономерлеріне ыдырап, химиялық өндеуден өтіп қорытылып, қорытылған қоректік заттар ащы ішек бүрлеріндегі эпителий қабаты арқылы сорылып, қанға және лимфаға сіңіріледі. Сондықтан, ащы ішектің қабырғасы қан және лимфа тамырларымен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз етілген. Ащыішектің ішкі бетіндегі көптеген қатпарлар мен ащы ішек бүрлері ішектің ішкі беті ауданының көлемін арттырады. Қабылданатын азьіқтың түрлеріне (жануар текті, өсімдік текті, аралас) байланысты үй жануарлары ішектерінің үзындығы әр түрлі болады. Жануар текті азықпен қоректенетін жануарлардың ішегі қысқа, ал есімдік текті азықпен азықтанатын жануарлардың ішегі өте үзыіі болады. Талғаусыз жануарлар (мысалы шошқа) ішегінің үзыидығы орташа болып келеді. Ащы ішек өз кезегінде: он екі елі ішек, аш ішек және імықын ішектен құралады. Азық қорыту аппаратының ортаңғы бөліміне аталмыш ішектерден басқа, өзектері он екі елі ішекке ашылатын ірі ас қорыту бездері бауыр мен үйқы безі жатады.







н екі елі ішек (двенадцатиперстная кишка)— intestinum duodenum — жануарлардың түрлеріне байланысты зындығы 40 см - 120 см дейінгі, қысқа шажырқайға ілінген ащы ішектің қарыннан басталар бөлігі. Ол қарынның ақпақша бөлігінен басталған бойда, S әрпі тәрізді иілім жасай бауырға бағытталып, одан әрі артқа қарай оң бүйрекке етеді де, солға және алға қарай бүрылып, шекарасыз аш ішекке өтеді. S өрпі тәрізді иілім аумағында он екі елі ішек уысына бауыр мен үйқы безі өзектері (сиыр мен шошқада болек, ал жылқы, үсақ мал мен итте бірге) ашылады. Он кі елі ішектің кілегейліасты негізінде, өзектері ішек куысына ашылатын арнайы дуоденальды безі болады.

Пән: Биология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь